Buddhacarita · Chapter 1

X(C śriyaṃ parārdhyāṃ vidadhad vidhātṛjit tamo nirasyann abhibhūtabhānubhṛt
Xnudan nidāghaṃ jitacārucandramāḥ sa vandyate 'rhann iha yasya nopamā C) //

X(Cāsīd viśālonnatasānulakṣmyā payodapaṅktyeva parītapārśvaṃ
Xudagradhiṣṇyāṃ gagane 'vagāḍhaṃ puraṃ mahar2ṣeḥ kapilasya vastu C) //

X(Csitonnateneva nayena hṛtvā kailāsaśailasya yad abhraśobhām
Xbhramād upetān vahadambuvāhān saṃbhāvanāṃ vā saphalīcakāra C) //

X(Cratnaprabhodbhāsini yatra lebhe tamo na dāridryam ivāvakāśam
Xparārdhyapauraiḥ sahavāsatoṣāt kṛtasmitevātirarāja lakṣmīḥ C) //

tasmin vane śrīmati rājapatnī prasūtikālaṃ samavekṣamāṇā
śayyāṃ vitānopahitāṃ prapede nārīsahasrair abhinandyamānā //

tataḥ prasannaś ca babhūva puṣyas tasyāś ca devyā vratasaṃskṛtāyāḥ
pārśvāt suto lokahitāya jajñe nirvedanaṃ caiva nirāmayaṃ ca //

ūror yathaurvasya pṛthoś ca hastān māndhātur indrapratimasya mūrdhnaḥ
kakṣīvataś caiva bhujāṃsadeśāt tathāvidhaṃ tasya babhūva janma //

X(Cprātaḥ payodād iva tigmabhānuḥ samudbhavan so 'pi ca matṛkukṣeḥ
Xsphuran mayūkhair vihatāndhakāraiś cakāra lokaṃ kanakāvadātam C) //

X(Ctaṃ jātamātram atha kāñcanayūpagauraṃ prītaḥ sahasranayaṇaḥ śanakair gṛhṇāt
Xmandārapuṣpanikaraiḥ saha tasya mūrdhni khān nirmale ca vinipetatur ambudhāre C) //

X(Csurapradhānaiḥ paridhāryamāṇo dehāṃśujālair anurañjayaṃs tān
Xsaṃdhyābhrajāloparisaṃniviṣṭaṃ navoḍurājaṃ vijigāya lakṣmyā C) //

krameṇa garbhād abhiniḥsṛtaḥ san babhau (cyutaḥ Cgataḥ )khād iva yonyajātaḥ
kalpeṣv an(ekeṣu ca Cekeṣv iva )bhāvitātmā yaḥ saṃprajānan suṣuve na mūḍhaḥ //

dīptyā ca dhairyeṇa (ca yo Cśriyā )rarāja bālo ravir bhūmim ivāvatīrṇaḥ
tathātidīpto 'pi nirīkṣyamāṇo jahāra cakṣūṃṣi yathā śaśāṅkaḥ //

sa hi svagātraprabhayojjvalantyā dīpaprabhāṃ bhāskaravan mumoṣa
mahārhajāmbūnadacāruvarṇo vidyotayām āsa diśaś ca sarvāḥ //

(anākulānyubjaCanākulāny abja)samudgatāni (niṣpeṣavadvyāyataCniṣpeṣavanty āyata)vikramāṇi
tathaiva dhīrāṇi padāni sapta saptar1ṣitārāsadṛśo jagāma //

bodhāya jāto 'smi jagaddhitārtham antyā (bhavotpattir Ctathotpattir )iyaṃ mameti
caturdiśaṃ siṃhagatir vilokya vāṇīṃ ca bhavyārthakarīm uvāca //

khāt prasrute candramarīciśubhre dve vāridhāre śiśiroṣṇavīrye
(śarīrasaṃsparśasukhāntarāya Cśarīrasaukhyārtham anuttarasya nipetatur mūrdhani tasya saumye //

śrīmadvitāne kanakojjvalāṅge vaiḍūryapāde śayane śayānam
yadgauravāt kāñcanapadmahastā yakṣādhipāḥ saṃparivārya tasthuḥ //

(ca Cmāyātanūjasya )divaukasaḥ khe yasya prabhāvāt praṇataiḥ śirobhiḥ
ādhārayan pāṇdaram ātapatraṃ bodhāya jepuḥ paramāśiṣaś ca //

mahoragā dharmaviśeṣatarṣād buddheṣv atīteṣu kṛtādhikārāḥ
yam avyajan bhaktiviśiṣṭanetrā mandārapuṣpaiḥ samavākiraṃś ca //

tathāgatotpādaguṇena tuṣṭāḥ śuddhādhivāsāś ca viśuddhasattvāḥ
devā nanandur vigate 'pi rāge magnasya duḥkhe jagato hitāya //

(yasya prasūtau Cyasmin prasūte )girirājakīlā vātāhatā naur iva bhūś cacāla
sacandanā cotpalapadmagarbhā papāta vṛṣṭir (gaganād Cgagaṇād )anabhrāt //

vātā vavuḥ sparśasukhā manojñā divyāni vāsāṃsy avapātayantaḥ
sūryaḥ sa evābhyadhikaṃ cakāśe jajvāla saumyārcir anīrito 'gniḥ //

prāguttare cāvasathapradeśe kūpaḥ svayaṃ prādur abhūt sitāmbuḥ
antaḥpurāṇy āgatavismayāni yasmin kriyās tīrthae iva pracakruḥ //

dharmārthibhir bhūtagaṇaiś ca divyais taddarśanārthaṃ (vanam āpupūre Cbalam āpa pūraḥ )
kautūhalenaiva ca pāda(pebhyaḥ Cpaiś ca ) (puṣpāṇy akāle 'pi xxxxx Cprapūjayām āsa sagandhapuṣ.paiḥ ) //

xxxx
nidarśanāny atra ca no nibodha //

yad rājaśāstraṃ bhṛgur aṅgirā vā na cakratur vaṃśakarāv ṛṣī tau
tayoḥ sutau saumya sasarjatus tat kālena śukraś ca bṛhaspatiś ca //

sārasvataś cāpi jagāda naṣṭaṃ vedaṃ punar yaṃ dadṛśur na pūrve
vyāsas tathainaṃ bahudhā cakāra na yaṃ vasiṣṭhaḥ kṛtavān aśaktiḥ //

vālmīkir ādau ca sasarja padyaṃ jagrantha yan na cyavano mahar2ṣiḥ
cikitsitaṃ yac ca cakāra nātriḥ paścāt tad ātreya ṛṣir jagāda //

yac ca dvijatvaṃ kuśiko na lebhe tad gādhinaḥ sūnur avāpa rājan
velāṃ samudre sagaraś ca dadhre nekṣvākavo yāṃ prathamaṃ babandhuḥ //

ācāryakaṃ yogavidhau dvijānām aprāptam anyair janako jagāma
khyātāni karmāṇi ca yāni śaureḥ śūrādayas teṣv abalā babhūvuḥ //

tasmāt pramāṇaṃ na vayo na (vaṃśaḥ Ckālaḥ kaścit kvacic chraiṣṭhyam upaiti loke
rājñām ṛṣīṇāṃ ca (hi tāni Chitāni )tāni kṛtāni putrair akṛtāni pūrvaiḥ //

evaṃ nṛpaḥ pratyayitair dvijais tair āśvāsitaś cāpy abhinanditaś ca
śaṅkām aniṣṭāṃ vijahau manastaḥ praharṣam evādhikam āruroha //

prītaś ca tebhyo dvijasattamebhyaḥ satkārapūrvaṃ pradadau dhanāni
bhūyād ayaṃ bhūmipatir yathokto yāyāj jarām etya vanāni ceti //

atho nimittaiś ca tapobalāc ca taj janma janmāntakarasya buddhvā
śākyeśvarasyālayam ājagāma saddharmatarṣād asito mahar2ṣiḥ //

taṃ brahmavidbrahma(vidaṃ Cvidāṃ )jvalantaṃ brāhmyā śriyā caiva tapaḥśriyā ca
rājño gurur gauravasatkriyābhyāṃ praveśayām āsa narendrasadma //

sa pārthivāntaḥpurasaṃnikarṣaṃ kumārajanmāgataharṣa(vegaḥ Cvegaṃ )
viveśa dhīro (vanasaṃjñayeva Cbalasaṃjñayaiva tapaḥprakarṣāc ca jarāśrayāc ca //

tato nṛpas taṃ munim āsanasthaṃ pādyārghyapūrvaṃ pratipūjya samyak
nimantrayām āsa yathopacāraṃ purā vasiṣṭhaṃ sa ivāntidevaḥ //

dhanyo 'smy anugrāhyam idaṃ kulaṃ me yan māṃ didṛkṣur bhagavān upetaḥ
ājñāpyatāṃ kiṃ karavāṇi saumya śiṣyo 'smi viśrambhitum arhasīti //

evaṃ nṛpeṇopamantritaḥ san sarveṇa bhāvena munir yathāvat
(sa vismayotphullaCsavismayotphulla)viśāladṛṣṭir gambhīradhīrāṇi vacāṃsy uvāca //

mahātmani tvayy upapannam etat priyātithau tyāgini dharmakāme
sattvānvayajñānavayoanurūpā snigdhā yad evaṃ mayi te matiḥ syāt //

etac ca tad yena nṛpar1ṣayas te dharmeṇa (sūkṣmeṇa dhanāny avāpya Csūkṣmāṇi dhanāny apāsya )
nityaṃ tyajanto vidhivad babhūvus tapobhir āḍhyā vibhavair daridrāḥ //

prayojanaṃ yat tu mamopayāne tan me śṛṇu prītim upehi ca tvam
divyā (mayādityaCmayādivya)pathe śrutā vāg bodhāya jātas tanayas taveti //

śrutvā vacas tac ca manaś ca yuktvā jñātvā nimittaiś ca tato 'smy upetaḥ
didṛkṣayā śākyakuladhvajasya śakradhvajasyeva samucchritasya //

ity etad evaṃ vacanaṃ niśamya praharṣasaṃbhrāntagatir narendraḥ
ādāya dhātryaṅkagataṃ kumāraṃ saṃdarśayām āsa tapodhanāya //

cakrāṅkapādaṃ sa (tato Ctathā )mahar2ṣir jālāvanaddhāṅgulipāṇipādam
sorṇabhruvaṃ vāraṇavastikośaṃ savismayaṃ rājasutaṃ dadarśa //

dhātryaṅkasaṃviṣṭam avekṣya cainaṃ devyaṅkasaṃviṣṭam ivāgnisūnum
babhūva (pakṣmāntavicañcitāśrur Cpakṣmāntar iva añcitāśrur niśvasya caiva tridivonmukho 'bhūt //

dṛṣṭvāsitaṃ tv aśrupariplutākṣaṃ snehāt (tanūjasya Ctu putrasya )nṛpaś cakampe
sagadgadaṃ bāṣpakaṣāyakaṇṭhaḥ papraccha (sa Cca )prāñjalir ānatāṅgaḥ //

alpāntaraṃ yasya vapuḥ (surebhyo Cmuneḥ syād bahvadbhutaṃ yasya ca janma dīptam
yasyottamaṃ bhāvinam āttha cārthaṃ taṃ prekṣya kasmāt tava dhīra bāṣpaḥ //

api sthirāyur bhagavan kumāraḥ kaccin na śokāya mama prasūtaḥ
(labdhā Clabdhaḥ )kathaṃcit salilāñjalir me na khalv imaṃ pātum upaiti kālaḥ //

apy akṣayaṃ me yaśaso nidhānaṃ kaccid dhruvo me kulahastasāraḥ
api prayāsyāmi sukhaṃ paratra (supto 'pi Csupte 'pi )putre 'nimiṣaikacakṣuḥ //

kaccin na me jātam aphullam eva kula(pravālaṃ Cprabālaṃ )pariśoṣabhāgi
kṣipraṃ vibho brūhi na me 'sti śāntiḥ snehaṃ sute vetsi hi bāndhavānām //

ity āgatāvegam aniṣṭabuddhyā buddhvā narendraṃ sa munir babhāṣe
mā bhūn matis te nṛpa kācid anyā niḥsaṃśayaṃ tad yad avocam asmi //

nāsyānyathātvaṃ prati vikriyā me svāṃ vañcanāṃ tu prati viklavo 'smi
kālo hi me yātum ayaṃ ca jāto jātikṣayasyāsulabhasya boddhā //

vihāya rājyaṃ viṣayeṣv anāsthas tīvraiḥ prayatnair adhigamya tattvam
jagaty ayaṃ mohatamo nihantuṃ jvaliṣyati jñānamayo hi sūryaḥ //

duḥkhārṇavād vyādhivikīrṇaphenāj jarātaraṅgān maraṇogravegāt
uttārayiṣyaty ayam uhyamānam (ārtaṃ Cārttaṃ )jagaj jñānamahāplavena //

prajñāmbuvegāṃ sthiraśīlavaprāṃ samādhiśītāṃ vratacakravākām
asyottamāṃ dharmanadīṃ pravṛttāṃ tṛṣṇārditaḥ pāsyati jīvalokaḥ //

duḥkhārditebhyo viṣayāvṛtebhyaḥ saṃsārakāntārapathasthitebhyaḥ
ākhyāsyati hy eṣa vimokṣamārgaṃ mārgapranaṣṭebhya ivādhvagebhyaḥ //

vidahyamānāya janāya loke rāgāgnināyaṃ viṣayendhanena
prahlādam ādhāsyati dharmavṛṣṭyā vṛṣṭyā mahāmegha ivātapānte //

tṛṣṇārgalaṃ mohatamaḥkapāṭaṃ dvāraṃ prajānām apayānahetoḥ
vipāṭayiṣyaty ayam uttamena saddharmatāḍena durāsadena //

svair mohapāśaiḥ pariveṣṭitasya duḥkhābhibhūtasya nirāśrayasya
lokasya saṃbudhya ca dharmarājaḥ kariṣyate bandhanamokṣam eṣaḥ //

tan mā kṛthāḥ śokam imaṃ prati tvam (asmin sa śocyo 'sti Ctat saumya śocye hi )manuṣyaloke
mohena vā kāmasukhair madād vā yo naiṣṭhikaṃ śroṣyati nāsya dharmam //

bhraṣṭasya tasmāc ca guṇād ato me dhyānāni labdhvāpy akṛtārthataiva
dharmasya tasyā śravaṇād ahaṃ hi manye vipattiṃ tridive 'pi vāsam //

iti śrutārthaḥ sasuhṛt sadāras tyaktvā viṣādaṃ mumude narendraḥ
evaṃvidho 'yaṃ tanayo mameti mene sa hi svām api (sāravattām Csāramattām ) //

(ārṣeṇa Cāryeṇa )mārgeṇa tu yāsyatīti cintāvidheyaṃ hṛdayaṃ cakāra
na khalv asau na priyadharmapakṣaḥ saṃtānanāśāt tu bhayaṃ dadarśa //

atha munir asito nivedya tattvaṃ sutaniyataṃ sutaviklavāya rājñe
sabahumatam udīkṣyamāṇarūpaḥ pavanapathena yathāgataṃ jagāma //

kṛta(mitir Cmatir )anujāsutaṃ ca dṛṣṭvā munivacanaśravaṇe ca tanmatau ca
bahuvidham anukampayā sa sādhuḥ priyasutavad viniyojayāṃ cakāra //

narapatir api putrajanmatuṣṭo viṣaya(gatāni Cmatāni )vimucya bandhanāni
kulasadṛśam acīkarad yathāvat priya(tanayas Ctanayaṃ )tanayasya jātakarma //

daśasu pariṇateṣv ahaḥsu (caiva Ccaivaṃ prayatamanāḥ parayā mudā parītaḥ
akuruta japahomamaṅgalādyāḥ (paramabhavāya Cparamatamāḥ sa )sutasya devatejyāḥ //

api ca śatasahasrapūṛnasaṃkhyāḥ sthirabalavattanayāḥ sahemaśṛṅgīḥ
anupagatajarāḥ payasvinīr gāḥ svayam adadāt sutavṛddhaye dvijebhyaḥ //

bahuvidhaviṣayās tato yatātmā svahṛdayatoṣakarīḥ kriyā vidhāya
guṇavati (niyate Cdivase )śive muhūrte matim akaron muditaḥ purapraveśe //

dviradaradamayīm atho mahārhāṃ sitasitapuṣpabhṛtāṃ maṇipradīpām
abhajata śivikāṃ śivāya devī tanayavatī praṇipatya devatābhyaḥ //

puram atha purataḥ praveśya patnīṃ sthavirajanānugatām apatyanāthām
nṛpatir api jagāma paurasaṃghair divam amarair maghavān ivārcyamānaḥ //

bhavanam atha vigāhya śākyarājo bhava iva ṣaṇmukhajanmanā pratītaḥ
idam idam iti harṣapūrṇavaktro bahuvidhapuṣṭiyaśaskaraṃ vyadhatta //

iti narapatiputrajanmavṛddhyā sajanapadaṃ kapilāhvayaṃ puraṃ tat
dhanadapuram ivāpsaraso 'vakīrṇaṃ muditam abhūn nala(kūbaraCkūvara)prasūtau //