Buddhacarita (અન્ય આવૃત્તિ) · અધ્યાય 10

ઇતિ બુદ્ધચરિતે મહાકાવ્યે કુમારાન્વેષણોં નામ નવમઃ સર્ગઃ ॥ 9 ॥
ચન્તો x
સ રાજવત્સઃ પૃથુપીનવક્ષાસ્તૌ હવ્યમન્ત્રાધિકૃતૌ વિહાય ।
ઉત્તીર્ય ગઙ્ગાં પ્રચલત્તરઙ્ગાં શ્રીમદ્ગૃહં રાજગૃહં જગામ

શૈલૈઃ સુગુપ્તં ચ વિભૂષિતં ચ ધૃતં ચ પૂતં ચ શિવૈસ્તપોદૈઃ ।
પઞ્ચાચલાઙ્કં નગરં પ્રપેદે શાન્તઃ સ્વયંભૂરિવ નાકપૃષ્ઠમ્

ગામ્ભીર્યમોજશ્ચ નિશામ્ય તસ્ય વપુશ્ચ દીપ્તં પુરુષાનતીત્ય ।
વિસિસ્મિયે તત્ર જનસ્તદાનીં સ્થાણૂવ્રતસ્યેવ વૃષાધ્વજાસ્ય

તં પ્રેક્ષ્ય યો ઽન્યેન યયૌ સ તસ્થૌ યસ્તત્ર તસ્થૌ પથિ સો ઽન્વગચ્છત્ ।
દ્રુતં યયૌ યઃ સ જગામ ધીરં યઃ કશ્ચિદાસ્તે સ્મ સ ચોત્પપાત

કશ્ચિત્તમાનર્ચ જનઃ કરાભ્યાં સત્કૃત્ય કશ્ચિચ્છિરસા વવન્દે ।
સ્નિગ્ધેન કશ્ચિદ્વચસાભ્યનન્દનૈનં જગામાપ્રતિપૂજ્ય કશ્ચિત્

તં જિહ્રિયુઃ પ્રેક્ષ્ય વિચિત્રવેષાઃ પ્રકીર્ણવાચઃ પથિ મૌનમીયુઃ ।
ધર્મસ્ય સાક્ષાદિવ સંનિકર્ષે ન કશ્ચિદન્યાયમતિર્બભૂવ

અન્યક્રિયાણામપિ રાજમાર્ગે સ્ત્રીણાં નૃણાં વા બહુમાનપૂર્વમ્ ।
તં દેવકલ્પં નરદેવસૂનું નિરીક્ષમાણા ન તતર્પ દૃષ્ટિઃ

ભ્રુવૌ લલાટં મુખમીક્ષણે વા વપુઃ કરૌ વા ચરણૌ ગતિં વા ।
યદેવ યસ્તસ્ય દદર્શ તત્ર તદેવ તસ્યાથ બબન્ધ ચક્ષુઃ

દૃષ્ટ્વા ચ સોર્ણભ્રુવમાયતાક્ષં જ્વલચ્છરીરં શુભજાલહસ્તમ્ ।
ત ભિક્ષુવેષં ક્ષિતિપાલનાર્હ સંચુક્ષુભે રાજગૃહસ્ય લક્ષ્મીઃ

શ્રેણ્યો ઽથ ભર્તા મગધાજિરસ્ય બાહ્યાદ્વિમાનાદ્વિપુલં જનૌઘમ્ ।
દદર્શ પપ્રચ્છ ચ તસ્ય હેતું તતસ્તમસ્મૈ પુરુષઃ શશંસ

જ્ઞાનં પરં વા પૃથિવીશ્રિયં વા વિપ્રૈર્ય ઉક્તો ઽધિગમિષ્યતીતિ ।
સ એષ શાક્યાધિપતેસ્તનૂજો નિરીક્ષ્યતે પ્રવ્રજિતો જનેન

તતઃ શ્રુતાર્થો મનસાગતાસ્થો રાજા બભાષે પુરુષં તમેવ ।
વિજ્ઞાયતાં ક્વ પ્રતિગચ્છતીતિ તથેત્યથૈનં પુરુષો ઽન્વગચ્છત્

અલોલચક્ષુર્યુગમાત્રદર્શી નિવૃત્તવાગ્યન્ત્રિતમન્દગામી ।
ચચાર ભિક્ષાં સ તુ ભિક્ષુવર્યો નિધાય ગાત્રાણિ ચલં ચ ચેતઃ

આદાય ભૈક્ષં ચ યથોપપન્નં યયૌ ગિરેઃ પ્રસ્રવણં વિવિક્તમ્ ।
ન્યાયેન તત્રાભ્યવહૃત્ય ચૈનન્મહીધરં પાણ્ડવમારુરોહ

તસ્મિન્નવૌ લોધ્રવનોપગૂઢે મયૂરનાદપ્રતિપુર્ણકુઞ્જે ।
કાષાયવાસાઃ સ બભૌ નૃસૂર્યો યથોદયસ્યોપરિ બાલસૂર્યઃ

તત્રૈનમાલોક્ય સ રાજભૃત્યઃ શ્રેણ્યાય રાજ્ઞે કથયાંચકાર ।
સંશ્રુત્ય રાજા સ ચ બાહુમાન્યાત્તત્ર પ્રતસ્થે નિભૃતાનુયાત્રઃ

સ પાણ્ડવં પાણ્ડવતુલ્યવીર્યઃ શૈલોત્તમં શૈલસમાનવર્ષ્મા ।
મૌલીધરઃ સિંહગતિર્નૃસિંહશ્ચલત્સટઃ સિંહ ઇવારુરોહ

તતઃ સ્મ તસ્યોપરિ શૃઙ્ગભૂતં શાન્તેન્દ્રિયં પશ્યતિ બોધિસત્ત્વમ્ ।
પર્યઙ્કમાસ્થાય વિરોચમાનં શશાઙ્કમુદ્યન્તમિવાભ્રકુઞ્જાત્

તં રુપલક્ષ્મ્યા ચ શમેન ચૈવ ધર્મસ્ય નિર્માણમિવોપવિષ્ટમ્ ।
સવિસ્મયઃ પ્રશ્રયવાન્નરેન્દ્રઃ સ્વયંભૂવં શક્ર ઇવોપતસ્થે

તં ન્યાયતો ન્યાયવિદાં વરિષ્ઠં સમેત્ય પપ્રચ્છ ચ ધાતુસામ્યમ્ ।
સ ચાપ્યવોચત્સદૃશેન સામ્ના નૃપં મનઃસ્વાસ્થ્યમનામયં ચ

તતઃ શુચૌ વારણકર્ણનીલે શિલાતલે સંનિષસાદ રાજા ।
ઉપોપવિશ્યાનુમતશ્ચ તસ્ય ભાવં વિજિજ્ઞાસુરિદં બભાષે

પ્રીતિઃ પરા મે ભવતઃ કુલેન ક્રમાગતા ચૈવ પરીક્ષિતા ચ ।
જાતા વિવક્ષા સ્વવયો યતો મે તસ્માદિદં સ્નેહવચો નિબોધ

આદિત્યપૂર્વ વિપુલં કુલં તે નવં વયો દીપ્તમિદં વપુશ્ચ ।
કસ્માદિયં તે મતિરક્રમેણ ભૈક્ષાક એવાભિરતા ન રાજ્યે

ગાત્રં હિ તે લોહિતચન્દનાર્હં કાષાયસંશ્લેષમનર્હમેતત્ ।
હસ્તઃ પ્રજાપાલનયોગ્ય એષ ભોક્તું ન ચાર્હઃ પરદત્તમન્નમ્

તત્સૌમ્ય રાજ્યં યદિ પૈતૃકં ત્વં સ્નેહાત્પિતુર્નેચ્છસિ વિક્રમેણ ।
ન ચ ક્રમં મર્ષયિતું મતિસ્તે ભુઙ્ક્ષ્વાર્ધમસ્માદ્વિષયસ્ય શીઘ્રમ્

એવં હિ ન સ્યાત્સ્વજનાવમર્દઃ કાલક્રમેણાપિ શમશ્રયા શ્રીઃ ।
તસ્માત્કુરુષ્વ પ્રણયં મયિ ત્વં સદ્ભિઃ સહીયા હિ સતાં સમૃદ્ધિઃ

અથ ત્વિદાની કુલગર્વિતત્વાદસ્માસુ વિશ્રમ્ભગુણો ન તે ઽસ્તિ ।
વ્યૂઢાન્યનીકાનિ વિગાહ્ય બાણૈર્મયા સહાયેન પરાન્ જિગીષ

તદ્બુદ્ધિમત્રાન્યતરાં વૃણીષ્વ ધર્માર્થકામાન્વિધિવદ્ભજસ્વ ।
વ્યત્યસ્ય રાગાદિહ હિ ત્રિવર્ગ પ્રેત્યેહ ચ ભ્રંશમવાપ્નુવન્તિ

યો હ્યર્થધર્મૌ પરિપીડ્ય કામઃ સ્યાદ્ધર્મકામૌ પરિભૂય ચાર્થઃ ।
કામાર્થયોશ્ચોપરમેણ ધર્મસ્ત્યાજ્યઃ સ કૃત્સ્નો યદિ કાઙ્ક્ષિતો ઽર્થઃ

તસ્માત્ત્રિવર્ગસ્ય નિષેવણેન ત્વં રૂપમેતત્સફલં કુરુષ્વ ।
ધર્માર્થકામાધિગમં હ્યનૂનં નૃણામનૂનં પુરુષાર્થમાહુઃ

તન્નિષ્ફલૌ નાર્હસિ કર્તુમેતૌ પીનૌ ભુજૌ ચાપવિકર્ષણાર્હૌ ।
માન્ધાતૃવજ્જેતુમિમૌ હિ યોગ્યૌ લોકાનપિ ત્રીનિહ કિં પુનર્ગામ્

સ્નેહેન ખલ્વેતદહં બ્રવીમિ નૈશ્વર્યરાગેણ ન વિસ્મયેન ।
ઇમં હિ દૃષ્ટ્વા તવ ભિક્ષુવેષં જાતાનુકમ્પો ઽસ્મ્યપિ ચાગતાશ્રુઃ

યાવત્સ્વવંશપ્રતિરૂપ રૂપં ન તે જરાભ્યેત્યભિભૂય ભૂયઃ ।
તદ્ભુઙ્ક્ષ્વ ભિક્ષાશ્રમકામ કામાન્ કાલે ઽસિ કર્તા પ્રિયધર્મ ધર્મમ્

શક્નોતિ જીર્ણઃ ખલુ ધર્મમાપ્તું કામોપભોગેષ્વગતિર્જરાયાઃ ।
અતશ્ચ યૂનઃ કથયન્તિ કામાન્મધ્યસ્ય વિત્તં સ્થવિરસ્ય ધર્મમ્

ધર્મસ્ય ચાર્થસ્ય ચ જીવલોકે પ્રત્યર્થિભુતાનિ હિ યૌવનાનિ ।
સંરક્ષ્યમાણાન્યપિ દુર્ગ્રહાણિ કામા યતસ્તેન પથા હરન્તિ

વયાંસિ જીર્ણાનિ વિમર્શવન્તિ ધીરાણ્યવસ્થાનપરાયણાનિ ।
અલ્પેન યત્નેન શમાત્મકાનિ ભવન્ત્યગત્યૈવ ચ લજ્જયા ચ

અતશ્ચ લોલં વિષયપ્રધાનં પ્રમત્તમક્ષાન્તમદીર્ઘદર્શિ ।
બહુચ્છલં યૌવનમભ્યતીત્ય નિસ્તીર્ય કાન્તારમિવાશ્વસન્તિ

તસ્માદધીરં ચપલપ્રમાદિ નવં વયસ્તાવદિદં વ્યપૈતુ ।
કામસ્ય પૂર્વ હિ વયઃ શરવ્યં ન શક્યતે રક્ષિતુમિન્દ્રિયેભ્યઃ

અથો ચિકીર્ષા તવ ધર્મ એવ યજસ્વ યજ્ઞં કુલધર્મ એષઃ ।
યજ્ઞૈરધિષ્ઠાય હિ નાગપૃષ્ઠં યયૌ મરુત્વાનપિ નાકપૃષ્ઠમ્

સુવર્ણકેયૂરવિદષ્ટબાહવો મણિપ્રદીપોજ્જ્વલચિત્રમૌલયઃ ।
નૃપર્ષયસ્તાં હિ ગતિં ગતા મખૈઃ શ્રમેણ યામેવ મહર્ષયો યયુઃ

ઇત્યેવં મગધપતિર્વચો બભાષે યઃ સમ્યગ્વલાભિદિવ બ્રુવન્ બભાસે ।
તચ્છ્રુત્વા ન સ વિચચાલ રાજસૂનુઃ કૈલાસો ગિરિરિવ નૈકચિત્રસાનુઃ