ચમત્કારચન્દ્રિકા · અધ્યાય 6

ઇતિ સકલમપિ કલ્યાણમ્ ।
ઇતિ સરસસાહિત્યચાતુરીધુરીણવિશ્વેશ્વરકવિચન્દ્રપ્રણીતાયાં શ્રીસિઙ્ગભૂપાલકીર્તિસુધાસાર શીતલાયાં ચમત્કારચન્દ્રિકાયા- મલઙ્કૃતૌ રસવિવેકો નામ પઞ્ચમો વિલાસઃ ॥
ષષ્ઠો વિલાસઃ ।
ચમત્કારચન્દ્રિકા વિશ્વેશ્વરકવિચન્દ્રવિરચિતા અલઙ્કારવિલાસઃ ।
એકદેશગતાસ્સર્વં શરીરં કટકાદિવત્ ।
અલઙ્કુર્વન્તિ યે કાવ્યં તે ઽલઙ્કારતયા મતાઃ

ત્રૈવિધ્યં કથિતં તેષાં શબ્દાર્થોભયસંભયાત્ ।
અત્ર શબ્દગતાઃ પ્રાજ્ઞૈરેકાદશ સમીરિતાઃ

છાયા મુદ્રા યુક્તિઃ શ્લેષાનુપ્રાસગુમ્ભનાશ્ચિત્રમ્ ।
યમકં વાકોવાક્યં ગૂઢં પ્રશ્નોત્તરં ચેતિ

અન્યોક્તીનામનુકૃતિઃ છાયા સેયમુદાહૃતા ।
ત્રેધા નાગરિકગ્રામ્યસામાન્યોક્ત્યનુસારતઃ

તત્ર નાગરિકોક્તિછાયા યથા
સિક્તો ઽપિ સિઙ્ગભૂપાલકલ્યાણોક્તિસુધારસૈઃ ।
યો ન પલ્લવિતસ્તસ્મૈ જઙ્ગમસ્થાણવે નમઃ ॥ ચ્ક્ચ્_6.*1 ॥
અત્ર જઙ્ગમસ્થાણવે નમ ઇતિ સોલ્લુણ્ઠને નમઃશબ્દં વદતાં વિદગ્ધાનામુક્તેરનુકૃતિઃ છાયા ।
ગ્રામ્યોક્તિચ્છાયા યથા
સખિ સિઙ્ગનૃપતિપદયુગશરણાગતરાજવેભવં પશ્ય ।
સુન્દરિ કિમિદં ચિત્રં રાજ્ઞિ ભુજઙ્ગે ઽપિ કાચવલયઃ કિમ્ ॥ ચ્ક્ચ્_6.*2 ॥
અત્ર તુરીયપાદ આશ્રયવિશેષેણાબ્યુદયવિશેષં વદતાં ગ્રામ્યાણામુક્તેરનુકૃતિઃ છાયા ।
સામાન્યોક્તિચ્છાયા યથા
કો ઽયં વાઞ્છિતમર્થિનાં વિતનુતે નન્વેષ ચિન્તામણિઃ સગ્રાવા કિલ કિન્તુ નૈવ હિ પુમાન્ હાસેન કિં ભૂયસા ।
સો ઽયં શ્રી અનવોતસિઙ્ગનૃપતિઃ કસ્માદિદં જ્ઞાયતે રત્નોલ્લાસિનિ કઙ્બ્ત્ણે કરતલે કિં દર્પણાપેક્ષયા ॥ ચ્ક્ચ્_6.*3 ॥
અત્ર તુરીયપાદે પ્રત્યક્ષસિદ્ધે વસ્તુનિ કિમન્યાપેક્ષયેત્યસ્મિન્નર્થે કરકઙ્કણદર્શને કિમાદર્શવિમ્બેનેતિ સર્વજનસાધારણોક્તેરનુકરણાદિયં સામાન્યોક્તિચ્છાયા ।
સાભિપ્રાયસ્ય વાક્યે યદ્વચસો ઽભિનિવેશનમ્ ।
મુદ્રાં તાં મુત્પ્રદાયિત્વાત્ કાવ્યમુદ્રાવિદો વિદુઃ

સેયં દ્વેધા બુધૈરુક્તા પદેન વચનેન ચ

પદમુદ્રા યથા
અસ્મત્કલ્પલાતાદલાનિ ગિલતિ ત્વત્કામગૌર્વાર્યતાં મચ્ચિન્તામણિવેદિભિઃ પરિણમેદ્દૂરાન્નનયોચ્ચૈર્ગજમ્ ।
ઇત્યારૂઢવિતર્દિકાઃ પ્રતિપદં જલ્પન્તિ ભૂદેવતાઃ સિઙ્ગક્ષ્માભુજિ કલ્પવૃક્ષસુરભીહસ્ત્યાદિદાનોદ્યતે ॥ ચ્ક્ચ્_6.*4 ॥
અત્ર કલ્પલતાદીનાં દેવતાયોગ્યત્વાત્ સદ્બ્રાહ્નણા ઇત્યાદિપદતો ઽપિ ભૂદેવતા ઇતિ પદસ્યાભિજાતત્વમિતીયં પદમુદ્રા ।
વચનમુદ્રા યથા
ભો ચિન્દામણિવેદિકાપરિસરે સન્તાનસન્તાનક- ચ્છાયાયાં સુરભીપયોધરપયોધારાભિરારાધિતાઃ ।
મા ગર્વીયત દેવતા વયમમી દૃષ્ટાઃસ્મ આવિસ્મિતૈઃ શ્રીસિઙ્ગક્ષિતિનાયકસ્ય કરુણારઙ્ગૈરપાઙ્ગૈઃ સ્ફુટમ્ ॥ ચ્ક્ચ્_6.*5 ॥
અત્ર દેવતાસામ્યબહુવચનાભિપ્રાયણાત્મનિ વક્ત્રા વયમિતિ બહુવચનં પ્રયુક્તમિતીયં વચનમુદ્રા ।
આયુજ્યમાનસ્ય મિથઃ શબ્દર્ય પ્રકૃતોચિતમ્ ।
યોજના ક્રિયતે યાસૌ યુક્તિરિત્યુચ્યતે બુધૈઃ

તત્રાયુજ્યમાનપદયોજના યથા
શમ્ભોસ્સ્થિતા ભૂષણપેટિકાયાં શ્રિયઃ સપત્નીમભિતઃ સ્ફુરન્તી ।
વિષ્ણોઃ પદં મધ્યમમાવિશન્તી વિરાજતે સિઙ્ગનૃપાલકીર્તિઃ ॥ ચ્ક્ચ્_6.*6 ॥
અત્ર પાતાલમિત્યાદિ પ્રકૃતાર્થે શમ્ભુભૂષણપેટિકાદિ પદાનામક્લેશયોગપરંપરયા યોજના કૃતેતિ પદયુક્તિરિયમ્ ।
એવં વાક્યપ્રકરણપ્રબન્ધવિશેષાણામપ્યુદાહારણાનિ દ્રષ્ટવ્યાનિ ।
એકરૂપેણ વાક્યેન દ્વયોર્ભણનમર્થયોઃ ।
તન્ત્રેણ યત્ર હિ શ્લેષઃ સો ઽયં નૈકવિધો મતઃ

પ્રકૃતિપ્રત્યયપદવિભક્તિવચનાદિભિઃ

તત્ર પ્રકૃતિશ્લેષો યથા
કલ્યાણદસ્ત્વદીયોયં નતઃ શ્રીસિઙ્ગભૂપતે ।
અર્થસારવિદાં લોકે વિદુષાં વિદ્વિષામપિ ॥ ચ્ક્ચ્_6.*7 ॥
અત્ર કલ્યાણદ ઇત્યત્ર દદાતિદદત્યોઃ સારવિદામિત્યત્ર વેત્તિવિદન્ત્યોશ્ચ પ્રકૃત્યોઃ શ્લેષઃ ।
કરોતિ સિઙ્ગભૂપાલ કરસ્તે વિદુષાં મુદમ્ ।
કર્તા વૈરિવિપત્તીનાં સંપદં સુહૃદાં સ્ફુટમ્ ॥ ચ્ક્ચ્_6.*8 ॥
તત્ર કર્તેતિ પદે તૃચ્પ્રત્યયતૃન્પ્રત્યયયોઃ શ્લેષઃ ।
વૈરિવિપત્તીનાં કર્તેતિ તૃચ્પ્રત્યયઃ ।
સંપદંકર્તેતિ તૃન્પ્રત્યયઃ ।
અન્યથા કૃદ્યોગષષ્ઠ્યાવશ્યંભાવિત્વાત્તદુભયવિભક્તિસંબંધાય પ્રત્યયદ્વયસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્ તથોક્તો ઽયમ્ ।
પદશ્લેષો યથા
હરિશ્ચન્દ્રો રક્ષાકરણરુચિસત્યેષુ વચસાં વિલાસે વાગીશો મહતિ નિયમે નીતિનિગમે ।
વિજેતા ગાઙ્ગેયં જનભરણ સંમોહનકલા- વ્રતેષુ શ્રીસિઙ્ગક્ષિતિપતિરુદારો વિજયતે ॥ ચ્ક્ચ્_6.*9 ॥
અત્ર હરિશ્ચન્દ્ર ઇતિ ચક્રવર્તિવાચકે પદે હરિશ્ચન્દ્રશ્ચન્દ્રશ્ચેતિ પદયોઃ વાગીશઃ વાગીશશ્ચેતિ પદયોઃ ગાઙ્ગેય ઇતિ ભીષ્મ ઇતિ વાચકે પદે ગાઙ્ગોયં ચેતિ પદયોઃ શ્લેષઃ, ઇત્યયં પદશ્લેષઃ ।
વિભક્તિશ્લેષો દ્વિધા ।
સજાતીયો વિજાતીય ઇતિ ।
તત્રાદ્યો યથા
સ્થિતો વિરાજિરાજીવવાસિન્યા કૌસ્તુભેન ચ ।
વક્ષઃસ્થલં દધાનો ઽવ્યાદ્દેવઃ શ્રીસિઙ્ગભૂપતિમ્ ॥ ચ્ક્ચ્_6.*10 ॥
અત્ર વીનાં પક્ષિણાં રાટ્ તસ્મિન્ વિરાજીતિ સપ્તમી ।
લક્ષ્મીકૌસ્તુભાભ્યાં વિરાજી વિરાજનશીલમિતિ દ્વિતીયા ।
તેદ્વે સુબ્વિભક્ત્તી વિરાજીતિ પદે શ્લિષ્ટેઇતિ સજાતીયવિભક્તિશ્લેષો ઽયમ્ ।
દ્વિતીયો યથા
કીર્તિર્વિશાલા દ્વિષતામહારિ વ્યતાનિ તદ્વામદૃશાં ચ વક્ષઃ ।
અભેદિ તદ્દુર્ગમપિ વ્યધાયિ શ્રીસિઙ્ગભૂપેન નિજાપ્તચિત્તમ્ ॥ ચ્ક્ચ્_6.*11 ॥
અત્ર નાયકેન દ્વિષતાં કીર્તિરહારિ હૃતા ।
તેનૈવ રિપુસ્ત્રીણાં વક્ષઃ અવિદ્યમાનહારં વ્યતાનીત્યત્ર અતીત્યેકપદે લુઙિ પ્રથમપુરુષશ્ચ નપુંસકકર્મ ચ દ્વિતીયા ચ તિઙ્સુબ્વિભક્ત્તી શ્લિષ્ટે ઇતિ વિજાતીયવિભક્તિશ્લેષઃ ।
એવમભેદીત્યત્રાપિ વિજ્ઞેયમ્ ।
વચનશ્લેષો યથા
આશાનાં પ્રભવસ્સીમા શ્રિયાં સત્ત્રભુજશ્શુભાઃ ।
શૌરિર્દેવાશ્ચ દદતાં કલ્યાણં સિઙ્ગભૂભુજે ॥ ચ્ક્ચ્_6.*12 ॥
અત્ર શૌરિઃ નારાયણો નાયકાય કલ્યાણં દદતાં વિતરતુ ।
દદ દાને ઇતિ ધાતોરાત્મનેપદિનો લોટિ પ્રથમપુરુષૈવકચનમ્ ।
કીદૃશઃ શૌરિઃ ।
આશાનાં નતજનમનોરથાનાં પ્રભવ ઉત્પત્તિસ્થાનં દાતેત્યર્થથઃ શ્રિયાં સૌભાગ્યવિષ્યે સીમા પરમાવધિઃ ।
સતસ્ત્રાયત ઇતિ સત્ત્રઃ ।
તાદૃશો ભુજો બાહુરસ્યેતિ સત્ત્રભુજઃ ।
શોભના ભાસો દીપ્તયો ઽસ્યેતિ શુભાઃ દેવપક્ષે તુ દેવાઃ ।
કલ્યાણં દદતાં વિતરન્તુ ।
દદતામિતિ ડુદાઞ્ દાને ઇતિ ધાતોરાત્મનેપદિનો લોટિ પ્રથમપુરુષબહુવચનમ્ ।
કિં ભૂતાઃ દેવાઃ? આશાનાં દિશાં પ્રભવો નાથાઃ, શ્રિયાં સંપદાં સીમા અવધયઃ ।
સત્રે ભુજત ઇતિ સત્રભુજઃ ।
શોભના ભાઃ કાન્તિઃ યેષાં તે શુબા ઇત્યુક્તમાર્ગેણ ક્રિયાપદે વિશેષણપતં એકવચનબહુવચને શ્લિષ્ટે ઇત્યયં વચનશ્લેષઃ ।
આદિશબ્દાદ્ભાષાશ્લેષઃ યથા
મેલાયનાય તે રાજ્યમસ્તુ ગાદનસિંગન ।
વીરાય મનસા પોરરામાકાજનકેતન ॥ ચ્ક્ચ્_6.*13 ॥
હે ગાદન ! ગદયતિ પૂર્વમભિભાષયતીતિ ગાદનઃ ।
તસ્ય સંબુદ્ધિઃ પૂર્વભિભાષિન્નિત્યર્થઃ ।
તાદૃશાય તે રાજ્યમ્ ।
પૌરરામાકાટનકેતન પૌરરામાણાં પોરસ્ત્રીણાં કાટનકેતન મત્સ્યકેતન રામામદનેત્યર્થઃ ।
હે સિગન સિઙ્ગભૂપાલ ।
મનસા વીરાય મેલાયનાય ।
મા ચ ઇલા ચ મેતે લક્ષ્મીભૂમ્યૌ તયોરયનં માર્ગઃ મેલાયનં તસ્મૈ મેલાયનાય લક્ષ્મીભૂમિનિવાસસ્થાનાયેત્યર્થઃ ।
તાદૃશાય તે રાજ્યમિતિ પ્રજાપાલનસામર્થ્યરૂપકર્માસ્તુ સર્વોત્કર્ષેણ ભૂયાદિતિ સંસ્કૃતભાષા પ્રતીયતે ।
મેલાયનાયેત્યાદિપદેષુ ભદ્રમભવદ્વે ત્યાદ્યાર્થવાચિષુ તદ્દેશભાષાવિદુષામાન્ધ્રભાષા ચ પ્રતીયતે ।
તદયં ભાષાશ્લેષઃ ।
એવં સંસ્કૃતપ્રાકૃતાદિભાષાશ્લેષાસ્તુ તત્ર તત્ર મહાકવિપ્રબન્ધેષુ ચિત્રતરેષુ સ્વયમનુસંધેયાઃ ।
અનુપ્રાસસ્તુ વર્ણાનામાવૃત્તિરવિદૂરગા ।
અવ્યાપકો વ્યાપકશ્ચેત્યયં દ્વેધા સમાસતઃ

અવ્યાપકો યથા
ગૌડીસઙ્ગીતભઙ્ગી રહસિ વિલસિતં કોસલીકૌશલાનાં નેપાલીગણ્ડપાલી મૃગમદમકરીં કૈરલીં પાનકેલીમ્ ।
લાટીપાટીરચર્ચાં કુસુમવિરચનાં કુન્તલીકુન્તલાનાં સિઙ્ગક્ષ્માકાન્ત ભિન્તે તવ વિજયરમાસ્નિઘ્ધવેણિઃ કૃપાણિઃ ॥ ચ્ક્ચ્_6.*14 ॥
અત્રાનુપ્રાસસ્ય પ્રતિવાક્યં ભિન્નરૂપત્વાદવ્યાપકાનુપ્રાસો ઽયમ્ ।
યથા ચ
જયતિ જગદુદારો જાલ્મવૃત્તાતિદૂરઃ સુજનભજનશીલઃ સ્તુત્યસત્યાનુકૂલઃ ।
અભિનવસુરધેનોરન્નવોતસ્ય સૂનુઃ ક્ષિતિનુતગુણસાન્દ્રઃ સિઙ્ગભૂપાલચન્દ્રઃ ॥ ચ્ક્ચ્_6.*15 ॥
અત્ર પદાદ્યાન્તાનુપ્રાસસ્ય પ્રતિપાદં ભિન્નરૂપત્વમ્ ।
વ્યાપકાનુપ્રાસો યથા-નાયકસ્યૈવ વંશાવલ્યામ્
યત્ર ચરણસન્નાહિની તૃણચરણં નિજપુરાચ્ચ નિસ્સરણમ્ ।
વનચરણં તચ્ચરણકપરિચરણં વા વિરોધિનાં શરણમ્ ॥ ચ્ક્ચ્_6.*16 ॥
અત્ર રેફણકારયુગલસ્ય સર્વત્રાનુવૃત્તત્વાદ્ય્વાપકાનુપ્રાસો ઽયમ્ ।
એવં વૃત્તિલાટાનુપ્રાસાતયો દ્રષ્ટવ્યાઃ ।
શબ્દસ્ય પ્રકૃતે સમ્યગ્ઘટના ગુંફના મતા

અત્રશબ્દો દ્વિવિધઃ નિરર્થકો ઽન્યગ્રથિતશ્ચેતિ તત્રાદ્યાસ્ય
યથા
શ્રીસિઙ્ગક્ષિતિપાલસઙ્ગરજયપ્રસ્થાપકૈ સ્તાવકૈર્ ધાટીદુંદુવિનિસ્સ્વનૈરભિનવવ્યાપારિણો વૈરિણઃ ।
સ્વચ્છાયામનુધાવિનીં પ્રતિભટાનાશઙ્ક્ય શઙ્કાકુલાસ્ત્રાયધ્વં બે બે બે ઇતિ પ્રતિપદં જલ્પન્તિ ધાવન્તિ ચ ॥ ચ્ક્ચ્_6.*17 ॥
અત્ર બે ઇત્યાદિ નિરર્થકશબ્દસ્ય પ્રસ્તુતાનુગુણ્યેન ગ્રથનાદિયં નિરર્થકશબ્દગુંફના ।
અન્યગ્રથિતશબ્દગુંફના ત્રિવિધા ।
પાદગુંફના પાદદ્વયગુંફના પાદત્રયગુંફનાં ચેતિ ।
તત્રાદ્યા યથા
અર્થસ્ય પુરુષો દાસ ઇતિ વક્ત વ્યલજ્જતામ્ ।
દાસો હિ પુરુષસ્યાર્થઃ પશ્યતઃ સિઙ્ગભૂપતિમ્ ॥ ચ્ક્ચ્_6.*18 ॥
અત્રાદ્યોક્તસ્ય પ્રથમસ્ય પ્રસ્તુતાનુગુણ્યેન ઘટિતત્વાદિયમન્યગ્રથિતા પાદગુંફના ।
દ્વિતીયા યથા
યુવા યુગવ્યાયતબાહુરંસલઃ કવાટવક્ષાઃ પરિણદ્ધકંધરઃ ।
ઇતીદમન્યત્ર કવિત્વપદ્ધતિ- ર્વિગાહતે સિઙ્ગનૃપે તુ સાર્થતામ્ ॥ ચ્ક્ચ્_6.*19 ॥
અત્ર કાલિદાસગ્રથિતસ્ય પ્રથમાર્ધસ્ય પ્રસ્તુતાનુગુણ્યાનુઘટનાદિયં પાદદ્વયગુંફના ।
તૃતીયા યથા
સજાતીયૈર્વિજાતીયૈરતિરસ્કૃતમૂર્તિમાન્ ।
યાવદ્રસં વર્તમાનો રાજતે સિઙ્ગભૂપતિઃ ॥ ચ્ક્ચ્_6.*20 ॥
અત્ર પૂર્વાલઙ્કારશાસ્ત્રકારગ્ર થિતસ્યાપિ પાદત્રયસ્ય પ્રથમાર્ધે સપક્ષૈર્વિપક્ષૈશ્ચાનતિક્રમણીયો યાવદ્રસં વર્તમાન ઇતિ પ્રસ્તુતાનુગુણ્યેન ઘટનાદિયં પાદત્રયગુફના ।
ચિત્રં તુ ચક્રબન્ધાદ્યં ન સર્વકવિસમ્મતમ્ ।
રસોલ્લાસવિરોધિત્વાચ્ચિત્તક્લેશૈકકારણમ્

ચક્રબન્ધો યથા
સક્ષમાચક્રદિશાવિલાસિવિભુના તિગ્માંશુહારિશ્રિયા વિશ્રામક્ષણવિશ્વરઙ્ગવિયતા કલ્પં યશો જ્યોતિષા ।
વિદ્વત્કાન્તિમવાપ યઃ પ્રવિશદાવિર્ભૂતકૃત્સ્નાગમાં માંધાતા સ ચ તદ્વિશેષવિદુષો યાતિ ત્વિષા નોપમામ્ ॥ ચ્ક્ચ્_6.*21 ॥
અત્ર નેમિમારભ્ય તૃતીયસ્મિન્નન્તરે ચમત્કારજ્યોત્સ્નેતિ કૃતિનામ ।
સપ્તમે વિશ્વપતિકવિરિતિ તત્કર્તૃનામ ।
નવમે નાયકનામ ચ પ્રકટીક્રિયતે ।
આદિશબ્દાત્પઙબન્ધાદયઃ ।
અત્ર પદ્મબન્ધો યથા
સા ચ મા ક્ષપિતભાવરાક્ષસા સાક્ષરાવગતપાદમારસા ।
સારસા દયતુ સિઙ્ગયં રસા સારયં ગજવતી ક્ષણા ચ સા ॥ ચ્ક્ચ્_6.*22 ॥
અત્ર ક્ષપિતાઃ ભાવેન રાક્ષસાઃ ક્રૂરજનાઃ યયા સા ક્ષપિતભાવરાક્ષસા દરિદ્રીકૃતક્રૂરજનેત્યર્થઃ ।
સાક્ષરાવગતપાદસારસા વિદ્વદ્ધ્યાતપાદપદ્મા મા લક્ષ્મીઃ રસાસારં ભૂવિ શ્રેષ્ઠં વસ્તુ યાતિ પ્રાપ્નોતિ ઇતિ રસાસારયઃ ।
તં સિઙ્ગયં સિઙ્ગભૂપાલં સારસાદાવાસપદ્માદયતુ ભજતુ ।
તથા ગજવતી સ્વાધારદિગ્ગજવતીત્યર્થઃ ।
સા ક્ષમા ભૂમિશ્ચ ।
અન્યદેવં વિધમનુસન્ધેયમ્ ।
યમકં ત્વવિનાભૂતખરવ્યઞ્જનસંહતેઃ ।
પુનઃશ્રુતિર્વિભિન્નાર્થા તનમધ્યાન્તાદિગં ત્રિધા

આદિયમકં યથા નાયકસ્યૈવ
સદયા સદયા બુદ્ધિરવતારવતા મમ ।
મધુરા મધુરાનાથ ભવતા ભવતાદરમ્ ॥ ચ્ક્ચ્_6.*23 ॥
અત્ર ચતુર્ણામપિ પાદાનામાદૌ પ્રધમાક્ષરસહિતં વર્ણત્રિતયમાન્તરતમવ્યવ્થાનેન પુનઃશ્રુતમિતિ સર્વપાદાદિયમકમિદમ્ ।
એવમન્યેપિ દ્વિપાદાદિયમકદલયોર્વ્યવહિતાવ્યવહિતભેદાઃ સ્વયમવગન્તવ્યાઃ ।
મધ્યયમકં યથા
ઘનયશોનયશોભિતસંગરોત્સુકતમઃ કતમઃ સહતે રિપુઃ ।
ભવદસિં વદ સિઙ્ગમહીપતે પરમયા રમયા ભરિતદ્યુતે ॥ ચ્ક્ચ્_6.*24 ॥
અત્ર ચતુર્ષ્વપિ પાદેષુ પ્રથમાક્ષરં વિહાય મધ્યાક્ષરયમકમાન્તરમવ્ય વધાનેન પુનઃશ્રુતમિતિ સર્વપાદમધ્યયમકમિદમ્ ।
એવમન્યે ઽપિ પૂર્વપદસ્ય ભેદા નિરૂપણીયાઃ ।
અન્ત્યયમકં યથા
યશસા સૌરભવન્તં સિઙ્ગમહીપાલ મેરુધીર ભવન્તમ્ ।
સુકૃતીકૃતવસુદેવઃ સતતં પાયાદ્વિતીર્ણઘનવસુદેવઃ ॥ ચ્ક્ચ્_6.*25 ॥
હે મેરુધીર સિઙ્ગમહીપાલ યશસા સૌરભવન્તં યશસ્સુરભિં ભવન્તં સુકૃતીકૃતવસુદેવઃ સ્વજન્મના કૃતાર્થીકૃતાનકદુન્દુભિઃ દેવઃ શ્રીકૃષ્ણઃ વિતીર્ણઘનવસુ યથા તથા પાયાદિત્યન્ત્યાક્ષર સહિતમક્ષરચતુષ્ટયમ્ પાદદ્વયે પુનઃશ્રુતમિતિ દ્વિપાદાન્તયમકમિદમ્ ।
એવમન્યે ઽપિ ભેદાઃ સ્વયમૂહ્યાઃ ।
અવાન્તરભિદાસ્તસ્ય બહવસ્સન્તિ દુષ્કરાઃ ।
મૃદુમાર્ગવિરોધિત્વાદસ્માભિર્ન પ્રપઞ્ચિતાઃ

ઉક્તિપ્રત્યુક્તિમદ્વાક્યં વાકોવાક્યમિતીરિતમ્

યથા
રમ્ભે કિં સખિ મેનકે ન સુલભાઃ કલ્પદ્રુમાણાં સ્રજઃ તે સ્વર્ગે ન હિ સન્તિ કુત્ર ધરણીભાગે કુતઃ કારણાત્ ।
દાતુઃ શ્રીઅનવોતસિઙ્ગનૃપતેસ્તૈર્દત્તહસ્તાઙ્ગુલીર્ બ્રહ્મા નિર્મિતનાનતો નુ ધનિકાઃ સર્વે ઽપિ ધાત્રીસુરાઃ ॥ ચ્ક્ચ્_6.*26 ॥
અત્ર રમ્ભામેનકયોરુક્તિપ્રત્યુક્તયઃ સ્પષ્ટાઃ ।
ક્રિયાકારકસંભન્ધગુપ્તિમદ્ ગૂઢમુચ્યતે

તત્ર ક્રિયાગૂઢં યથા
કૃપાણખણ્ડિતારાતિમણ્ડલાધીશમણ્ડલઃ ।
શ્રીસિઙ્ગધરણીપાલ વિભવેતિ સમૃદ્ધતામ્ ॥ ચ્ક્ચ્_6.*27 ॥
અત્ર હે વિભો સમૃદ્ધતામેહીતિ ક્રિયાપદસ્ય વિભવ ઇતિ સપ્તમ્યા ગોપિતત્વમિતિ ગૂઢક્રિયાપદત્વાત્ ક્રિયાગૂઢમ્ ।
યથા ચ
કન્દર્પકલ્પનાકારં શ્રીસિઙ્ગધરણીભુજમ્ ।
પુરમાર્ગે પુરન્ધ્રીણાં નિશ્ચલાનયનાઞ્ચલાઃ ॥ ચ્ક્ચ્_6.*28 ॥
અત્રાપુરિતિ ક્રિયાપદં પુરન્ધ્રીણામિતિ પદેન ગોપિતમિતિ ક્રિયાગૂઢમ્ ।
કારકગૂઢં યથા
શ્રીસિઙ્ગભૂપનાસીરધાટીસાધ્વસસંભ્રમાત્ ।
ક્વ દરી ક્વ દરીત્યદ્રેઃ કાન્તારે રટતિ સ્ફુટમ્ ॥ ચ્ક્ચ્_6.*29 ॥
અત્ર રટતિક્રિયાયાઃ કર્તૃકારકભૂતા અરેઃ કાન્તાઃ કાન્તાર ઇતિ સપ્તમ્યા ગોપિતમિતિ કારકગૂઢેષુ કર્તૃગૂઢમિદમ્ ।
એવં કર્મગૂઢાદયો દ્રષ્ટવ્યાઃ ।
સંબન્ધપદગૂઢં યથા
શરાનપાઙ્ગશ્રી રાજન્ નાભિક્રમતિ કેવલમ્ ।
ભ્રૂવલ્લીલલિતૈશ્ચાપં ત્વત્સેવા સુદૃશામપિ ॥ ચ્ક્ચ્_6.*30 ॥
અત્ર એઃ કામસ્યેતિ સમ્બન્ધપદં લલિતૈર્વિલાસૈરિતિ તૃતીયા વા (તૃતીયયા?) ગોપિતમિતિ સંબન્ધગૂઢમિદમ્ ।
પષ્ઠયાઃ કારકત્વાભાવાત્ સમ્ભન્ધગૂઢસ્યાત્ર પૃથઙ્નિર્દેશઃ ।
યત્રોત્તરર્ય નિર્મેદઃ પ્રશ્ને પ્રશ્નોત્તરં હિ તત્ ।
અન્તઃપ્રશ્ર્નં બહિઃપ્રશ્ર્નમુભયપ્રશ્ર્નં ચેતિ તત્ત્રિધા

કમદર્પયન્મનોભૂઃ કિં નરપતિવેશ્મ રાજતે નિધિમત્ ।
કામધુરા કથય સશે ત્વયૈવ કથિતં હિ સિઙ્ગભૂપાલ ॥ ચ્ક્ચ્_6.*31 ॥
અત્ર મનોભૂઃ કમલોભયદિતિ પ્રશ્ને કં બ્રહ્માણમ્ ।
નરપતિવેશ્મ કિંમિતિ પ્રશ્ને કિન્નરપતિવેશ્મ, કુબેરગૃહમિતિ ।
મધુરા કેતિ પ્રશ્ને કામધુરા કામભાર ઇતિ ચોત્તરાણિ પ્રશ્નાવયસ્યાન્તર ઇતીદમન્તઃપ્રશ્નમ્ ।
પ્રત્યાનનં રાજિતગણ્ડમધ્યં સુભીષણં ભૈરવમસ્તકં કિમ્ ।
ત્વયા નચેદુત્તરમપ્રદત્તં રાજન્ ન જાનાતિ ભવાન્ ભવન્તમ્ ॥ ચ્ક્ચ્_6.*32 ॥
અત્ર પ્રતિગણ્ડભૈરવ ઇત્યુત્તરસ્ય પ્રશ્નવાક્યાન્તરે પ્રતીયમાનત્વાદિદઞ્ચાન્તઃ પ્રશ્નમ્ ।
બહિઃ પ્રશ્નં યથા
કીદૃગ્બલં દેવવિભો શુચેશ્ચ સમ્બોધનં ત્વદ્રિપુમણ્ડલઞ્ચ ।
શ્રીસિઙ્ગભૂપાલ વદોત્તરાણિ પૂર્વોક્તવર્ણભયવૃદ્ધિયોગાત્ ॥ ચ્ક્ચ્_6.*33 ॥
અત્ર ઇન્દ્રબલં સફલિ શુચિસંબુદ્ધિઃ પવિત્રેતિ ત્વદ્વિપુમણ્ડલં વિત્રપં વિત્રસદિતિ વા ત્રીણ્યુત્તરાણિ પ્રશ્નાદ્ બહિરેવ મૃગ્યાણિ ।
બહિઃ પ્રશ્નમિદમ્ ।
ઉભયપ્રશ્નં યથા
યોગિનાં ભોગિનાં રાજન્ ક ઇષ્ટસ્તં ન વેત્તિ યઃ ।
વિપરીતો હરસ્તેન ન જ્ઞાતો હિ સહામ્બરઃ ॥ ચ્ક્ચ્_6.*34 ॥
અત્ર રહોવાસ ઇત્યુત્તરસ્ય પૂર્વભાગો રહશ્શબ્દો વિપરીતહરશબ્દેન પ્રશ્નવાક્યસ્યાન્તઃ પ્રતીયતે ।
ઉત્તરાવયવો વાસ ઇત્યયં બહિરેવ મૃગ્યત ઇતિ બહિરન્તઃપ્રશ્નોત્તરસ્ય સ્થિતત્વાદિદમુભયપ્રશ્નમ્ ।
એવં નિરૂપિતાસ્સાધુ શબ્દાલઙ્કારજાતયઃ ।
કાવ્યં વિભૂષયેદાભિઃ યથાન્યૈર્નાપહાસ્યતે