Camatkāracandrikā · Chapter 1

prathamo vilāsaḥ
camatkāracandrikā viśveśvarakavicandraviracitā prathamo vilāsaḥ
vāgdevī vadane mama sphuratu yā dhvanyātmanollāsinī varṇavyaktimupāgatā ca tadanu sthānaprayatnādibhiḥ /
bhāvānāṃ padasaṃjñayā vidadhatī tredhā samullekhanāny ānandānanusaṃdadhāti viduṣāṃ prāptā mahāvākyatām

ramyockayarthatanūjjvalā rasamayaprāṇā guṇollāsinī cetorajjakarītivṛttikalitā pākaṃ vayo bibhratī /
nānālaṅkaraṇojjvalā rasavatī sarvatra nirdeṣatāṃ śayyāmañcati kāminīva kavitā kasyāpi puṇyātmanaḥ

kṛtirabhimatakṛticaturā yadi caturodāttanāyakaguṇodārā /
iti lajñaṇakṛtiratnaṃ racaye śrīsiṅganṛpaguṇodāharaṇam

loke rāghavapāṇḍavādbhutakathāgandhānusaṃdhāyinau tau granthāviba tanmunipraṇihitau śrīsiṅgabhūpāśrayaḥ /
yāyādādaraṇīyatāṃ kṛtadhiyāṃ grantho 'yamasmatkṛto nāhaṃ yadyapi tādṛśo 'smyayamasau rājā hi tādṛgguṇaḥ

nṛṇāṃ vidhau ca nāthe ca śikṣā kāvyaprayojanam /
śikṣa ca sacamatkāraṃ bodhitā sthiratāṃ bhajet

camatkārastu viduṣāmānandaparivāhakṛt /
guṇaṃ rītiṃ rasaṃ vṛttiṃ pākaṃ śayyāmalaṅkṛtīm

saptaitāni camatkārakāraṇaṃ bruvate budhāḥ /
guṇādīnāṃ vākyaśobhākṛtau sādharmyayogataḥ

ekāṅgataiva kāvyasya kathitā kubjakādibhiḥ /
guṇabhūṣārasānyatra trīṇyaṅgānyāha bhojarāṭ

saptāṅgasaṅgataṃ kāvyaṃ sāmrājyamiva bhāsate /
lakṣyate taditaṃ sāṅgaṃ mayā kṛtadhiyāṃ mude

atrālaṅkaraṇe bhavantu sudhiyaḥ snigdhā iti prārthanā vyarthā yadbharatādibhaktiṣu matiryeṣāṃ talasparśinī /
te sārajñatayaiva bibhrati mudaṃ ye saṃśayenāsphuṭā- ste sandehanivṛttaye hṛdi dhaiyaṃ kartuṃ yatante svayam

vāgarthau sacamatkārau kāvyaṃ kāvyavido viduḥ /
vākchabda iti paryāyau vāgbhirarthaḥ śivaḥ smṛtaḥ

sā vāka tredhā smṛtā varṇāḥ padaṃ vākyamiti kramāt /
akārādihakārāntā varṇāḥ syurmātṛkāhvayāḥ

alpaprāṇā mahāprāṇā iti te ddevidhā matāḥ /
budhāstatra mahāprāṇānāhurūṣmacatuṣṭayam

vargeṣu samavarṇāśva savarṇaṃ kecidīrate /
alpaprāṇāstu śeṣāḥsyuḥ śasāvapi paraiḥ smṛtau

ubhayo te 'pi kathitā snigdhā rūkṣā iti dbidhā /
alpaprāṇāḥ sajātī yairyuktāḥ snigdhā iti smṛtāḥ

svai ranyairvā mahāprāṇā yuktā rūkṣāḥ paraiḥ punaḥ /
alpaprāṇāśva kathitā rūkṣā yaralavairyutāḥ

sānusvāratayā snaigdhyaṃ yānti rūkṣā api kvacit /
bhedo jñeyastasya saṃkhyāvandyavandhyādike budhaiḥ

yathocitamime varṇā rasāderupayoginaḥ /
nyastā kāvyamukhe varṇāstatta ddaivatamūrtayaḥ

kartuḥ kārayituḥ śrautuḥ kalpayanti śubhāśubhe /
akāraḥ prītidāyī syānniṣedhe tu viparyayaḥ

trprākāro harṣadaḥ sau'pi kodhārtyādiṣu nocitaḥ /
ikārādicatupkaṃ tu kuryāttuṣṭimanorathau

ṛkārādīni catvāri saṃtatistambhahetavaḥ /
ekārādyāśva catvāraḥ kāmavāṅmokṣabhūtidāḥ

lakṣmīkaraḥ kavargaḥ syāccakāraḥ kīrtināśanaḥ /
chajakārau raugaharau jhajau tu maraṇapradau

ṭaṭhakārau khedakarau ḍaḥ śubho ḍhastvakāntikṛt /
vastulābhakaro ṇastu takāro vighnanāśanaḥ

thakaro yuddhakārī syāddadhakārau dhṛtipradau /
nakārastāpakṛt kaśvidaniṣedhe śubhaḥ smṛtaḥ

rakṣādāyī pakāraḥ syātphakāraḥ sādhvasapradaḥ /
ārogyakṛdbakāraḥ syādbhakāraḥ smṛtibhāgyakṛt

makāraḥ kṣobhakṛdyastu śrīdo rephastu dāhakṛta /
lo jāḍyakṛdvakārastu vāgārogyāyuṣāṃ khaniḥ

ūṣmāṇaḥ sukhabhedaśrīnirvāṇanidhayaḥ kramāt /
kṣaṃ vinā krūrasaṃyuktaḥ saumyastyājyo viṣānnavat

śleṣastu kubhayoḥ śreyān śrīviśrāṇanayoriva /
guruḥ punar laghuśceti varṇāḥ punaramī dvidhā

anusvāravisargāntā dīrghā yuktaparāḥ plutāḥ /
guravo laghavastvanye smṛtāste tu trayo gaṇāḥ

mayarasatajabhanasaṃjñā gaṇāḥ prasūtā parastu pūrvasmāt /
janyo 'tra janakanikaṭe sutavadvitanoti nāśubhaṃ karma

sarvamūlaṃ tu magaṇaṃ prāpya sarvagaṇaḥ śubhaḥ /
pūrvācāryoditaṃ teṣāṃ lakṣma daivaṃ phalaṃ bruve

kṣemaṃ sarvagururdatte magaṇo bhūmidaivataḥ /
karotyarthānādilaghuryagaṇo vāridaivataḥ

bhītidāyī madhyaladhū ragaṇo vahnidaivataḥ /
kurute 'ntyagururnāśaṃ sagaṇo vāyudaivataḥ

īśatvamantimahaghustagaṇo vyomadaivataḥ /
rujākaro madhyagururjagaṇo bhānudaivataḥ

ādiguruḥ saukhyadāyī bhagaṇaśvandradaivataḥ /
dhanaṅkaraḥ sarvalaghurnagaṇo yajñadaivataḥ

aṣṭau jātiṣvamī proktā mātrāyāṃ tu trayaḥ smṛtāḥ

gaṇa ihatu laghucatuṣkaṃ dve vā guruṇī laghudvayaṃ caikaguru /
sarvaladhoḥ sarvagurorekagurorapica pūrvavaddaivaphalai

śubhaṃ kāvyamukhe nyasyaidgaṇaṃ varṇa ca nāsubham

astyuttarasyāṃ vāgarthau kaśvitkāntetyudāhṛtiḥ /
kālidāsatraye jñeyā śubhayorgaṇavarṇayoḥ

śriyaḥ kurūṇāmityatra śriyaḥ patiritīha ca /
veṣṭuṃ jagaṇadoṣasya kṛte śrīśrīpatismṛtiḥ

yadvā tagaṇasānnidhyāttajjanyo jagaṇaḥ śubhaḥ /
idaṃ kavibhya ṅatyatra punarmagaṇayogataḥ

maṅgalārthe 'bhidhāne vā devanāmāṅkane 'pi vā /
gaṇo na dūpyo varṇaśva devatādhiṣṭitāśmavat

caturmukhamukhe tyādau cavarṇo jagaṇo 'pi ca /
brahmanāmāṅkitatvena kavyādāvapi śobhanau

śṛṅgāravīrasauhārdamityatra tu kṛtermukhe /
ṛvarṇagaḥ śakāro 'pi maṅgalārtho viśiṣyate

praśasteḥ pātranityādau prakarṣasyābhidhānataḥ /
pakāro rephayukto 'pi sphuṭaṃ kāvyamukhe śubhaḥ

mukhe prāktanakāvyasya prāmāṇyamanubadhnataḥ /
duṣṭe varṇe gaṇe dhīmān kuryādevaṃ vicāraṇām

prācāṃ prāyeṇa gaṃbhīrā vācaḥ tadadhunātanaiḥ /
tadudāhṛtimātreṇa laṅghyā lakṣaṇasaṃsthitiḥ

niyamo 'yaṃ vartamānanāyakastutigocaraḥ /
na bhūtapurvaviṣaya iti kecana manvate

taccintyamathavā tyājyaṃ dākṣiṇyena kimīdṛśā /
prabandhe 'pi purābhūta nivṛcyanta nibandhane

kartuḥ kārayituḥ śrotuḥ phalakāṅkṣāpravṛttitaḥ /
nirdeṣasyaiva kāvyasya potpādanaśaktitaḥ

maryādāyā abhāvena yathecchoktiprasaṅgataḥ /
pakṣe doṣaśruteśvaiva naivatprajñāvatāṃ matam

ekasminnapi naṣṭaṃ syād dṛṣṭe doṣe vratāyutam /
doṣasyaitādṛśī śaktiḥ sahajā kiṃ nu kurmahe

tasmātsarvaprayatnena dharmārthādyabhilāṣiṇā /
kavinā doṣaleśo 'pi tyājya eveti niścayaḥ

guṇastu śrutimādhuryaṃ varṇadoṣo viparyayaḥ

iti varṇavivekaḥ //
vibhaktyantaṃ pataṃ tacca vācakaṃ lakṣakaṃ dvidhā /
vyañjakañcāparaṃ proktaṃ dhvaniprasthānavedibhiḥ

yathāsaṅketamarthasya bodhakaṃ vācakaṃ matam /
yaugikaṃ rūḍhamityetad dvidhā syāttatra yaugikam

yat prakāśayati svārthamaṅgavyutpacyapekṣayā

yathā
candre candanasarase rājñi śrīsiṅganāmadheye ca /
caritārthāni janānāṃ rūpagrāhīṇi karaṇāni // Ckc_1.*1 //
atra candracandanasarasādiśabdānāmāṅlādayatītyādivyutpattipurassaramevārthabodhakatvamiti yaugikatvam /
rūḍhaṃ punaścāvayavavyutpattinirapekṣakam

yathā
dānena karṇo dayayā dilīpo nayena kāvyo vinayena rāmaḥ /
yadi prasiddhiṃ dadhatāmamībhiḥ śrīsiṅgabhūpo nikhilaiḥ prasiddhaḥ // Ckc_1.*2 //
atra karṇādīnāṃ śabdānāmavayavavyutpattimantareṇāpyarthabodhakatvādrūḍhatvam /
saṅketitārthabādhena tatsambandhini vastuni /
vyāpṛtaṃ lakṣakaṃ tacca dvidhā rūḍheḥ prayojanāt

tatra rūḍhaṃ lakṣakaṃ yathā
śrīsiṅgakṣitipāla pālanakalāniṣṇāta sevāvatāṃ saṃśikṣākuśalapratītamanasāṃ prāptau pravīṇaśriyām /
tvatpādadayamarcayantyarinṛpāḥ koṭīrakoṭīgatair māṇikyairnavaśakragopasuṣamāhaṃkārasaṃkocakaiḥ // Ckc_1.*3 //
atra niṣṇātakuśalapravīṇaśakragopaśabdānāṃ nitarāṃ snātaḥ, kuśān lāti, prakṛṣṭā vīṇāsya, śakraṃ gopāyatīti mukhyārthānamavivakṣayā cāturyendragopakīṭalakṣaṇāyā rūḍhireva mūlam, nānyatsahṛdayā hlādakāraṇaṃ kiṃciditi rūḍhalakṣakatvam /
saprayojanalakṣakaṃ yathā
śrīsiṅgabhūpa samaye samaye bhavantam āsthānamaṇṭapagataṃ janarañjanāya /
kalyāṇahemakalaśaiḥ samamātapatrair āndolikāḥ sapadi sevitumāpatanti // Ckc_1.*4 //
atrācetanānāṃ hemakalaśāṅkitachatrāṇāmāndolikānāñca sevārthamāgamanamasaṃbhāvitamiti chatrādhārāḥ puruṣāḥ, āndolikādheyā rājāno vidvāṃso vā saṃlakṣyante /
anena cāsthānamaṇṭapāṅgaṇe chatrāntolikānāmatibāhulyaṃ prayojanatayā vivakṣitam /
tena ca nāyakamāśritānāmāndolikādyavadhayo vibhūtaya iti ca /
tadidaṃ prayojanalabhakam /
amukhyayā mukhyayā vā vṛcyārthe pratipādite /
utkarṣāya yadanyārthadyotakaṃ vyañjakaṃ hi tat

yathā
aho sāhityasaubhāgyaṃ śrīsiṅgadharaṇīpateḥ /
ślāghāyai yasya sannaddhā vāco viśveśvarasya me // Ckc_1.*5 //
atra sarasasāhityacāturīviśrāmabhūmirahamiti viśiṣṭo 'smadarthor'thāntarasaṃkramitena mameti padena lakṣyate /
anena sāhityasahajasairabhaṃ vinā nānyasmai camatkārakāriteti vyajyate /
saṃnaddhā iti padenātyantatiraskṛtavācye (na?) tatparatayā grathitā iti lakṣyate /
atrānena ca nāyakasāhityasya sarvasājātyātiśāyitvaṃ dyotyata iti padavyañjakametat //
mukhyayā yathā
siṅgaprabhuralaṃkārī laṅkārī rāvaṇaḥ punaḥ /
varṇāntaratvamubhayoḥ śrūyate sarvasaṃmatam // Ckc_1.*6 //
varṇenākṣareṇāntaraṃ bhedo yayostacvamiti mukhyayā vṛcyā vācye pratiṣṭhite varṇāṃ vaiśyajātirantaraṃ nāyakaraghunāyakayoriti parasparavyatirekāraṅkāro varṇāntaramiti padena vyajyata iti padavyañjakametat //
yathā vā
kṛtāyastambhanirbhedo bhaktaprahlādapoṣakaḥ /
śrīpatirnarasiṃho 'yaṃ rājate rājaśekharaḥ // Ckc_1.*7 //
kṛto racita ayastambhasya śubhāvahavidhijāḍyasya nirbhedo nivāraṇaṃ yena saḥ kṛtāyastambhanirbhedaḥ /
daivānukūlyasaṃpādanacatura ityarthaḥ /
bhaktapraṅlādapoṣakaḥ sevakasantoṣavardhanaḥ rājaśekharo bhūpālamauliḥ narasiṃhaḥ śrīsiṅgabhūpālo rājata ityasiddhayā prākaraṇiker'the pratipādite ye 'yaṃ kṛtalohastambhabhedanasya prahlādābhidhānabhaktapoṣakasya candrakalādhāriṇo bhagavataḥ śrīnṛsiṃhasya pratītistayā śabdaśaktimūlayā nāyakakaṇṭhīravakapaṭakaṇṭhīravayorupamālaṅkāradhvaniranusandhīyata iti vyañjakamidam /
atha padadoṣāḥ
padaṃ duṣṭamapabhraṣṭamaprayuktaṃ nirarthakam /
viruddhārthamapuṣṭārthamapratītamaniścayam

kliṣṭaṃ deśyaṃ saneyārthaṃ pratihastamavācakam /
jugupsitamakalyāṇaṃ vrīḍākaramitīritam

tatrāśiṣṭamapabhraṣṭaṃ
yathā
vāgdevyāḥ prabhaviṣyatā prabhavatā gāḍhaṃ prabhutena ca śreyaḥpākabhareṇa siṅganṛpate bhāvajñacūḍhāmaṇim /
tvāṃ jetāramajījanat prasavitā sargasya nocediyaṃ satye vā viphalāyuṣāṃ kṛtadhiyāṃ śāpe na jīveta vim // Ckc_1.*8 //
atra jīvetetyātmanepaditvamanuśāsanaviruddham /
tena jīvetkathamiti sādhīyān pāṭhaḥ //
tadapyanukṛtau guṇaḥ

rājā saṃskṛtavādiṣu praṇayavānityāśayā guṇbhitaṃ tadbhṛtyatra bhavāmahe padarajairedhema maulisthitaiḥ //
itthaṃ paṇḍitamānināṃ kṣitibhujāṃ dussaṃskutaṃ vācināṃ taiḥ sākaṃ supadīkaroti kṛpayā śrīsiṅganārāyaṇaḥ // Ckc_1.*9 //
atra bhṛtyatnetyasarvanāmno bhṛtyaśabdāt tralpratyayaḥ, bhavāmahe ityātmanepadam padarajairityakārāntatvam edhemetyedhateḥ parasmaipaditvaṃ cāpabhraṃśāḥ /
tathāpyavyutpannajanavacanānukaraṇānna doṣaḥ /
aprayuktaṃ śiṣṭamapi kavibhiryadanādṛtam

yathā
padmāstyaktā mahīpālasa mukhalotupayā śriyā /
na cedeṣāmalakṣmīkaiḥ kumudairna sahāsikā // Ckc_1.*10 //
atra "vā puṃsi padmaṃ nalinaṃ'; ityanuśāsane 'pi kavibhiḥ puṃliṅge prāyeṇa na prayujyata iti padmā ityaprayuktamidam /
padmaṃ tyaktamiti prathamārdhe, na cedasya gataśrīkairiti dvitīyārghe ca pāṭho ramaṇīyaḥ //
guṇātvamiṣyate tañjñerasyāpi yamakādiṣu

yathā
yā paṅktirbrāhnaṇendrāṇāmāśāste sar vadaivatāḥ /
śrī siṅgabhūpa dadhatāmāśāste sarvadaivatāḥ // Ckc_1.*11 //
atra daivataśabdasya puṃliṅge kavibhiranādṛtasyāpi heyatvād āvṛttiyamake prayogo na duṣṭaḥ /
pādapūraṇamātraṃ yadaviśeṣakaraṃ ca yat /
tannirarthakamityuktaṃ padopaskāravedibhiḥ

yathā
kamalā kamalāpāyaśaṅkinī śiśirādiṣu /
adhyāste sarvavandyā vai mukhaṃ śrī siṅgabhūpateḥ // Ckc_1.*12 //
atra vai iti pādapūraṇamātramā /
kṣiyaḥ sarvavandyeti viśeṣaṇaṃ saśaṅkāyāmadhyāsanakriyāyāṃ viśeṣaṃ nopapādayatīti taddvayaṃ nirarthakam /
"adhyāste sarvadā ramyam'; iti dvitīyārghapāṭho ramaṇīyaḥ /
āhurasyāpi sārthatvaṃ yamakādiṣu sūrayaḥ

yathā yā praṅktirbrāhnaṇendrāṇāmāśāsta iti pūrvodāhṛtam /
atra nirarthakatvādevakārasya pādapūraṇamātratve 'pi yamakanirvāhakatvādeva sārthatvam /
viruddhārthatvam /
viruddhārtha hi tadyatra viruddhārthaḥ pratīyate

indrāṇīnathabhogo 'yaṃ guhyakeśanibhaḥ śriyā /
rājate pāṇḍyabhūpālo gopālasamavaibhavaḥ // Ckc_1.*13 //
purātanakaviproktaḥ so 'pi doṣāya no bhavet

yathā
dhanuṣi janakaputrīnāyakaprauḍibhājā vidalitanijadharmaiḥ siṅgabhūpālakena /
vapuṣi kṛtajaubhiśvarmacelairjaṭālai- radhigatamaribhūpairambikānāthasāmyam // Ckc_1.*14 //
atra janakaputrīnāyako raghurāma iti vivakṣāyāmapi pitṛsutāpatiriti yadyapi viruddhārthaḥ; ambikānātha ityatra ca pārvatīpatiriti vivakṣāyāṃ jananīpatiriti pratīyate tathāpi na virodhaḥ /
nanu-viruddhārthapratītisādhāraṇye ambikānāthādīnāṃ guṇatvaṃ, indrāṇīnāthādīnāṃ doṣatvamitikathaṃ vyavastheti cet; ucyate-prāyikaprayogarūpeṇa śiṣṭānāṃ parigraheṇaiva /
kaipunaratra siṣṭāḥ? yatra prathamaṃ mārgamupadiśanti tatra ta eva siṣṭā iti sthitirarocakinaḥ /
purātanāḥ kavīndrā eva śiṣṭāḥ na punaḥ satṛṇābhyavahāriṇaḥ /
ataḥ "dinakarakularatnaṃ jānakīcānireṣaḥ'; iti; "taditijanakaputrī śikṣitā ca'; iti; "janakatanayāsnānapuṇyodakeṣu'; iti; "pāyādvaḥ so 'mbikāramaṇaḥ'; iti; "ambikānitambavimbasparśalampaṭakarāmbujā'; iti; "tāmapāyayata pānamambikām'; iti ca mahākavibhiraṅgīkṛtā guṇaprayogāḥ /
janakaputrīnāyakāmbikāramaṇādīnāṃ guṇatvaṃ svakapolakalpitānāṃ punarindraṇīnāthādīnāmārūḍherasundaratvamiti so 'yaṃ sarasasāhityatīrthakarasaṃmato ghaṇṭāpathaḥ //
yattucchārthamatisthūlaṃ tadapuṣṭārthamucyate // Ckc_1.69(a) //
yathā
īśānagarimaiśvaryapratīpaiśvaryayogyatām /
bhajante ripubhūpālāstava śrī siṅgabhūpate // Ckc_1.*15 //
atra lāghavayogyatāmiti vaktavye garimaiśvarthapratīpaiśvaryamiti śabdagauravam //
utkarṣādivivakṣāyāmasyāpi guṇatā vkacit

yathā nāyakasyaiva vaṃśābalalyām
tasya pādāmbujājjāto varṇo vigatakalmaṣaḥ /
yasya sodaratāṃ prāptaṃ bhagīrathatapaḥphalam // Ckc_1.*16 //
atra gaṅgetyarthe kanīyasi bhagīrathatapaḥphalamiti padādhikyam /
tathāpi tasya sagarakutapābanakriyāsūcakatvena gaṅgāśabdādatyutkarṣāpādakatvamiti guṇatvam /
vedaśāstraikavikhyātamapratītamihocyate

yathā śrīsiṅgadharaṇīpāla bhavataḥ sphyena bhūyate /
mitraśrīrāmamanunā garvavṛddhikitā dviṣām // Ckc_1.*17 //
atra sphyasya khaḍgākāravastuvācakatvaṃ veda eva; manormantravācakatvamāgama eva; vṛddhinirāsakatvaṃ śabdaśāstra eva prasiddhamiti tadapratītam //
tadvidyākramanirvāhapravṛttau tadidaṃ guṇaḥ

yathā
īḍāpiṅgalayoḥ pidhāya vadanaṃ baddhvā triśṭaṅgāṭikāṃ sauṣumnopari saṃkramayya sarutaḥ ṣaḍgranthigandhacchidaḥ /
prātyagjyotiṣarociṣā prasaratā saṃdrāvya cāṃdrīṃkalāṃ tanniṣṭhyūtaparāmṛtaiḥ paricito yogī ciraṃ jīvati // Ckc_1.*18 //
atra īḍāpiṅgalādīnāṃ yogaśāstramātraprasiddhatvādapratītatve 'pyabhyāsayogaprakārasya sarvato nirvāhādguṇatvam /
aniśvitaṃ tadyatra syādanutkarṣāya saṃśayaḥ

yathā
śrīsiṅgabhūpapādābjasevāhevākagarvitaḥ /
sāmantarājasantāno dhātrībhogāya kalpakṛt // Ckc_1.*19 //
atropamātā dhātrī dharitrī vā dhātrīti saṃśayapratīteridamaniścitam /
bhūmibhogāyeti pāṭho ramaṇīyaḥ /
idaṃ prakaraṇādibhyo viśeṣāvagamepi ca /
utkarṣe vāviroghe ca doṣakakṣyāṃ na gāhate

yathā
recarlānvayamaulimaṇḍanamaṇe śrīsiṅgabhūpālaka tvatkhaḍgasya ghanadyuteḥ sa mahimā loke kathaṃ varṇyate /
yasmin kampitamātra eva samitikṣoṇībhṛtāṃ maṇḍalaṃ sāntatyena vimānavartanakathāmāpnoti mitraissamam // Ckc_1.*20 //
atra ghanadyuterityasya ghanā sāndrā dyutirasyeti, ghanasya meghasyeva dyutirasyeti vā saṃśaye 'pyavirodhānna duṣṭatvam /
vimānavarta nakathāmityatra vigatābhimānavartanasya vā vyomayānavartanasya veti saṃśayepyatyantotkarṣānna doṣaḥ /
kṣoṇībhṛtāmityatra rājñāṃ girīṇāṃ vetisaṃśaye nāyakakhaḍgavarṇanaprakaraṇāt pratirājalakṣaṇaviśeṣāvagamānna doṣaḥ /
evaṃ saṃyogaviprayogādibhirapi viśeṣāvagame draṣṭavyam //
dūradūro bhavedyasmādarthaḥ kliṣṭaṃ taducyate

yathā
vārāśimitrajanakaprabhavāsahāya- keyūravetanakayānavilocanānām /
śrīsiṅgabhūvara virodhinṛpāṅganānāṃ vanyasthalī samabhavannijarājadhānī // Ckc_1.*21 //
atra vārāsimitraṃ mainākaḥ, tasya janko himavān, tatprabhavā pārvatī, tatsahāyo maheśvaraḥ, tatkeyūrāṇi sarpāḥ, teṣāṃ vetanakaṃ jīvanakāraṇaṃ vāyuḥ, tasya yānaṃ vāhanaṃ mṛgaḥ tasya locane iva locane yāsāṃ tāḥ, ityativyavahitārthatvāt kliṣṭamidam //
prakramasya ca nirvāhe mahatāṃ hainyasūcane /
prayuktasya vkacit kāvye kliṣṭasya guṇathā bhavet

prakramanirvāhe yathā--
śrīsiṅganṛpo vibhave dhanuṣi naye vapuṣi rañjane jiṣṇum /
tatputraṃ tanmitraṃ tatputraṃ jayati tanmitram // Ckc_1.*22 //
vibhave jiṇuṃ devendraṃ, dhanuṣi tatputraṃ devendraputramarjunaṃ, naye devendraputramitraṃ vāsudevaṃ, vapuṣi devendraputramitraputraṃ pradyumnaṃ, rañjane devendraputramitramitraputramitraṃ candramiti vyavadhānāda durvitarkapratyayamapi tacchabdaprakramanirvāhād guṇatvam //
mahāpuruṣahainyasūcane yathā
śrībharturāyatasuvarṇakarākṛteryad aṃśāstadāyatasuvarṇakarā dviṣaste /
śrī siṅgabhūpa nagarārgaladīrgabāho tacve 'pyanāyatasuvarṇakaro 'si citram // Ckc_1.*23 //
atra āyato dīrghabhūtaḥ suvarṇaḥ sukāro yasyeti āyatasuvarṇaḥ tādṛśaḥ karaśabdo yasya saḥ āyatasuvarṇakaraḥ sūkara ityarthaḥ /
āyatasuvarṇakarākṛtiḥ sūkarākṛtiriti viṣṇostiryaktvakathanabhayena vaktrā dūrārthapratyayaḥ śabdaḥ prayukta iti guṇatvam /
haṭhārthapratītyā ca yathā
śaṃbhoḥ sthitā bhūṣaṇapeṭikāyāṃ śriyaḥ sapatnīmabhitaḥ sphurantī /
viṣṇoḥ padaṃ madhyamamāviśantī virājate siṅganṛpālakīrtiḥ // Ckc_1.*24 //
atra śaṃbhubhūṣaṇapeṭikā pātālam, śrīsapatnī bhūmiḥ, madhyamaviṣṇupadamākāśamiti nātidurbodhatvādakleśakaramiti guṇatvam /
deśaprasiddhaṃ vyutpattirahitaṃ deśyamucyate

yathā
pekāparītakamanīyanitambabimbā hālāmadadbiguṇapāṭalagaṇjerakhā /
śrīsiṅgabhūpa bhavato mṛgayāvihāre kā vānuyāti yavanī paricārikeva // Ckc_1.*25 //
atra pekā paridhānabhastrā, halā madirā, ime deśye /
nanu
bhastrā peṭikayossāmyātpeṭikā madhyalopinī /
pekā halā ca halinaḥ priyā deśyā na hīti cet

kandāduṭṭīkata iti kandāṭṭāderadeśyat /
itthaṃ niruktanirvāhā damaryādā praśasyate

tadidaṃ mārgasaṃkṣobhaprajñākaṇḍūtirujjhyām /
aṅkopālambanāmādau na deśyaṃ dūṣaṇaṃ bhavet

aṅko birudaṃ /
tatra yathā
calamartigaṇḍabirudo jayati pratigaṇḍabhairavo rājā /
saumakulaparaśurāmaḥ pāṇḍayavibhālo 'pyagāyi gopālaḥ // Ckc_1.*26 //
atra calamartigaṇḍādīnāṃ deśyatve birudatvādguṇatvam //
upārambhe yathā
kiṃ dāruṇā koṃkaravaṃkareṇa kiṃ vāsasā cīṃgirimāṃgireṇa /
śrīsiṅgabhūpāravilokanāya vaiduṣyamekaṃ sudhiyāṃ sahāyaḥ // Ckc_1.*27 //
atra koṅkaravaṃkareṇeti dūṣaṇaṃ padaṃ deśyam /
tādṛśena dāruṇā āndolikayetyarthaḥ /
nānāvarṇavicitre cīṃgirimāṃgireṇeti padaṃ deśyam /
tādṛśena vāsasā kiṃ paṭṭāṃśukenetyarthaḥ /
atra kaścidāndolikāpaṭṭāṃbarādyāḍaybara mativyayena sampādya nānādiganteṣu rājāsthānāni vigāhya tadvyayamātramapyalabhamātaḥ ṛṇādhikatayā klisyannāḍhambaraṃ vināpi nāyakamālokya tatkaruṇākaṭākṣasamagrībhūta nānāvaibavassana kasmaicidāḍambararahitena bhavatā kathaṃ sampadīdṛśī sampāditeti pṛcchete janāya kevalaṃ vyayakāriṇāndolikāpaṭṭapaṭādibāhyāḍambaravihmbanāpuraḥsaramuttaraṃ vadati /
tadatra koṃkaravaṃkarāderupālambanatvāt deśyatve '; pi sundaratvam //
nāmni yathā nāyakasyaiva vaṃśāvalyām --
tayorabhūvan kṣitikalpavṛkṣāḥ putrāstrayastrāsiravairivīrāḥ /
siṅgaprabhurvennamanāyakaśva vīrāgraṇī recamahīpatiśva // Ckc_1.*28 //
atra siṅgama, vennama, recaya śabdānāmavyutpattimacvāddeśyatve 'pi nāmapadatvādaduṣṭapadatvam //
ātmanā klṭaptasaṃkalpaṃ neyārthamiti gīyate

yathā
vyatyastapātrarahitā medinīpālaśātravāḥ /
līyante hanta kāntāre vyāvṛttapikasaṅkule // Ckc_1.*29 //
atra pātraśabdo varṇaprātilomyena trapāṃ vadati /
tathaiva vyāvṛttaḥ
pikaḥ kapiriti svasaṅketitatvānneyatvam //
prahelikādau prāstadabhyanujñāyate budhaiḥ

yathā
yogināṃ bhogināṃ kiṃ syādiṣṭametanna vetti yaḥ /
viparīto harastena na jñāto medinīpate // Ckc_1.*30 //
atra yogināṃ bhogināñca kiṃ priyamiti praśne raha ityuttare vaktavye viparīto hara ityuktam /
tasya svasaṅketitatve 'pi prahelikātvādaduṣṭatvam //
svaparyāyapadajñānasādhanaṃ pratihastakam

yathā
śyāmadaṃṣṭrākarālena karavālena khaṇḍitāḥ /
tvayā śrīsiṅgabhūpāla karpūreṇa virodhinaḥ // Ckc_1.*31 //
atra śyāmasabdaḥ svaparyāyakālaśabdaṃ jñāpayati /
tena yamaḥ /
karpūraśabdaśva svaparyāyaṃ ghanasāraṃ jñāpayati /
tena adhisāra iti labhyate /
tataḥ śyāmakarpūraśbdayoḥ svaparyāyakālaghanasāraśabhdamātrajñāpakatvāt pratihastatvam //
gūḍhalekhādiṣu prāyo naitaccārūtvamujjhati

yathā
haridrāyāṃ rāhuprasarapihitecchāpariṣadi prayuktālaṅkṛtyai viyutagarutāṃ durgakujarīm /
vayaṃ sārkānvītāḥ prahara iti senāpatikṛtā- namātyebhyo lekhān prathayati ca siṅgakṣitipatiḥ // Ckc_1.*32 //
atra haridrā niśā rātririti yāvat /
rāhustamaḥ dhvāntamiti yāvat /
icchā āśā dik /
prayuktālaṅkṛtiriti prahāraḥ /
viyutagarutāṃ vipakṣāṇām /
kujarīṃ nagarīm /
sārkā senā camūḥ /
praharaḥ yāmaḥ gacchāmaḥ /
evaṃ haridrādīnāṃ svaparyāyamātrabodhakatvena pratihastatve 'pi senāpatibhirabhiyāti durgocchittaye gataiḥ tadālocitakārya vayaṃ senānvitāḥ timirapihitadaśadiśi niśāyāṃ prahārāya vipakṣāṇāṃ durganagarīṃ yāma ityevaṃ lakṣaṇaṃ mantrabhedabhayād gūḍhalekhamukhena rājñi preṣitamiti na duṣṭatvam //
asamarthaṃ yogamātraprayuktatvādavācakam

yathā
medinīramaṇāsthānaprāṅgaṇe vāravāsinaḥ /
vājino mañjuvāśante śiñjanate sattakuñjarāḥ // Ckc_1.*33 //
atra tiraśvāṃ rutaṃ vāsitam /
bhūṣaṇaśabdaḥ siñijitamiti maryādāyāṃ "vāśṭa śabdakutsāyām', "śija avyakte śabde'; iti ca yogamātreṇa prayuktau vāśitaśiñjitaśabdau heṣābṛṃhitayoravācakau /
asyāpi guṇatā grāhyā tacchāsrasvīkṛtādiṣu

yathā
śrī siṅgabhūmiramaṇe bharitapratāpe nānye sphuranti raṇasīmani rājalokāḥ /
kiṃ vā sphuranti raṭitaspṛśi pāñcajanye līlānukāri taruṇījanakūjitāni // Ckc_1.*34 //
atra kāminīnāṃ ratāntareṣu kāmasāstrakāraiḥ haṃsatittirilāvakādirutavikārāmnānāt pakṣiṇo rutādanyatrāvācakasyāpi kūjitasya samarthatvam //
cittaṃ jugupsate yasmāttajjugupsitakaṃ tridhā /
heyārthaṃ heyārthāntaraṃ heyārthasmṛtihetukam

heyārthaṃ yathā
nissaṃskāramukhā dṛśāntatadarīniryanmahādūṣikā pūtyudgāra bharānubhūtisayujā dīkṣāmiṣātmārayā /
heyādantaradantanaiṣṭhikatayā sīdanti durgāṅgaṇe kalyāṇakṣitipapratīpa saraṇī saṃcāriṇo vairiṇaḥ // Ckc_1.*35 //
atra dūṣikāpūtyādīnāṃ sākṣājjugupsārthatvena heyārthatvam //
heyārthāntaratvaṃ yathā --
karopalālitaviśāmāsāntāgūḍhavarcasām /
dviṣāmakālarāhuste khaḍgaḥ kalyāṇabhūpate // Ckc_1.*36 //
atra viḍgūḍhavarcaśśabdayoḥ prajātejolakṣaṇārthaṃvanmalārthasyāpi vācakatvena jugupsārthāntaratvam //
heyasmṛtihetukaṃ yathā --
pūyante pṛtanoddhūtarajorañjitavigrahāḥ /
kalyāṇakhaḍgadhārāyāṃ majjanena virodhinaḥ // Ckc_1.*37 //
atra pūyante majjanenetyanayorvarṇasārūpya brameṇa pūyamajjārthe sarṇejapatvājjugupsārthasmārakatvam /
eṣāṃ grāhyo guṇībhāvaḥ vkajidaṅgīkṛtādiṣu

yathā
pallavakomalapāṇitalānāmunnatamāṃsalavakṣasijānām /
mānasamuttamamānavatīnāṃ raktataraṃ tvayi siṅganṛpāla // Ckc_1.*38 //
atra māṃsaraktakomalaśabdānāṃ jugupsārthatadarthāntaratatsūcakatve jugupsitatve 'pi mahākavibhiraṅgīkṛtatvādguṇatvam //
amaṅgalārthaṃ yathā --
śrīsiṅgabhūpālajayaprayāṇasannāhanissāṇadhaṇaṃkriyābhiḥ /
sadyaḥ parisphoṭitasaṃdhivandhāḥ parimriyante paripanthibhūpāḥ // Ckc_1.*39 //
atra parimriyanta iti sākṣādamaṅgalam /
"nidrānti dīrghaṃ paripanthibhūpāḥ'; iti pāṭho ramaṇīyaḥ /
amaṅgalārthāntaraṃ yathā --
śrīsiṅgabhūpālacamūsamūhasannāhasannāhavasaṃbhramāṇām /
saṃtiṣṭhamānaiḥ pūrato ripūṇāṃ kṛtānnibodhaiḥ svavikatthanāni // Ckc_1.*40 //
atra santiṣṭhamānairityanena samyak sthitiriva maraṇamapi pratīyate /
uttiṣṭhamānairiti pāṭho ramaṇīyaḥ /
amaṅgalasmaraṇaheturyathā
kātyāyanasutoddeśabalirakṣitakukṣayaḥ /
bhavanti medinīnādhamanamanto nareśvarāḥ // Ckc_1.*41 //
atra kukṣaya iti pade 'ntyavarṇadvayenā maṅgalārthasmaraṇam /
eṣāṃ guptādiṣu prāyo guṇabhāvo 'pi gaṇyate

yo niryasya druhiṇacaraṇo janmabhūmyāṃ nṛpāṇāṃ brahmāṇḍeśe bhagavati paraṃ keśave bhaktibhājām /
kṛtyākṛtyasphuraṇaharaṇe rakṣite yena śo 'yaṃ śatruchedavyasanakuśalo bhāti recarlavaṃśyaḥ // Ckc_1.*42 //
atrocchedasya sākṣādamaṅgalārthatve 'pi śatrupadena guptatvādguṇatvam /
kṛtyetyasyāmaṅgalāthatve 'pi kṛtyākṛtye kāryākārye iti sāhacaryeṇa guptatvam /
keśava ityasyāntyavarṇadvayenāmaṅgalārthasmaraṇahetutve 'pi bhagavanmāhātmyena guptatvam /
keśava ityasyāntyavarṇadvayenāmaṅgalārthasmaraṇahetutve 'pi bhagavanmāhātmyena guptatvamityamīṣāṃ guptatvam /
vrīḍākaramasabhyaṃ sayātpūrvavattadapi tridhā

vaṃśāssahasraṃ santvanye śiśnodaraparāyaṇāḥ /
eko recarlavaṃśo 'yaṃ sādhurakṣāparāyaṇaḥ // Ckc_1.*43 //
atra śipūrvaśnaṃ sākṣādasabhyārtham /
nijodareti pāṭho ramaṇīyaḥ /
asabhyārthāntaraṃ yathā
siṅgabhūvaravarūdhinīdhunī raṃhasā dalitamūlabhaktayaḥ /
yānti ke 'pi yamapālitāṃ dviṣo guhyakeśakalitāṃ diśāṃ pare // Ckc_1.*44 //
atra guhyakeśaśabdaḥ kuberamivakutsitakeśārthamapi vyanaktītyasyāsabhyārthāntaratvam /
yakṣarājakalitāmiti pāṭho ramaṇīyaḥ /
asabhyatvasmārakaṃ yathā
śrīsiṅgabhūpālapadāravindasevāprasādīkṛtarājyabhogāḥ /
krīḍanti sāmantanṛpā vanānte śephālikācañcalacañcarīke // Ckc_1.*45 //
atra śephālikāpadasya prathamavarṇaṃyugalasyāsabhyārthasmṛtihetutvam /
"vāsantikācañcala'; iti pāṭho ramaṇīyaḥ /
amīṣāñca guṇībhāvo lakṣitādiṣu lakṣyate

yathā yoniryaṃsya druhiṇacaraṇa iti pūrvasminnudāharaṇe /
yonirityasabhyārthatve 'pi yoniriva yoniriti gauṇavṛcyā na duṣṭatvam /
janmabhūmibhagavacchabdayorasabhyārthāntaratve 'pi lokasaṃvītatvādguṇatvam /
brahmāṇḍetyasya cottaravarṇaṃdvayenāsabhyārthasmṛtihetutve 'pyaṇḍamivāṇḍamiti gauṇavṛcyā guptatvādguṇatvam //
na vācyameṣāṃ sarveṣāṃ heyārthatvādisāmyataḥ /
guṇatvamaguṇatvaṃ vā kevalaṃ tarkakarkaśaiḥ

ekasyaiva parānyatvamāptavān guṇamānayoḥ /
sacamatkāra sāhityabrahyasākṣātkriyocitaiḥ

anujñātaṃ budhaiḥ kaiśvit kumārīkamalādikam /
naivaṃ śraviṣṭhā saṃsthānaśipūrvaśnādikaṃ purā

yaiḥ kaiśvitprāktanī sīmā na laṅghyā kovidairapi /
taduktenaiva mārgeṇa guṇadoṣān parāmṛśan

kāvyaṃ kalpāntarasthāyi kalpayedanupaplavam