Camatkāracandrikā · Chapter 2

śrīḥ
iti sarasasāhityacāturīdhurīṇaśrīviśveśvarakavicandrapraṇītāyāṃ śrīsiṅgabhūpālasudhāsāraśītalāyāṃ camatkāracandrikāyāṃ varṇapadaviveko nāma prathamo vilāsaḥ //
dvitīyo vilāsaḥ
camatkāracandrikā viśveśvarakavicandraviracitā dvitīyo vilāsaḥ
atha vākyam
samanvitapadaṃ vākyaṃ lakṣakaṃ vyañjakañca tat

lakṣakavākyaṃ yathā
uccairāśritavatsaloyamamṛṣābhāṣīti yad gīyase śrīsiṅgakṣitināyakaitadadhunā nivyūḍhemetacvayā /
madbhāgyāni pacelimāni nitarāmevaṃ sapatnījane- ṣvārūḍhāsmi cirāya tāvakakṛpāsaṃbhāvanāyā padam // Ckc_2.*1 //
atra mānavatyāḥ kṛtāparādhe dayite cāṭuvākyasyāsaṃbaddhatvād vipralambhako 'sītyādi vācyaviruddhor'tho lakṣyate /
vyañjakavākyaṃ yathā
kṣoṇībhṛtāṃ śiśirakalpitapādakānta- śśyāmopalālanakaro nayanapriyāṅgaḥ /
rājācale sumahasā mudayānukūle rājā virājati satāmuparañjanāya // Ckc_2.*2 //
atra śabdaśaktimūlo nāyakatārakānāyakayorupamārūpo 'nuraṇanadhvaniḥ sarveṇaivavākyena pratīyata iti vyañjakamidam /
atha vākyadoṣāḥ
apaprayuktaṃ dussandhi vyutkamaṃ punaruktimat /
duranvayañca vākyāṅgasaṅkīrṇaṃ vākyagarbhitam

dve bhinnīliṅgavacane dve ca nyūnādikopame /
vikalaṃ kevalañceti duṣṭaṃ vākyamihocyate

apaprayuktaṃ padayoryoge yatrāpaśadbanam

yathā
rājānyo hi dhanānyalaṃ janapadāna viṣpīḍyatānyanvahaṃ paṇyastrīviṭaceṭapātraṭhanaṭastomāya saṃyacchate /
śrīsiṅgakṣitipālakaḥ punarayaṃ nyāyakramairarjitānyurvīdevajanāya vedaviduṣe vittāni dattetarām // Ckc_2.*3 //
atra stomāyetyatrāśiṣṭasya vyavahāratvāccaturthyarthe tṛtīyayā bhavitavyam /
tathāpi caturthīkṛtiriti so 'yamapaprayogo vākyadoṣaḥ //
asyāpi guṇatāmāhuḥ vivakṣāvaśataḥ kvacit /
nisargasundaratvena guṇadeṣavivecakāḥ

yathā
asmatkalpalatādalāni gilati tvatkāmagaurvāryatāṃ maccintāmaṇivedibhiḥ pariṇamed dūrānnayoccairgajam /
ityārūḍhavitardikāḥ pratipataṃ jalpanti bhūdevatāḥ siṅgakṣmābhuji kalpavṛkṣasurabhīhastyādidānodyate // Ckc_2.*4 //
atra kāmagavīti vaktavye kāmagauriti yaduktaṃ tadidaṃ "gorataddhitaluki'; iti ṭapratyayasya samāsāntavidhiranitya ityanityatvādarthaprasādavivakṣayā nāpaprayuktam /
tathā ca mahākaviprayogaḥ tīrthakarakramottaṃsanāmani mahākāvye ---
śubhrābhraṅkaṣaśekhareṣu viduṣāṃ vāseśu vāgbhāsināṃ bhavyatvatkaruṇā kaṭākṣakaṇikāsparśena darśeśvara /
kālaṃ vaijananaṃ vinā phalavatī stalpanti kalpadrumāḥ paṅktiḥ kāmagavāñca nirbharataraṃ prasnoti vatsān vinā // Ckc_2.*5 //
iti tathā cāhuḥ ācāryāḥ
"ityādiśāśtramāhātmyadarśanālasacetasām /
apabhāṣaṇavaddhāti na tu saubhāgyamujjhati"

iti /
aśliṣṭakaṣṭāślīlādisandi dussandhi gīyate

aśliṣṭakaṣṭa sandhinī yathā
kalyāṇasya inendutulyamahaso avyājaśauryaśriyo vidviḍḍhrībharaḍhogdhra sidyutiyujo dhṛtyā atanvyā uroḥ /
śrotre ūrjitakuṇḍale ururuciṃ ādyāṃ kaviprakriyāṃ nāśrāvyāṃ sahataḥ susandhilalite dussandhisambandhinīm // Ckc_2.*6 //
atra saṃhitā vivakṣiteti prathamapāde padānāmaśliṣṭasandhitvād duḥsandhitvam /
vidviḍḍhrībharetyādi pade śrutikaṭurūpakaṣṭa sandhitvād duḥsandhitvam /
dhṛtyā atanvyā urorityatra luptavisargaprāyakaṣṭasandhitvād duḥsandhitvam /
tṛtīyapāde pragṛhyaprāyakaṣṭasandhitvād duḥsandhitvam //
aślīlasandhi yathā
paśya priye bhavyanṛpālakhṅgadhārānipātāccakitāntareṇa /
saromayā sītkṛtasindhupūraṃ vigāḍhamārtasya kuto vivekaḥ // Ckc_2.*7 //
citre sakṛt pragṛhyādāvādyayorguṇabhūmikā

yathā
vidhatte śrīsiṅgakṣitipakamalardhernidhirasau samudraste bāhuśvakitacakitakṣmābhṛdavanaḥ /
madāndhadve ṣistrīkucakalaśakāśmīramakarī- nirāsavyāsaktiṃ śiva śiva caritrāṇi mahatām // Ckc_2.*8 //
atra kamalardherityasya kaṣṭasandhitve 'pi kamalāyāḥ kamalasya ca ṛddheriti śleṣanivahiphalatvāt sakṛdeveti guṇatvam /
sakṛdeva pragṛhyo yathā
prajñāpi tava sūkṣmārthagrāhiṇī locane iva /
śrīsiṅgabhūpadhāṭīva kīrtī rājātilaṅghinī // Ckc_2.*9 //
atra locane iveti kaṣṭasandhitve 'pi pragṛhyatvāt sakṛdeveti guṇatvam /
sandhyaślīlasya sarvatra durjanasyeva varjanam /
asyāpi ca gṛṇībhāve na grāhyaṃ nagnadarśanam

yathā yogyaṃ prayojyasya śabdasyārthasya vā kramaḥ /
viparyasto bhavedyatra vyutkramaṃ tannigadyate

yathā
śrīsiṅgabhūpāla balaprabhāve bhīmau yathā darpakakīcakārī /
ādeśanivahividhau gurūṇāṃ yathā rāghavabhārgavau tvam // Ckc_2.*10 //
atra bale prabhāve ceti sāmānyadharmaparigaṇanākramavaśādupamānayorapi taddharmiṇoḥ krameṇoktireva yukteti kīcakadarpakārīti vaktavye vyutkameṇa bhaṇanācchabdavyutkamamidam /
atraiva rāghavādapi bhārgavasyābhyarhitatvād bhārgavarāghavāviti vaktavye tadatikramya nirdeśādarthavyutkramamidama /
ubhayatrāpi kīcakadarpakārī bhārgavarāghavāviti ca pāṭho ramaṇīyaḥ /
nirviśeṣavivakṣāyāṃ duḥśaṅkāvyapanodane /
uktiśaṃkocasaukarye '; pyasyāpi samupāsyatā

nirviśeṣavivakṣāyāṃ yathā
ghaṭāmaḥ svīyaṃ vā puratatimanarghyānapi maṇī-nakharvāmuvīṃ vāvisṛja gatiranyā na mahatā /
tvayā grāhyaṃ siṅgakṣitibhuji na vairaṃ priyatam priyāṇāmasmākaṃ vacanamucitaṃ māsma paribhūḥ // Ckc_2.*11 //
atra puradeśagajāśvaratnānāmabhyarhitatvāt pūrvapūrvaṃ nirdeśaḥ /
athavā na visarjanakriyāsambandhādanabhyarhitānāṃ pūrvapūrvamuddeśaḥ kartavyaḥ /
evaṃ satyuktaprakāreṇātikrame 'pi prāṇeśvara sakalamapi dhanaṃ svāmine samarpya prāṇā rakṣaṇīyāḥ /
kṛtamabhyahitānabhyarhitavivekeneti vivakṣayā śatrukāntābhirūktatvād duṣṭatvam /
duḥśaṅkāparihāre yathā nāyakasyaiva vaṃśāvalyām
yasyādyo viditaḥ kumāratilakaḥ śrīyannavoto guṇairekasyāgrajamātmarūpavibhave cāpe dvayoragrajam /
ārūḍhe tritayāgrajaṃ vijayate durvāradorvikrame satyoktau caturagrajaṃ vitaraṇe kiñcāpi pañcāgrajam // Ckc_2.*12 //
atra karṇādīnāmabhyarhitatvāt pañcānāmagrajaṃ trayāṇāmagrajaṃ dvayohagrajamekasyāgrajamiti vaktavye 'pi saṃkhyāpacayasūcitāpraśastipratītiparihārāya saṃkhyopacayatvāropeṇo ttarottarābhivṛddhidyotanādapakrape 'pi kramādatisundara iti guṇatvam /
uktisaṃkocasaukarye yathā
rāmāḥ śrīkiṅgabhūpāla catvāroṃ'śā hareḥ sphujam /
samau tatra mahodāttau viṣamau tu mahoddhatau // Ckc_2.*13 //
atra kṛtatretādvāparakaliyugeṣu bhārgavo rāghavo yādava iti trayo rāmāḥ śrīsiṅgabhūpālaśceti catvāro lokarakṣāpekṣayā śrīviṣṇoraṃśā ityuktāḥ /
teṣu caturṣu prathama uddhato dvitīya udāttaḥ tṛtīyaścoddhataśvaturtha udātta iti vaktavye paṭhitaprakāreṇa vyutkrame 'pi samāviti dvitīyacaturthayordaśarathānnavotasaṃbhūtayo raṃśayoḥ, viṣamāviti reṇukārohiṇīgarbhasaṃbhūtayoḥ prathamatṛtīyayoraṃśayośva dhīrodāttadhīroddhatatvaguṇasāmyasaṃbandhānusandhāyinā saṃkṣopoktisaukarye 'pi cārutā samunmīlatīti guṇatvam /
padaṃ padārthasvābhinne yatra tatpunaruktimat

hāstikamāstikasevya tavedaṃ durjanatarjana siṅghanṛpāla /
tarjitagarjitaḍambaramāste śambaraḍambarameti madāmbu // Ckc_2.*14 //
atra ḍamabarayorekarūpatvāt padapunaruktiḥ /
bhāvotkarṣavivakṣādāvasyāpyādaraṇīyatā

yathā dayodadhe tvaṃ naḥ pāhi pāhi naḥ karuṇāṃbudhe /
poṣyā vayaṃ na vidveṣyāḥ siṅgabhūpāla pālaya // Ckc_2.*15 //
atra karuṇāṃbudhe dayodadhe ityarthapunaruktiḥ /
pāhi naḥ pāhi na iti śabdapunaruktiḥ /
tadubhayamapi śatṛsaṃbandhikā vigrahakārigatadainyātiśayavivakṣāyāṃ na duṣyati kintu svārthātiśayaṃ puṣyatīti guṇatvam /
dūratānvayayogyānāṃ yatra syāttadduranvayam

yathā
śrīsiṅgakṣitipālasaṅgarataleṣvaṅgāni dṛṣṭvā dviṣāmātaṅkena samantataḥ kilakilārāveṇa vaitālikāḥ /
kāntāḥ khaṇḍavikhṇḍatāṃ parigatānyuccaṇḍakhaḍgāhateḥ ghorāḥ kaṅkakulākuleṣu cakitāśvinvanti minvanti ca // Ckc_2.*16 //
atra kaṅkakulākuleṣu saṅgareṣvityanayorātaṅkena cakitā ityanayoḥ kilakilārāveṇa ghorā ityanayorvaitālikā duṣṭvetyanayoratipratyāsattikāṅkṣiṇoḥ dūradūrā vighaṭanā dṛśyate /
seyamanvayāvasare sarasamānasaṃ duḥkhākarotīti duranvayaṃ duṣṭam /
guṇakakṣyāparikṣepaḥ vkacidasyāpi dṛśyate

yathā
dogdhāraḥ pālayāṃ kecit gopālāsvakrire gavām /
sā paraṃ siṅgabhūpena caritārthā vasundharā // Ckc_2.*17 //
atra pālayāñcakrire iti vaktavye pālayāṃ kecid gopālāśvakrire iti dūrānvaytve 'pi vyavahitamapīcchanti keciditi viśeṣāvyutvādanād guṇatvam /
smṛtaṃ vākyāṅgasaṅkīrṇamanyavākyāṅgasaṅgatam

yathā
khaḍgānāpṛchya niryānti vadhūrākṛṣṭa dhunvate /
divaṃ muñcanti yānti kṣmāṃ siṅgabhūpālavidviṣaḥ // Ckc_2.*18 //
atra vadhūrāpṛcchya niryānti khaḍgānākṛṣya dhunvate kṣmāṃ muñcanti divaṃ yānti iti vaktavye vākyayoḥ parasparapadasaṅkaraḥ kṛta iti vākyāṅgasaṅikīrṇamidam /
vākyaṃ vākyādike tacca guṇībhāvena bhāvyate

yathā
vācāmīśa sureśa daivataguro tvāmapyajaiṣītkila prajñāyāmanavotasiṅganṛpatiḥ sacve tadairāvatam /
dāne kalpatarūn jitā vayamamī tatsāṃprataṃ sāṃprataṃ bhoge svāmini nirjite tvayi yathā rājā tathā hi prajāḥ // Ckc_2.*19 //
atra vācāmīśa daivataguro tvāmapyajaiṣīdityekaṃ vākyam /
sureśa vayaṃ jitā ityapararaṃ prativākyam /
tayoraṃśabhūtasambuddhipadasaṅkare 'pi vākyopavākyatvānna doṣaḥ /
tadvākyagarbhita yasya garbhe vākyāntarasthitiḥ

yathā
kṛtāntadaṃṣṭrākrūrāya khaḍgāya tava bhūpate /
kā hi śaṅkā madāndhānāṃ tiṣṭhanti śatrubhūvarāḥ // Ckc_2.*20 //
atra nāyaka tava khaḍgāya śatrubhūpāstiṣṭhantīti vākyasya garbhe kā hi śaṅkā madāndhānāmiti vakyāntaramavikalaṃ sthitamiti tadidaṃ vākthagabhitam /
idaṃ sahṛdayāhlādi svāvasthāsūcanādiṣu

yathā
sakhyaśvandramukho niṣiñca caraṇe mandākine candanaṃ padmākṣaḥ sakhi padmakī madhukarau padmena nirvāpaya /
smeraśrīr naya śārikāṃ caturikāṃ dūraṃ durālāpinīṃ śrīsiṅge hṛdayaṅgamo mama paraḥ kiṃ jalpitaiḥ kalpitaiḥ // Ckc_2.*21 //
atra he sakhyaḥ candramukhaḥ padmākṣaḥ smeraśrīḥ nāyako me hṛdayaṅgamo nāyaka iti vākyasya niṣiñca caraṇāvityādinā sakhi padmake mametyādinā naya śārikāmityādinā /
vākyatrayeṇa pratipāditaṃ garbhitatve 'pi nāyikāyāḥ nāyakaguṇa saṅkīrtanakramasamārūḍhasaṃtāpodvegādilakṣaṇakāmāvasthātiśayasūcakatvena sahṛdayahṛdayāhlādanād guṇatvam /
yatropamā bhinnaliṅgā bhinnaliṅgaṃ tadīritam /
tadbhinnavacanaṃ yatra vibinnavacanopamā

yathā
śāstrādeva sitā prajñā haṃsīva viśadaṃ yaśaḥ /
tava siṅgamahīpāla śaśīva rūcirā tanūḥ // Ckc_2.*22 //
atropamānopameyayoḥ bhinnavacanatvaṃ bhinnaliṅgatvaṃ ca spaṣṭam /
guṇībhavevddayamidaṃ yatrodvego na dhīmatām

yathā
prajñāpi tavasūkṣmārthadarśinī locane iva /
śrīsiṅgabhūpadhāṭīva kīrtī rājāti laṅghinī // Ckc_2.*23 //
atra locane iva prajñā ityupamānopameyayorliṅgavacanabhede 'pi sūkṣmārthagrāhiṇīti viśeṣāvacanaśleṣavaicitrya kṛtisāmarthyena sahṛdayānāmudvego na bhavatīti guṇatvam /
yatra nyūnatvamādhikyamupamānaviśeṣaṇaiḥ /
lakṣyete te krameṇaiva jñeye nyūnādhikopame

nyūnopamaṃ yathā
nibhāti siṅgakṣitipasya mauliḥ chatreṇa cāmīkarakumbhakena /
mānonnataṃ śṭaṅgamivodayādreḥ sampūrṇabimbena sudhākareṇa // Ckc_2.*24 //
atra cāmīkarakalaśopamānasya kasyacidapi dharmasya sudhākaraviśeṣaṇatvenānukṛtatvānnyūnopamamidam /
adhikopamaṃ yathā
siṃhāsane rājati siṅgabhūpo bhujāntare cañcalatārahāraḥ /
navapravālojjvaladīrghagucchastaṭe sūmeroriva kalpavṛkṣaḥ // Ckc_2.*25 //
atropameyapadmarāgeṣvanukteṣu tadupamānasya navapravālasyā dhikyādadhikopamānam /
prasiddheranumānācca guṇatāmanayorviduḥ

nyūnopamaguṇībhāvo yathā
bhujagākampitottālakarālakaravālayā /
bhāsate siṅgabhūpālo bhadraśrīriva śākhayā // Ckc_2.*26 //
atra karavālopamānasya kṛṣṇāheranupādānān nyūnopamatve 'pi vasanti candane kṛṣṇasarpā iti rūḍheranatikleśena tatpratītiriti na duṣṭatvam /
adhikopamasya yathā
harāvalīvilasitā vilasaddukūlā vārāṅganāḥ kṣitipatervaśayanti cetaḥ /
jyotsnāvisāraviśadā vikacotpalābhā rākāniśā iva virājitalolatārāḥ // Ckc_2.*27 //
atra nīlotpalagrahaṇādadhikopamatve 'pi vāravilāsinīkaṭākṣavikṣepayoravinābhāvavijñānapariṇatāntaḥkaraṇānāmupamāno ddhāṭanānumānādanati prayāsena kuvalayopameyānāṃ kaṭākṣavikṣepāṇāṃ pratītiriti guṇatvam /
chandoyatikriyādyaistu vikalaṃ vikalaṃ viduḥ

tatra chandovikalaṃ yathā
avyādavyājacasaubhāgyavāmabhāgau maheśvaraḥ /
kalāvidāṃ vareṇyaṃ tu siṅgabhūpālaśekharam // Ckc_2.*28 //
atra tṛtīyākṣaravikalatvācchandovikalamidam /
anyatrasaṃskaṭatādasya guṇatālpāpi gaṇyate

yathā
sirisiṃgabhūmi vihuṇo jasa bharagaṃgappavāha majjhammi /
pariṇhauṇa samaddhaṃ tellokkaṃ hoi parisuddham // Ckc_2.*29 //
atra tṛtīyapāde dvitīyavarṇasya saṃyogapūrvatvādgurutvena chandovaikalye 'pi prākṛtādiṣu saṃyuktavarṇānāṃ hvāṇvākāralpakāradīnāṃ tīvraprayatnoccāraṇena pūrvalaghutvaṃ kaiścidiṣṭamiti guṇatvam /
yativikalaṃ yathā
nityaṃ toyadhimaṇimekhalāṃ dharitrīṃ śrīsiṅgakṣitibhujī rakṣitaṃ pravṛtte /
vidveṣṭān bhajati vanipatāvanīpān mitrāṇi sphuṭamavanipatāvanīpāt // Ckc_2.*30 //
atra tṛtīyasthāne yatau kartavyāyāṃ prathamapāde tathā na kṛtamiti yativikalamidam /
svarasandhyanubhāvena guṇībhūtamidaṃ matam

yathā
śrīsiṅgakṣitipāla tāvakacamūdhāṭībhayāṭīkitānākārairapi śābarairapi hitān ghorāṅgame phakkaṇe /
ātmīyaiva hi paśyatāṃ piśunayatyābālagopālakaṃ bhūpālān kuliśātapatrakaraśīcihnā padānāṃ tatiḥ // Ckc_2.*31 //
atra dvādaśasthāne kartavyāyāṃ yatau dṛtīyapāde tathā na kṛtamiti vaikalye 'pi svarasandhinimittatvānna doṣaḥ /
kriyāvikalaṃ yathā
caturaṅgaripupyūhanibarhaṇapaṭīyasā /
bhūpāla tava khaḍgena vipado mānagarvitāḥ // Ckc_2.*32 //
atra nāmaśeṣakriyānta iti na vidyate /
tena kriyāvikalamidam /
evaṃ kārakādivikalamapyūhyam /
idamastyādisāpekṣaṃ samarthaṃ vā guṇībhavet

yathā
rāmāḥ śrīsiṅgabhūpaśva catvāroṃśā hareḥ sphuṭam /
samau tatra mahodāttau viṣamau tu mahoddhatau // Ckc_2.*33 //
atra prathamārthe bhavantītyapekṣāyāṃ tadantarbhāvena vaikalye 'pi yatrānya kriyāpadaṃ nāsti tatrāsirbhavatirhi prathamapuruṣe prayujyata ityanuśāsanād guṇatvam /
dvītīyārdhe kriyābhāvepyudāttādi guṇasaṃbandhadyotakaniṣṭhāntatvena nirākāṅbhatvāt samarthakatvamiti guṇatvam /
kevalaṃ tvanabhivyaktacamatkaraṇakāraṇam

yathā
āndolikāyā māsīnamāyāntaṃ rājavartmani /
striyaḥ paśyanti rājānaṃ puraḥ paścātparicchadam // Ckc_2.*34 //
atra guṇādīnāṃ camatkārakāraṇānāmasphuṭatvena pratīteḥ jātimātravattiṣṭhatīti kevalamidam /
tatkevalaṃ chāndasānāmāsīrādau guṇībhavet