ચમત્કારચન્દ્રિકા · અધ્યાય 5

સંરંભાદનવોતસિઙ્ગનૃપતેર્ઘાટીસમાટીકને નિઃસાણેષુ ધણં ધણં ધણમિતિ ધ્વાનાનુસન્ધાયિષુ ।
મોદન્તે હિ રણં રણં રણમિતિ પ્રૌઢા સ્તદીયા ભટાઃ ભ્રાન્તિં યાન્તિ તૃણં તૃણં તૃણમિતિ પ્રત્યર્થિપૃથ્વીભુજઃ ॥ ચ્ક્ચ્_4.*52 ॥
યથા
લીલાલોકનલોલુપં મૃગકુલં ગન્તા ગુહાન્તાનિમાં- સ્તત્ક્રવ્યગ્રસન વ્રતીહ ભવિતા દ્વીપી રુષોદ્દીપિતઃ ।
યાતા તન્મૃગયારતેર્વનમિદં શ્રીસિઙ્ગભૂપોદયા- દિત્યાદિર્ભયમાદિશન્ત્યરિનૃપાઃ સ્ત્રીણામનીક્ષાવ્રતમ્ ॥ ચ્ક્ચ્_4.*53 ॥
અત્ર પદાનાં પર્યાયપદસદ્ભાવે ઽપિ પરિવૃચ્યસહિષ્ણુત્વાદન્યોન્યમૈત્રીરૂપા શય્યા ।
અત્ર રસસ્ય પૃથક્પ્રકરણે પ્રપઞ્ચનવિવક્ષયા વ્યુત્ક્રમ્ય વૃત્તિપાકશય્યાનાં સ્વરૂપં નિરૂપિતમ્ ।
ઇતિ શય્યાવિવેકઃ ।
ઇતિ સરસસાહિત્યચાતુરીધુરીણવિશ્વેશ્વરકવિચન્દ્રપ્રણીતાયાં શ્રીસિઙ્ગભૂપાલકીર્તિસુધાસાર શીતલાયાં ચમત્કારચન્દ્રિકાયાં ગુણવિવેકો નામ ચતુર્થો વિલાસઃ ॥
પઞ્ચમો વિલાસઃ ।
ચમત્કારચન્દ્રિકા વિશ્વેશ્વરકવિચન્દ્રવિરચીતા પઞ્ચમો વિલાસઃ ।
સંવિધાનકચાતુર્યાત્સાક્ષાદિવ પરિસ્ફુરન્ ।
અલૌકિકસ્સ ચાખાદો યસ્સ્યાત્સો ઽત્ર રસો મતઃ

તદન્વયેન કાવ્યશ્રીઃ કમનીયત્વમાગતા ।
આકલ્પાન્તરમાકલ્પં કીર્તિં કલ્પયતે કવિઃ

સ વૈ રસ ઇતિ શ્રુત્યા બ્રહ્મણઃ સમકક્ષ્યયા ।
પ્રોક્તો રસસ્ખયં ભાગ્યાત્કૈશ્ચિદેવાનુભૂયતે

શિવો રસ ઇતિ પ્રોક્તઃ સત્યં ભાવકસત્તમૈઃ ।
ન ચેલ્લોકોપકારાય કથમસ્યાષ્ટમૂર્તિતા

અષ્ટધા સચ શ્રુઙ્ગારહાસ્યૌ વીરાદ્ભુતૌ સ્થિતૌ ।
દ્વન્દ્વશા રૌદ્રકરુણૌ તૌ બીભત્સભયાનકૌ

મધુરઃ સર્વસંમત્યા તિક્તાદિષુ રસેષ્વિવ ।
હાસ્યાદિષુ સ શ્રુઙ્ગારો રસસામ્રાજ્યમર્હતિ

તસ્મિન્ પરિશ્રમઃ કાર્યઃ કવેશ્ચર્વિતુમિચ્છયા ।
યસ્યાનુભવતો ધીરાઃ નાત્માનમવજાનતે

કાવ્યં હિ તન્મયં યત્ર કવેરત્યન્તમાગ્રહઃ ।
વાસના માનસી વાપિ સ્ફુરતીતિ પુરા વચઃ

ચિરં જીવતુ વક્રોક્તિઃ સ્વભાવોક્તિશ્ચ તિષ્ઠતામ્ ।
રસોક્તેરેવ કાવ્યાનિ ગ્રાહીણીતિ (ગ્રાહ્યાણીતિ?) મતિર્મમ

ગુણાદ્યૈરપિ વાગર્થૌ નીરસૌ કો ઽનુમોદતે ।
પરસ્પરાનુરાગેણ રહિતાવિવ દમ્પતી

અલં રસોક્તિરલ્પાપિ કાવ્યે કલ્પયિતું શ્રિયમ્ ।
વસ્તુ કર્પૂરલેશો ઽપિ સુગન્ધીકુરુતે પરમ્

સત્તાસ્ફુરત્તાનુબન્ધા નિષ્પત્તિઃ પુષ્ટિ સંકરૌ ।
હ્રાસાભાસૌ શમઃ શેષ ઇત્યુક્તા હિ રસોક્તયઃ

નિજાશ્રયે સમુન્મેષો વિભાવગુણસંપદા ।
રસસ્ય સત્તા રત્યાદિસ્થાયીભાવા રતિશ્ચ સા

આશ્રયો વિષયઃ, પ્રોત્સાહઃ સહકારીણિ ચેતિ ત્રિરૂપવિભાવ સમગ્રતયા કેવલયા રસસ્ય સ્વાશ્રયે યદુન્મેષમાત્રં સેહ સત્તા ।
સૈવ રત્યાદીનાં કેવલાનામાકારેણા વતિષ્ઠતે ।
રત્યાદયશ્ચ -- રતિર્હાસોત્સાહવિસ્મયક્રોધશોકજુગુપ્સાભયાનિ ક્રમોદિતશૃઙ્ગારાદિરસાધિષ્ઠાનભૂમયો વાસનાપ્રવાહેણાવતિષ્ઠમાના સ્થાયિન ઇત્યુચ્યન્તે ।
તત્ર રતિરૂપેણ સત્તા યથા
ગુઞ્જન્ મઞ્જુલચઞ્ચરીકમિથુને પુંસ્કોકિલાલાપિનિ પ્રારબ્ધસ્મર પાદુકાર્ચનવિધેર્માકન્દમૂલાઙ્ગણે ।
શ્યામાયા મદુરાધરે મૃગદૃશિ વ્યાલોલ નીલાલકે દૂરાદાનનપઙ્કજે ક્ષિતિભુજા વ્યાપારિતે લોચને ॥ ચ્ક્ચ્_5.*1 ॥
અત્ર કેવલં વિભાવસામગ્રીકથનેન નાયકસ્યાભિલાષામત્રં પ્રતીયત ઇતિ સેયં રસસ્ય સત્તા ।
એકસ્યૈવાનુભાવસ્ય પ્રાકટ્યં સાચ્વિકસ્ય વા ।
સંસ્કારપારિપાટ્યા ચેત્ સ્ફુરત્તા સાભિધીયતે

અનુભાવાઃ સંક્ષોપતો દ્વિવિધાહ્યુક્તાઃ કાયિકા વાચિકાશ્ચેતિ ।
અનુભાવત્વે ઽપિ સ્તમ્ભપ્રલયરોમા ઞ્ચસ્વેદવૈવર્ણ્યવેપથુગદ્ગદિકાશ્રુલક્ષણાનાં સાચ્વિકાનાં પૃથગભિધાનં વિશેષદ્યોતનાય ।
રતિરૂપેણ રસસ્ય સ્ફુરત્તા યથા કેયૂરરત્નમુપલાલયતા નૃપેણ યત્પ્રાર્થિતં નિજસખઈચન સન્નિધાને ।
શ્યામાપયોધરતટી પરમાદરેણ તસ્યોત્તરં કૃતવતી પુલકપ્રરોહાન્ ॥ ચ્ક્ચ્_5.*2 ॥
અત્ર નાયકે કેયૂરનાયકરત્નપ્રતિબિમ્બતનાયિકાપયોધરલાલનલક્ષણનાયિકાનુભાવેત્પાદનરૂપા રસસ્ય સ્ફુલત્તા ।
નાયિકાયાં ચ પુલકલક્ષણૈકસાચ્વિકસમ્પાદકતયા સ્ફુરત્તૈવ ।
યથા ચ
સ્પર્શોત્સવેન નૃપતેઃ પ્રમદાકુચાભ્યાં રાગાઙ્કુરા ઇવ ધૃતાઃ પુલકપ્રરોહાઃ ।
તત્સેચનાર્થમિબ તત્કરપલ્લવો ઽપિ પ્રસ્વેદવારિકણિકાઃ પ્રકટીકરોતિ ॥ ચ્ક્ચ્_5.*3 ॥
અત્ર ક્રમાત્ પુલકસ્વેદલક્ષણસાચ્વિકાભ્યાં રસસ્ય સ્ફુરત્તા સૂચ્યતે ।
ઉદ્દીપનવિભાવાદ્યૈસ્સંસ્કારેણ પટીયસા ।
અત્રાસ્યૈકાનુભાવસ્ય વર્તનં સ્યાન્મુહુર્મુહુઃ

સકૃદ્વૈષામનેકેષામેકસંચારિણો ઽથવા ।
સો ઽયં રસાનુબન્ધજ્ઞૈરનુબન્ધ ઇતીર્યતે

મુહુરેકાનુભાવાનુવૃત્તિલક્ષણો યથા
કર્પૂરવાસિતવસન્તવિનોદનાન્તે યાન્તીભિ રાત્મભવનાનિ વિલાસિનીભિઃ ।
આમન્ત્રિતો વલિતકષ્ઠમનેકવારં શ્રીસિઙ્ગભૂપતિરપાઙ્ગવિલોકનેન ॥ ચ્ક્ચ્_5.*4 ॥
અત્ર નાયકગુણાદિના વસન્તાદિના ચ સમુદ્દીપિતા વિલાસિનીનાં રતિવાસના મુહુર્મુહુર્વલિતકષ્ઠકટાક્ષલક્ષણેન ચ શરીરારમ્ભાનુભાવેનાનુબધ્યત ઇતિ તથોક્ત્તો ઽયમ્ ।
અનેકાનુભાવસંબન્ધલક્ષણો યથા આરૂઢઘર્મકણમાહતમન્દહાસમ્ આવિર્ભવ ત્પુલકમાચિતકણ્ઠસાદમ્ ।
અઙ્ગાન્યનઙ્ગવિવશાનિ વિલાસિનીનાંમ શ્રીસિઙ્ગભૂતલપતેરવલોંકનેન ॥ ચ્ક્ચ્_5.*5 ॥
અત્ર નાયકગોચરા તદાનીન્તની પુરાતની વા વિલાસિનીનાં રતિઃ નાયકવિલોકનાદિભિરુદ્દીપિતા મન્દહાસેન શરીરારંભેણ સ્વેદાદિભિશ્ચ સાચ્વિકૈઃ બહુભિરનુબધ્યત ઇતિ તથોક્તઃ ।
સઞ્ચારિણો નામ વિર્વેદવિષાદદૈન્યગ્લાનિશ્રમમદગર્વશઙ્કાત્રાસાવેગોન્માદાપસ્મારવ્યાધિ મોહમરણાલસ્યજડતા વ્રીડાવહિત્થાસ્મૃતિવિતર્કચિન્તાશ્ચ મતિધૃતિહર્ષોત્સુકત્વોગ્રતામર્ષકૃપાસૂયાચાપલ્યનિદ્રાસુપ્તિબોધાશ્ચેતિ ત્રયસ્ત્રિંશત્ ।
એકસઞ્ચારિણાનુબન્ધો યથા
વાસન્તિકાવલવેશ્મનિ માધવશ્રી- મઞ્જીરશિઞ્જિતમધુવ્રતકાકલીકે ।
શ્રીસિઙ્ગભૂમિપતિસઙ્ગતિકાઙ્ક્ષિણી સા હસ્તામ્બુજે કૃતવતી નિજગણ્ડપાલિમ્ ॥ ચ્ક્ચ્_5.*6 ॥
અત્ર નાયકગોચરા નાયિકારતિવાસના વાસન્તિકાદિભિરુદ્દીપિતા કરતલકપોલવિન્યાસલક્ષણશરીરારંભનિજાનુભાવાનુમિતેન ચિન્તાલક્ષણેન વ્યભિચારિણાનુ બધ્યત ઇતિ સો ઽયં તથોક્તઃ ।
કેચિદેનાં રસોક્તિમેકાનુભાવવદેકવ્યભિચારિણો નિબન્ધે સમ્બન્ધ એક એવેતિ સ્ફુરત્તોક્તિમેવાચક્ષતે ।
વયં પુનએતસ્યામુક્ત્યાં સાનુભાવેન વ્યભિચારિણૈકસ્સંબન્ધઃ ।
વ્યભિચારિણા સ્થાયિનો દ્વિતીય ઇતિ પરંપરયા સંબન્ધાનુગતિસંભવાદનુબન્ધમામનામ ।
સઞ્ચારિભાવબાહુલ્યે ઽપ્યમુમેવ પરે જગુઃ ।
સ બક્ષ્યમાણો નિષ્પત્તેર્ભેદ એવેતિ મે મતમ્

યથા
કાચિત્કુરઙ્ગનયના નયનાભિરામા શ્રીસિઙ્ગભૂમિરમણં રમણી નિરીક્ષ્ય ।
આલોકતે પ્રતિદિશં કુસ્તે સ્વનિન્દા- માલંબતે કરતલેન કપોલપાતિમ્ ॥ ચ્ક્ચ્_5.*7 ॥
અત્ર પરિતો વિલોકનેન શઙ્કા ।
સ્વનિન્દોપાલંભનેન લાવણ્યગતિર્નિર્વેદઃ ।
કપોલકરતલસંસર્ગેણ ચિન્તા ચ પ્રતીયતે ।
અત્રાનુભાવસંસર્ગાભાવે ઽપિ રતેરનુભાવોત્પાદેનાનુબન્ધદશાયામિવ સંચારિભાવબાહુલ્યદશાયાં વાસનાવાસન્તિકાદિભિરુદ્દીપિતાયા ઇવ પાટવવિશેષજન્યત્વાદ્રસસ્ય ચતુરશ્રતયાપ્રતિભાનાચ્ચ નિવૃત્તિરેવેયં નાનુબન્ધમાત્રમિતિ સુલભમ્ ।
યોગાદ્વિભાવાનુભાવસાચ્વિકવ્યભિચારિણામ્ ।
ચતુરશ્રા રસશ્રીર્યા નિષ્પત્તિરિતિ ગીયતે

યથા
દૃષ્ટ્વા સિઙ્ગવિભું ગુણૈકવસતિં કાચિત્કુરઙ્ગેક્ષણા સ્વિન્નાઙ્ગી મધુરસ્મિતા પુલકવત્યારેચિતભ્રૂલતા ।
ધત્તેવેપથુમાકુલાં કલયતે સાચીકરોત્યાનનં પાણિભ્યાં વિદધાતિ ગણ્ડયુગલીમાલિઙ્ગતિ સ્વાં સખીમ્ ॥ ચ્ક્ચ્_5.*8 ॥
અત્ર નાયકગોચરા નાયિકારતિસ્તત્સાન્નિધ્યાદિના દીપ્યમાના સ્મિતભ્રૂલતારેચનલક્ષણાભ્યાં શરીરારંભાનુભાવાભ્યાં સ્વેદપુલકવેપથુલક્ષણૈસ્સાત્વિકૈરાકુલીભાવમુખસાચીકરણકપોલપિધાનસખીસમાલિઙ્ગનાનુમિતૈઃ સાધ્વસલજ્જાવહિત્થાચાપલલક્ષણૈઃ સંચારિભાવૈઃ સંસ્કૃતેતીયં રતિરૂપેણ રસસ્ય નિષ્પત્તિઃ ।
વિષયાશ્રયસંસ્કારગુણપ્રકૃતિપાટવૈઃ ।
દીપાનાતિશયાચ્ચાસ્ય પ્રકર્ષઃ પુષ્ટિરિષ્યતે

યથા
અવ્યાજસ્પૃહણીયમઞ્ચતિ પરાં કાન્તિં સખીનાં પુરઃ શ્રીસિઙ્ગક્ષિતિનાયકેન સુતનોરઙ્ગં સમાલિઙ્ગતમ્ ।
સ્વાજ્ઞાનિર્વહણેન નિર્વૃતમનાસ્તત્કાલમીલદ્દૃશે યસ્મૈ પુષ્પશરાસનઃ સ્વસુકૃતૈઃ કલ્યાણમાશંસતે ॥ ચ્ક્ચ્_5.*9 ॥
અત્ર રૂપયૌવનવિશેષશીલાદિગુણસંપન્નાં નાયિકામુદ્દિશ્ય સમુત્પન્ના ધીરલલિતપ્રકૃતે રાશ્રયભૂતસ્ય નાયકસ્ય રતિઃ પરિચયોપચિતેન સંસ્કારપાટવેન પરિબોધ્યમાના સ્વભાવસુન્દરતદઙ્ગ સન્નિવેશરામણીયકવિભાવનોદ્દીપનાતિશયેન દીપ્યમાના સખીનાં સમક્ષમન્યાલિઙ્ગનલક્ષણશરીરારંભાનુભાવાનુમીયમાનાં લજ્જાત્યાગલક્ષણાં સપ્તમીં રસાવસ્થામધ્યાસ્તે ।
કિઞ્ચ સમગ્રાત્મગુણ સંપદા નાયકમુદ્દિશ્ય સમુત્પન્ના સ્થિરાનુરાગસરસપ્રકૃતેઃ નાયિકાયા રતિઃ પરિચયાનુકૂલ્યાબ્યામુત્કટેન વાસના પાટવેન પ્રબોધ્યમાના પ્રકૃષ્ટપ્રેમપ્રિયતમાલિઙ્ગનદીપનાતિશયેનોદ્દીપ્યમાનાં નયનનિમીલનાનુભાવાનુમીયમાનાં નવમીં પ્રેમપુષ્ટિમવસ્થા મધિતિષ્ઠતીતિ સેયં રસપુષ્ટિઃ ॥
પ્રેમપુષ્ટેરે વાવસ્થાદશકં સિઙ્ગભૂપાલીયે (નિદર્શકં)નિદર્શિતં હિ

અભિલાષચિન્તનાનુસ્મૃતિગુણસંકીર્તનોદ્વેગાઃ ।
સવિલાસા ઉન્માદવ્યાધી જડતા મૃતિશ્ચ દશધા તાઃ

ક્રમશો દર્શયતિ ।
નનુ તત્ર પૂર્વાનુરાગાખ્યવિપ્રલંભજન્યતયા તદિદં દશાદશકં (પ્રદર્શકં) પ્રદર્શિતમ્ ।
અત્ર તુ સંભોગેન કથં નિરૂપ્યત ઇતિ ચેદુચ્યતે ।
વિપ્રલંભે પ્રાયેણ કવિભિરેતદાપોષિતમિત્યભિપ્રાયેણ ।
ન તુ સંભોગે તન્નિષેધાયેતિ વેદિતવ્યમ્ ।
સમકાલબલોત્પત્તિહેતૌ ભાવાન્તરે સતિ ।
યસ્તેન તસ્ય સંસર્ગઃ સ સઙ્કર ઇતીરિતઃ

યથા
દૃષ્ટે દૃષ્ટે સિઙ્ગભૂપે તત્પૂર્વાગસિ વલ્લભે ।
આશ્વર્યરોષસ્નેહાનાં મજ્જત્યૂર્મિષુ માનિમી ॥ ચ્ક્ચ્_5.*10 ॥
અત્ર વિસ્મયરોષસ્નેહા યથોચિતં તત્પૂર્વાપરાધતયા દૃષ્ટતયા વલ્લભતયા ભક્તિજનિતાસ્તત્તદાશ્રિતવિશેષવિભાવનોદ્દીપ્યમાનાઃ પરમપરિપોષલક્ષણકથાસ્વભાવવાચ્કશબ્દપ્રયોગશક્ત્યા યથોચિતં સૂચિતૈરનિમેષાધરસ્ફુરણનીવીબન્ધવિસ્રંસનાદિભિરનુભાવૈઃ સ્તમ્ભવૈવર્ણ્યરોમાઞ્ચાદિભિસ્સાચ્વિકૈરનુવદ્ધા ઊર્મિપદદ્યોતિતૈર્વિતર્તહર્ષાદિવ્યભિચારિભિ સ્તરઙ્ગિતાસ્તુલ્યકાલબલોત્પત્તિહેતુતયા સંકીર્ણાશ્ચ રસસઙ્કરપ્રતીતિમઙ્કુરયન્તીતિ રસસઙ્કરોક્તિરિયમ્ ।
આરૂઢસ્ય પરાં કાષ્ઠાં યેન કેનાપિ હેતુના ।
રસસ્યાપચયો યસ્ય તં હ્રાસં કવયો વિદુઃ

યથા
શ્વાસો યેન યયા ચ ભાષણવિધૌ વ્યાલોકને પક્ષ્મણાં વ્યાપારઃ પરિરંભણે મલયજં પ્રત્યૂહ ઇત્યૂહ્યતે ।
તામાપૃચ્છતિ રાજશૈલગતયે પાણ્ઙ્યસ્સ તસ્મૈ ચ સા સેવારીતિમુપાદિશન્ત્યનુસમાચારેણ ચક્રે નતિમ્ ॥ ચ્ક્ચ્_5.*11 ॥
અત્ર પ્રતિવિરોધિનાં નિઃશ્વાસાદીનાં ભાષણાદિસંભોગપ્રત્યૂહત્વાભિમાનલક્ષણેન ચિત્તારમ્ભાનુભાવેન કૃતપ્રતીતેરુદ્વેગલક્ષણાયાઃ પાણ્ડ્યતદવરોધયોઃ પ્રેમપુષ્ટેરપચયો રાજ્યધ્વંસવનવાસાદિપરિક્લેશ હેતુકો ભવતિ ।
એકત્ર નાયકસેવાર્થં રાજગિરિગમનાયામન્ત્રણેન વાગારમ્ભણેનાન્યત્ર સેવાપ્રકારોપદેશસમાચારનતિભ્યાં વાક્કાયસંરંભાનુભાવાભ્યાં પ્રતીયત ઇતિ સેયં રસહ્રાસોક્તિઃ ।
આલમ્બનસ્યાનૌચિત્યાદ્ ભવન્નપિ પરિસ્ફુલન્ ।
રસવદ્ધાસતે કિઞ્ચિદયમાભાસ ઈરિતઃ

તત્ર શૃઙ્ગારાભાસશ્ચતુર્ધા ઈરિતઃ ।
એકત્ર રાગસ્યાભાવાદનેકત્ર વૈષમ્યેણ સંભવાત્તિર્યગાલંબનત્વાન્મ્લેચ્છાલંબનત્વાચ્ચ ।
અત્ર રાગાસંભવસ્ત્રિધા--પ્રાગભાવાત્, પ્રધ્વંસાભાવાદત્યન્તાભાવાચ્ચ ।
અત્ર રાગપ્રાગભાવવિષયે નાભાસતા ।
દર્શનાદિસામગ્રીસંભવે રાગોત્પત્તેઃ સંભાવ્યમાનત્વાદિતરયોસ્ત્વાભાસતૈવ ।
રાગાત્યન્તાભાવે યથા
વ્યર્થત્વં ગમિતા કટાક્ષસરણિઃ સાકૂતમન્દસ્મિતા વ્યઙ્ગ્યોક્તિર્વિતથા વૃથા વિરચિતસ્તાદૃક્ પ્રણામાઞ્જલિઃ ।
નેચ્છત્યન્યપરિગ્રહં કિલ વધૂં રેચર્લવંશાગ્રણીઃ સખ્યસ્ત્વં ચ સુહુર્મુહુઃ સ્મરત માં સો ઽયં હિ સત્યવ્રતઃ ॥ ચ્ક્ચ્_5.*12 ॥
અત્ર મુહુર્મહુરાત્મસ્મરણ પ્રાર્થનાલક્ષણાં સખીજનામન્ત્રણવાગારંભાનુભાવાનુમિતાં તનુત્યાગોદ્યોગલક્ષણાં પરાં પુષ્ટિમધિતિષ્ઠન્ પરકીયાયાઃ નાયિકાયા અનુરાગો વિષયભૂતે નાયકરત્ને પરસ્ત્રી વિષયરાગાત્યન્તાભાવાદેકતઃ ખણ્ડિતો ઽપિ શૃઙ્ગારમિવાભાસયતીતિ સો ઽયં રસાભાસોક્તિઃ ।
એવમન્યદપ્યુદાહાર્યમ્ ।
પ્રબલોષૂપજાતેષુ પ્રતિકૂલેષુ હેતુષુ ।
રસપ્રભૂતેરામૂલં મીલનં શમ ઈરિતઃ

યથા
સિઙ્ગક્ષોણિભુજઃ કલિઙ્ગકુભુજે ક્રુદ્ધસ્ય તસ્મિન્ ક્ષણે દત્તાં તત્તનયામુપાયનતયા લોકોત્તમાં પશ્યતઃ ।
વ્યાવૃત્તા ધનુષઃ કટાક્ષસરણિસ્તદ્ભ્રૂલતાલોકિની દૃક્કોણં પરિહૃત્ય રાગમહિમા ચિતે પરં ચેષ્ટતે ॥ ચ્ક્ચ્_5.*13 ॥
અત્ર પૂર્વમારૂઢો ઽપિ કલિઙ્ગનરપાલગોચરો નાયકસ્ય ક્રોધો બલવતા સમુચિતોપાયનસમર્પણજનિતપ્રસાદોપબૃહિતેન કલિઙ્ગરાજકન્યકાગોચરેણ પ્રેમ્ણા નિરવશેષમુપશામ્યત ઇતિ સેયં રસશમોક્તિઃ ।
રસસ્ય વાસનાસ્થૈર્યાદાશ્યપ્રકૃતેરુત ।
પ્રલીનસ્યાપિ યો ગન્ધઃ સ શેષ ઇતિ ગીયતે

યથા
શ્યામાયાઃ કુચમણ્ડલે ન પરયોર્ણત્તેભકુમ્ભદ્વયે દૃષ્ટિં રાગતરઙ્ગિતાં વિદધતા શ્રીસિઙ્ગભૂમીભુજા ।
દાક્ષિણ્યવ્રતભ્હગભીરુમનસા દેવેન વામભ્રુવા- મન્યાસામપિ સા તથૈવ કૃતિના નેત્રક્રિયા નાપ્યસૌ ॥ ચ્ક્ચ્_5.*14 ॥
અત્ર ધીરલલિતપ્રકૃતેર્નાયકસ્ય શ્યામાગોચરેણ બલવતા પ્રેમ્ણા પ્રલીનતામાનીતસ્યાપિ તદિતરનાયિકાગોચરસ્ય પ્રેમ્ણો વિશેષઃ કટાક્ષપ્રદાન દાક્ષિણ્યેન પ્રતિભાતત ઇતિ સેયં રસશેષોક્તિઃ ।
એવં હાસ્યાદિષ્વપિ રસેષુ સ્ફુરત્તાદિ દશોક્તિપ્રકારાઃ સ્વયમનુસન્ધેયાઃ ।
વિશેષાદાગ્રહો ઽસ્માકમલહ્કારપ્રપઞ્ચને ।
બ્રૂમસ્તથાપિ સંજ્ઞેપાત્ શૃઙ્ગારાદિનિરૂપણમ્

અત્ર શૃઙ્ગારો નામ ચતુરસ્ત્રીપુંસાલંબનો મનોહરપદાર્થોદ્દીપનો લલિતભ્રૂલતાવિક્ષેપકટાક્ષમન્દસ્મિતાદ્યનુભાવો નિખિલસાચ્વિકોત્સુકત્વોગ્રતા લસ્યજુગુપ્સાવહિત્થાદિપરિશિષ્ટ સઞ્ચારિપુષ્ટો રતિસ્થાયીભાવો વિપ્રલંભસંભોગભેદવાન્ વિગલિત વેદ્યાન્તરત્વલક્ષણં ચેતોવિકાસમધિતિષ્ઠતિ ।
અત્ર વિપ્રલંભો યથા
ચાન્દ્રીચન્દન મારુદૈશ્વ નિતરામાકમ્પિતસ્વાન્તયા સઙ્ગત્યામનવોતસિઙ્ગવૃપતેરારૂઢવાઞ્છાશ્રિયા ।
નિઃશ્વાસગ્લપિતાધરં પરિતતસ્સંરુદ્ધવાષ્પોદયં તન્વ્યા સ્નિગ્ધસખીજને વિરચિતા દીના દૃશોર્વૃત્તયઃ ॥ ચ્ક્ચ્_5.*15 ॥
અત્ર નાયકગોચરા કસ્યાશ્વિન્નાયિકાયા રતિરભીષ્ટાલિઙ્ગનાદ્યપ્રાપ્તાવપિ પ્રકૃષ્યમાણા ચન્દ્રચન્દનમારૂતૈ શ્વકારાદનુક્તસમુચ્ચિતૈઃ પુંસ્કોકિલાલાપિભિ સ્સમુદ્દીપ્યમાના નિઃશ્વાસાદિશરીરારંભાનુભાવૈ સ્સૂચિતા બાષ્પાદિસાચ્વિકૈઃ પ્રકાશિતા તનુત્વદીનદૃષ્ટ્યાદ્યાનુમિતૈઃ ગ્લાનિશ્રમવિષાદાવેગદૈન્યાદિસઞ્જારિભિરભિપોષિતા વિગલિતવેદ્યાન્તરતયા ભાવકચેતસિ વિકાસો પાધિકા સ્ફુરન્તી શૃઙ્ગારરસતામાપદ્યત ઇતિ સો ઽયં તથોક્તઃ ।
સંભોગશૃઙ્ગારો યથા
અવ્યાજસ્પૃહણીયમઞ્ચતિ પરાં કાન્તિં સખીનાં પુરઃ શ્રીસિઙ્ગભિતિનાયકેન સુતનોરઙ્ગં સમાલિઙ્ગિતમ્ ।
સ્વાજ્ઞાનિર્વહણેન નિર્વૃતમનાસ્તત્કાલમીલદ્દૃશે યસ્મૈ પુષ્પશરાસનઃ સ્વસુકૃતૈઃ કલ્યાણમાશંસતે ॥ ચ્ક્ચ્_5.*16 ॥
હાસ્યો નામ કુબ્જવામનાદિસમલમ્બનસ્તત્સ્વરૂપાદિભાવનોદ્દીપનો નયનવિસ્તારગણ્ડમણ્ડલ વિકાસસ્વન્ધનિકુઞ્ચનાદ્યનુભાવો બાષ્પસ્વેદાદિસાચ્વિકો હર્ષાવહિત્થાધૃતિપ્રમુખસઞ્જારીહાસ્યસ્થાયીભાવઃ સ્મિતવિહસિતાદિ ભેદવાન્ વિકાસોપાધિરેવ વિલસતિ ।
યથા
સ્ત્રીપુંસૌ ગડુરાવુપાયનકૃતૌ દ્વીપાન્તરાધીશ્વરૈર્ ઈક્ષિત્વા વિકસત્કપોલમધિપો લીલાબ્જમાજિઘ્રતિ ।
રાજાદ્રેસ્સચિવા હસન્તિ વિકસન્નેત્રં વિભુગ્વાંસકં સંપીડ્યાપહસન્તિ પાર્શ્વયુગલીં બાષ્પાવિલાક્ષં જનાઃ ॥ ચ્ક્ચ્_5.*17 ॥
અત્ર કુબ્જમિથુનવિષયો નાયકાદિસમાશ્રય હાસઃ તદીયસ્ત્રીપુંસવ્યાપારાભાસભાવનોદ્દીપિતઃ કપોલવિકાસાદિના શરીરારંભાનુભાવેન સૂચિતો લીલારવિન્દસમાઘ્રાણાદ્યનુમિતેનાવહિત્થાલક્ષણસઞ્ચારિણા પરિપુષ્ટો મનોવિકાસમધિતિષ્ઠતીતિ સો ઽયં હાસ્યઃ ।
વીરો નામ પ્રકૃષ્ટપ્રકૃતિનાયકાશ્રયો લોકોત્તરવસ્તુવિષયસ્તાદૃશપુરાવૃત્તપુરુષકારાનુબન્ધાસહ સહજસચ્વાદિસમુદ્દીપનવિભાવો મુખપ્રસાદવાહુસ્ફુરણકૃપાણનિરીક્ષણપ્રમુખાનુભાવો રોમાઞ્ચવેપથુપ્રભૃતિસાચ્વિકો હર્ષાસૂયામર્ષમતિધૃતિપ્રમુખસઞ્ચારિભાવકલ્પિતશ્રીરુત્સાહસ્થાયીભાવશ્ચેતસો વિસ્તારમધિતિષ્ઠતિ ।
યથા
રામસ્ય શ્રુતસિન્ધુબન્ધનવિધિઃ બાહૂ નિજૌ વીક્ષતે પ્રીતિં નૈતિ દિગન્તરાજવિજયે દ્વીપાન્તરાણાં શ્રુતેઃ ।
ન શ્લાઘાં બહુમન્યતે વિતરણે દેવેષ્વસંપ્રાર્થિષુ શ્રીસિઙ્ગક્ષિતિનાથમણ્ડનમણી રેચર્લવંશાગ્રણીઃ ॥ ચ્ક્ચ્_5.*18 ॥
અત્ર નાયકોત્તમાશ્રયો લોકોત્તરત્વપ્રાપ્તિવિષય ઉત્સાહો રામભદ્રાપદાન શ્રવણાદિનોદ્દીપિતો રાજબાહુનિરીક્ષણલક્ષિતરામભદ્રવિષયસ્પર્ધાવિશેષાત્ જમ્બૂદ્વીપરાજવિષયાનાદરાચ્ચ પ્રકાશિતેનાધિકસ્પદાં નિવારયેતિ લક્ષણવતા શોભાનામ્ના પૌરુષસાચ્વિકેન દ્વીપાન્તરજયાશંસાલક્ષણેન ચિત્તારંભાનુભાવેન ચાભિવ્યક્તો ઽસૂયાધૃતિમતિગર્વાદિભિરુપચિતો મનોવિસ્તારમધિતિષ્ઠતીતિ સો ઽયં યુદ્ધવીરઃ ।
તથા ચ તત્રૈવ દાનવીરો ઽપિ દેવતાકર્તૃકાર્થિત્વાકાઙક્ષાલક્ષણેન ચિત્તારમ્ભાનુભાવેનાભિવ્યક્તો દેવતાલભ્યવસ્તુવિશેષવિતરણકણ્ડૂલતાલક્ષણં પરમોત્કર્ષમારોહતિ ।
અદ્ભુતનામા લોકોત્તરદર્શનાદિવિભાવો નયનનૈશ્વલ્યશિરોધૂનનછોટિકાસાધુવાદાદ્યનુભાવઃ પુલકાદિસાચ્વિકો હર્ષચાપલ્ય ધૃતિમતિપ્રમુખસઞ્ચારિભાવો વિસ્મયસ્થાયીબાવશ્વિત્તવિસ્તારમેવાધિતિષ્ઠતિ ।
યથા
શ્રુત્વા સંસદિ સિઙ્ગભૂપચરિતં દત્તં હવિસ્તદદ્વિજૈર્ આદાતું ભુવમાગતૈઃ પ્રતિગતૈરાખ્યાતમિન્દ્રાદિભિઃ ।
અન્યોન્યં કિલ સાધુસાધ્વિતિ કૃતાલાપા દિલીપાદયઃ પ્રાન્તસ્ફારવિલોકિતા પુલકિતા મૂર્ધાનમાધુન્વતે ॥ ચ્ક્ચ્_5.*19 ॥
અત્ર કલિકાલો ઽપિ ધર્ણપ્રતિષ્ઠાપનાદિનાયકપુણ્યચરિતવિષયો દિલીપાદિપુરાતનમહારાજસમાશ્રયો વિસ્મયો મહેન્દ્રાદિસમાદરણોદાહરણાભ્યામુદ્દીપિતો નયનસ્તૈમિત્યા દ્યનુભાવાનુમિતઃ પુલકસાચ્વિકેન વિશેષતઃ પ્રકાશિતઃ સાધુવાદશિરઃ કમ્પાનુમિતૈર્હર્ષચાપલાદિભિરભિપુષ્ટશ્વિત્તવિસ્તારલક્ષણમુપાધિમુપાત્ ઇષ્ઠત ઇતિ સો ઽયમદ્ભુતરસઃ ।
રૌદ્રો નામ ક્રૂરજનસમાશ્રયો ।
અપરાધિવિષયઃ તદપકારસ્મરણપ્રમુકોદ્દીપનો ભ્રૂભઙ્ગદન્તઘટ્ટનરૂક્ષેક્ષણાદ્યનુભાવઃ સ્વેદવેપથુપ્રમુખસાચ્વિકો ઽમર્ષાભ્યસૂયા ચાપલોગ્રતાદિસઞ્ચારિભાવપ્રપઞ્ચિતઃ ક્રોધસ્થાયીભાવઃ ચિત્તવિક્ષોભલક્ષણમુપાધિમનુસંધત્તે ।
યથા
ચક્ષુર્વિક્ષેપલક્ષસ્ફુરિતપરિપતત્ક્રોધર્વાંહ્નસ્ફુલિઙ્ગં ભ્રૂભઙ્ગોદ્ભેદભીમં કટુ રટતિ રટદ્દન્તદષ્ટા ધરોષ્ઠમ્ ।
દુર્વારાખર્વગર્વજ્વરભરઘટિત સ્વેદમાધૂતગાત્રં ભિન્તે શ્રીસિઙ્ગભૂપપ્રતિભટપટલં નિષ્કૃપસ્તે કૃપાણઃ ॥ ચ્ક્ચ્_5.*20 ॥
અત્ર પ્રતિભટસમાશ્રયો નાયકગોચરઃ ક્રોધસ્થાયી દેશાક્રમણબન્ધુવધબન્ધનાદિભિરુદ્દીપ્યમાનો ભ્રૂભઙ્ગદન્તકર્ષણૌષ્ઠ સંદંશનાદિભિરભિલક્ષિતઃ સ્વેદવેપથુભ્યાં સાત્ત્વિકાભ્યાં પ્રકાશમાનસ્તદુપલક્ષિતૈરેવ ગર્વામર્ષચાપલોગ્રતામર્ષાદિભિર્વ્યભિચારિભિઃ પુષ્ટો ભાવકાનાં ચેતસિ વિક્ષોભલક્ષણામાનન્દલહરીમુન્મુદ્રયન્ રૌદ્ર ઇત્યાખ્યાયતે ।
કરુણો નામ વિપન્નસુહૃદાદિવિષયઃ તદ્ગુણસ્મરણાદ્યુદ્દીપનો વિલાપપતનાદ્યનુભાવો વૈવર્ણ્યસ્તમ્ભાશ્રુમુખસાત્ત્વિકો નિર્વેદગ્લાનિવિષાદદૈન્યાવેગોન્માદાદિસઞ્ચારી શોકસ્થાયીભાવો મનોવિક્ષોભલક્ષણમેવોપાધિમનુસન્ધત્તે ।
યથા
એતત્તદ્વદનં કિમેષ સભુજઃ સે ઽયં તવોરસ્સ્થલી હા પ્રાણેશ હલાસ્મિ નાસ્મિ દલિતા ગાઢં ખલુ સ્ત્રીમનઃ ।
ઇત્યાદીનિ રણાઙ્ગણેષુ ગણશઃ શ્રીસિઙ્ગભૂપદ્વિષ- દ્દેવીનાં પરિદેવિતાનિ કરુણાં શ્રણ્વન્તિ ભૂતાન્યપિ ॥ ચ્ક્ચ્_5.*21 ॥
અત્ર નાયકશત્રુકુલબાલિકાશ્રયો વિપન્નવલ્લભવિષયઃ શોકસ્થાયી ખણ્ડીકૃતઃ તતસ્તતો વિપર્યસ્તતદવયવપ્રત્યભિજ્ઞાદિભિરુદ્દીપ્યમાનઃ તદેતદિતિવાગારમ્ભમવ્યભિચરતા નિર્દેશલક્ષણેન હસ્તારમ્ભાનુભાવેન સૂચિતઃ તદનુસરણપરિણતિરવશ્યં ભાવિનાશ્રુપાતવૈવર્ણ્યાદિના સાત્ત્વિકસમુદયેન પ્રકાશિતઃ તત્તદુચિતહાપ્રાણેશાદિવાગારમ્ભાનુમિતૈર્દૈન્યવિષાદનિર્વેદમતિભિઃવ્યભિચાર્ ઇભિરાદિપદદ્યોતિત પરિદેવિતવિશેષોપકલ્પિતૈઃ ગ્લાનિશ્રમશઙ્ગાચાપલોન્માદાદિભિરન્યૈશ્વ પરિપોષિતો નીરસતયા સ્થાણુપ્રાયાણામપિ ભૂતબેતાલાત્મકાદીનામ પ્યનુકમ્પાતિશયસમ્પાદકતયા ભાવુકચેતસિ વિક્ષોભપુષ્ટિ મધિતિષ્ઠન્ કરુણ ઇત્યાખ્યાયતે ।
બીભત્સો નામ હેયવસ્તુવિષયઃ તદ્દોષદર્શનાદિભિરુદ્દીપિતો નાસાગ્રપિધાનમુખકૂણનનેત્રસંકોચના દ્યનુભાવો વૈવર્ણ્યાદિસાત્ત્વિકો નિર્વેદાવેગચાપલવ્રીડાદિવ્યભિચારી જુગુપ્સાસ્થાયીભાવો વિદગ્ધભાવકચેતસિ વિક્ષેપલક્ષણામાનન્દભૂમિકામાલંબતે ।
યથા

અંહશ્શેષૈરિવ પરિવૃતો મક્ષિકામણ્ડલીભિઃ પૂયક્લિન્નં વ્રણમભિમૃશન્ વાસસઃ ખણ્ડકેન ।
રથ્યાપ્રાન્તે દ્રુતમપસૃતં સંકુચન્નેત્રકોણં છન્નઘ્રાણં રચયતિ જનં દદ્રુરોગી દરિદ્રઃ ॥ ચ્ક્ચ્_5.*22 ॥
અત્ર નાયકશત્રુદદ્રુરોગિવિષયા જનાશ્રયા જુગુપ્સા વ્રણામર્શના દિભિરુદ્દીપિતા નેત્રસંકોચનાદિભિરભિવ્યક્તા પરાપસરણાનુમિતૈરાવેગચાપલાદિભિઃપોષિતા ભાવક ચેતસિ વિક્ષેપલક્ષણમુપાધિમાદધાના બીભત્સ ઇત્યાખ્યાયતે ।
ભયાનકો નામ ભીષણવસ્તુવિષયો મુખશોષતાલુપુટલેહનનીચૈર્ગમનાદ્યનુભાવો, અશ્રુવર્જિત સાત્ત્વિકો વિષાદશઙ્કાત્રાસાવેગદૈન્યજડતા ગ્લાનિશ્રમચિન્તાપસ્મારાદિસંચારિભાવો ભયસ્થાયીભાવશ્ચિત્તવિક્ષેપલક્ષણામેવ ભૂમિકામાલમ્બતે ।
યથા
શ્રીસિઙ્ગક્ષિતિનાયકસ્ય રિપવો ધાટીશ્રુતેરાકુલાઃ શુષ્યત્તાલુપુટં સ્ખલત્પદતલં વ્યાલોકયન્તો દિશઃ ।
ધાવિત્વા કથમપ્યુપેત્ય તમસા ગાઢોપગૂઢાં ગુહામ્ અન્વિષ્યન્તિ તદન્તરે ઽપિ કરસંસ્પર્શેન ગર્તાન્તરમ્ ॥ ચ્ક્ચ્_5.*23 ॥
અત્ર ક્રિયાક્રૂરનાયકનાસીરભટવિષયઃ શત્રુસમાશ્રયઃ સ્થાયીભાવો ધાટીશ્રવણોદ્દીપિતો ધાવનગુહાપ્રવેશગર્તાન્તરાન્વેષણાદિભિ રનુભાવૈરભિવ્યક્તો વ્યાકુલત્વતાલુશોષણ પદસ્ખલનાદ્યનુમિતૈરાવેગશઙ્કાત્રાસાદિભિર્વ્યભિચારિભિરભિપુષ્ટો ભાવકચેતસિ વિક્ષેપલક્ષણાં ભૂમિકાં બિભ્રાણો ભયાનક ઇત્યાખ્યાયતે ।
સેયમખિલો ઽપિ રસપુરુષાર્થો જનનસાહસ્રસંપાદિતસાહિત્યદેવતાપદારવિન્દયુગલોપાસનાજનિતવાસનાપ્રૌઢપરિપાકભાવનાવિશેષસહકારિણાં સહૃદયાનાં માનસેન ગોચરી કૃતો યેન કેનચિદાકારેણ ભાસતે ।
નનુ કો ઽયમાકારો રસસ્ય યેનાયં ભાવકમાનસૈરનુભૂયત ઇતિ ચેત્સ્વસ્વાનુભવૈકવેદનીયે તસ્મિન્નાકારે કથમસ્માદૃશાં વાચોવ્યાપાર માત્મીયમાપૂરયેયુઃ ।
ન હિ ક્ષીરસાગરમાગલં પિબન્નપિ તં માધુરીવિશેષમિદંતયા નિર્દેષ્ટું બ્રહ્માપિ શક્નોતિ ।
કિન્તુ વિગલિતવેદ્યાન્તરત્વમિતિ વચનપરિપાટીં મનસિ મુહુરાવર્તયતા ભાવનાસિદ્ધિપર્યન્તં સંતોષ્ટવ્યમાયુષ્મતા ।
નનુ
આકાશાપૂપિકાન્યાયાદસૌ રસ ઇતિ સ્ફુટમ્ ।
આમીલિતદૃશાં પુંસાં સેયં ભાવક ભૂમિકા

માનાધીના મેયસિદ્ધિઃ સર્વસિદ્ધાન્તસમ્મતા ।
અસત્યો રસવાદો ઽયં રસવાદ ઇતઃ પરમ્

ન પ્રત્યક્ષેણ લક્ષ્યો ઽયં નાનુમાનેન માન્યતે ।
ન ચાગમેન સુગમો નોપમાનેન માનિતઃ

સમર્થિતો નાર્થાપત્ત્યા નાભાવેન ચ ........ ।
................ સંભાવ્યો નૈતિહ્યેન ચ લિહ્યતે

ઇતિ ચેદુચ્યતે સ્વાનુભૂતિવિલસનમેવ રસસ્ય સદ્ભાવે પ્રમામમિતિ પરમં રહસ્યમ્ ।
તદેતદનુપદમેવ પ્રદર્શિતમ્ ।
અન્યા પુનરિયં વાગાડંબરવિડંબના વિવિધચર્ચાવિનોદકંડૂલધિષણાપ્રકાંડાનાં વાદિનાં મુદે વિલિખ્યતે ।
તથાહિ ।
નનુ પ્રત્યક્ષી ભવન્નસૌ નિર્વિકલ્પકેનાવભાસતે સવિકલ્પકેન વા ।
નાદ્યઃ ।
વસ્તુસ્વરૂપ માત્રાવભાસકસ્વબાવત્વાન્નિર્વિકલ્પકસ્ય રસસ્ય ભુવિ ભાવદિવિશેષાનુસંધાનપૂર્વકપ્રતીતિસ્વભાવત્વાત્ ।
નિર્વિકલ્પકપૂર્વત્વાત્સવિકલ્પકસ્યેતિ ચેત્ શ્રૂયતામ્ ।
સવિકલ્પકેનેતિ બ્રૂમઃ ।
સવિકલ્પકસ્ય નિર્વિકલ્પકપૂર્વકત્વાભિધાનમવિજારિતરમણીયમેવ ।
નિર્વિશિષ્ટવિષયાનુલ્લેખિનો જ્ઞાનસ્યૈવાસંભવાત્ ।
તથા ચ શેષાવતારવિશેષસ્ય ભગવતઃ પતઞ્જલેરભિપ્રાયં પ્રકટયતા વ્યાહૃતં હરિયોગિના ।
ન સો ઽસ્તિ પ્રત્યયો લોકે યશ્શબ્દાનુગમાદૃતે ।
અનુવિદ્ધમિવ જ્ઞાનં સર્વં શબ્દેન ગૃહ્યતે

ઇતિ અનુમાનમપિ સામાન્યતો દૃષ્ટમ્ રસાવભાસકતયાત્મનિ બહુમાનમાકલ્યતિ ।
અમી સામાજિકા રસાનુભવવન્તઃ ।
યે યે વિવક્ષિતચેષ્ટાવિશિષ્ટાસ્તે તે રસાનુભવવન્તઃ ।
યથા તત્ત્વસાક્ષાત્કારાનુભવિતારઃ ।
તથા ચેમે ચેષ્ટાવિશિષ્ટાઃ ।
તસ્માત્ રસાનુભવવન્ત એવેતિ ।
ન ચ દૃષ્ટાન્તે સાધનવૈકલ્યમાશઙ્કનીયમ્ ।
સમાધિવેલાયામાનન્તે બાષ્પાદિવ્યતિકરપ્રસિદ્ધેઃ ।
તથા મહિમ્રસ્તવે
"મનઃ પ્રત્યક્ ચિત્તે સવિધમવધાયાસ્તમરુતઃ પ્રહૃષ્યદ્રોમાણઃ પ્રમદસલિલોત્સઙ્ગિત દૃશઃ ।
યદાલોક્યાહ્લાદહ્રદ ઇવ નિમજ્જ્યામૃતમયે દધત્યન્તસ્તત્ત્વં કમપિ યમિનસ્તત્કિલ ભવાન્" ॥ ચ્ક્ચ્_5.*24 ॥
ઇતિ
આગમાઃ પુન રનેકસિદ્ધાન્તરહસ્યે સાક્ષાત્કારિણાં યથાદૃષ્ટવાદિનાં પુરાણકવીનામલઙ્કારસંહિતાઃ ।
તત્ર ચ રસ એવ સર્વોત્તરતયા પ્રતિપાદ્યતે ।
ગોસદૃશો ગવય ઇતિવત્ તત્ત્વસાક્ષાત્કારસદૃશો રસ ઇત્યુપમાનમપિ રસસદ્ભાવાયાનુભાવનાદાત્મસત્તાસાફલ્યમનુસંધત્તે ।
અર્થાપત્તિરપિ નિરાપત્તિકં સમર્થયતે રસસદ્ભાવમ્ ।
યથા દિવા ન ભુઞ્જાનસ્ય દેવદત્તસ્ય પીનત્વાનુપપત્ત્યા કલ્પિતા નક્તંભુક્તિઃ ।
એવં વિભાવાનુભાવાદેરનુપપત્ત્યા રસ ઇતિ ।
નનુ રસાપ્રતીતાવપિ સ્વયમેવ ક્વચિદાસ્વાદ્યતયા સ્વતન્દ્રાણાં ભાવાદીનાં કાનુપપત્તિરિતિ ચેત્ કદાચિત્ કો ઽપિ વિભાવાદિષુ સ્વતન્ત્રવ્યવહાર ઉપચારમાત્રેણ રાજપુરુષેષુ રાજવ્યવહારવદિતિ સંભવવસ્તુસંખ્યાવિષયતયા રસમહારાજલક્ષ્મીમનાલક્ષયન્ નિજદૌર્ભાગ્યમાવિર્ભાવયતિ ।
ઐતિહ્યમપિ નિદર્શિતપ્રમાણસંવાદિના બાહ્યં, નૈવ રસનિરૂપણે સંબાધમવલમ્બતે ।
તદિત્થમખિલપ્રમાણસંસિદ્ધે રસસુધાનિષ્યન્દે સુમનોભિરનુભૂયમાને યોગ્યાનુપલબ્ધિલક્ષણમભાવપ્રમાણં રસાવમાનૈક દુરાગ્રહાણાં વિપરીતસાક્ષરાણાં મનસિ વૈદગ્ધ્યાભાવમેકો ઽપિ ભાસયતિ ।
તથા ચોક્તમસ્મદાચાર્યૈઃ કાશીશ્વરમિશ્રૈઃ રસમીમાંસાયામ્
"રસલક્ષ્મીમનાદૃત્ય વાગાડમ્બર તોરણમ્ ।
પુણ્ડ્રેક્ષો રસવિદ્વેષાદૃજીષાનુભવો યથા"

પ્રમાણલક્ષણાદિક મન્યતો ઽવગન્તવ્યમ્ ।
કવયો લોકસિદ્ધાન્તસિદ્ધાર્થવ્યવહારિણઃ ।
અત્રૈવ હિ ચમત્કારસાક્ષાત્કા રૈકસાક્ષિણઃ

અનુક્તાનામિહાન્યેષાં લક્ષ્યલક્ષણવિસ્તરઃ ।
સિઙ્ગભૂપાલરચિતે રસાર્ણાવસુધાકરે

આદિદ્વિતીયયોઃ સાધુ શીલનીયા વિલાસયોઃ ।
અન્યત્રબદ્ધદૃષ્ટિત્વાદસ્માભિર્ન પ્રપઞ્ચિતઃ

ન હિ સર્વત્ર સર્વેષાં વિશેષાણાં પ્રદર્શનમ્ ।
અતિવિસ્તરદોષેણ ગ્રન્થોચ્છેદપ્રસઙ્ગતઃ

દિઙ્માત્રમેવ શાસ્ત્રેષુ ધીમતામુપદિશ્યતે ।
ખયમેવાવભાસન્તે વિશેષાઃ પરિશીલનાત્