Language

ENहिગુ
Scripture Library

Camatkāracandrikā · Chapter 6

6.1

iti sakalamapi kalyāṇam /
iti sarasasāhityacāturīdhurīṇaviśveśvarakavicandrapraṇītāyāṃ śrīsiṅgabhūpālakīrtisudhāsāra śītalāyāṃ camatkāracandrikāyā- malaṅkṛtau rasaviveko nāma pañcamo vilāsaḥ //
ṣaṣṭho vilāsaḥ /
camatkāracandrikā viśveśvarakavicandraviracitā alaṅkāravilāsaḥ /
ekadeśagatāssarvaṃ śarīraṃ kaṭakādivat /
alaṅkurvanti ye kāvyaṃ te 'laṅkāratayā matāḥ

6.2

traividhyaṃ kathitaṃ teṣāṃ śabdārthobhayasaṃbhayāt /
atra śabdagatāḥ prājñairekādaśa samīritāḥ

6.3

chāyā mudrā yuktiḥ śleṣānuprāsagumbhanāścitram /
yamakaṃ vākovākyaṃ gūḍhaṃ praśnottaraṃ ceti

6.4

anyoktīnāmanukṛtiḥ chāyā seyamudāhṛtā /
tredhā nāgarikagrāmyasāmānyoktyanusārataḥ

6.5

tatra nāgarikoktichāyā yathā
sikto 'pi siṅgabhūpālakalyāṇoktisudhārasaiḥ /
yo na pallavitastasmai jaṅgamasthāṇave namaḥ // Ckc_6.*1 //
atra jaṅgamasthāṇave nama iti solluṇṭhane namaḥśabdaṃ vadatāṃ vidagdhānāmukteranukṛtiḥ chāyā /
grāmyokticchāyā yathā
sakhi siṅganṛpatipadayugaśaraṇāgatarājavebhavaṃ paśya /
sundari kimidaṃ citraṃ rājñi bhujaṅge 'pi kācavalayaḥ kim // Ckc_6.*2 //
atra turīyapāda āśrayaviśeṣeṇābyudayaviśeṣaṃ vadatāṃ grāmyāṇāmukteranukṛtiḥ chāyā /
sāmānyokticchāyā yathā
ko 'yaṃ vāñchitamarthināṃ vitanute nanveṣa cintāmaṇiḥ sagrāvā kila kintu naiva hi pumān hāsena kiṃ bhūyasā /
so 'yaṃ śrī anavotasiṅganṛpatiḥ kasmādidaṃ jñāyate ratnollāsini kaṅbtṇe karatale kiṃ darpaṇāpekṣayā // Ckc_6.*3 //
atra turīyapāde pratyakṣasiddhe vastuni kimanyāpekṣayetyasminnarthe karakaṅkaṇadarśane kimādarśavimbeneti sarvajanasādhāraṇokteranukaraṇādiyaṃ sāmānyokticchāyā /
sābhiprāyasya vākye yadvacaso 'bhiniveśanam /
mudrāṃ tāṃ mutpradāyitvāt kāvyamudrāvido viduḥ

6.6

seyaṃ dvedhā budhairuktā padena vacanena ca

6.7

padamudrā yathā
asmatkalpalātādalāni gilati tvatkāmagaurvāryatāṃ maccintāmaṇivedibhiḥ pariṇameddūrānnanayoccairgajam /
ityārūḍhavitardikāḥ pratipadaṃ jalpanti bhūdevatāḥ siṅgakṣmābhuji kalpavṛkṣasurabhīhastyādidānodyate // Ckc_6.*4 //
atra kalpalatādīnāṃ devatāyogyatvāt sadbrāhnaṇā ityādipadato 'pi bhūdevatā iti padasyābhijātatvamitīyaṃ padamudrā /
vacanamudrā yathā
bho cindāmaṇivedikāparisare santānasantānaka- cchāyāyāṃ surabhīpayodharapayodhārābhirārādhitāḥ /
mā garvīyata devatā vayamamī dṛṣṭāḥsma āvismitaiḥ śrīsiṅgakṣitināyakasya karuṇāraṅgairapāṅgaiḥ sphuṭam // Ckc_6.*5 //
atra devatāsāmyabahuvacanābhiprāyaṇātmani vaktrā vayamiti bahuvacanaṃ prayuktamitīyaṃ vacanamudrā /
āyujyamānasya mithaḥ śabdarya prakṛtocitam /
yojanā kriyate yāsau yuktirityucyate budhaiḥ

6.8

tatrāyujyamānapadayojanā yathā
śambhossthitā bhūṣaṇapeṭikāyāṃ śriyaḥ sapatnīmabhitaḥ sphurantī /
viṣṇoḥ padaṃ madhyamamāviśantī virājate siṅganṛpālakīrtiḥ // Ckc_6.*6 //
atra pātālamityādi prakṛtārthe śambhubhūṣaṇapeṭikādi padānāmakleśayogaparaṃparayā yojanā kṛteti padayuktiriyam /
evaṃ vākyaprakaraṇaprabandhaviśeṣāṇāmapyudāhāraṇāni draṣṭavyāni /
ekarūpeṇa vākyena dvayorbhaṇanamarthayoḥ /
tantreṇa yatra hi śleṣaḥ so 'yaṃ naikavidho mataḥ

6.9

prakṛtipratyayapadavibhaktivacanādibhiḥ

6.10

tatra prakṛtiśleṣo yathā
kalyāṇadastvadīyoyaṃ nataḥ śrīsiṅgabhūpate /
arthasāravidāṃ loke viduṣāṃ vidviṣāmapi // Ckc_6.*7 //
atra kalyāṇada ityatra dadātidadatyoḥ sāravidāmityatra vettividantyośca prakṛtyoḥ śleṣaḥ /
karoti siṅgabhūpāla karaste viduṣāṃ mudam /
kartā vairivipattīnāṃ saṃpadaṃ suhṛdāṃ sphuṭam // Ckc_6.*8 //
tatra karteti pade tṛcpratyayatṛnpratyayayoḥ śleṣaḥ /
vairivipattīnāṃ karteti tṛcpratyayaḥ /
saṃpadaṃkarteti tṛnpratyayaḥ /
anyathā kṛdyogaṣaṣṭhyāvaśyaṃbhāvitvāttadubhayavibhaktisaṃbaṃdhāya pratyayadvayasya vivakṣitatvāt tathokto 'yam /
padaśleṣo yathā
hariścandro rakṣākaraṇarucisatyeṣu vacasāṃ vilāse vāgīśo mahati niyame nītinigame /
vijetā gāṅgeyaṃ janabharaṇa saṃmohanakalā- vrateṣu śrīsiṅgakṣitipatirudāro vijayate // Ckc_6.*9 //
atra hariścandra iti cakravartivācake pade hariścandraścandraśceti padayoḥ vāgīśaḥ vāgīśaśceti padayoḥ gāṅgeya iti bhīṣma iti vācake pade gāṅgoyaṃ ceti padayoḥ śleṣaḥ, ityayaṃ padaśleṣaḥ /
vibhaktiśleṣo dvidhā /
sajātīyo vijātīya iti /
tatrādyo yathā
sthito virājirājīvavāsinyā kaustubhena ca /
vakṣaḥsthalaṃ dadhāno 'vyāddevaḥ śrīsiṅgabhūpatim // Ckc_6.*10 //
atra vīnāṃ pakṣiṇāṃ rāṭ tasmin virājīti saptamī /
lakṣmīkaustubhābhyāṃ virājī virājanaśīlamiti dvitīyā /
tedve subvibhakttī virājīti pade śliṣṭeiti sajātīyavibhaktiśleṣo 'yam /
dvitīyo yathā
kīrtirviśālā dviṣatāmahāri vyatāni tadvāmadṛśāṃ ca vakṣaḥ /
abhedi taddurgamapi vyadhāyi śrīsiṅgabhūpena nijāptacittam // Ckc_6.*11 //
atra nāyakena dviṣatāṃ kīrtirahāri hṛtā /
tenaiva ripustrīṇāṃ vakṣaḥ avidyamānahāraṃ vyatānītyatra atītyekapade luṅi prathamapuruṣaśca napuṃsakakarma ca dvitīyā ca tiṅsubvibhakttī śliṣṭe iti vijātīyavibhaktiśleṣaḥ /
evamabhedītyatrāpi vijñeyam /
vacanaśleṣo yathā
āśānāṃ prabhavassīmā śriyāṃ sattrabhujaśśubhāḥ /
śaurirdevāśca dadatāṃ kalyāṇaṃ siṅgabhūbhuje // Ckc_6.*12 //
atra śauriḥ nārāyaṇo nāyakāya kalyāṇaṃ dadatāṃ vitaratu /
dada dāne iti dhātorātmanepadino loṭi prathamapuruṣaivakacanam /
kīdṛśaḥ śauriḥ /
āśānāṃ natajanamanorathānāṃ prabhava utpattisthānaṃ dātetyarthathaḥ śriyāṃ saubhāgyaviṣye sīmā paramāvadhiḥ /
satastrāyata iti sattraḥ /
tādṛśo bhujo bāhurasyeti sattrabhujaḥ /
śobhanā bhāso dīptayo 'syeti śubhāḥ devapakṣe tu devāḥ /
kalyāṇaṃ dadatāṃ vitarantu /
dadatāmiti ḍudāñ dāne iti dhātorātmanepadino loṭi prathamapuruṣabahuvacanam /
kiṃ bhūtāḥ devāḥ? āśānāṃ diśāṃ prabhavo nāthāḥ, śriyāṃ saṃpadāṃ sīmā avadhayaḥ /
satre bhujata iti satrabhujaḥ /
śobhanā bhāḥ kāntiḥ yeṣāṃ te śubā ityuktamārgeṇa kriyāpade viśeṣaṇapataṃ ekavacanabahuvacane śliṣṭe ityayaṃ vacanaśleṣaḥ /
ādiśabdādbhāṣāśleṣaḥ yathā
melāyanāya te rājyamastu gādanasiṃgana /
vīrāya manasā porarāmākājanaketana // Ckc_6.*13 //
he gādana ! gadayati pūrvamabhibhāṣayatīti gādanaḥ /
tasya saṃbuddhiḥ pūrvabhibhāṣinnityarthaḥ /
tādṛśāya te rājyam /
paurarāmākāṭanaketana paurarāmāṇāṃ porastrīṇāṃ kāṭanaketana matsyaketana rāmāmadanetyarthaḥ /
he sigana siṅgabhūpāla /
manasā vīrāya melāyanāya /
mā ca ilā ca mete lakṣmībhūmyau tayorayanaṃ mārgaḥ melāyanaṃ tasmai melāyanāya lakṣmībhūminivāsasthānāyetyarthaḥ /
tādṛśāya te rājyamiti prajāpālanasāmarthyarūpakarmāstu sarvotkarṣeṇa bhūyāditi saṃskṛtabhāṣā pratīyate /
melāyanāyetyādipadeṣu bhadramabhavadve tyādyārthavāciṣu taddeśabhāṣāviduṣāmāndhrabhāṣā ca pratīyate /
tadayaṃ bhāṣāśleṣaḥ /
evaṃ saṃskṛtaprākṛtādibhāṣāśleṣāstu tatra tatra mahākaviprabandheṣu citratareṣu svayamanusaṃdheyāḥ /
anuprāsastu varṇānāmāvṛttiravidūragā /
avyāpako vyāpakaścetyayaṃ dvedhā samāsataḥ

6.11

avyāpako yathā
gauḍīsaṅgītabhaṅgī rahasi vilasitaṃ kosalīkauśalānāṃ nepālīgaṇḍapālī mṛgamadamakarīṃ kairalīṃ pānakelīm /
lāṭīpāṭīracarcāṃ kusumaviracanāṃ kuntalīkuntalānāṃ siṅgakṣmākānta bhinte tava vijayaramāsnighdhaveṇiḥ kṛpāṇiḥ // Ckc_6.*14 //
atrānuprāsasya prativākyaṃ bhinnarūpatvādavyāpakānuprāso 'yam /
yathā ca
jayati jagadudāro jālmavṛttātidūraḥ sujanabhajanaśīlaḥ stutyasatyānukūlaḥ /
abhinavasuradhenorannavotasya sūnuḥ kṣitinutaguṇasāndraḥ siṅgabhūpālacandraḥ // Ckc_6.*15 //
atra padādyāntānuprāsasya pratipādaṃ bhinnarūpatvam /
vyāpakānuprāso yathā-nāyakasyaiva vaṃśāvalyām
yatra caraṇasannāhinī tṛṇacaraṇaṃ nijapurācca nissaraṇam /
vanacaraṇaṃ taccaraṇakaparicaraṇaṃ vā virodhināṃ śaraṇam // Ckc_6.*16 //
atra rephaṇakārayugalasya sarvatrānuvṛttatvādyvāpakānuprāso 'yam /
evaṃ vṛttilāṭānuprāsātayo draṣṭavyāḥ /
śabdasya prakṛte samyagghaṭanā guṃphanā matā

6.12

atraśabdo dvividhaḥ nirarthako 'nyagrathitaśceti tatrādyāsya
yathā
śrīsiṅgakṣitipālasaṅgarajayaprasthāpakai stāvakair dhāṭīduṃduvinissvanairabhinavavyāpāriṇo vairiṇaḥ /
svacchāyāmanudhāvinīṃ pratibhaṭānāśaṅkya śaṅkākulāstrāyadhvaṃ be be be iti pratipadaṃ jalpanti dhāvanti ca // Ckc_6.*17 //
atra be ityādi nirarthakaśabdasya prastutānuguṇyena grathanādiyaṃ nirarthakaśabdaguṃphanā /
anyagrathitaśabdaguṃphanā trividhā /
pādaguṃphanā pādadvayaguṃphanā pādatrayaguṃphanāṃ ceti /
tatrādyā yathā
arthasya puruṣo dāsa iti vakta vyalajjatām /
dāso hi puruṣasyārthaḥ paśyataḥ siṅgabhūpatim // Ckc_6.*18 //
atrādyoktasya prathamasya prastutānuguṇyena ghaṭitatvādiyamanyagrathitā pādaguṃphanā /
dvitīyā yathā
yuvā yugavyāyatabāhuraṃsalaḥ kavāṭavakṣāḥ pariṇaddhakaṃdharaḥ /
itīdamanyatra kavitvapaddhati- rvigāhate siṅganṛpe tu sārthatām // Ckc_6.*19 //
atra kālidāsagrathitasya prathamārdhasya prastutānuguṇyānughaṭanādiyaṃ pādadvayaguṃphanā /
tṛtīyā yathā
sajātīyairvijātīyairatiraskṛtamūrtimān /
yāvadrasaṃ vartamāno rājate siṅgabhūpatiḥ // Ckc_6.*20 //
atra pūrvālaṅkāraśāstrakāragra thitasyāpi pādatrayasya prathamārdhe sapakṣairvipakṣaiścānatikramaṇīyo yāvadrasaṃ vartamāna iti prastutānuguṇyena ghaṭanādiyaṃ pādatrayaguphanā /
citraṃ tu cakrabandhādyaṃ na sarvakavisammatam /
rasollāsavirodhitvāccittakleśaikakāraṇam

6.13

cakrabandho yathā
sakṣamācakradiśāvilāsivibhunā tigmāṃśuhāriśriyā viśrāmakṣaṇaviśvaraṅgaviyatā kalpaṃ yaśo jyotiṣā /
vidvatkāntimavāpa yaḥ praviśadāvirbhūtakṛtsnāgamāṃ māṃdhātā sa ca tadviśeṣaviduṣo yāti tviṣā nopamām // Ckc_6.*21 //
atra nemimārabhya tṛtīyasminnantare camatkārajyotsneti kṛtināma /
saptame viśvapatikaviriti tatkartṛnāma /
navame nāyakanāma ca prakaṭīkriyate /
ādiśabdātpaṅabandhādayaḥ /
atra padmabandho yathā
sā ca mā kṣapitabhāvarākṣasā sākṣarāvagatapādamārasā /
sārasā dayatu siṅgayaṃ rasā sārayaṃ gajavatī kṣaṇā ca sā // Ckc_6.*22 //
atra kṣapitāḥ bhāvena rākṣasāḥ krūrajanāḥ yayā sā kṣapitabhāvarākṣasā daridrīkṛtakrūrajanetyarthaḥ /
sākṣarāvagatapādasārasā vidvaddhyātapādapadmā mā lakṣmīḥ rasāsāraṃ bhūvi śreṣṭhaṃ vastu yāti prāpnoti iti rasāsārayaḥ /
taṃ siṅgayaṃ siṅgabhūpālaṃ sārasādāvāsapadmādayatu bhajatu /
tathā gajavatī svādhāradiggajavatītyarthaḥ /
sā kṣamā bhūmiśca /
anyadevaṃ vidhamanusandheyam /
yamakaṃ tvavinābhūtakharavyañjanasaṃhateḥ /
punaḥśrutirvibhinnārthā tanamadhyāntādigaṃ tridhā

6.14

ādiyamakaṃ yathā nāyakasyaiva
sadayā sadayā buddhiravatāravatā mama /
madhurā madhurānātha bhavatā bhavatādaram // Ckc_6.*23 //
atra caturṇāmapi pādānāmādau pradhamākṣarasahitaṃ varṇatritayamāntaratamavyavthānena punaḥśrutamiti sarvapādādiyamakamidam /
evamanyepi dvipādādiyamakadalayorvyavahitāvyavahitabhedāḥ svayamavagantavyāḥ /
madhyayamakaṃ yathā
ghanayaśonayaśobhitasaṃgarotsukatamaḥ katamaḥ sahate ripuḥ /
bhavadasiṃ vada siṅgamahīpate paramayā ramayā bharitadyute // Ckc_6.*24 //
atra caturṣvapi pādeṣu prathamākṣaraṃ vihāya madhyākṣarayamakamāntaramavya vadhānena punaḥśrutamiti sarvapādamadhyayamakamidam /
evamanye 'pi pūrvapadasya bhedā nirūpaṇīyāḥ /
antyayamakaṃ yathā
yaśasā saurabhavantaṃ siṅgamahīpāla merudhīra bhavantam /
sukṛtīkṛtavasudevaḥ satataṃ pāyādvitīrṇaghanavasudevaḥ // Ckc_6.*25 //
he merudhīra siṅgamahīpāla yaśasā saurabhavantaṃ yaśassurabhiṃ bhavantaṃ sukṛtīkṛtavasudevaḥ svajanmanā kṛtārthīkṛtānakadundubhiḥ devaḥ śrīkṛṣṇaḥ vitīrṇaghanavasu yathā tathā pāyādityantyākṣara sahitamakṣaracatuṣṭayam pādadvaye punaḥśrutamiti dvipādāntayamakamidam /
evamanye 'pi bhedāḥ svayamūhyāḥ /
avāntarabhidāstasya bahavassanti duṣkarāḥ /
mṛdumārgavirodhitvādasmābhirna prapañcitāḥ

6.15

uktipratyuktimadvākyaṃ vākovākyamitīritam

6.16

yathā
rambhe kiṃ sakhi menake na sulabhāḥ kalpadrumāṇāṃ srajaḥ te svarge na hi santi kutra dharaṇībhāge kutaḥ kāraṇāt /
dātuḥ śrīanavotasiṅganṛpatestairdattahastāṅgulīr brahmā nirmitanānato nu dhanikāḥ sarve 'pi dhātrīsurāḥ // Ckc_6.*26 //
atra rambhāmenakayoruktipratyuktayaḥ spaṣṭāḥ /
kriyākārakasaṃbhandhaguptimad gūḍhamucyate

6.17

tatra kriyāgūḍhaṃ yathā
kṛpāṇakhaṇḍitārātimaṇḍalādhīśamaṇḍalaḥ /
śrīsiṅgadharaṇīpāla vibhaveti samṛddhatām // Ckc_6.*27 //
atra he vibho samṛddhatāmehīti kriyāpadasya vibhava iti saptamyā gopitatvamiti gūḍhakriyāpadatvāt kriyāgūḍham /
yathā ca
kandarpakalpanākāraṃ śrīsiṅgadharaṇībhujam /
puramārge purandhrīṇāṃ niścalānayanāñcalāḥ // Ckc_6.*28 //
atrāpuriti kriyāpadaṃ purandhrīṇāmiti padena gopitamiti kriyāgūḍham /
kārakagūḍhaṃ yathā
śrīsiṅgabhūpanāsīradhāṭīsādhvasasaṃbhramāt /
kva darī kva darītyadreḥ kāntāre raṭati sphuṭam // Ckc_6.*29 //
atra raṭatikriyāyāḥ kartṛkārakabhūtā areḥ kāntāḥ kāntāra iti saptamyā gopitamiti kārakagūḍheṣu kartṛgūḍhamidam /
evaṃ karmagūḍhādayo draṣṭavyāḥ /
saṃbandhapadagūḍhaṃ yathā
śarānapāṅgaśrī rājan nābhikramati kevalam /
bhrūvallīlalitaiścāpaṃ tvatsevā sudṛśāmapi // Ckc_6.*30 //
atra eḥ kāmasyeti sambandhapadaṃ lalitairvilāsairiti tṛtīyā vā (tṛtīyayā?) gopitamiti saṃbandhagūḍhamidam /
paṣṭhayāḥ kārakatvābhāvāt sambhandhagūḍhasyātra pṛthaṅnirdeśaḥ /
yatrottararya nirmedaḥ praśne praśnottaraṃ hi tat /
antaḥpraśrnaṃ bahiḥpraśrnamubhayapraśrnaṃ ceti tattridhā

6.18

kamadarpayanmanobhūḥ kiṃ narapativeśma rājate nidhimat /
kāmadhurā kathaya saśe tvayaiva kathitaṃ hi siṅgabhūpāla // Ckc_6.*31 //
atra manobhūḥ kamalobhayaditi praśne kaṃ brahmāṇam /
narapativeśma kiṃmiti praśne kinnarapativeśma, kuberagṛhamiti /
madhurā keti praśne kāmadhurā kāmabhāra iti cottarāṇi praśnāvayasyāntara itīdamantaḥpraśnam /
pratyānanaṃ rājitagaṇḍamadhyaṃ subhīṣaṇaṃ bhairavamastakaṃ kim /
tvayā naceduttaramapradattaṃ rājan na jānāti bhavān bhavantam // Ckc_6.*32 //
atra pratigaṇḍabhairava ityuttarasya praśnavākyāntare pratīyamānatvādidañcāntaḥ praśnam /
bahiḥ praśnaṃ yathā
kīdṛgbalaṃ devavibho śuceśca sambodhanaṃ tvadripumaṇḍalañca /
śrīsiṅgabhūpāla vadottarāṇi pūrvoktavarṇabhayavṛddhiyogāt // Ckc_6.*33 //
atra indrabalaṃ saphali śucisaṃbuddhiḥ pavitreti tvadvipumaṇḍalaṃ vitrapaṃ vitrasaditi vā trīṇyuttarāṇi praśnād bahireva mṛgyāṇi /
bahiḥ praśnamidam /
ubhayapraśnaṃ yathā
yogināṃ bhogināṃ rājan ka iṣṭastaṃ na vetti yaḥ /
viparīto harastena na jñāto hi sahāmbaraḥ // Ckc_6.*34 //
atra rahovāsa ityuttarasya pūrvabhāgo rahaśśabdo viparītaharaśabdena praśnavākyasyāntaḥ pratīyate /
uttarāvayavo vāsa ityayaṃ bahireva mṛgyata iti bahirantaḥpraśnottarasya sthitatvādidamubhayapraśnam /
evaṃ nirūpitāssādhu śabdālaṅkārajātayaḥ /
kāvyaṃ vibhūṣayedābhiḥ yathānyairnāpahāsyate

Original text: Camatkāracandrikā · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc