ચમત્કારચન્દ્રિકા · અધ્યાય 3

યથા
સર્વે ગ્રહાઃ સનભત્રાસ્તવ શ્રીસિઙ્ગભૂપતે ।
ભવન્ત્વેકાદસસ્થાનફલદા વરદાસ્સદા ॥ ચ્ક્ચ્_2.*35 ॥
યથા ચ
અમી વેદિં પરિતઃ ક્લુપ્તદિષ્ણ્યાઃ સમિદ્વન્તઃ પ્રાન્તસંસ્તીર્ણદર્ભાઃ ।
અવઘ્નન્તો દુરિતં હવ્યગન્ધૈર્- વૈતાનાસ્ત્વાં વહ્નયઃ પાલયન્તુ ॥ ચ્ક્ચ્_2.*36 ॥
ઇત્યાદાવસ્ફુટચમત્કારહેતુત્વેન કેવલત્વે ઽપિ શુદ્ધશ્રોત્રિયસ્ય કણ્વમહર્ષેરાશીર્વાક્યત્વાદ્ ગ્રાહ્યત્વમ્ ।
ઇતિ વાક્યદોષગુણવિચારઃ
શ્રીઃ
ઇતિ સરસસાહિત્યચાતુરીધુરીણવિશ્વેશ્વરકવીન્દ્રચન્દ્ર પ્રણીતાયાં શ્રીસિઙ્ગભૂપાલકીર્તિસુધાસારશીતલાયાં ચમત્કારચન્દ્રિકાયાં દ્વિતીયો વિલાસઃ ॥
તૃતીયો વિલાસઃ
ચમત્કારચન્દ્રિકા વિશ્વેશ્વરકવિચન્દ્ર વિરચિતા તૃતીયો વિલાસઃ
અર્થો વાચ્યશ્વ લક્ષ્યશ્વ વ્યઙ્ગયો ઽપિ ચ વિવિચ્યતે ।
અભિધાવૃત્તિગમ્યોર્ઽથો જાત્યાદિર્વાચ્ય ઈરિતઃ

યથા દાનેન કર્ણો દયયા દિલીપો નયેન કાવ્યો વિનયેન રામઃ ।
યદિ પ્રસિદ્ધિં દદતામમીભિઃ શ્રીસિઙ્ગભૂપો નિખિલૈઃ પ્રસિદ્ધઃ ॥ ચ્ક્ચ્_3.*1 ॥
અત્ર સર્વેષાં પદાનાં જાત્યાદિવાચકત્વાદર્થસ્ય વાચ્યત્વં પ્રતીયતે ।
લક્ષણાવૃત્તિગમ્યાર્થો લક્ષ્ય ઇત્યભિધીયતે

લક્ષ્યાર્થસ્તુ ચતુર્ધા વાચ્યાર્થાનન્વયેન તત્રૈવ ।
સમવેતઃ સંયુક્તઃ સમ્બન્ધી સદૃશ ઙત્યુક્તઃ

તત્ર સમવેતો લક્ષ્યાર્થો યથા રાજન્યકે પ્રતિભટં પ્રતિજન્યરઙ્ગે રુદ્રં પ્રકાશયતિ તે સરવાલરેખા ।
શ્રીસિઙ્ગભૂપચકિતે શરણાગતે ઽસ્મિન્ પદ્મેક્ષણં વિવૃણુતે હિ કટાક્ષરેખા ॥ ચ્ક્ચ્_3.*2 ॥
અત્ર રુદ્રશબ્દો મુખ્યાર્થે સ્ખલદ્ગતિઃ ।
તેન રુદ્રેણાવિનાભૂતસ્ય શતૃસંહરણસામર્ય્થસ્ય લક્ષણયા વિવક્ષિતત્વાત્ સમવેતલક્ષ્યાર્થત્વમ્ ।
નાનાદિગન્તજયિનં સ્વપુરપ્રવેશે ક્ષીસિઙ્ગભૂપમનુભાવિતરાજશબ્દમ્ ।
સૌધાઙ્ગણાનિ પરિતો જયશબ્દપૂર્વ- માચારલાજકુસુમાઞ્જલિમુત્કિરન્તિ ॥ ચ્ક્ચ્_3.*3 ॥
અત્ર સૌધાઙ્ગણાનામચેતનાનાં પુષ્પાઞ્જલિપરિક્ષેપાસંભવાત્ પુરે ચ સૌધબાહુલ્યવિવક્ષયા તત્સઙ્ગતાઃ પૌરાઙ્ગનાઃ લક્ષ્યન્ત ઇતિ સંયુક્તલક્ષ્યાર્થત્વમ્ ।
વિરોધ્યવિરોધકભાવાદિરમુખ્યઃ સમ્બન્ધઃ ।
તદ્વાન્ સમ્બન્ધી
યથા
શ્રીસિઙ્ગક્ષિતિપાલકઃ પ્રયતતે યદ્યત્સમાટીકિતું તત્તત્પૂરયિતું ચિરેણ નિયતિર્બદ્ધવ્રતા તિષ્ઠતિ ।
અસ્માસુ પ્રતિકૂલતા તુ જહતી ભૂયાઃ કૃતાર્થોદ્યમાઃ જાયેથા શ્વિરજીવની પ્રવસતા મસ્માકમાલિર્ગિરા ॥ ચ્ક્ચ્_3.*4 ॥
અત્ર નિયત્યા ભિન્નાનાં રિપુભૂપતીનાં વનં પ્રતિ ચિરજીવિની ભૂયા ઇત્યાશીરાશંસાસઙ્ગતેરભાવાત્ તદ્દ્વિરૂદ્ધઃ શાપરુપાર્થો લક્ષ્યતે ।
આદિશબ્દાદવયવાવયવિભાવસંબન્ધાદિર્યથા
ગ્રીષ્મો નિઃશ્વસિતેષુ લોચનયુગે વર્ષાશ્શરદ્ગણ્ડ્યોર્ હેમન્તસ્સ્વસખીમુખેષુ શિશિરો ઽપ્યાલેપને વસ્તુનિ ।
ચૈત્રસ્તલ્પવિકલ્પનાસુ વસતિ શ્રીસિઙ્ગપૃથ્વીપતે ત્વાં સંસેવિતુમાગતેષુ ધરણીપાલેષુ તદ્યોષિતામ્ ॥ ચ્ક્ચ્_3.*5 ॥
અત્રાવયવિભૂતર્તુપ્રક્રમભઙ્ગરૂપાનુપપત્તેઃ તત્પરિહારાય ચૈત્ર ઇતિ પૂર્વાવયવેનાવયવી વસન્તો લક્ષ્યતે ।
સાદશ્યાલ્લક્ષ્યાર્થો યથા નાયકસ્યૈવ
કાન્તે કૃતાગસિ પુરઃ પરિવર્તમાને સખ્યં સરોજશશિનોઃ સહસા બભૂવ ।
રૂક્ષાક્ષરં સુદૃશિ વક્તુમપારયન્ત્યામ્ ઇન્દીવરદ્વયમવાપ તુષારધારામ્ ॥ ચ્ક્ચ્_3.*6 ॥
અત્ર સરોજાદીનાં મુખ્યાર્થાનન્વયેન તત્સદૃશઃ કરતલાદિલક્ષણાર્થઃ સાદૃશ્યનિબન્ધનયા લક્ષણયા લક્ષ્યતે ।
શબ્દેનાર્થેન વા લક્ષ્યો વ્યઞ્જનાસહચારિણા ।
વ્યઙ્ગ્યાર્થો વસ્ત્વલઙ્કારરસભાવાદિલક્ષણઃ

અત્રાદ્યો યથા
લીલાલોકનલોલુપં મૃગકુલં ગન્તા ગુહાન્તાનિમાં- સ્તત્ક્પ્યગ્રસનવ્રતીહ ભવિતા દ્વીપી રુષીદ્દીપિતઃ ।
યાતા તન્મૃગયા રતેવનમિદં શ્રીસિઙ્ગભૂપો રયાદ્ ઇત્યાદિર્ભય માદિશન્ત્યરિનૃપાઃ સ્ત્રીણામનીભાવ્રતમ્ ॥ ચ્ક્ચ્_3.*7 ॥
અત્ર પરિલીનશત્રુભૂવરા ગિરિગુહાનાયકેન નાક્રાન્તા ઇતિ યત્તદિદં દુર્ગંબુદ્ધ્યા ન ભવતિ કિન્તુ પલાયિતા નાનુયાતવધ્યા ઇતિ મનીષયેતિ વસ્તુ વ્યજ્યતે ।
દ્વિતીયો યથા
પૃથ્વીં શ્રીસિઙ્ગભૂપે વહતિ ફણવતામીશિતારં પ્રમોદા- દાકલ્પં કેલિતલ્પં કલયિતુમનસોરદિપુંસો નિરોધે ।
ભૂમૌ ભારપ્રસઙ્ગાત્પુનરપિ પતિતા કેલિતલ્પાપદેશા- દાકલ્પત્વૈકયોગ્યં ભુજગ ઇતિ પદં ગાયતે ખ્યાતપૂર્વમ્ ॥ ચ્ક્ચ્_3.*8 ॥
અત્ર નાયકસ્ય સર્વેષુ રાજસુ સેવકેષુ રણાભાવાદલબ્ધનવકપાલસ્ય કપાલિનો જીર્ણકપાલમાલિકાસ્થાને ભૂભારવિયુક્તં શેષાહિં નિવેશયિતુકામસ્ય વેત્યુત્પ્રેક્ષાલહ્કારો વ્યજ્યતે ।
કિઞ્ચ નાયકેનૈવ જગત્ત્રાણબાર નિર્વહણાદાશ્વસ્તસ્ય નારાયણસ્ય નિદ્રામાકાઙ્ક્ષત ઇવેતિ ચ તેનૈવ પ્રતીયતે ।
રસરૂપસ્તૃતીયો યથા
શ્રીસિઙ્ગક્ષિતિનાયકસ્ય રિપવો ધાટીક્ષતેરાકુલાઃ શુષ્યત્તાલુપુટં સ્ખલત્પદતલં વ્યાલોકયન્તો દિશઃ ।
ધાવિત્વા કથમપ્યુપેત્ય તમસા ગાઢોપગૂઢાં ગુહામ્ અન્વિષ્યન્તિ તદન્તરે ઽપિ કરસંસ્પર્શેન ગર્તાન્તરમ્ ॥ ચ્ક્ચ્_3.*9 ॥
અત્ર નાયકવિરોધિસમાશ્રયો ભયાનકો રસો નિજવિબાવાદિભિરસંલક્ષ્યક્રમતયા વ્યજ્યતે ।
ભાવરૂપશ્ચતુર્થો યથા નાયકસ્યૈવ
શૃઙ્ગારવીરસૌહાર્દં મૌગ્ધ્યવૈયાત્યસૌહૃદમ્ ।
લાસ્યતાણ્ડવસૌજન્યં દામ્પત્યં તદ્ ભજામહે ॥ ચ્ક્ચ્_3.*10 ॥
અત્ર મૌગ્દ્યેત્યાદૌ વિરુદ્ધગણઘટનયા લાસ્યેત્યાદૌ વિરુદ્ધક્રિયાઘટનયા દામ્પત્યમિત્યત્ર વિરુદ્ધજાતિઘટનયા વાચિન્ત્યૈશ્વર્યપ્રતિપાદકોર્ઽધનારીશ્વરલક્ષણાભિમતદૈવતગૈચરો વક્તુર્ભક્તિભાવો વ્યજ્યતે ।
એવમન્યેપ્યાદિશબ્દગ્રાહ્યા રસભાવાદિરૂપા વ્યઙ્યાર્થાસ્તત્રતત્રોદાહરણે દ્રષ્ટવ્યાઃ ।
અથાર્થદોષાઃ ।
અપાર્થં વ્યર્થમેકર્થં સસંશયમપક્રમમ્ ।
પરુષં વિરસં ભિન્નમતિમાત્રમનુજ્જ્વલમ્

નીચાધિકાસદૃક્ષોપમાનાન્યપ્રથિતોપમમ્ ।
અશ્લીલં ચ વિરુદ્ધં ચ દોષાઃ કાવ્યાર્થગોચરાઃ

અત્રાપાર્થમિત્યાદૌ ભાવપ્રધાનનિર્દેશાન્નપુંસકત્વમવગન્તવ્યમ્ ।
સમુદાયાર્થશૂન્યં યત્તદપાર્થમિતીરિતમ્

યથા
ચૈત્યે શંભોર્વદનદશકે વીક્ષ્ય દીર્ઘં કરાગ્રમ્ મત્વા દુર્ગં લવણધનુષે કામદેવાય હું ફટ્ ।
ઇત્યારાધ્ય પ્રણવમુખરે પ્રાઞ્જલૌ પારશીકે તુષ્ટા લક્ષ્મીર્વિતરતિ શુભં સિઙ્ગભૂપાલકાય ॥ ચ્ક્ચ્_3.*11 ॥
અત્ર પરસ્પરાસઙ્ગતત્વાત્ સમુદાયાર્થશૂન્યતા સ્પષ્ટૈવ ।
વ્યાકુલોન્મત્તવાક્યાદૌ તદ્ ગુણીભૂય ભૂષયેત્

વ્યાકુલભાવે યથા
કો વા જેષ્યતિ સોમવંશતિલકાનસ્માન્ રણપ્રાઙ્ગણે હન્તાસ્માસુ પરાઙ્મુખો હતવિધિઃ કિં દુર્ગમધ્યાસ્મહે ।
અસ્મત્પૂર્વનૃપાનયં નિહતવાન્ દીર્ઘાન્ ધિગસ્મદ્ભુજાન્ કિં વાક્યૈરનવોતસિઙ્ગનૃપતેઃ સેવૈવ કૃત્યં પદમ્ ॥ ચ્ક્ચ્_3.*12 ॥
અત્ર વાક્યાર્થનાં પરસ્પરાસઙ્ગતત્વે ઽપિ નાયકજૈત્રયાત્રાસમાકર્ણનવ્યાકુલાનાં પ્રત્યથિભૂપાનાં નાનાભાવશાબલ્યસૂચકત્વાદ્ ગુણત્વમ્ ।
ઉન્મત્તભાવે યથા
ઔત્સુક્યાદનવોતસિઙ્ગનૃપતેરાકારમાલિખ્ય સા નિર્વર્ણ્યાયમસૌ મમ પ્રિય ઇતિ પ્રેમાભિયોગભ્રમાત્ ।
આશૂત્થાય તતોપસૃત્ય તરસા કિંચિદ્વિવૃત્તાનના સાસૂયં સદરસ્મિતં સચરસ્મિતં સચકિતં સાકાઙ્ક્ષમાલૌકતે ॥ ચ્ક્ચ્_3.*13 ॥
અત્ર ચિત્રમુદ્દિશ્યાશૂત્થાનાપસરણદૃષ્ટિવિકારાદીનામર્થાનામસઙ્ગતત્વેન સમુદાયત્વશૂન્યત્વે ઽપિ રાગોત્કર્ષપ્રતિપાદકસમસ્તકામાવસ્થાસૂચકત્વાદ્ ગુમત્વમ્ ।
વ્યર્થમાહુર્ગતાર્થ યદ્યચ્ચ સ્યાદપ્રયોજનમ્

યથા
નેત્રાભ્યામવલોક્ય સિઙ્ગનૃપતિં દ્વાભ્યાં રણે વિદ્વિષઃ સવ્યૂહૈરભિયાન્તિ સપ્રતિભટાનાલોક્ય ગર્વોદ્ધતાન્ ।
દોષ્ણા સ્વેન નિજં કૃપાણમવતે તત્ખડ્ગધારાં ગતાસ્ તે સ્વઃસ્ત્રીકુચકુમ્ભયોર્મૃગમદં લુમ્પન્તિ લુમ્પન્તિ ચ ॥ ચ્ક્ચ્_3.*14 ॥
અત્રાવલોક્યેત્યનેનૈવ નેત્રાભ્યામિતિ, નેત્રાભ્યામિત્યનેનૈવ દ્વાભ્યામિતિ દોષ્ણા કૃપાણમવત ઇત્યનેનૈવ, સ્વેન નિજમિતિ ચાર્થસામર્થ્યાદેવાવગતેઃ નેત્રાદીનાં ગતાર્થત્વમ્ ।
સુરસ્ત્રીમૃગમદલેપનક્રીડયૈવ રિપૂણાં કથાશેષત્વાવગતેઃ સ્વઃસ્ત્રીતિ શબ્દશ્લેષસામર્થ્યલબ્ધનિજસ્ત્રીકુચકુમ્ભમૃગમદલેપનક્રિયાયા અપ્રયોજનત્વાદ્ વ્યર્થત્વમ્ ।
ઇદં ગુણપતં યાતિ નિશેષશ્ચેદ્વિવક્ષ્યતે

યથા
અલોલૈરાશ્વર્યાદવિચલિતલજ્જાપરિમલૈઃ પ્રમોદાદુદ્વેલૈશ્ચકિતહરિણીવીક્ષણસખૈઃ ।
અમન્દૈરૌત્સુક્યાત્પ્રણયલહરીમર્મપિશુનૈર્ અપાઙગૈસ્સિઙ્ગક્ષ્મારમણમબલા વીક્ષિતવતી ॥ ચ્ક્ચ્_3.*15 ॥
અત્ર નાયકમબલા વીક્ષિતવતીત્યનેનૈવાનન્યસિદ્ધેનાવગતસ્યાપાઙગૈરિત્યસ્ય ગતાર્થત્વે ઽપિ નિષ્પન્દત્વલજ્જાપરિમલાદિવિશેષવિવક્ષયોપાત્તત્વાદદોષઃ ।
અપ્રયોજનસ્ય યથા
સઙ્કલ્પૈરનવોતસિઙ્ગનૃપતૌ સંરૂઢમૂલાઙ્કુરૈ- રાક્રાન્તા તનુતાં ગતા સ્મરશરૈશ્શાતેવ શાતોદરી ।
અસ્મન્નૂલમિદં તનુત્વમિતિ કિં લજ્જાલસૈ લોચને પ્રાપ્તે પક્ષ્મપુટાવૃતિં રતિપતેસ્તત્ કેતનં જૃમ્ભતામ્ ॥ ચ્ક્ચ્_3.*16 ॥
અત્ર મીનવિજૃમ્ભણકથનસ્ય પ્રકૃતાવસ્થાનુપયોગિત્વેનાપ્રયોજકત્વે ઽપિ લોકે પ્રાયેણ પરિભૂતાનાં પરાભવિતુરાપદં વિના વિજૃમ્ભણં ન સંભવતીતિ લોચનયોરપુનરુન્મીલનસૂચનેન નવમાવસ્થાયાઃ પરાકાષ્ઠા પ્રતીયત ઇતિ ગુણત્વમ્ ।
ઉક્તાભિન્નાર્થમેકાર્થં
યથા
સંરક્ષિતાં વેતનમાનનાભ્યાં કરોતિ સેનાં વિનિહત્ય શત્રૂન્ ।
કલ્યાણભૂપો વિનિહત્ય શત્રૂન્ બલાનિ સંરક્ષતિ વેતનાદ્યઃ ॥ ચ્ક્ચ્_3.*17 ॥
અત્ર પૂર્વોત્તરાર્ધયોરપૃથગભિપ્રાયત્વાદેકાર્થમ્ ।
રસોદ્રેકે ત્વયં ગુણઃ

યથા
કુમારશ્રીસિઙ્ગે જલધિરશનાં શાસતિ મહીમ્ અમર્યાદાધ્વસ્તાઃ પતનપરિણાહપ્રતિભુવઃ ।
અધર્મા નિર્મૂલા નરકપરિપાકપ્રણિધયો વિનષ્ટા દુશ્ચેષ્ટાઃ કલિકલુષવેશીપરિધયઃ ॥ ચ્ક્ચ્_3.*18 ॥
અત્ર દ્વિતીયાદિષુ પાદેષુ ભિન્નાર્થત્વાભાવે ઽપિ કેનચિદધર્મગન્ધો ઽપ્યસ્મદ્દેશે ન વિદ્યત ઇતિ ત્રિર્વાચા ધર્મપ્રતિષ્ઠાપકસ્વામિપક્ષપાતાતિશયોપક્ષિપ્તં સોદ્રેકેણ ચેતસાભિહિતત્વાદ્ ગુણત્વમ્ ।
સન્દેહદાયકાર્થં યત્ સસંશયમિતીરિતમ્

યથા
શ્રીસિઙ્ગભૂપધાટીષુ વિદ્વિષો હીનસાધનાઃ ।
સાલશ્રેણિમુપાશ્રિત્ય કુર્વતે જીવતં તૃણમ્ ॥ ચ્ક્ચ્_3.*19 ॥
અત્ર હીનસાધના વિદ્વિષઃ સાલશ્રેણિં પ્રાકારપઙ્ક્તિમાશ્રિત્ય જીવનં પ્રાણાન્ તૃણં કુર્વતે તૃણાય મન્યન્ત ઇત્યર્થઃ ।
અથવા સાલશ્રેણિં વાટિકામાશ્રિત્ય હીનસાધનાઃ તૃણં જીવનં પ્રાણધારણં કુર્વત ઇતિ ચ નાસત્પ્રતિપક્ષત્વમસત્પ્રતિપક્ષત્વં વે ઽતિ સંશયપ્રતીતેઃ સસંશયમિદમ્ ।
ઉત્કર્ષાદિવિવક્ષાયામસ્યાપિ ગુણગૌરવમ્

યથા
કોકિલસ્પર્ધિસલ્લાપા મૃગવૈરિવિલોચનાઃ ।
વામાઃ શ્યામા વશીકર્તું નેશતે સિઙ્ગભૂપતિમ્ ॥ ચ્ક્ચ્_3.*20 ॥
અત્ર કોકિલસ્પર્ધિનઃ કોકિલસ્વરવત્ કલમધુરાસ્સલ્લાપા યાસાં તાઃ ।
મૃગવૈરીણિ મૃગલોચનતુલ્યાનિ લોચનાનિ યાસાં તાઃ ।
વામાઃ રમ્યાઃ શ્યામા યુવતયો નાયકં વશીકર્તું નેશતે ન શક્તા ઇત્યનેન સ્ત્રીવ્યસનમસ્ય નાસ્તીતિ ।
ઉત કોકિલસ્પર્ધિનાં કાકાનાં સલ્લાપ ઇવ સલ્લાપા યાસાં તાઃનામાઃ વક્રાઃ શ્યામાઃ કાલાઙ્ગ્યઃ એનં વશીકર્તું નેશત ઇત્યનેનાનુત્તમાસુ કાકસ્વરાઢ્યાસુ સ્ત્રીષુ ન રમન્ત ઇતિ કામશાસ્ત્રપરિજ્ઞાનમસ્તીતિ વા સન્દેહે ઉભયથાપિ નાયકોત્કર્ષપ્રતીતિરિતિ ગુણત્વમ્ ।
પૌર્વાપર્યવિપર્યાસો યત્ર સ્યાત્તદપક્રમમ્

યથા
ઘોરાજિરઙ્ગે પ્રતિપક્ષભૂપાઃ શ્રીકિઙ્ગભૂપાલવસું વિલોક્ય ।
કુર્વન્તિ મૌહૂર્તિકસાર્વભૌમૈઃ પ્રયાણહોરાપરિશોધનાનિ ॥ ચ્ક્ચ્_3.*21 ॥
અત્ર પૂર્વં પુરાન્નિર્ગત્ય પ્રતિપક્ષભૂપૈઃ પશ્વાદતિક્રાન્તપ્રયાણલગ્નપરિશોધનં ક્રિયત ઇત્યપક્રમત્વમ્ ।
ચિત્રહેત્વાદિષુ પ્રાયો ગુણતામસ્ય મન્વતે

યથા
પશ્ચાન્મુઞ્ચતિ તે ચિત્તં ક્ષમાં શ્રીસિઙ્ગભૂપતે ।
પુરસ્તાદેવ મુઞ્ચન્તિ પૌરસ્ત્યા ભૂભુજઃ ક્ષમાઃ ॥ ચ્ક્ચ્_3.*22 ॥
અત્ર પૂર્વભાવિનો નાયકચિત્તે તિતિક્ષામોક્ષણસ્ય હેતોઃ, હેતુમતઃ પશ્વાદ્ભાવિનઃ પ્રતિરાજનિજદેશમોક્ષણસ્ય ચ પૌર્વાપર્યવિપર્યસાદપક્રમત્વે ઽપિ નાયકતિતિક્ષામોક્ષણસ્ય દેશમોક્ષણલક્ષણપ્રતિરાજસાધ્વસોદ્દીપનપ્રકાશનપરત્વાદદોષઃ ।
પ્રત્યક્ષનિષ્ઠુરાર્થં યત્પરુષં તન્નિગદ્યતે

યથા
ગણડગ્રાવતલે નિપાતયત વા ગર્તાન્તરે દત્ત વા વ્યાઘ્રાણાં પુરતઃ પરિક્ષિપત વા વ્યાક્રોશતો બાલકાન્ ।
હન્તામી પરિતો વનં મૃગયતઃ ક્ષ્માપાલચૂડામણેઃ વર્તન્તે ભવતીભિરદ્ય હિવયં સર્વે ઽપિ દહ્યામહે ॥ ચ્ક્ચ્_3.*23 ॥
અત્ર નાયકચમૂધાટીભયેન ગિરિગુહાસુ લીનાનાં કુલીનકુટુમ્બિનીરુદ્દિશ્ય બાલકરોદનનિવારણાભિપ્રાયમાત્રાણ્યપિ પ્રત્યક્ષે રૂક્ષાર્થાન્યક્ષરાણિ ગદિતાનીતિ પરુષત્વમ્ ।
હિતોપદેશાતિક્રાન્તસ્મરણાદૌ ચ તદ્ ગુણઃ

હિતોપદેશે યથા
અસ્મદ્વક્ષસિજદ્વયાત્કિમુ સુખં સ્વર્દન્તિ કુમ્ભદ્વયં પીયૂષં કિમુ સારમસ્મદધરાદસ્માદપસ્મારિતમ્ ।
કો ઽયં વો જનિતેતિ સાહસરસાન્ શ્રીવીરસિઙ્ઘપ્રભો સંરમ્ભાદપસારયન્ત્યરિનૃપાન્ પ્રૌઢાઃ પ્રતીતોક્તિભિઃ ॥ ચ્ક્ચ્_3.*24 ॥
અત્ર મારણશૂચનાભિપ્રાયેણ પરુષત્વે ઽપિ મરણપર્યવસાયી બલવતા નાયકેન વિરોધઃ પરિહરણીય ઇતિ હિતોપદેશત્વાદ્ ગુણત્વમ્ ।
અતિક્રાન્તસ્મરણે યથા
યન્મુક્તો ઽયમજિહ્વિકા પ્રિયસખા ત્વત્ખડ્ગધારામુખાદ્ યો દૃષ્ટો ન ચ તૈઃ કિરાતહતકૈર્દુર્ગોપહારોદ્યતૈઃ ।
તચ્વન્મઙ્ગલ સૂત્રવૈભવ મિતિ પ્રસ્તૌતિ સિઙ્ગપ્રભોર્ ધાટીસંભ્રમનષ્ટદુષ્ટપતિકા ઞ્ચૈકાં સ્ત્રિયં બન્ધુતા ॥ ચ્ક્ચ્_3.*25 ॥
અત્ર પ્રથમાર્ધે પરુષત્વે ઽપિ સંભાવિતાતિક્રાન્તાનુવાદમાત્રપરત્વાદ્ ગુણત્વમ્ ।
વિરસં વિરસાર્થસ્સ્યાદનૌચિત્યકલઙ્કતઃ

યથા
શ્રુત્વા સિઙ્ગક્ષિતિપતિરણારમ્ભગમ્ભીરઘોષાન્ શુષ્યત્તાલુ પ્રતિનૃપતયસ્સ્તબ્ધજઙ્ઘં પતન્તઃ ।
સંમુહ્યન્તે શ્રુતિષુ મરુતાં શૈલકાન્તારદેશે નિર્યાન્તીષુ શ્રુતિપુજસુખં વૈણવીભ્યો વપાભ્યઃ ॥ ચ્ક્ચ્_3.*26 ॥
અત્ર ધાટીભયેન પલાયમાનાનાં મનસઃ કીચકરન્ધ્રસમીરણશ્રવણસુખાનુસન્ધાનમનુચિતમિતિ વિરસત્વમ્ ।
અપ્રધાનસ્ય વિજ્ઞેયો ગુણીભાવો ઽસ્ય કોવિદૈઃ

યથા
કસ્તૂર્યા તત્કપોલ દ્વયભુવિ મકરી નિર્મિતૌ પ્રસ્તુતાયાં નિર્મિત્સૂનાં સ્વવક્ષસ્યતિપરિચયાચ્વત્પ્રશસ્તેરુપાંશુ ।
વીર શ્રીસિઙ્ગભૂપ ત્વદહિતકુભુજાં રાજ્યલક્ષ્મીસપત્ની- માનવ્યાજેન લજ્જાં સપદિ વિદધતે સ્વાવરોધાઃ પ્રગલ્ભાઃ ॥ ચ્ક્ચ્_3.*27 ॥
અત્ર પ્રતિનાયકગતા નાયકબિરુદવિલેખનનિમિત્તયા જનિતા સ્વાવરોધસાન્નિધ્યાદિભિરુદ્દીપિતા લજ્જાનુમિતૈઃ નિર્વેદદૈન્યવિષાદાદિભિરભિવ્યક્તા નિર્વેદદૈન્યવિષાદાદિભિરુપચિતા તદનુ તદનુમિતૈરેવ માનસિકકુત્સાદિભિરભિવ્યક્તા નિજજીવિતજુગુપ્સા ચ સ્વાવરોધવિષયા તત્પ્રાગલ્ભૂયાદિભિરુદ્દીપિતા મકરિકાતપત્રનિર્માણદિભિરભિવ્યક્તા તદનુમિતૈઃ હર્ષાદિભિરુપચિતા રતિશ્વ નિર્ભરમેકત્ર સંનિવેશિત ઇત્યનૌચિત્યેન વિરસત્વે ઽપિ તયોર્નાયકબિરુદવિલેશનહેતુતયા નાયકકૃપાકટાક્ષપ્રસાદ સમ્પન્નતયા ચ ન સંભાવ્યમાનયોશ્શરણાગતરક્ષણલક્ષણનાયકગતપરોપકારત્વેના પ્રાધાન્યાદદુષ્ટત્વમ્ ॥
પ્રક્રાન્તભઙ્ગ્યનિર્વાહો ભિન્નમાહુર્મનીષિણઃ

યથા
ગૌડીપાનમદાલસાઃ પરિગલદ્ધમ્મિલ્લમલ્લીસ્રજઃ સવ્યાજસ્ખલિતોક્તયો મદવતીસીમન્તરત્નશ્રિયઃ ।
તારુણ્યોદધિશીકરા સ્મરકલાસામ્રાજ્યસિદ્ધિક્રિયાઃ શ્રીસિઙ્ગક્ષિતિપાલ તાવકગુણાન્ ગાયન્તિ ગૌડાઙ્ગનાઃ ॥ ચ્ક્ચ્_3.*28 ॥
અત્ર મત્તજાત્યુપક્રમસ્ય મદવતીત્યાદિગુણવર્ણનેનાનિર્વાહાદ્ ગુણત્વમ્ ।
અસ્યાપિ ગુણતા ક્વાપિ યદિ છાયા ન હીયતે

યથા ગ્રીષ્મો નિઃશ્વસિતેષુ લોચનયુગે વર્ષાઃ શરદ્ગણ્ડયોરિતિ પૂર્વોદાહૃતેષુ ઋતુષ્વેકવચનપ્રક્રમસ્ય વર્ષા ઇતિ બહુવચનોપાદાનાદ્ ભિન્નત્વે ઽપિ ભૂમ્ન્યેવ વર્ષા ઇત્યનુશાસનાદ્ બહુવચનશ્રુતેરપ્યર્થૈક્યસ્યાત્યાજ્યત્વાદેકવચનછાયા ન હીયત ઇતિ ગુણત્વમ્ ।
યદશ્રદ્ધેયમત્યુક્તમતિમાત્રં તદુચ્યતે

યથા
શ્રીસિઙ્ગભૂપાલ તવાહિતાનાં નિઃશ્વાસવેગા ગિરિકાનનાનિ ।
કુર્વન્તિ નિર્દગ્ધનિકુઞ્જપુઞ્જં પર્યસ્તગણ્ડોપલમણ્ડલાનિ ॥ ચ્ક્ચ્_3.*29 ॥
અત્ર પરાભવભારાદત્યુષ્ણાનામતિબહુલાનામપિ રિપુનૃપાલ નિઃશ્વાસવેગાનામાભોગો તથાવિધદાહકક્ષેપકત્વયોરશ્રદ્ધેયત્વમિત્યતિમાત્રત્વમ્ ।
અસ્યાપિ ગુણતાં કેચિદ્યથાપૂર્વં સમર્થને ।
વદન્ત્યન્યે તુ સરસા લોકસ્થિત્યનુરોધતઃ

આદ્યં યથા
શ્રીસિઙ્ગક્ષિતિપાલ તાવકચમૂધાટીષુ વાજિછટા રિંખોદ્ધૂતરજોભિરમ્બુનિધયો વિશ્વે ઽપિ ગાધીકૃતાઃ ।
ચઞ્ચત્કેતુપટાન્તવાન્તપવનૈર્ ભૂયોપ્યગાધીકૃતાઃ ભદ્રે ભેન્દ્રમદામ્બુના પુનરમી પૂર્વાધિકં પૂરિતાઃ ॥ ચ્ક્ચ્_3.*30 ॥
અત્ર સેનાવાજિરજસા સમુદ્રાણાં શોષણ સ્થલીકરણાદિરતિમાત્રત્વે ઽપિ પુનરપિવારિપૂરકલ્પનયા વસ્તુસ્થિતેરવિરોધાદ્ ગાઢમાર્ગાનુવર્તિનાં વિદગ્ધાનામતિગુણત્વમ્ ।
દ્વિતીયં યથા
યાત્રેયં કુલદેવતાસુ કિમુતોદ્વાહક્રમો ભૂભુજામ્ આચારા નુ સખીતિ વા પ્રતિપતં વધ્વા વિવાહોત્સવે ।
ધાટીસંશ્રવણા ત્પલાયનવતાં શ્રીસિઙ્ગભૂપદ્વિષાં રાજ્ઞાં મર્મનિકૃન્તને પટુતરા તન્મણ્ડલાગ્રાદપિ ॥ ચ્ક્ચ્_3.*31 ॥
અત્ર વાચાં ખડ્ગાદપિ હૃદયમર્મભેદકથના દતિમાત્રત્વે ઽપિ તાદૃશાનાં તાદૃશાનિ વચનાનિ વજ્રાદપિ હૃદયમર્માણિ ભિન્દન્તિ ।
કિમુત ખડ્ગાદિરિતિ લોકસ્થિતેરનુવર્તનાદ્વિદર્ભમાર્ગાનુસારિણાં દાક્ષિણાત્યાનામતિગુણત્વમ્ ।
નાતિસ્ફુટચમત્કારમનુજ્જ્વલમિતીરિતમ્

યથા
ક્રોડાન્ ખનન્તિ વિપિને ભક્ષયન્તિ મૃગાન્ કુશાન્ ।
નિદ્રાન્તિ પાદપછાયે કલ્યાણનૃપવિદ્વિષઃ ॥ ચ્ક્ચ્_3.*32 ॥
અત્ર વિદ્વિષાં નગરેષુ ભયવ્યાકુલતયા કદાચિદપિ નિદ્રા ચક્ષુઃ નોપૈતિ ભ્રષ્ટરાજ્યાસ્તુ કાન્તારે વન્યજન્તુવત્ વિસ્રબ્ધા નિદ્રાન્તીતિ વિવક્ષિતસ્યાપિ ચમત્કારસ્યાતિક્લેશેન પ્રતીતે રસ્ફુટાલઙ્કારત્વાચ્ચાનુજ્જ્વલત્વમ્ ।
વિદગ્ધહૃદયાઃ વ્કાપિ તસ્યાપિ ગુણતાં વિદુઃ

યથા "સર્વે ગ્રહા સનક્ષત્રા" ઇત્યાદિ પૂર્વોદાહૃતમ્ ।
અત્ર જાત્યાદ્યર્થાલઙ્કારવિરહેણાનુજ્જ્વલત્વે ઽપિ શુદ્ધશ્રોત્રિયાશીર્વાદાનુકરણત્વાદ્ ગુણત્વમ્ ।
સ્પષ્ટં નીચોપમાનાદિ6યં નામ્નૈવ લક્ષિતમ્

નીચાધિકોપમાને યથા
શ્રીસિઙ્ગભૂપ ભવદીયકૃપાણરેખામ્ આલોક્ય પક્તિમકુશાગ્રનિશાતધારામ્ ।
લીનાઃ પ્રવિશ્ય વિપિનં પ્રદરાન્તરાલં નારાયણોદરદરીમિવ વૈરિભૂપાઃ ॥ ચ્ક્ચ્_3.*33 ॥
અત્ર ખડ્ગધારાં પ્રતિ કુશધારાયામતિનિશાતત્વે નીચત્વાદતિનીચોપમાનત્વં વિપિનપ્રદરં પ્રતિ વૈપુલ્યેન નારાયણોદરસ્યાત્યાધિક્યાદધિકોપમાનત્વમ્ ।
અસદૃક્ષોપમાનત્વં યથા
મણ્ડલીકૃતકોદણ્ડો રણે કલ્યાણભૂપતિઃ ।
કરકમ્પિતકલ્હારો મીનાહ્ક ઇવ રાજતે ॥ ચ્ક્ચ્_3.*34 ॥
અત્ર કોદણ્ડસૌગન્ધિકયોઃ સામ્યગન્ધસ્યાબાવાદસદૃક્ષોપમાનત્વમ્ ।
આદ્યયોસ્તુ ગુણીભાવઃ કદાપિ કવિકૌશલાત્

યથા
પરિપન્થિનિ સિઙ્ગનૃપો ધનકણિકાં કનકગિરિરિવાદત્તે ।
પાત્રે તિષ્ઠતિ પુરતઃ તૃણકણવચ્યજતિ કનકાનિ ॥ ચ્ક્ચ્_3.*35 ॥
અત્ર કનકગિરિતૃણકણયોરત્યધિકનીચયોરુપમાનત્વે ઽપિ નાયકસ્યાર્થધર્માર્જનાપ્રમાદાવતિ શયવિવક્ષાયાં ન દુષ્યતઃ ।
અસદૃક્ષોપમાનસ્ય વ્યતિરેકોપમાદિષુ ।
યથા
અવિવેકી ન સુરભિવત્ ચિન્તામણિરિવ ન યાતિ કાઠિન્યમ્ ।
શ્રીસિઙ્ગભૂપતિલકઃ શિવ શિવ ભૂલોકભાગ્યસૌભાગ્યમ્ ॥ ચ્ક્ચ્_3.*36 ॥
અત્રોપમાનોપમેયયોર્વૈષમ્યે ઽપિ વ્યતિરેકોપમાનત્વાદ્ ગુણત્વમ્ ।
અપ્રસિદ્ધોપમાનં તુ ભવેદપ્રથિતોપમમ્

યથા
હન્ત સૌગન્ધિકકરાઃ સ્ફુટકોકનદાંઘ્રયઃ ।
શ્રીકિઙ્ગભૂપધાટીભિઃ જર્જરા ઘૂર્જરસ્ત્રિયઃ ॥ ચ્ક્ચ્_3.*37 ॥
અત્ર સૌગન્ધિકકોકનદયોઃ કાન્તાકરચરણોપમાનત્વેન કવિપ્રયોગેષુ ન પ્રસિદ્ધિરિતિ દુષ્ટત્વમ્ ।
અસ્યાપિ ગુણતા વ્કાપિ તરઙ્ગિતચમત્કૃતેઃ

યથા
શ્રીસિઙ્ગભૂપાલ ભવત્પ્રયુક્તનારાચપઙ્ક્ત્યા પરિતઃ પતન્ત્યા ।
અરાજિ વીરાહિત રાજકણ્ઠે સુરાઙ્ગનાસંવરણસ્રજેવ ॥ ચ્ક્ચ્_3.*38 ॥
અત્ર નારાજપઙિક્તસ્વયંવરણસ્રજોરુપમેયોપમાનભાવાપ્રસિદ્ધાવપિ સુરાઙ્ગાનાં ભોગ હેતુત્વસામ્યાચ્છમત્કારાતિસ્ય ઇતિ ગુણત્વમ્ ।
અશ્લીલં તદ્વિનિર્દિષ્ટં યદશ્લીલપ્રતીતિકૃત્

યથા
ઉદ્દીપિતાઃ પ્રહારેણ ભૂપાલ તવ શાત્રવાઃ ।
રન્ધ્રે પ્રહર્તુમૌદ્ધત્યાદુન્નમન્તિ નમન્તિ ચ ॥ ચ્ક્ચ્_3.*39 ॥
અત્ર પ્રહારોદ્દીપનં રન્ધ્રપ્રહારાય નમનોન્નમને ચ શિશ્ને ઽપિ વિદ્યેતે ઇતિ તત્પ્રતીતેરશ્લીલત્વમ્ ।
અસ્યાપિ ગુણતા જ્ઞેયા કવીન્દ્રસ્વીકૃતાદિષુ

યથા
જિત્વા તત્પરિરંભણ પ્રકૃતિકં દ્યૂતે સખીનાં પુરઃ શાર્યારોપણસૂચિતે પણવિધૌ શ્રીસિઙ્ગભૂમીભુજા ।
મન્દસ્મેરકપોલકાન્તિલહરીસંક્રાન્તવક્ત્રેક્ષણા સાસ્વિન્નાઙ્ગુલિ શારિકાપરિકરં સજ્જીકરોતિ પ્રિયા ॥ ચ્ક્ચ્_3.*40 ॥
અત્ર શારિકાસ્ત્ર્યુપરિ શારિકારોપણેન પુમ્ભાવકેલિરૂપસ્યાશ્લીલસ્ય પ્રતીતેરશ્લીલત્વે ઽપિ કવિભિરેવંવિધસ્યાસ્લીલસ્યાઙ્ગીકારાદ્ ગુણત્વમ્ ।
કુત્ર કવિભિરેવમુરરીકૃતમિતિ ચેત્તર્હિ સાધુ સર્વતો નિદર્શયામઃ ।
તથા હિ
તદાનનં મૃત્સુરભિ ક્ષિતીશ્વરો રહસ્યુપાઘ્રાય ન તૃપ્તિમાયયૌ ॥ ચ્ક્ચ્_3.*41 ॥
--ઇતિ રઘુવંશે
ક્લિષ્ટચન્દ્રમદયૈઃ કચગ્રહૈરુત્પથાહિતનખં સમત્સરમ્ ।
તસ્યતચ્છિથિલમેકલાગુણં પાર્વતીરતમભૂદતૃપ્તયે ॥ ચ્ક્ચ્_3.*42 ॥
--ઇતિ કુમારસંભવે
મુખપ્રધાનૈ રવિલંબપૂર્વૈઃ કણ્ઠગ્રહૈઃ ક્ષિપ્રનિપીડિતાઙ્ગૈઃ ।
કરપ્રચારૈઃ શિથિલોપરોધૈર્લબ્ધૈઃ પ્રિયાયા મુમુદે મુકુન્દઃ ॥ ચ્ક્ચ્_3.*43 ॥
--ઇતિ કન્દર્પસંભવે
પ્રોતયા ગલિતનીવિ નિરસ્યન્નુત્તરીયમવલમ્બિતકાઞ્ચિ ।
મણ્ડલીકૃતપૃથુસ્તનભારં સસ્વજે દયિતયા હૃદયેશઃ ॥ ચ્ક્ચ્_3.*44 ॥
--ઇતિ ભારબિકાવ્યે
આશુલઙ્ઘિતવતીષ્ટકરાગ્રે નીવિમર્ધમુકુલીકૃતદૃષ્ટ્યા ।
રક્તવૈણિકહતાધરતન્ત્રિ મણ્ડલક્વણિંતચારુ ચુકૂજે ॥ ચ્ક્ચ્_3.*45 ॥
--ઇતિ માઘકાવ્યે એવમન્યત્રાપિ વિજ્ઞેયમ્ ।
દેશકાલે કલાલોકન્યાયાગમવિરોધિ યત્ ।
સાહિત્યપ્રાણસારજ્ઞૈઃ તદ્વિરુદ્ધમિતીરિતમ્

તત્ર દેશો ઽન્ધ્રો મહારાષ્ટ્રાદિઃકાલો નક્તંદિવર્તંવઃ ।
ગીતિનીતિપ્રભૃતયઃ કાલાઃ કામાર્થસંશ્રયાઃ

ચરાચરાણાં ભૂતાનાં પ્રવૃત્તિર્લોક ઉચ્યતે ।
ન્યાયસ્તુ હેતુવિદ્યાર્ યાદાગમો ધર્મસંહિતા

દેશાદિવિરુદ્ધાનિ યથા
રાધે માસિ દિવાનિશં મૃગમદવ્યાલેપિનો માલતી શય્યાયાં યમુનાતરઙ્ગપવનસ્પર્શોત્સુકૈર્વત્સલૈઃ ।
ધાત્રીનાયકસેવનાય મિલિતા ભૂમીશ્વરા માનિનો રાજાદ્રૌ મણિહારસૌરભમયૈઃ ક્રીઢન્તિ બન્દીજનૈઃ ॥ ચ્ક્ચ્_3.*46 ॥
અત્રાન્ધ્રદેશે યમુનેતિ દેશનિરોધઃ ।
રાધેમાસિ માલતીશય્યેતિ કાલવિરોધઃ ।
હારાણાં સૌરભમિતિ લોકવિરોધઃ ।
એતે પ્રત્યક્ષવિરોધાઃ ।
માનિનઃ સોવા મિલિતા ઇતિ સ્વવચનવિરોધઃ ।
બન્દિજના વત્સલા ઇત્યૌચિત્યવિરોધઃ ।
અન્યસેવકાનામહર્નિશં ક્રીડેતિ યુક્તિવિરોધઃ ।
એતે અનુમાનવિરોધાઃ ।
બન્દીકૃતૈઃ પરપરિગ્રહૈઃ ક્રીડન્તીતિ કર્મસંહિતાવિરોધઃ ।
બન્દીષ્વન્યાસક્તેઃ વ્યસનમપકૃતસ્ત્રીષુ વિશ્વાસશ્ચેત્યર્થાગમવિરોધઃ ।
ગ્રીષ્મે દિવાનિશં ક્રીડનં પક્ષાદ્વર્ષનિદાઘયોરિત્યાયુર્વેદવિરોધઃ ।
ગ્રીષ્મે કસ્તૂરિકાવિલેપનં ભોગશાસ્ત્રવિરોધઃ ।
અત્રાગમાન્તર્ભૂતાનામપિ કલાશાસ્ત્રાણાં પૃથગભિધાનં તદ્જ્ઞાનસ્ય સાહિત્યે પ્રાધાન્યજ્ઞાપનાર્થમ્ ।
મહોત્પાતાનુભાવાદિ વિવક્ષાયામિદં ગુણઃ

ઉત્પાતવિવક્ષાયાં યથા
ઉદ્દણ્ડપ્રતિગણ્ડભેરવવિભો સ્મેરે કટાક્ષે રુષા જાતે કોકનદચ્છવિપ્રતિભટે રાષ્ટ્રેષુ વિદ્વેષિણામ્ ।
માકન્દાશ્શરતિ પ્રભૂતકલિકાઃ પદ્મં કુકૂલોદરે પાષાણાઃ પ્રહસન્તિ હન્ત દધતે સન્ધ્યાસુ નિદ્રા દ્વિજાઃ ॥ ચ્ક્ચ્_3.*47 ॥
અત્ર શરદિ માકન્દપ્રસૂનાનીતિ કાલવિરોધઃ ।
કુકૂલોદરે પદ્મમિતિ યુક્તિવિરોધઃ પાષાણાઃ પ્રહસન્તીતિ લોકવિરોધઃ ।
તદેષાં દુષ્ટત્વે ઽપિ નાયકકોપજનિષ્યમાણપરાષ્ટ્રવિપત્તિસૂચકતુર્નિમિત્તવિવક્ષયા ગુણત્વમ્ ।
અનુભાવવિવભાયાં યથા
કસ્તૂરીમૃગયૂધસેવિતતલૈઃ કર્પૂરપાલીદ્રુમૈર્ આરામાનભિરામતામુપગતાનાલોક્ય રાજાચલે ।
વિસ્મેરા હૃદિ પઞ્ચવર્ણકશુકાદાકર્ણ્ય કર્ણોત્સવં શ્રીસિઙ્ગક્ષિતિપાલવિક્રમકલાં નન્દન્ત્યપૂર્વે જનાઃ ॥ ચ્ક્ચ્_3.*48 ॥
અત્રાન્ધ્રદેશે કસ્તૂરીમૃગકર્પૂરદ્રુમાદિસદ્ધાવ ઇતિ દેશવિરુદ્ધત્વે ઽપિ નાનાદ્વીપાધીશસકાશાદુપાયનગ્રહણસમર્થનાયકપ્રભાવવર્ણનવિવક્ષયા ગુણત્વમ્ ।
શબ્દાર્થરૂપં તદિતં કાવ્યં શબ્દાર્થકોવિદૈઃ ।
ત્રૈવિધ્યેન ચમત્કારિ ચમત્કારિતરં યથા

ચમત્કારિતમં ચેતિ પ્રવિવિચ્ય નિદર્શિતમ્ ।
શબ્દચારુત્વતાત્પર્યે ચમત્કારીતિ કથ્યતે

યથા
કમલમુકુલપાલીકલ્પિતાપાનકોતી કલમધુકરમાલાકાકલીકલ્પનાદેઃ ।
સરસિ સરસતીરે સારસારાપસારે વિહરતિ ભરિતૌઘે રાજશૈલાધિરાજઃ ॥ ચ્ક્ચ્_3.*49 ॥
અત્રાનુપ્રાસનિર્વહણમાત્રે કવિપ્રયત્નસ્ય વિશ્રાન્તેઃ શબ્દમાત્રચારુત્વાદિદં કાવ્યં ચમત્કારીત્યુચ્યતે ।
વાચ્યચારુત્વતાત્પર્યે ચમત્કારિતરં મતમ્

યથા
શ્રીસિઙ્ગક્ષિતિપાલ તાવકચમૂધાટીભયાટીકિતાન્ આકારૈરપિ શાબરૈરપિહિતાન્ ઘોરાઙ્ગણે ફક્કણે ।
આત્મીયૈવ હિ પશ્યતાં પિશુનયત્યાબાલગૌપાલકં ભૂપાલાત્કુલિશાતપત્ર કલશીચિહ્ના પદાનાં તતિઃ ॥ ચ્ક્ચ્_3.*50 ॥
અત્ર કૈતવકિરાતાનાં પ્રતિનાયકાનાં કુલિસાદિરાજલક્ષણલક્ષિતપદાવલીપરિજ્ઞાનેન યદિમે રાજાન ઇત્યભ્યૂહનં સો ઽયમનુમાનામઙ્કારઃ ।
તત્રૈવ કવિપ્રયત્નસ્ય વિશ્રાન્તિરિતિ વાચકાક્ષરમુલ્લઙ્ઘ્ય વાચ્યચારુત્વતાત્પર્યાદિતં ચમત્કારિતરમિત્યુચ્યતે ।
વ્યઙ્ગ્યર્ય ચગુણીભાવે તદેવાહુર્મનીષિણઃ ।
ઇહોપસર્જનીભૂતમષ્ટધા વ્યઙ્ગ્યમુચ્યતે

તથા ચાહુઃ
અગૂઢમપરસ્યાઙ્ગં વાચ્યસિદ્ધ્યઙ્ગમસ્ફુટમ્ ।
સન્દિગ્ધતુલ્યપ્રાધાન્યે કાવ્કાક્ષિપ્ત મસુન્દરમ્

ઇતિ ॥
અગૂઢવ્યઙ્ગ્યં યથા
કસ્તૂરીમૃગયૂથસેવિતતલૈઃ કર્પૂરપાલીદ્રુમૈર્ આરામાનભિરામતામુપગતાનાલોક્ય રાજાચલે ।
વિસ્મેરા હૃદિ પઞ્ચવર્ણકશુકાદાકર્ણ્ય કર્ણોત્સવં શ્રીસિઙ્ગક્ષિતિપાલવિક્રમકલાં નન્દન્ત્યપૂર્વે જનાઃ ॥ ચ્ક્ચ્_3.*51 ॥
અત્ર વિક્રમકલામિત્યર્થશક્તિમૂલસ્ય નાનાદ્વીપાધિપપ્રહિતસ્યોપાયનવિશેષરૂપસ્ય વ્યઙ્ગ્યસ્યોપર્યેવ પ્રભાવાદિદમગૂઢં વ્યઙ્ગ્યં નામ ચમત્કારિતરં કાવ્યમ્ ।
અપરાઙ્ગવ્યઙ્ગ્યં યથા
ચૂતાલોકભિયા નિમીલિતદૃશો રઞ્જન્તિ ભાગાન્તરં બન્ધૂનાં ચ કુહૂભિયા શ્રુતિરુધો નાકર્ણયન્ત્યો ગિરઃ ।
પાન્ધૈર્ભૂતભિયા પલાયનપરૈર્નાવેદિતાધ્વક્રમાઃ ખિદ્યન્તિ ત્વદરિસ્ત્રિયો વનભુવિ શ્રીસિઙ્ગપૃથ્વીપતે ॥ ચ્ક્ચ્_3.*52 ॥
અત્ર શત્રુસ્ત્રીવિપ્રલમ્ભસ્ય કરુણાઙ્ગત્વમ્ ।
વાચ્યસિદ્ધ્યઙ્ગં યથા
ષઢ્ભિઃ ષોઢશભિઃ પૂર્વૈર્ગૌરેકા મહિષી કૃતા ।
સૈવ શ્રીસિઙ્ગભૂપાલકુઞ્જરેણ વિશીકૃતા ॥ ચ્ક્ચ્_3.*53 ॥
અત્ર વશેતિ ગજકાન્તાલક્ષણં વ્યઙ્ગ્યં ભૂપાલકુઞ્જરેણેત્યત્રોપમારૂપકસન્દેહે રૂપકસિદ્ધિમુપપાદયતીતિ વાચ્યસિદ્ધ્યઙ્ગમિદમ્ ।
અસ્ફુટં યથા
ચિત્રં શ્રીસિઙ્ગભૂપાલો વિમથ્ય રિપુવાહિનીમ્ ।
વિકિરત્યમૃતં સર્વશ્રવણાનન્દકારણમ્ ॥ ચ્ક્ચ્_3.*54 ॥
અત્ર મન્દરઃ સમુદ્રં વિમથ્ય કેષાંચિદેવ રસનાનન્દકારણ મમૃતમુત્પાદયામાસ ।
નાયકસ્તુ વાહિનીં વિમથ્ય સર્વલોકશ્રવણાનન્દકારણં કીર્તિરૂપમમૃતં દિક્ષુપૂરયતીતિ મન્દરાન્નાયકસ્યાધિક્યપ્રતિપાદનાત્ પ્રતીયમાનસ્ય વ્યતિરેકસ્ય નાતિસ્ફુટત્વમ્ ।
સન્દિગ્ધવ્યઙ્ગ્યં યથા
શ્રીસિઙ્ગભૂપપૃતનાધિકૃતૈઃ નિષણ્ણૈર્ આસ્થાનસૌધમણિતોરણવેતિકાસુ ।
આલોકનેન હરિદાગતરાજ રાજિર્- દૃષ્ટા કપોલતલકન્દલિતસ્મિતેન ॥ ચ્ક્ચ્_3.*55 ॥
અત્ર નાનાદિગન્તાગતરાજકગોચરં સેનાપતીનાં સસ્મિતાનલોકનં સંભાવનાભિપ્રાયેણ વા રણેષુ પ્રભૂતતદીયકાતરદશાસ્મરણેન વેતિ સન્દેહઃ ।
તુલ્યપ્રાધાન્યવ્યઙ્ગ્યં યથા
તવ શ્રીસિઙ્ગભૂપાલ પ્રતાપતપનોદયઃ ।
સાતપત્રાન્ મહીપાલાન્ સન્તાપયતિ સન્તતમ્ ॥ ચ્ક્ચ્_3.*56 ॥
અત્ર સાતપત્રાન્ શત્રૂન્ પ્રતાપતપનઃ સન્તાપયતીતિ વાચ્યસ્ય નિરાતપત્રાન્ નઃ સન્તાપયતીતિ વ્યઙ્ગ્યસ્ય ચ પ્રાધાન્યં સમમેવ પ્રતીયતે ।
કાક્વાક્ષિપ્તં યથા
ભદ્રેભાદશનભતક્ષિતિધરગ્રાવશ્રિયો ઽગ્રે સ્થિતાઃ રાજિર્વા જવનિર્જિતાર્કહયતા વિભ્રાજિનાં વાજિનામ્ ।
ઉદ્દણ્ડપ્રતિગણ્ડભૈરવવિભું પ્રાણેશ શુદ્ધાઙ્ગણે હન્તાદ્યાપિ દિદૃક્ષસે ન સુહૃદઃ પ્રાણા ન ચાહં હિતાઃ ॥ ચ્ક્ચ્_3.*57 ॥
અત્ર પ્રતિનાયકમુદ્દિશ્ય તદ્દેવીવાક્યે ગન્ધગજા વાજિનો વા તવાગ્રે ન સ્થિતા પ્રાણાસ્વ પ્રિયા એવાહં ચ તવ હિતૈવેતિ વ્યઙ્ગ્યં પ્રતીયમાનમપિ કુઞ્જરાદયો ઽગ્રે સ્થિતા વા ઇત્યાદિ કાકુસહકારિણા વાચકશબ્દેનૈવાક્ષિપ્યત ઇત્યુપસર્જનીભૂતત્વમ્ ।
અસુન્દરં યથા
ધાત્રીમતિક્રમ્ય પરિસ્ફુરન્તી ભુજઙ્ગલોકાનભિતશ્વરન્તી ।
શ્રીસિઙ્ગભૂપાલ તવ પ્રભાવાત્ શ્લાઘ્યા હિ કીર્તિઃ સુમનોગૃહેષુ ॥ ચ્ક્ચ્_3.*58 ॥
અત્ર કીર્તેઃ ધૂર્તસ્ત્રિયા સામ્યં શબ્દશક્તિપ્રતીતમપિ વાચ્યાદનતિશાયીતિ ન સુન્દરમ્ ।
પ્રત્યેયાર્થસ્ય ચારુત્વે ચમત્કારિતમં મતમ્ ॥ 40 ॥
યથા
સિઙ્ગપ્રભુરલઙ્કારી લઙ્કારી રાઘવઃ પુનઃ ।
વર્ણાન્તરત્વમુભયોઃ શ્રૂયતે સર્વસમ્મતમ્ ॥ ચ્ક્ચ્_3.*59 ॥
અત્ર વર્ણેનાક્ષરેણાન્તરં ભેદો યયોસ્તચ્વમિતિ વાચ્યે પ્રતિષ્ઠિતે વર્ણો વૈશ્યજાતિરન્તરં નાયકરઘુનાયકયોરિતિ પરસ્પરવ્યતિરેકાલહ્કારો વ્યઙ્ગ્યઃ ।
તસ્યૈવ કવિતાત્પર્યવિશ્રાન્તિધામત્વાચ્ચારુત્વમિતિ ચમત્કારિતમત્વમ્ ।
યથા વા
કૃતાયસ્તમ્ભનિર્ભેદો ભક્તપ્રહ્લાદપોષકઃ ।
શ્રીપતિનંરસિંહો ઽયં રાજતે રાજશેખરઃ ॥ ચ્ક્ચ્_3.*60 ॥
અત્ર શબ્દશક્તિમૂલો નાયકવૈકુણ્ઠકણ્ઠીરવયોરુપમાલઙ્કારો વ્યજ્યતે ।
અનેન ચ ક્ષણાદિવ નાયકો નિખિલવિરોધિવિદારણક્રિયાપરિણતિ સમર્થનિર્વક્રપરાક્રમ ઇતિ વિધિરુપં વસ્તુ વ્યજ્યતે ।
એતેન ચ નાયકેન સહ વિરોધો ન કરણીય ઇતિ નિષેધરૂપં વસ્તુ, અમુના ચ નાયકપ્રતિભટીભૂતા મહીપાલા નિર્બુદ્ધય ઇત્યુત્પ્રેક્ષા વ્યજ્યતે ।
અનયા ચ નાયકવિરોધિનો નરનાયકા દૈવપરાહતા ઇત્યુત્પ્રેક્ષાપરા વ્યજ્યતે ।
એવં પ્રતિશત્રુપ્રતિભાવિશેષપ્રત્યયાર્થપરંપરાસમુન્મેષસંપન્નતયા બાઢમચિન્ત્યમહિમવિશ્રાન્તિધામતાં નીતં તદિદં ચમત્કારિતમમિત્યુચ્યતે ।
અત્ર ભેદપ્રપઞ્ચો ધ્વનિલોચનાદિગ્રન્થેષુ દ્રષ્ટવ્યઃ ।
ગદ્યં પદ્યં ચ મિશ્રં ચેત્યેતત્ સર્વં ત્રિધા સ્મૃતમ્ ।
અપાદઃ પદસન્દર્ભો ગદ્યં હૃદ્યં મનીષિણામ્

કીર્તિરત્નનિષદ્યાયાં ગદ્યે કસ્યાપિ પાટવમ્ ।
ગદ્યબન્ધમયં કાવ્યં શ્રીહર્ષચરિતાદિકમ્

ચતુષ્પાદાન્વિતં પદ્યં ચાદિર્માત્રેતિ તદ્ દ્વિધા ।
છન્દોવિચિતિકોશેષુ તયોર્જ્ઞેયસ્તુ વિસ્તરઃ

પદ્યબન્ધમયં કાવ્યં ક્ષુદ્રાક્ષુદ્રતયા દ્વિધા

ક્ષુદ્રં મુક્તકકાવ્યં તદ્ ભામહાદ્યૈઃ પ્રપઞ્ચિતમ્ ।
અક્ષુદ્રં સર્ગબન્ધાદિ પ્રશસ્તોદાત્તવસ્તુકમ્

સદેશકાલપાત્રાદિ વર્ણનાસમ્પદુજ્જ્વલમ્ ।
ત્રિવર્ગફલદં કાવ્યં રઘુવંશાદિકં મતમ્

ગદ્યપદ્યમયં મિશ્રં પ્રેક્ષ્યં શ્રાવ્યમિતિ દ્દિધા ।
પ્રેક્ષ્યં દ્વિધા રૂપકાખ્યમુપરૂપકમિત્યપિ

રૂપકં દશધા પ્રોક્તં નાટકાદિવિભેદતઃ ।
મહાપ્રબન્ધસામ્રાજ્યમાધિકર્તુમિદં ક્ષમમ્

સિઙ્ગભૂપાલરચિતે રસાર્ણવસુધાકરે ।
અસ્ય પ્રપઞ્ચો વિજ્ઞેયઃ કે તથા વક્તુમીશતે

ઉપરુપકમાખ્યાતં તદ્ધિ શ્રીગદિતાદિકમ્ ।
ભાવપ્રકાશિકાદ્યેષુ તલ્લક્ષણમવેક્ષ્યતે

શ્રાવ્યં ચ કથિતં ચમ્પૂરુપચમ્પૂરિતિ દ્વિધા ।
ચમ્પૂપ્રબન્ધસ્તત્ર સ્યાત્કાન્તાષ્ટાદશવર્ણનઃ

સ પ્રબન્ધ ઇતિ શ્લાઘ્યો ભોજરામાયણાદિકઃ ।
ઉપમ્પૂપ્રબન્ધાનામિયત્તા કેન ગદ્યતે

અત્રાપિ કવિસામર્થ્યાદ્ર્ બાષાતાલાદિમિશ્રણૈઃ ।
કલિકોત્કલિકાદીનાં પરિનાયાસવિકલ્પનૈઃ

રસભાવાદિભેદેન સંપદ્યન્તે તથોચિતમ્ ।
તથાપિ પ્રભુવન્દ્યાદિહર્ષણારભટીસ્પૃશામ્

વક્ષ્યે ચ ચતુર્ભદ્રાદીનાં કેષાંચિદિહ લક્ષણમ્

પદ્યાનન્તરબદ્ધાનાં ગદ્યાનાં હિ યથારુચિ ।
અવૈષમ્યાદિયત્તાયા નિયમો ભદ્રમુચ્યતે

ચત્વારિ યત્ર તાનિ સ્યુસ્તચ્ચતુર્ભદ્રમીરિતમ્

ભદ્રં ચ સતાલમતાલં મિશ્રં ચેતિ ત્રિવિધમ્ ।
યત્ર (પદ્યાનન્તરં ત્રિચતુર) પદ્યાન્તતન્ત્રી ચતુરમાત્રાદિ નિયમે કેવલકલિકોત્કલિકાનિબન્ધઃ તત્સતાલભદ્રમ્ ।
તદિદમુદાહરણાદિષુ ।
યત્ર પદ્યાનન્તરં ગદ્યાનિ કલિકાશ્વ તન્મિશ્રભદ્રમ્ ।
તદિદં ચતુર્ભદ્રાદિવિષયમ્ ।
ચતુર્ભદ્રનિબન્ધનાપ્રકારસ્તુ યત્કિઞ્ચિદારભટીવૃત્તિયોગ્યમાશીર્વાદભૂષિતં સંબુદ્ધિવિભક્તિસંભક્તનાયકનામાઙ્કિતં પદ્યમાદૌ નિબધ્નીયાત્ ।
તતો દેવ ધીર શૂરેત્યાદિ પદોપક્રમાણિ ગદ્યાન્યન્તાનુપ્રાસવન્તિ સમસંખ્યયા વક્તવ્યાનિ ।
પશ્વાદ્ ગદ્યસંખ્યાતિક્રમેણ દ્વયોર્દ્વયોરાદ્યન્તાનુપ્રાસસુન્દરમાકલનીયાઃ કલિકા ઇતીદં સમુચ્ચિત્ય ભદ્રમિત્યભિધીયતે ।
એવં ચતુર્ણાં ભદ્રાણાં નિબન્ધે ચતુર્ભદ્રઃ ।
એવમષ્ટભદ્રાદયો ઽપિ તસ્યૈવા વૃત્તિતો ભવન્તીતિ ન પૃથગુચ્યન્તે ।
દ્વિભદ્રમપિ ચેચ્છન્તિ ભાષા નૈકવિધા યદિ ।
ખ્યાતં હિ રક્તં કલ્યાણં યોગસ્સંસ્કૃતદેશ્યયોઃ

એવં ભાષાદ્વયીયોગે યોગ્યં નામ પ્રકલ્પયેત્

તદેવ નનાબિરુદૈરઙ્કિતં બિરુદાવલિઃ ।
તત્તત્સમયક્રર્તવ્યસૂચનાદિફલા તુ સા

વર્ણનીયગુણોત્કર્ષવતી ભોગાવલી મતા ।
પ્રતિભદ્રં સમુન્નિદ્રદિગન્તવિજયશ્રમમ્

તચ્ચતુર્ભદ્રમાખ્યાતં કોવિદૈર્વિજયાવલી ।
યત્સતાલભદ્રં સ્યાત્તદુદાહરણં મતમ્

જયત્યુપક્રમોદ્ભાસિ માલિન્યાખ્યાદિપદ્યકે ।
વિભક્તયઃ ક્રમાદત્ર સપ્ત સંબુદ્ધિરષ્ટમી

પ્રતિભદ્રં ચ પદ્યાન્તે કલ્પયેત્કલિકાષ્ટકમ્ ।
તતઃ સપ્તદશા વ્યસ્તાઃ કલિકાર્ધસમાતૃકાઃ

તત્તદ્વિભક્ત્યાભાસાન્તાઃ કુર્યાદુત્કલિકાસ્તથા ।
આદ્યન્તાનુપ્રાસભક્તિઃ કલ્પનીયા દ્વયોર્દ્વયોઃ

વિભક્ત્યાભાસનિયમા લધ્વન્તાત્તાલિકેન ચ ।
ગદેત્ સર્વવિભક્ત્યન્તે પદ્યં સાર્થવિભક્તિકમ્

આશીર્વાદસમાયુક્તમિત્યુદાહરણક્રમઃ ।
ક્રમાદ્ભાષાષ્ટકં યત્ર સોદાહરણમાતૃકાઃ

નિજપૂર્વપદાન્તસ્ય દ્વિત્રાદ્યક્ષરસન્તતિઃ ।
ઉત્તરસ્ય પદસ્યાદિ યસ્મિન્નવ્યવધાનતઃ

તદેતદ્ભદ્રસન્ધાનાચ્ચક્રવચ્ચક્રવાલકમ્ ।
પદ્યાનન્તરિતા ગદ્યપઙ્ક્તિરાદ્યન્તપદ્યકા

ઇદં પ્રોક્તપદૈરન્યૈઃ પર્યાયો ગદ્યપ્દ્યયોઃ ।
પૂર્વોત્તરાનુસંધાનં સર્વસાધારણં મતમ્

અન્તે ક્ષુદ્રપ્રબન્ધાનામાર્યયાનુષ્ટુભાપિ ચ ।
નામપ્રકાશે યત્કર્તુર્નાયકસ્ય કૃતેરપિ

સંબુદ્ધિરેકા સર્વત્ર હિત્વોદાહણં મતા ।
ઇત્થમન્યદપિ જ્ઞેયમેતજ્જાતિસમુદ્ભવમ્

દ્વિપતીપ્રમુખાનાં તુ ક્ષુદ્રેષ્વન્તર્ગતિર્મતા ।
યેષાં લક્ષ્યં બુધૈરૂહ્યં વયં વિસ્તરભીરવઃ