Buddhacarita (અન્ય આવૃત્તિ) · અધ્યાય 3

ઇતિ બુદ્ધચરિતે મહાકાવ્યે અન્તઃપુરવિહારો નામ દ્વિતીયઃ સર્ગઃ ॥ 2 ॥
ચન્તો ઇઇઇ
તતઃ કદાચિન્મૃદુશાદ્વલાનિ પુંસ્કોકિલોન્નાદિતપાદપાનિ ।
શુશ્રાવ પદ્માકરમણ્ડિતાનિ ગીતૈર્નિબદ્ધાનિ સ કાનનાનિ

શ્રુત્વા તતઃ સ્ત્રીજનવલ્લભાનાં મનોજ્ઞભાવં પુરકાનનાનામ્ ।
બહિઃપ્રયાણાય ચકાર બુદ્ધિમન્તર્ગૃહે નાગ ઇવાવરૂદ્ધઃ

તતો નૃપસ્તસ્ય નિશમ્ય ભાવં પુત્રાભિધાનસ્ય મનોરથસ્ય ।
સ્નેહસ્ય લક્ષ્મ્યા વયસશ્ચ યોગ્યામાજ્ઞાપયામાસ વિહારયાત્રામ્

નિવર્તયામાસ ચ રાજમાર્ગે સંપાતમાર્તસ્ય પૃથગ્જનસ્ય ।
મા ભૂત્કુમારઃ સુકુમારચિત્તઃ સંવિગ્નચેતા ઇતિ મન્યમાનઃ

પ્રત્યઙ્ગહીનાન્વિકલેન્દ્રિયાંશ્ચ જીર્ણાતુરાદીન્ કૃપણાંશ્ચ દિક્ષુ ।
તતઃ સમુત્સાર્ય પરેણ સામ્ના શોભાં પરાં રાજપથસ્ય ચકુઃ

તતઃ કૃતે શ્રીમતિ રાજમાર્ગે શ્રીમાન્વિનીતાનુચરઃ કુમારઃ ।
પ્રાસાદપૃષ્ઠાદવતીર્ય કાલે કૃતાભ્યનુજ્ઞો નૃપમભ્યગચ્છત્

અથો નરેન્દ્રઃ સુતમાગતાશ્રુઃ શિરસ્યુપાઘ્રાય ચિરં નિરીક્ષ્ય ।
ગચ્છેતિ ચાજ્ઞાપયતિ સ્મ વાચા સ્નેહાન્ન ચૈનં મનસા મુમોચ

તતઃ સ જામ્બૂનદભાણ્ડભૃદ્ભિર્યુક્તં ચતુર્ભિર્નિભૃતૈસ્તુરઙ્ગૈઃ ।
અક્લીબવિદ્વચ્છુચિરશ્મિધારં હિરણ્મયં સ્યન્દનમારુરોહ

તતઃ પ્રકીર્ણોજ્જ્વલપુષ્પજાલં વિષક્તમાલ્યં પ્રચલત્પતાકમ્ ।
માર્ગં પ્રપેદે સદૃશાનુયાત્રશ્ચન્દ્રઃ સનક્ષત્ર ઇવાન્તરીક્ષમ્

કૌતૂહલાત્સ્ફીતતરૈશ્ચ નેત્રૈર્નીલોત્પલાર્ધૈરિવ કીર્યમાણમ્ ।
શનૈઃ શનૈ રાજપથં જગાહે પૌરૈઃ સમન્તાદભિવીક્ષ્યમાણઃ

તં તુષ્ટુવુઃ સૌમ્યગુણેન કેચિદ્વવન્દિરે દીપ્તતયા તથાન્યે ।
સૌમુખ્યતસ્તુ શ્રિયમસ્ય કેચિદ્વૈપુલ્યમાશંસિષુરાયુષશ્ચ

નિઃસૃત્ય કુબ્જાશ્ચ મહાકુલેભ્યો વ્યૂહાશ્ચ કૈરાતકવામનાનામ્ ।
નાર્યઃ કૃશેભ્યશ્ચ નિવેશનેભ્યો દેવાનુયાનધ્વજવત્પ્રણેમુઃ

તતઃ કુમારઃ ખલુ ગચ્છતીતિ શ્રુત્વા સ્ત્રિયઃ પ્રેષ્યજનાત્પ્રવૃત્તિમ્ ।
દિદૃક્ષયા હર્મ્યતલાનિ જગ્મુર્જનેન માન્યેન કૃતાભ્યનુજ્ઞાઃ

તાઃ સ્રસ્તકાઞ્ચીગુણવિઘ્નિતાશ્ચ સુપ્તપ્રબુદ્ધાકુલલોચનાશ્ચ ।
વૃત્તાન્તવિન્યસ્તવિભૂષણાશ્ચ કૌતૂહલેનાનિભૃતાઃ પરીયુઃ

પ્રાસાદસોપાનતલપ્રણાદૈઃ કાઞ્ચીરવૈર્નૂપુરનિસ્વનૈશ્ચ ।
વિત્રાસયન્ત્યો ગૃહપક્ષિસઙ્ઘાનન્યોન્યવેગાંશ્ચ સમાક્ષિપન્ત્યઃ

કાસાંચિદાસાં તુ વરાઙ્ગનાનાં જાતત્વરાણામપિ સોત્સુકાનામ્ ।
ગતિં ગુરુત્વાજ્જગૃહુર્વિશાલાઃ શ્રોણીરથાઃ પીનપયોધરાશ્ચ

શીઘ્રં સમર્થાપિ તુ ગન્તુમન્યા ગતિં નિજગ્રાહ યયૌ ન તૂર્ણમ્ ।
હ્રિયાપ્રગલ્ભા વિનિગૂહમાના રહઃપ્રયુક્તાનિ વિભૂષણાનિ

પરસ્પરોત્પીડનપિણ્ડિતાનાં સંમર્દસંક્ષોભિકુણ્ડલાનામ્ ।
તાસાં તદા સસ્વનભૂષણાનાં વાતયનેષ્વપ્રશમો બભૂવ

વાતાયનેભ્યસ્તુ વિનિઃસૃતાનિ પરસ્પરાયાસિતકુણ્ડલાનિ ।
સ્ત્રીણાં વિરેજુર્મુખપઙ્કજાનિ સક્તાનિ હર્મ્યેષ્વિવ પઙ્કજાનિ

તતો વિમાનૈર્યુવતીકરાલૈઃ કૌતૂહલોદ્ઘાટિતવાતયાનૈઃ ।
શ્રીમત્સમન્તાન્નગરં બભાસે વિયદ્વિમાનૈરિવ સાપ્સરોભિઃ

વાતાયનાનામવિશાલભાવાદન્યોન્યગણ્ડાર્પિતકુણ્ડલાનામ્ ।
મુખાનિ રેજુઃ પ્રમોદોત્તમાનાં બદ્ધાઃ કલાપા ઇવ પઙ્કજાનામ્

તં તાઃ કુમારં પથિ વીક્ષમાણાઃ સ્ત્રિયો બભુર્ગામિવ ગન્તુકામાઃ ।
ઊર્ધ્વોન્મુખાશ્ચૈનમુદીક્ષમાણા નરા બભુર્દ્યામિવ ગન્તુકામાઃ

દૃષ્ટ્વા ચ તં રાજસુતં સ્ત્રિયસ્તા જાજ્વલ્યમાનં વપુષા શ્રિયા ચ ।
ધન્યાસ્ય ભાર્યેતિ શનૈરવોચઞ્શુદ્ધૈર્મનોભિઃ ખલુ નાન્યભાવાત્

અયં કિલ વ્યાયતપીનબાહૂ રૂપેણ સાક્ષાદિવ પુષ્પકેતુઃ ।
ત્યક્ત્વા શ્રિયં ધર્મમુપૈષ્યતીતિ તસ્મિન્ હિ તા ગૌરવમેવ ચક્રુઃ

કીર્ણ તથા રાજપથં કુમારઃ પૌરૈર્વિનીતૈઃ શુચિધીરવેષૈઃ ।
તત્પૂર્વમાલોક્ય જહર્ષ કિંચિન્મેને પુનર્ભાવમિવાત્મનશ્ચ

પુરં તુ તત્સ્વર્ગમિવ પ્રહૃષ્ટં શુદ્ધાધિવાસાઃ સમવેક્ષ્ય દેવાઃ ।
જીર્ણં નરં નિર્મમિરે પ્રયાતું સંચોદનાર્થં ક્ષિતિપાત્મજસ્ય

તતઃ કુમારો જરયાભિભૂતં દૃષ્ટ્વા નરેભ્યઃ પૃથગાકૃતિં તમ્ ।
ઉવાચ સંગ્રાહકમાગતાસ્થસ્તત્રૈવ નિષ્કમ્પનિવિષ્ટદૃષ્ટિઃ

ક એષ ભોઃ સૂત નરો ઽભ્યુપેતઃ કેશૈઃ સિતૈર્યષ્ટિવિષક્તહષ્ટઃ ।
ભ્રૂસંવૃતાક્ષઃ શિથિલાનતાઙ્ગઃ કિં વિક્રિયૈષા પ્રકૃતિર્યદૃચ્છા

ઇત્યેવમુક્તઃ સ રથપ્રણેતા નિવેદયામાસ નૃપાત્મજાય ।
સંરક્ષ્યમપ્યર્થમદોષદર્શી તૈરેવ દેવૈઃ કૃતબુદ્ધિમોહઃ

રૂપસ્ય હન્ત્રી વ્યસનં બલસ્ય શોકસ્ય યોનિર્નિધન રતીનામ્ ।
નાશઃ સ્મૃતીનાં રિપુરિન્દ્રિયાણામેષા જરા નામ યયૈષ ભગ્નઃ

પીતં હ્યનેનાપિ પયઃ શિશુત્વે કાલેન ભૂયઃ પરિસૃપ્તમુર્વ્યામ્ ।
ક્રમેણ ભૂત્વા ચ યુવા વપુષ્માન્ ક્રમેણ તેનૈવ જરામુપેતઃ

ઇત્યેવમુક્તે ચલિતઃ સ કિંચિદ્રાજાત્મજઃ સૂતમિદં બભાષે ।
કિમેષ દોષો ભવિતા મમાપીત્યસ્મૈ તતઃ સારથિરભ્યુવાચ

આયુષ્મતો ઽપ્યેષ વયઃપ્રકર્ષો નિઃસંશયં કાલવશેન ભાવી ।
એવં જરાં રૂપવિનાશયિત્રીં જાનાતિ ચૈવેચ્છતિ ચૈવ લોકઃ

તતઃ સ પૂર્વાશયશુદ્ધબુદ્ધિર્વિસ્તીર્ણકલ્પાચિતપુણ્યકર્મા ।
શ્રુત્વા જરાં સવિવિજે મહાત્મા મહાશનેર્ઘોષમિવાન્તિકે ગૌઃ

નિઃશ્વસ્ય દીર્ઘં સ્વશિરઃ પ્રકમ્પ્ય તસ્મિંશ્ચ જીર્ણે વિનિવેશ્ય ચક્ષુઃ ।
તાં ચૈવ દૃષ્ટ્વા જનતાં સહર્ષાં વાક્યં સ સંવિગ્ન ઇદં જગાદ

એવં જરા હન્તિ ચ નિર્વિશેષં સ્મૃતિં ચ રૂપં ચ પરાક્રમં ચ ।
ન ચૈવ સંવેગમુપૈતિ લોકઃ પ્રત્યક્ષતો ઽપીદૃશમીક્ષમાણઃ

એવં ગતે સૂત નિવર્તયાશ્વાન્ શીઘ્રં ગૃહાણ્યેવ ભવાન્પ્રયાતુ ।
ઉદ્યાનભૂમૌ હિ કુતો રતિર્મે જરાભયે ચેતસિ વર્તમાને

અથાજ્ઞયા ભર્તુસુતસ્ય તસ્ય નિવર્તયામાસ રથં નિયન્તા ।
તતઃ કુમારો ભવનં તદેવ ચિન્તાવશઃ શૂન્યમિવ પ્રપેદે

યદા તુ તત્રૈવ ન શર્મ લેભે જરા જરેતિ પ્રપરીક્ષમાણઃ ।
તતો નરેન્દ્રાનુમતઃ સ ભૂયઃ ક્રમેણ તેનૈવ બહિર્જગામ

અથાપરં વ્યાધિપરીતદેહં ત એવ દેવાઃ સસૃજુર્મનુષ્યમ્ ।
દૃષ્ટ્વા ચ તં સારથિમાબભાષે શૌદ્ધોદનિસ્તદ્ગતદૃષ્ટિરેવ

સ્થૂલોદરઃ શ્વાસચલચ્છરીરઃ સ્રસ્તાંસબાહુઃ કૃશપાણ્ડુગાત્રઃ ।
અમ્બેતિ વાચં કરુણં બ્રુવાણઃ પરં સમાશ્રિત્ય નરઃ ક એષઃ

તતો ઽબ્રવીત્સારથિરસ્ય સૌમ્ય ધાતુપ્રકોપપ્રભવઃ પ્રવૃદ્ધઃ ।
રોગાભિધાનઃ સુમહાનનર્થઃ શક્તો ઽપિ યેનૈષ કૃતો ઽસ્વતન્ત્રઃ

ઇત્યૂચિવાન્ રાજસુતઃ સ ભૂયસ્તં સાનુકમ્પો નરમીક્ષમાણઃ ।
અસ્યૈવ જાતો પૃથગેષ દોષઃ સામાન્યતો રોગભયં પ્રજાનામ્

તતો બભાષે સ રથપ્રણેતા કુમાર સાધારણ એષ દોષઃ ।
એવં હિ રોગૈઃ પરિપીડ્યમાનો રુજાતુરો હર્ષમુપૈતિ લોકઃ

ઇતિ શ્રુતાર્થઃ સ વિષણ્ણચેતાઃ પ્રાવેપતામ્બૂર્મિગતઃ શશીવ ।
ઇદં ચ વાક્યં કરુણાયમાનઃ પ્રોવાચ કિંચિન્મૃદુના સ્વરેણ

ઇદં ચ રોગવ્યસનં પ્રજાનાં પશ્યંશ્ચ વિશ્રમ્ભમુપૈતિ લોકઃ ।
વિસ્તીર્ણમજ્ઞાનમહો નરાણાં હસન્તિ યે રોગભયૈરમુક્તાઃ

નિવર્ત્યતાં સૂત બહિઃપ્રયાણાન્નરેન્દ્રસદ્મૈવ રથઃ પ્રયાતુ ।
શ્રુત્વા ચ મે રોગભયં રતિભ્યઃ પ્રત્યાહતં સંકુચતીવ ચેતઃ

તતો નિવૃત્તઃ સ નિવૃત્તહર્ષઃ પ્રધ્યાનયુક્તઃ પ્રવિવેશ વેશ્મ ।
તં દ્વિસ્તથા પ્રેક્ષ્ય ચ સંનિવૃત્તં પર્યેષણં ભૂમિપતિશ્ચકાર

શ્રુત્વા નિમિત્તં તુ નિવર્તનસ્ય સંત્યક્તમાત્માનમનેન મેને ।
માર્ગસ્ય શૌચાધિકૃતાય ચૈવ ચુક્રોશ રુષ્ટો ઽપિ ચ નોગ્રદણ્ડઃ

ભૂયશ્ચ તસ્મૈ વિદધે સુતાય વિશેષયુક્તં વિષયપ્રચારમ્ ।
ચલેન્દ્રિયત્વાદપિ નામ સક્તો નાસ્માન્વિજહ્યાદિતિ નાથમાનઃ

યદા ચ શબ્દાદિભિરિન્દ્રિયાર્થૈરન્તઃપુરે નૈવ સુતો ઽસ્ય રેમે ।
તતો બહિર્વ્યાદિશતિ સ્મ યાત્રાં રસાન્તરં સ્યાદિતિ મન્યમાનઃ

સ્નેહાચ્ચ ભાવં તનયસ્ય બુદ્ધ્વા સ રાગદોષાનવિચિન્ત્ય કાંશ્ચિત્ ।
યોગ્યાઃ સમાજ્ઞાપયતિ સ્મ તત્ર કલાસ્વભિજ્ઞા ઇતિ વારમુખ્યાઃ

તતો વિશેષેણ નરેન્દ્રમાર્ગે સ્વલંકૃતે ચૈવ પરીક્ષિતે ચ ।
વ્યત્યસ્ય સૂતં ચ રથં ચ રાજા પ્રસ્થાપયામાસ બહિઃ કુમારમ્

તતસ્તથા ગચ્છતિ રાજપુત્રે તૈરેવ દેવૈર્વિહિતો ગતાસુઃ ।
તં ચૈવ માર્ગે મૃતમુહ્યમાનં સૂતઃ કુમારશ્ચ દદર્શ નાન્યઃ

અથબ્રવીદ્રાજસુતઃ સ સૂતં નરૈશ્ચતુર્ભિહ્રિયતે ક એષઃ ।
દીનૈર્મનુષ્યૈરનુગમ્યમાનો યો ભૂષિતશ્ચાપ્યવરુદ્યતે ચ

તતઃ સ શુદ્ધાત્મભિરેવ દેવૈઃ શુદ્ધાધિવાસૈરભિભૂતચેતાઃ ।
અવાચ્યમપ્યથીમિમં નિયન્તા પ્રવ્યાજહારાર્થવદીશ્વરાય

બુદ્ધીન્દ્રિયપ્રાણગુણૈર્વિયુક્તઃ સુપ્તો વિસંજ્ઞસ્તૃણકાષ્ઠભૂતઃ ।
સંવર્ધ્ય સંરક્ષ્ય ચ યત્નવદ્ભિઃ પ્રિયપ્રિયૈસ્ત્યજ્યત એષ કો ઽપિ

ઇતિ પ્રણેતુઃ સ નિશમ્ય વાક્યં સંચુક્ષુભે કિંચિદુવાચ ચૈનમ્ ।
કિં કેવલો ઽસ્યૈવ જનસ્ય ધર્મઃ સર્વપ્રજાનામયમીદૃશો ઽન્તઃ

તતઃ પ્રણેતા વદતિ સ્મ તસ્મૈ સર્વપ્રજાનામિદમન્તકર્મ ।
હીનસ્ય મધ્યસ્ય મહાત્મનો વા સર્વસ્ય લોકે નિયતો વિનાશઃ

તતઃ સ ધીરો ઽપિ નરેન્દ્રસૂનુઃ શ્રુત્વૈવ મૃત્યું વિષસાદ સદ્યઃ ।
અંસેન સંશ્લિષ્ય ચ કૂબરાગ્રં પ્રોવાચ નિહ્રાદવતા સ્વરેણ

ઇયં ચ નિષ્ઠા નિયતા પ્રજાનાં પ્રમાદ્યતિ ત્યક્તભયશ્ચ લોકઃ ।
મનાંસિ શઙ્કે કઠિનાનિ નૄણાં સ્વસ્થાસ્તથા હ્યધ્વનિ વર્તમાનાઃ

તસ્માદ્રથઃ સૂત નિવર્ત્યતા નો વિહારભૂમેર્ન હિ દેશકાલઃ ।
જાનન્વિનાશં કથમર્તિકાલે સચેતનઃ સ્યાદિહ હિ પ્રમત્તઃ

ઇતિ બ્રુવાણે ઽપિ નરાધિપાત્મજે નિવર્તયામાસ સ નૈવ તં રથમ્ ।
વિશેષયુક્તં તુ નરેન્દ્રશાસનાત્સ પદ્મષણ્ડં વનમેવ નિર્યયૌ

તતઃ શિવં કુસુમિતબાલપાદપં પરિભ્રમત્પ્રમુદિતમત્તકોકિલમ્ ।
વિમાનવત્સ કમલચારુદીર્ઘિકં દદર્શ તદ્વનમિવ નન્દનં વનમ્

વરાઙ્ગનાગણકલિલં નૃપાત્મજસ્તતો બલાદ્વનમતિનીયતે સ્મ તત્ ।
વરાપ્સરોવૃતમલકાધિપાલયં નવવ્રતો મુનિરિવ વિઘ્નકાતરઃ