ચન્દ્રાલોક · અધ્યાય 2

સ્યાચ્ ચેતો વિશતા યેન સક્ષતા રમણીયતા
શબ્દે ઽર્થે ચ કૃતોન્મેષં દોષમ્ ઉદ્ઘોષયન્તિ તમ્ ॥

ભવેચ્ છ્રુતિકટુર્ વર્ણઃ શ્રવણોદ્વેજને પટુઃ
સંવિદ્રતે વ્યાકરણ વિરુદ્ધં ચ્યુતસંસ્કૃતિ ॥

અપ્રયુક્તં દૈવતાદિ શબ્દે પુંલ્લિઙ્ગતાદિકમ્
અસમર્થં તુ હન્ત્યાદેઃ પ્રયોગો ગમનાદિષુ ॥

સ હન્તિ હન્ત કાન્તારે કાન્તઃ કુટિલકુન્તલઃ
નિહતાર્થં લોહિતાદૌ શોણિતાદિપ્રયોગતઃ ॥

વ્યનક્ત્ય્ અનુચિતાર્થં યત્ પદમ્ આહુસ્ તદેવ તત્
ઇયમ્ અદ્ભુતશાખ્યગ્ર કેલિકૌતુકવાનરી ॥

નિરર્થકં તુહીત્યાદિ પૂરણૈકપ્રયોજનમ્
અર્થે વિદધદિત્યાદૌ દધદાદ્યમ્ અવાચકમ્ ॥

ધત્તે નભસ્તલં ભાસ્વાન્ અરુણં તરુણૈઃ કરૈઃ
એકાક્ષરં વિના ભૂભ્રૂ ક્ષ્માદિકં ખતલાદિવત્ ॥

અશ્લીલં ત્રિવિધં વ્રીડા જુગુપ્સામઙ્ગલાત્મના
આહ્લાદસાધનં વાયુઃ કાન્તાનાશે ભવેત્ કથમ્ ॥

સ્યાદ્ દ્વ્યર્થમ્ ઇહ સન્દિગ્ધં નદ્યાં યાન્તિ પતત્રિણઃ
સ્યાદ્ અપ્રતીતં શાસ્ત્રૈક ગમ્યં વીતાનુમાદિવત્ ॥

શિથિલં શયને લિલ્યે મચ્ચિતં તે શશિશ્રિયિ
મસ્તપિષ્ટકટીલોષ્ટ ગલ્લાદિ ગ્રામ્યમ્ ઉચ્યતે ॥

નેયાર્થં લક્ષણાત્યન્ત પ્રસરાદ્ અમનોહરમ્
હિમાંશોર્ હારધિક્કાર જાગરે યામિકાઃ કરાઃ ॥

ક્લિષ્ટમ્ અર્થો યદીયો ઽર્થ શ્રેણિનિઃશ્રેણિમ્ ઋચ્છતિ
હરિપ્રિયાપિતૃવધૂ પ્રવાહપ્રતિમં વચઃ ॥

અવિમૃષ્ટવિધેયાંશઃ સમાસપિહિતે વિધૌ
વિશન્તિ વિશિખપ્રાયાઃ કટાક્ષાઃ કામિનાં હૃદિ ॥

અપરાધીન ઇત્યાદિ વિરુદ્ધમતિકૃન્ મતમ્
અન્યસઙ્ગતમ્ ઉત્તુઙ્ગ હારશોભિપયોધરૌ ॥

રસાદ્યનુચિતે વર્ણે પ્રતિકૂલાક્ષરં વિદુઃ
ન મામ્ અઙ્ગદ જાનાસિ રાવણં રણદારુણમ્ ॥

યસ્મિન્ન્ ઉપહતો લુપ્તો વિસર્ગ ઇહ તત્ તથા
કુસન્ધિઃ પટવ્ આગચ્છ વિસન્ધિર્ નૃપતી ઇમૌ ॥

હતવૃત્તમ્ અનુક્તો ઽપિ છન્દોદોષશ્ ચકાસ્તિ ચેત્
વિશાલલોચને! પશ્યા -મ્બરં તારાતરઙ્ગિતમ્ ॥

ન્યૂનં ત્વત્ખડ્ગસંભૂત યશઃપુષ્પં નભસ્તટમ્
અધિકં ભવતઃ શત્રૂન્ દશત્ય્ અસિલતાફણી ॥

કથિતં પુનરુક્તા વાક્ શ્યામાબ્જશ્યામલોચના
વિકૃતં દૂરવિવૃતૈર્ ઐયરુઃ કુઞ્જરાઃ પુરમ્ ॥

પતત્પ્રકર્ષં હીનાનુ પ્રાસાદિત્વે યથોત્તરમ્
ગમ્ભીરારમ્ભદમ્ભોલિ પાણિર્ એષઃ સમાગતઃ ॥

સમાપ્તપુનરાત્તં સ્યાદ્ એષ પીયૂષભાજનમ્
નેત્રાનન્દી તુષારાંશુર્ ઉદેત્ય્ અમ્બુધિબાન્ધવઃ ॥

અર્ધાન્તરપદાપેક્ષિ ક્રીડાનૃત્યેષુ સસ્મિતમ્
મોઘારમ્ભં સ્તુમઃ શમ્ભુમ્ અર્ધરમ્ભોરુવિગ્રહમ્ ॥

અભવન્મતયોગઃ સ્યાન્ ન ચેદ્ અભિમતો ઽન્વયઃ
યેન બદ્ધો ઽમ્બુધિર્ યસ્ય રામસ્યાનુચરા વયમ્ ॥

દ્વિષાં સમ્પદમ્ આચ્છિદ્ય યઃ શત્રૂન્ સમપૂરયત્
અસ્થાનસ્થસમાસં ન વિદ્વજ્જનમનોરમમ્ ॥

મિથઃ પૃથગ્વાક્યપદૈઃ સંકીર્ણં યત્ તદ્ એવ તત્
વક્ત્રેણ ભ્રાજતે રાત્રિઃ કાન્તા ચન્દ્રેણ રાજતે ॥

બ્રહ્માણ્ડં ત્વદ્યશઃપૂર ગર્ભિતં ભૂમિભૂષણ
આકર્ણય પયઃપૂર્ણ સુવર્ણકલશાયતે ॥

ભગ્નપ્રક્રમમ્ આરબ્ધ શબ્દનિર્વાહહીનતા
અક્રમઃ કૃષ્ણ પૂજ્યન્તે ત્વામ્ અનભ્યર્ચ્ય દેવતાઃ ॥

અમતાર્થાન્તરં મુખ્યે ઽમુખ્યેનાર્થે વિરોધકૃત્
ત્યક્તહારમ્ ઉરઃકૃત્વા શોકેનાલિઙ્ગિતાઙ્ગના ॥

અપુષ્ટાર્થો વિશેષ્યે ચેન્ ન વિશેષો વિશેષણાત્
વિશન્તિ હૃદયં કાન્તા કટાક્ષાઃ ખઞ્જનત્વિષઃ ॥

કષ્ટઃ સ્પષ્ટાવબોધાર્થમ્ અક્ષમો વાચ્યસન્નિભઃ
વ્યાહતશ્ ચેદ્વિરોધઃ સ્યાન્ મિથઃ પૂર્વાપરાર્થયોઃ ॥

સહસ્રપત્રમિત્રં તે વક્ત્રં કેનોપમીયતે
કુતસ્તત્રોપમા યત્ર પુનરુક્તઃ સુધાકરઃ ॥

દુષ્ક્રમગ્રામ્યસન્દિગ્ધાસ્ ત્રયો દોષાઃ ક્રમાદ્ અમી
ત્વદ્ભક્તઃ કૃષ્ણ! ગચ્છેયં નરકં સ્વર્ગમ્ એવ વા ॥

એકં મે ચુમ્બનં દેહિ તવ દાસ્યામિ કઞ્ચુકમ્
બ્રૂત કિં સેવ્યતાં ચન્દ્ર મુખીચન્દ્રકિરીટયોઃ ॥

અનૌચિત્યં કીર્તિલતાં તરઙ્ગયતિ યઃ સદા
પ્રસિદ્ધ્યા વિદ્યયા વાપિ વિરુદ્ધં દ્વિવિધં મતમ્ ॥

ન્યસ્તેયં પશ્ય કન્દર્પ પ્રતાપધવલદ્યુતિઃ
કેતકી શેખરે શમ્ભોર્ ધત્તે ચન્દ્રકલાતુલામ્ ॥

સામાન્યપરિવૃત્તિઃ સ્યાત્ કુણ્ડલચ્છવિવિગ્રહા
વિશેષપરિવૃત્તિઃ સ્યાદ્ વનિતા મમ ચેતસિ ॥

તથા સહચરાચારુ વિરુદ્ધાન્યોન્યસંગતી
ધ્વાઙ્ક્ષાઃ સન્તશ્ ચ તનયં સ્વં પરં ચ ન જાનતે ॥

સરોજનેત્ર પુત્રસ્ય મુખેન્દુમ્ અવલોકય
પાલયિષ્યતિ તે ગોત્રમ્ અસૌ નરપુરન્દરઃ ॥

પદે તદંશે વાક્યાંશે વાક્યે વાક્યકદમ્બકે
યથાનુસારમ્ અભ્યૂહેદ્ દોષાન્ શબ્દાર્થસંભવાન્ ॥

દોષમ્ આપતિતં સ્વાન્તે પ્રસરન્તં વિશૃઙ્ખલમ્
નિવારયતિ યસ્ ત્રેધા દોષાઙ્કુશમ્ ઉશન્તિ તમ્ ॥

દોષે ગુણત્વં તનુતે દોષત્વં વા નિરસ્યતિ
ભવન્તમ્ અથવા દોષં નયત્ય્ અત્યાજ્યતામસૌ ॥

મુખં ચન્દ્રશ્રિયં ધત્તે શ્વેતશ્મશ્રુકરાઙ્કુરૈઃ
અત્ર હાસ્યરસોદ્દેશે ગ્રામ્યત્વં ગુણતાં ગતમ્ ॥

તવ દુગ્ધાબ્ધિસંભૂતેઃ કથં જાતા કલાઙ્કિતા
કવીનાં સમયાદ્ વિદ્યા વિરુદ્ધો ઽદોષતાં ગતઃ ॥

દધાર ગૌરી હૃદયે દેવં હિમકરાઙ્કિતમ્
અત્ર શ્લેષોદયાન્ નૈવ ત્યાજ્યં હીતિ નિરર્થકમ્ ॥

મહાદેવઃ સત્રપ્રમુખમખવિદ્યૈકચતુરઃ સુમિત્રા તદ્ભક્તિપ્રણિહિતમતિર્ યસ્ય પિતરૌ
દ્વિતીયસ્ તેનાસૌ સુકવિજયદેવેન રચિતે ચિરં ચન્દ્રાલોકે સુખયતુ મયૂખઃ સુમનસઃ ॥