ચમત્કારચન્દ્રિકા · અધ્યાય 2

શ્રીઃ
ઇતિ સરસસાહિત્યચાતુરીધુરીણશ્રીવિશ્વેશ્વરકવિચન્દ્રપ્રણીતાયાં શ્રીસિઙ્ગભૂપાલસુધાસારશીતલાયાં ચમત્કારચન્દ્રિકાયાં વર્ણપદવિવેકો નામ પ્રથમો વિલાસઃ ॥
દ્વિતીયો વિલાસઃ
ચમત્કારચન્દ્રિકા વિશ્વેશ્વરકવિચન્દ્રવિરચિતા દ્વિતીયો વિલાસઃ
અથ વાક્યમ્
સમન્વિતપદં વાક્યં લક્ષકં વ્યઞ્જકઞ્ચ તત્

લક્ષકવાક્યં યથા
ઉચ્ચૈરાશ્રિતવત્સલોયમમૃષાભાષીતિ યદ્ ગીયસે શ્રીસિઙ્ગક્ષિતિનાયકૈતદધુના નિવ્યૂઢેમેતચ્વયા ।
મદ્ભાગ્યાનિ પચેલિમાનિ નિતરામેવં સપત્નીજને- ષ્વારૂઢાસ્મિ ચિરાય તાવકકૃપાસંભાવનાયા પદમ્ ॥ ચ્ક્ચ્_2.*1 ॥
અત્ર માનવત્યાઃ કૃતાપરાધે દયિતે ચાટુવાક્યસ્યાસંબદ્ધત્વાદ્ વિપ્રલમ્ભકો ઽસીત્યાદિ વાચ્યવિરુદ્ધોર્ઽથો લક્ષ્યતે ।
વ્યઞ્જકવાક્યં યથા
ક્ષોણીભૃતાં શિશિરકલ્પિતપાદકાન્ત- શ્શ્યામોપલાલનકરો નયનપ્રિયાઙ્ગઃ ।
રાજાચલે સુમહસા મુદયાનુકૂલે રાજા વિરાજતિ સતામુપરઞ્જનાય ॥ ચ્ક્ચ્_2.*2 ॥
અત્ર શબ્દશક્તિમૂલો નાયકતારકાનાયકયોરુપમારૂપો ઽનુરણનધ્વનિઃ સર્વેણૈવવાક્યેન પ્રતીયત ઇતિ વ્યઞ્જકમિદમ્ ।
અથ વાક્યદોષાઃ
અપપ્રયુક્તં દુસ્સન્ધિ વ્યુત્કમં પુનરુક્તિમત્ ।
દુરન્વયઞ્ચ વાક્યાઙ્ગસઙ્કીર્ણં વાક્યગર્ભિતમ્

દ્વે ભિન્નીલિઙ્ગવચને દ્વે ચ ન્યૂનાદિકોપમે ।
વિકલં કેવલઞ્ચેતિ દુષ્ટં વાક્યમિહોચ્યતે

અપપ્રયુક્તં પદયોર્યોગે યત્રાપશદ્બનમ્

યથા
રાજાન્યો હિ ધનાન્યલં જનપદાન વિષ્પીડ્યતાન્યન્વહં પણ્યસ્ત્રીવિટચેટપાત્રઠનટસ્તોમાય સંયચ્છતે ।
શ્રીસિઙ્ગક્ષિતિપાલકઃ પુનરયં ન્યાયક્રમૈરર્જિતાન્યુર્વીદેવજનાય વેદવિદુષે વિત્તાનિ દત્તેતરામ્ ॥ ચ્ક્ચ્_2.*3 ॥
અત્ર સ્તોમાયેત્યત્રાશિષ્ટસ્ય વ્યવહારત્વાચ્ચતુર્થ્યર્થે તૃતીયયા ભવિતવ્યમ્ ।
તથાપિ ચતુર્થીકૃતિરિતિ સો ઽયમપપ્રયોગો વાક્યદોષઃ ॥
અસ્યાપિ ગુણતામાહુઃ વિવક્ષાવશતઃ ક્વચિત્ ।
નિસર્ગસુન્દરત્વેન ગુણદેષવિવેચકાઃ

યથા
અસ્મત્કલ્પલતાદલાનિ ગિલતિ ત્વત્કામગૌર્વાર્યતાં મચ્ચિન્તામણિવેદિભિઃ પરિણમેદ્ દૂરાન્નયોચ્ચૈર્ગજમ્ ।
ઇત્યારૂઢવિતર્દિકાઃ પ્રતિપતં જલ્પન્તિ ભૂદેવતાઃ સિઙ્ગક્ષ્માભુજિ કલ્પવૃક્ષસુરભીહસ્ત્યાદિદાનોદ્યતે ॥ ચ્ક્ચ્_2.*4 ॥
અત્ર કામગવીતિ વક્તવ્યે કામગૌરિતિ યદુક્તં તદિદં "ગોરતદ્ધિતલુકિઽ; ઇતિ ટપ્રત્યયસ્ય સમાસાન્તવિધિરનિત્ય ઇત્યનિત્યત્વાદર્થપ્રસાદવિવક્ષયા નાપપ્રયુક્તમ્ ।
તથા ચ મહાકવિપ્રયોગઃ તીર્થકરક્રમોત્તંસનામનિ મહાકાવ્યે ---
શુભ્રાભ્રઙ્કષશેખરેષુ વિદુષાં વાસેશુ વાગ્ભાસિનાં ભવ્યત્વત્કરુણા કટાક્ષકણિકાસ્પર્શેન દર્શેશ્વર ।
કાલં વૈજનનં વિના ફલવતી સ્તલ્પન્તિ કલ્પદ્રુમાઃ પઙ્ક્તિઃ કામગવાઞ્ચ નિર્ભરતરં પ્રસ્નોતિ વત્સાન્ વિના ॥ ચ્ક્ચ્_2.*5 ॥
ઇતિ તથા ચાહુઃ આચાર્યાઃ
"ઇત્યાદિશાશ્ત્રમાહાત્મ્યદર્શનાલસચેતસામ્ ।
અપભાષણવદ્ધાતિ ન તુ સૌભાગ્યમુજ્ઝતિ"

ઇતિ ।
અશ્લિષ્ટકષ્ટાશ્લીલાદિસન્દિ દુસ્સન્ધિ ગીયતે

અશ્લિષ્ટકષ્ટ સન્ધિની યથા
કલ્યાણસ્ય ઇનેન્દુતુલ્યમહસો અવ્યાજશૌર્યશ્રિયો વિદ્વિડ્ઢ્રીભરઢોગ્ધ્ર સિદ્યુતિયુજો ધૃત્યા અતન્વ્યા ઉરોઃ ।
શ્રોત્રે ઊર્જિતકુણ્ડલે ઉરુરુચિં આદ્યાં કવિપ્રક્રિયાં નાશ્રાવ્યાં સહતઃ સુસન્ધિલલિતે દુસ્સન્ધિસમ્બન્ધિનીમ્ ॥ ચ્ક્ચ્_2.*6 ॥
અત્ર સંહિતા વિવક્ષિતેતિ પ્રથમપાદે પદાનામશ્લિષ્ટસન્ધિત્વાદ્ દુઃસન્ધિત્વમ્ ।
વિદ્વિડ્ઢ્રીભરેત્યાદિ પદે શ્રુતિકટુરૂપકષ્ટ સન્ધિત્વાદ્ દુઃસન્ધિત્વમ્ ।
ધૃત્યા અતન્વ્યા ઉરોરિત્યત્ર લુપ્તવિસર્ગપ્રાયકષ્ટસન્ધિત્વાદ્ દુઃસન્ધિત્વમ્ ।
તૃતીયપાદે પ્રગૃહ્યપ્રાયકષ્ટસન્ધિત્વાદ્ દુઃસન્ધિત્વમ્ ॥
અશ્લીલસન્ધિ યથા
પશ્ય પ્રિયે ભવ્યનૃપાલખ્ઙ્ગધારાનિપાતાચ્ચકિતાન્તરેણ ।
સરોમયા સીત્કૃતસિન્ધુપૂરં વિગાઢમાર્તસ્ય કુતો વિવેકઃ ॥ ચ્ક્ચ્_2.*7 ॥
ચિત્રે સકૃત્ પ્રગૃહ્યાદાવાદ્યયોર્ગુણભૂમિકા

યથા
વિધત્તે શ્રીસિઙ્ગક્ષિતિપકમલર્ધેર્નિધિરસૌ સમુદ્રસ્તે બાહુશ્વકિતચકિતક્ષ્માભૃદવનઃ ।
મદાન્ધદ્વે ષિસ્ત્રીકુચકલશકાશ્મીરમકરી- નિરાસવ્યાસક્તિં શિવ શિવ ચરિત્રાણિ મહતામ્ ॥ ચ્ક્ચ્_2.*8 ॥
અત્ર કમલર્ધેરિત્યસ્ય કષ્ટસન્ધિત્વે ઽપિ કમલાયાઃ કમલસ્ય ચ ઋદ્ધેરિતિ શ્લેષનિવહિફલત્વાત્ સકૃદેવેતિ ગુણત્વમ્ ।
સકૃદેવ પ્રગૃહ્યો યથા
પ્રજ્ઞાપિ તવ સૂક્ષ્માર્થગ્રાહિણી લોચને ઇવ ।
શ્રીસિઙ્ગભૂપધાટીવ કીર્તી રાજાતિલઙ્ઘિની ॥ ચ્ક્ચ્_2.*9 ॥
અત્ર લોચને ઇવેતિ કષ્ટસન્ધિત્વે ઽપિ પ્રગૃહ્યત્વાત્ સકૃદેવેતિ ગુણત્વમ્ ।
સન્ધ્યશ્લીલસ્ય સર્વત્ર દુર્જનસ્યેવ વર્જનમ્ ।
અસ્યાપિ ચ ગૃણીભાવે ન ગ્રાહ્યં નગ્નદર્શનમ્

યથા યોગ્યં પ્રયોજ્યસ્ય શબ્દસ્યાર્થસ્ય વા ક્રમઃ ।
વિપર્યસ્તો ભવેદ્યત્ર વ્યુત્ક્રમં તન્નિગદ્યતે

યથા
શ્રીસિઙ્ગભૂપાલ બલપ્રભાવે ભીમૌ યથા દર્પકકીચકારી ।
આદેશનિવહિવિધૌ ગુરૂણાં યથા રાઘવભાર્ગવૌ ત્વમ્ ॥ ચ્ક્ચ્_2.*10 ॥
અત્ર બલે પ્રભાવે ચેતિ સામાન્યધર્મપરિગણનાક્રમવશાદુપમાનયોરપિ તદ્ધર્મિણોઃ ક્રમેણોક્તિરેવ યુક્તેતિ કીચકદર્પકારીતિ વક્તવ્યે વ્યુત્કમેણ ભણનાચ્છબ્દવ્યુત્કમમિદમ્ ।
અત્રૈવ રાઘવાદપિ ભાર્ગવસ્યાભ્યર્હિતત્વાદ્ ભાર્ગવરાઘવાવિતિ વક્તવ્યે તદતિક્રમ્ય નિર્દેશાદર્થવ્યુત્ક્રમમિદમ ।
ઉભયત્રાપિ કીચકદર્પકારી ભાર્ગવરાઘવાવિતિ ચ પાઠો રમણીયઃ ।
નિર્વિશેષવિવક્ષાયાં દુઃશઙ્કાવ્યપનોદને ।
ઉક્તિશંકોચસૌકર્યે ઽ; પ્યસ્યાપિ સમુપાસ્યતા

નિર્વિશેષવિવક્ષાયાં યથા
ઘટામઃ સ્વીયં વા પુરતતિમનર્ઘ્યાનપિ મણી-નખર્વામુવીં વાવિસૃજ ગતિરન્યા ન મહતા ।
ત્વયા ગ્રાહ્યં સિઙ્ગક્ષિતિભુજિ ન વૈરં પ્રિયતમ્ પ્રિયાણામસ્માકં વચનમુચિતં માસ્મ પરિભૂઃ ॥ ચ્ક્ચ્_2.*11 ॥
અત્ર પુરદેશગજાશ્વરત્નાનામભ્યર્હિતત્વાત્ પૂર્વપૂર્વં નિર્દેશઃ ।
અથવા ન વિસર્જનક્રિયાસમ્બન્ધાદનભ્યર્હિતાનાં પૂર્વપૂર્વમુદ્દેશઃ કર્તવ્યઃ ।
એવં સત્યુક્તપ્રકારેણાતિક્રમે ઽપિ પ્રાણેશ્વર સકલમપિ ધનં સ્વામિને સમર્પ્ય પ્રાણા રક્ષણીયાઃ ।
કૃતમભ્યહિતાનભ્યર્હિતવિવેકેનેતિ વિવક્ષયા શત્રુકાન્તાભિરૂક્તત્વાદ્ દુષ્ટત્વમ્ ।
દુઃશઙ્કાપરિહારે યથા નાયકસ્યૈવ વંશાવલ્યામ્
યસ્યાદ્યો વિદિતઃ કુમારતિલકઃ શ્રીયન્નવોતો ગુણૈરેકસ્યાગ્રજમાત્મરૂપવિભવે ચાપે દ્વયોરગ્રજમ્ ।
આરૂઢે ત્રિતયાગ્રજં વિજયતે દુર્વારદોર્વિક્રમે સત્યોક્તૌ ચતુરગ્રજં વિતરણે કિઞ્ચાપિ પઞ્ચાગ્રજમ્ ॥ ચ્ક્ચ્_2.*12 ॥
અત્ર કર્ણાદીનામભ્યર્હિતત્વાત્ પઞ્ચાનામગ્રજં ત્રયાણામગ્રજં દ્વયોહગ્રજમેકસ્યાગ્રજમિતિ વક્તવ્યે ઽપિ સંખ્યાપચયસૂચિતાપ્રશસ્તિપ્રતીતિપરિહારાય સંખ્યોપચયત્વારોપેણો ત્તરોત્તરાભિવૃદ્ધિદ્યોતનાદપક્રપે ઽપિ ક્રમાદતિસુન્દર ઇતિ ગુણત્વમ્ ।
ઉક્તિસંકોચસૌકર્યે યથા
રામાઃ શ્રીકિઙ્ગભૂપાલ ચત્વારોંઽશા હરેઃ સ્ફુજમ્ ।
સમૌ તત્ર મહોદાત્તૌ વિષમૌ તુ મહોદ્ધતૌ ॥ ચ્ક્ચ્_2.*13 ॥
અત્ર કૃતત્રેતાદ્વાપરકલિયુગેષુ ભાર્ગવો રાઘવો યાદવ ઇતિ ત્રયો રામાઃ શ્રીસિઙ્ગભૂપાલશ્ચેતિ ચત્વારો લોકરક્ષાપેક્ષયા શ્રીવિષ્ણોરંશા ઇત્યુક્તાઃ ।
તેષુ ચતુર્ષુ પ્રથમ ઉદ્ધતો દ્વિતીય ઉદાત્તઃ તૃતીયશ્ચોદ્ધતશ્વતુર્થ ઉદાત્ત ઇતિ વક્તવ્યે પઠિતપ્રકારેણ વ્યુત્ક્રમે ઽપિ સમાવિતિ દ્વિતીયચતુર્થયોર્દશરથાન્નવોતસંભૂતયો રંશયોઃ, વિષમાવિતિ રેણુકારોહિણીગર્ભસંભૂતયોઃ પ્રથમતૃતીયયોરંશયોશ્વ ધીરોદાત્તધીરોદ્ધતત્વગુણસામ્યસંબન્ધાનુસન્ધાયિના સંક્ષોપોક્તિસૌકર્યે ઽપિ ચારુતા સમુન્મીલતીતિ ગુણત્વમ્ ।
પદં પદાર્થસ્વાભિન્ને યત્ર તત્પુનરુક્તિમત્

હાસ્તિકમાસ્તિકસેવ્ય તવેદં દુર્જનતર્જન સિઙ્ઘનૃપાલ ।
તર્જિતગર્જિતડમ્બરમાસ્તે શમ્બરડમ્બરમેતિ મદામ્બુ ॥ ચ્ક્ચ્_2.*14 ॥
અત્ર ડમબરયોરેકરૂપત્વાત્ પદપુનરુક્તિઃ ।
ભાવોત્કર્ષવિવક્ષાદાવસ્યાપ્યાદરણીયતા

યથા દયોદધે ત્વં નઃ પાહિ પાહિ નઃ કરુણાંબુધે ।
પોષ્યા વયં ન વિદ્વેષ્યાઃ સિઙ્ગભૂપાલ પાલય ॥ ચ્ક્ચ્_2.*15 ॥
અત્ર કરુણાંબુધે દયોદધે ઇત્યર્થપુનરુક્તિઃ ।
પાહિ નઃ પાહિ ન ઇતિ શબ્દપુનરુક્તિઃ ।
તદુભયમપિ શતૃસંબન્ધિકા વિગ્રહકારિગતદૈન્યાતિશયવિવક્ષાયાં ન દુષ્યતિ કિન્તુ સ્વાર્થાતિશયં પુષ્યતીતિ ગુણત્વમ્ ।
દૂરતાન્વયયોગ્યાનાં યત્ર સ્યાત્તદ્દુરન્વયમ્

યથા
શ્રીસિઙ્ગક્ષિતિપાલસઙ્ગરતલેષ્વઙ્ગાનિ દૃષ્ટ્વા દ્વિષામાતઙ્કેન સમન્તતઃ કિલકિલારાવેણ વૈતાલિકાઃ ।
કાન્તાઃ ખણ્ડવિખ્ણ્ડતાં પરિગતાન્યુચ્ચણ્ડખડ્ગાહતેઃ ઘોરાઃ કઙ્કકુલાકુલેષુ ચકિતાશ્વિન્વન્તિ મિન્વન્તિ ચ ॥ ચ્ક્ચ્_2.*16 ॥
અત્ર કઙ્કકુલાકુલેષુ સઙ્ગરેષ્વિત્યનયોરાતઙ્કેન ચકિતા ઇત્યનયોઃ કિલકિલારાવેણ ઘોરા ઇત્યનયોર્વૈતાલિકા દુષ્ટ્વેત્યનયોરતિપ્રત્યાસત્તિકાઙ્ક્ષિણોઃ દૂરદૂરા વિઘટના દૃશ્યતે ।
સેયમન્વયાવસરે સરસમાનસં દુઃખાકરોતીતિ દુરન્વયં દુષ્ટમ્ ।
ગુણકક્ષ્યાપરિક્ષેપઃ વ્કચિદસ્યાપિ દૃશ્યતે

યથા
દોગ્ધારઃ પાલયાં કેચિત્ ગોપાલાસ્વક્રિરે ગવામ્ ।
સા પરં સિઙ્ગભૂપેન ચરિતાર્થા વસુન્ધરા ॥ ચ્ક્ચ્_2.*17 ॥
અત્ર પાલયાઞ્ચક્રિરે ઇતિ વક્તવ્યે પાલયાં કેચિદ્ ગોપાલાશ્વક્રિરે ઇતિ દૂરાન્વય્ત્વે ઽપિ વ્યવહિતમપીચ્છન્તિ કેચિદિતિ વિશેષાવ્યુત્વાદનાદ્ ગુણત્વમ્ ।
સ્મૃતં વાક્યાઙ્ગસઙ્કીર્ણમન્યવાક્યાઙ્ગસઙ્ગતમ્

યથા
ખડ્ગાનાપૃછ્ય નિર્યાન્તિ વધૂરાકૃષ્ટ ધુન્વતે ।
દિવં મુઞ્ચન્તિ યાન્તિ ક્ષ્માં સિઙ્ગભૂપાલવિદ્વિષઃ ॥ ચ્ક્ચ્_2.*18 ॥
અત્ર વધૂરાપૃચ્છ્ય નિર્યાન્તિ ખડ્ગાનાકૃષ્ય ધુન્વતે ક્ષ્માં મુઞ્ચન્તિ દિવં યાન્તિ ઇતિ વક્તવ્યે વાક્યયોઃ પરસ્પરપદસઙ્કરઃ કૃત ઇતિ વાક્યાઙ્ગસઙિકીર્ણમિદમ્ ।
વાક્યં વાક્યાદિકે તચ્ચ ગુણીભાવેન ભાવ્યતે

યથા
વાચામીશ સુરેશ દૈવતગુરો ત્વામપ્યજૈષીત્કિલ પ્રજ્ઞાયામનવોતસિઙ્ગનૃપતિઃ સચ્વે તદૈરાવતમ્ ।
દાને કલ્પતરૂન્ જિતા વયમમી તત્સાંપ્રતં સાંપ્રતં ભોગે સ્વામિનિ નિર્જિતે ત્વયિ યથા રાજા તથા હિ પ્રજાઃ ॥ ચ્ક્ચ્_2.*19 ॥
અત્ર વાચામીશ દૈવતગુરો ત્વામપ્યજૈષીદિત્યેકં વાક્યમ્ ।
સુરેશ વયં જિતા ઇત્યપરરં પ્રતિવાક્યમ્ ।
તયોરંશભૂતસમ્બુદ્ધિપદસઙ્કરે ઽપિ વાક્યોપવાક્યત્વાન્ન દોષઃ ।
તદ્વાક્યગર્ભિત યસ્ય ગર્ભે વાક્યાન્તરસ્થિતિઃ

યથા
કૃતાન્તદંષ્ટ્રાક્રૂરાય ખડ્ગાય તવ ભૂપતે ।
કા હિ શઙ્કા મદાન્ધાનાં તિષ્ઠન્તિ શત્રુભૂવરાઃ ॥ ચ્ક્ચ્_2.*20 ॥
અત્ર નાયક તવ ખડ્ગાય શત્રુભૂપાસ્તિષ્ઠન્તીતિ વાક્યસ્ય ગર્ભે કા હિ શઙ્કા મદાન્ધાનામિતિ વક્યાન્તરમવિકલં સ્થિતમિતિ તદિદં વાક્થગભિતમ્ ।
ઇદં સહૃદયાહ્લાદિ સ્વાવસ્થાસૂચનાદિષુ

યથા
સખ્યશ્વન્દ્રમુખો નિષિઞ્ચ ચરણે મન્દાકિને ચન્દનં પદ્માક્ષઃ સખિ પદ્મકી મધુકરૌ પદ્મેન નિર્વાપય ।
સ્મેરશ્રીર્ નય શારિકાં ચતુરિકાં દૂરં દુરાલાપિનીં શ્રીસિઙ્ગે હૃદયઙ્ગમો મમ પરઃ કિં જલ્પિતૈઃ કલ્પિતૈઃ ॥ ચ્ક્ચ્_2.*21 ॥
અત્ર હે સખ્યઃ ચન્દ્રમુખઃ પદ્માક્ષઃ સ્મેરશ્રીઃ નાયકો મે હૃદયઙ્ગમો નાયક ઇતિ વાક્યસ્ય નિષિઞ્ચ ચરણાવિત્યાદિના સખિ પદ્મકે મમેત્યાદિના નય શારિકામિત્યાદિના ।
વાક્યત્રયેણ પ્રતિપાદિતં ગર્ભિતત્વે ઽપિ નાયિકાયાઃ નાયકગુણ સઙ્કીર્તનક્રમસમારૂઢસંતાપોદ્વેગાદિલક્ષણકામાવસ્થાતિશયસૂચકત્વેન સહૃદયહૃદયાહ્લાદનાદ્ ગુણત્વમ્ ।
યત્રોપમા ભિન્નલિઙ્ગા ભિન્નલિઙ્ગં તદીરિતમ્ ।
તદ્ભિન્નવચનં યત્ર વિબિન્નવચનોપમા

યથા
શાસ્ત્રાદેવ સિતા પ્રજ્ઞા હંસીવ વિશદં યશઃ ।
તવ સિઙ્ગમહીપાલ શશીવ રૂચિરા તનૂઃ ॥ ચ્ક્ચ્_2.*22 ॥
અત્રોપમાનોપમેયયોઃ ભિન્નવચનત્વં ભિન્નલિઙ્ગત્વં ચ સ્પષ્ટમ્ ।
ગુણીભવેવ્દ્દયમિદં યત્રોદ્વેગો ન ધીમતામ્

યથા
પ્રજ્ઞાપિ તવસૂક્ષ્માર્થદર્શિની લોચને ઇવ ।
શ્રીસિઙ્ગભૂપધાટીવ કીર્તી રાજાતિ લઙ્ઘિની ॥ ચ્ક્ચ્_2.*23 ॥
અત્ર લોચને ઇવ પ્રજ્ઞા ઇત્યુપમાનોપમેયયોર્લિઙ્ગવચનભેદે ઽપિ સૂક્ષ્માર્થગ્રાહિણીતિ વિશેષાવચનશ્લેષવૈચિત્ર્ય કૃતિસામર્થ્યેન સહૃદયાનામુદ્વેગો ન ભવતીતિ ગુણત્વમ્ ।
યત્ર ન્યૂનત્વમાધિક્યમુપમાનવિશેષણૈઃ ।
લક્ષ્યેતે તે ક્રમેણૈવ જ્ઞેયે ન્યૂનાધિકોપમે

ન્યૂનોપમં યથા
નિભાતિ સિઙ્ગક્ષિતિપસ્ય મૌલિઃ છત્રેણ ચામીકરકુમ્ભકેન ।
માનોન્નતં શ્ટઙ્ગમિવોદયાદ્રેઃ સમ્પૂર્ણબિમ્બેન સુધાકરેણ ॥ ચ્ક્ચ્_2.*24 ॥
અત્ર ચામીકરકલશોપમાનસ્ય કસ્યચિદપિ ધર્મસ્ય સુધાકરવિશેષણત્વેનાનુકૃતત્વાન્ન્યૂનોપમમિદમ્ ।
અધિકોપમં યથા
સિંહાસને રાજતિ સિઙ્ગભૂપો ભુજાન્તરે ચઞ્ચલતારહારઃ ।
નવપ્રવાલોજ્જ્વલદીર્ઘગુચ્છસ્તટે સૂમેરોરિવ કલ્પવૃક્ષઃ ॥ ચ્ક્ચ્_2.*25 ॥
અત્રોપમેયપદ્મરાગેષ્વનુક્તેષુ તદુપમાનસ્ય નવપ્રવાલસ્યા ધિક્યાદધિકોપમાનમ્ ।
પ્રસિદ્ધેરનુમાનાચ્ચ ગુણતામનયોર્વિદુઃ

ન્યૂનોપમગુણીભાવો યથા
ભુજગાકમ્પિતોત્તાલકરાલકરવાલયા ।
ભાસતે સિઙ્ગભૂપાલો ભદ્રશ્રીરિવ શાખયા ॥ ચ્ક્ચ્_2.*26 ॥
અત્ર કરવાલોપમાનસ્ય કૃષ્ણાહેરનુપાદાનાન્ ન્યૂનોપમત્વે ઽપિ વસન્તિ ચન્દને કૃષ્ણસર્પા ઇતિ રૂઢેરનતિક્લેશેન તત્પ્રતીતિરિતિ ન દુષ્ટત્વમ્ ।
અધિકોપમસ્ય યથા
હરાવલીવિલસિતા વિલસદ્દુકૂલા વારાઙ્ગનાઃ ક્ષિતિપતેર્વશયન્તિ ચેતઃ ।
જ્યોત્સ્નાવિસારવિશદા વિકચોત્પલાભા રાકાનિશા ઇવ વિરાજિતલોલતારાઃ ॥ ચ્ક્ચ્_2.*27 ॥
અત્ર નીલોત્પલગ્રહણાદધિકોપમત્વે ઽપિ વારવિલાસિનીકટાક્ષવિક્ષેપયોરવિનાભાવવિજ્ઞાનપરિણતાન્તઃકરણાનામુપમાનો દ્ધાટનાનુમાનાદનતિ પ્રયાસેન કુવલયોપમેયાનાં કટાક્ષવિક્ષેપાણાં પ્રતીતિરિતિ ગુણત્વમ્ ।
છન્દોયતિક્રિયાદ્યૈસ્તુ વિકલં વિકલં વિદુઃ

તત્ર છન્દોવિકલં યથા
અવ્યાદવ્યાજચસૌભાગ્યવામભાગૌ મહેશ્વરઃ ।
કલાવિદાં વરેણ્યં તુ સિઙ્ગભૂપાલશેખરમ્ ॥ ચ્ક્ચ્_2.*28 ॥
અત્ર તૃતીયાક્ષરવિકલત્વાચ્છન્દોવિકલમિદમ્ ।
અન્યત્રસંસ્કટતાદસ્ય ગુણતાલ્પાપિ ગણ્યતે

યથા
સિરિસિંગભૂમિ વિહુણો જસ ભરગંગપ્પવાહ મજ્ઝમ્મિ ।
પરિણ્હૌણ સમદ્ધં તેલ્લોક્કં હોઇ પરિસુદ્ધમ્ ॥ ચ્ક્ચ્_2.*29 ॥
અત્ર તૃતીયપાદે દ્વિતીયવર્ણસ્ય સંયોગપૂર્વત્વાદ્ગુરુત્વેન છન્દોવૈકલ્યે ઽપિ પ્રાકૃતાદિષુ સંયુક્તવર્ણાનાં હ્વાણ્વાકારલ્પકારદીનાં તીવ્રપ્રયત્નોચ્ચારણેન પૂર્વલઘુત્વં કૈશ્ચિદિષ્ટમિતિ ગુણત્વમ્ ।
યતિવિકલં યથા
નિત્યં તોયધિમણિમેખલાં ધરિત્રીં શ્રીસિઙ્ગક્ષિતિભુજી રક્ષિતં પ્રવૃત્તે ।
વિદ્વેષ્ટાન્ ભજતિ વનિપતાવનીપાન્ મિત્રાણિ સ્ફુટમવનિપતાવનીપાત્ ॥ ચ્ક્ચ્_2.*30 ॥
અત્ર તૃતીયસ્થાને યતૌ કર્તવ્યાયાં પ્રથમપાદે તથા ન કૃતમિતિ યતિવિકલમિદમ્ ।
સ્વરસન્ધ્યનુભાવેન ગુણીભૂતમિદં મતમ્

યથા
શ્રીસિઙ્ગક્ષિતિપાલ તાવકચમૂધાટીભયાટીકિતાનાકારૈરપિ શાબરૈરપિ હિતાન્ ઘોરાઙ્ગમે ફક્કણે ।
આત્મીયૈવ હિ પશ્યતાં પિશુનયત્યાબાલગોપાલકં ભૂપાલાન્ કુલિશાતપત્રકરશીચિહ્ના પદાનાં તતિઃ ॥ ચ્ક્ચ્_2.*31 ॥
અત્ર દ્વાદશસ્થાને કર્તવ્યાયાં યતૌ દૃતીયપાદે તથા ન કૃતમિતિ વૈકલ્યે ઽપિ સ્વરસન્ધિનિમિત્તત્વાન્ન દોષઃ ।
ક્રિયાવિકલં યથા
ચતુરઙ્ગરિપુપ્યૂહનિબર્હણપટીયસા ।
ભૂપાલ તવ ખડ્ગેન વિપદો માનગર્વિતાઃ ॥ ચ્ક્ચ્_2.*32 ॥
અત્ર નામશેષક્રિયાન્ત ઇતિ ન વિદ્યતે ।
તેન ક્રિયાવિકલમિદમ્ ।
એવં કારકાદિવિકલમપ્યૂહ્યમ્ ।
ઇદમસ્ત્યાદિસાપેક્ષં સમર્થં વા ગુણીભવેત્

યથા
રામાઃ શ્રીસિઙ્ગભૂપશ્વ ચત્વારોંશા હરેઃ સ્ફુટમ્ ।
સમૌ તત્ર મહોદાત્તૌ વિષમૌ તુ મહોદ્ધતૌ ॥ ચ્ક્ચ્_2.*33 ॥
અત્ર પ્રથમાર્થે ભવન્તીત્યપેક્ષાયાં તદન્તર્ભાવેન વૈકલ્યે ઽપિ યત્રાન્ય ક્રિયાપદં નાસ્તિ તત્રાસિર્ભવતિર્હિ પ્રથમપુરુષે પ્રયુજ્યત ઇત્યનુશાસનાદ્ ગુણત્વમ્ ।
દ્વીતીયાર્ધે ક્રિયાભાવેપ્યુદાત્તાદિ ગુણસંબન્ધદ્યોતકનિષ્ઠાન્તત્વેન નિરાકાઙ્ભત્વાત્ સમર્થકત્વમિતિ ગુણત્વમ્ ।
કેવલં ત્વનભિવ્યક્તચમત્કરણકારણમ્

યથા
આન્દોલિકાયા માસીનમાયાન્તં રાજવર્ત્મનિ ।
સ્ત્રિયઃ પશ્યન્તિ રાજાનં પુરઃ પશ્ચાત્પરિચ્છદમ્ ॥ ચ્ક્ચ્_2.*34 ॥
અત્ર ગુણાદીનાં ચમત્કારકારણાનામસ્ફુટત્વેન પ્રતીતેઃ જાતિમાત્રવત્તિષ્ઠતીતિ કેવલમિદમ્ ।
તત્કેવલં છાન્દસાનામાસીરાદૌ ગુણીભવેત્