Buddhacarita (another edition) · Chapter 1

Aśvaghoṣa: Buddhacarita
CANTO 1
aikṣvāka ikṣvākusamaprabhāvaḥśākyeṣvaśakyeṣu viśuddhavṛttaḥ /
priyaḥ śaraccandra iva prajānāṃ śuddhodano nāma babhūva rājā

tasyendrakalpasya babhūva patnī dīptyā narendrasya samaprabhāvā /
padmeva lakṣmīḥ pṛthivīva dhīrā māyeti nāmnānupameva māyā

sārdha tayāsau vijahāra rājā nācintayadvaiśravaṇasya lakṣmīm /
tataśca vidheva samādhiyuktā garbha dadhe pāpavivarjitā sā

prāggarbhadhānnānmanujendrapatnī sitaṃ dadarśa dviparājamekam /
svapne viśantaṃ vapurātmanaḥ sā na tannimittaṃ samavāpa tāpam

sā tasya devapratimasya devī garbheṇa vaṃśaśriyamudvahantī /
śramaṃ na lebhe na śucaṃ na māyāṃ gantuṃ vanaṃ sā nibhṛtaṃ cakāṅkṣa

sā lumbinī nāma vanāntabhūmiṃ citradrūmāṃ caitrarathābhirāmām /
dhyānānukūlāṃ vijanāmiyeṣa tasyāṃ nivāsāya nṛpaṃ babhāṣe

āryāśayāṃ tāṃ pravaṇāṃ ca dharme vijñāya kautūhalaharṣapūrṇaḥ /
śivāt purād bhūmipatirjagāma tatprītaye nāpi vihārahetoḥ

tasminvane śrīmati rājapatnī prasūtikālaṃ samavekṣamāṇā /
śayyāṃ vitānopahitāṃ prapede nārīsahasrairabhinandyamānā

tataḥ prasannaśca babhūva puṣyastasyāśca devyā vratasaṃskṛtāyāḥ /
pārśvātsuto lokahitāya jajñe nirvedanaṃ caiva nirāmayaṃ ca

ūroryathaurvasya pṛthośca hastānmāndhāturindrapratimasya mūrdhnaḥ /
kakṣīvataścaiva bhujāṃsadeśāttathāvidhaṃ tasya babhūva janma

krameṇa garbhādabhiniḥsṛtaḥ san babhau cyutaḥ khādiva yonyajātaḥ /
kalpeṣvanekeṣu ca bhāvitātmā yaḥ saṃprajānansuṣuve na mūḍhaḥ

dīptyā ca dhairyeṇa ca yo rarāja bālo ravibhūmimivāvatīrṇaḥ /
tathātidīpto 'pi nirīkṣyamāṇo jahāra cakṣūṃṣi yathā śaśāṅkaḥ

sa hi svagātraprabhayojjvalantyā dīpaprabhāṃ bhāskaravanmumoṣa /
mahārhajāmbūnadacāruvarṇo vidyotayāmāsa diśaśca sarvāḥ

anākulānyubjasamudgatāni niṣpeṣavadvyāyatavikramāṇi /
tathaiva dhīrāṇi padāni sapta saptarṣitārāsadṛśo jagāma

bodhāya jāto 'smi jagaddhitārthamantyā bhavotpattiriyaṃ mameti /
caturdiśaṃ siṃhagatirvilokya vāṇī ca bhavyārthakarīmuvāca

khātprasrūte candramarīciśubhre dve vāridhāre śiśiroṣṇavīrye /
śarīrasaṃsparśasukhāntarāya nipetaturmūrdhani tasya saumye

śrīmadvitāne kanakojjvalāṅge vaiḍūryapāde śayane śayānam /
yadgauravātkāñcanapadmahastā yakṣādhipāḥ saṃparivārya tasthuḥ

adṛśyabhāvāśca divaukasaḥ khe yasya prabhāvātpraṇataiḥ śīrobhiḥ /
ādhārayan pāṇḍaramātapatraṃ bodhāya jepuḥ paramāśiṣaśca

mahoragā dharmaviśeṣatarṣād buddheṣvatīteṣu kṛtādhikārāḥ /
yamavyajan bhaktiviśiṣṭanetrā mandārapuṣpaiḥ samavākiraṃśca

tathāgatotpādaguṇena tuṣṭāḥ śuddhādhivāsāśca viśuddhasattvāḥ /
devā nanandurvigate 'pi rāge magnasya duḥkhe jagato hitāya

yasya prasūtau girirājakīlā vātāhatā nauriva bhūścacāla /
sacandanā cotpalapadmagarbhā papāta vṛṣṭirgaganādanabhrāt

vātā vavuḥ sparśasukhā manojñā divyāni vāsāṃsyavapātayantaḥ /
sūryaḥ sa evābhyadhikaṃ cakāśe jajvāla saumyārciranīrito 'gniḥ

prāguttare cāvasathapradeśe kūpaḥ svayaṃ prādurabhūtsitāmbuḥ
antaḥpurāṇyāgatavismayāni yasmin kriyāstīrtha iva pracakruḥ

dharmārthibhirbhūtagaṇaiśca divyaistaddarśanārtha vanamāpupūre /
kautūhalenaiva ca pādapebhyaḥ puṣpāṇyakāle 'pyavapātayadbhiḥ

bhūtairasaumyaiḥ parityaktahiṃsairnākāri pīḍā svagaṇe pare vā /
loke hi sarvāśca vinā prayāsaṃ rujo narāṇāṃ śamayāṃbabhūvuḥ

kalaṃ praṇeduḥ mṛgapakṣiṇaśca śāntāmbuvāhāḥ sarito babhūvuḥ /
diśaḥ prasedurvimale nirabhre vihāyase dundubhayo nineduḥ

lokasya mokṣāya gurau prasūte śamaṃ prapede jagadavyavastham /
prāpyeva nāthaṃ khalu nītimantam eko na māro mudamāpa loke

divyādbhutaṃ janma nirīkṣya tasya dhīro 'pi rājā bahukṣobhametaḥ /
snehādasau bhītipramodajanye dve vāridhāre mumuce narendraḥ

amānuṣī tasya niśamya śaktiṃ mātā prakṛtyā karuṇārdracittā /
prītā ca bhītā ca babhūva devī śītoṣṇamiśreva jalasya dhārā

nirīkṣamāṇā bhayahetumeva dhyātuṃ na śekuḥ vanitāḥ pravṛddhāḥ /
pūtāśca tā maṅgalakarma cakruḥ śivaṃ yayācuḥ śiśave suraughān

viprāśca khyātāḥ śrutaśīlavāgbhiḥ śrutvā nimittāni vicārya samyak /
mukhaiḥ praphullaiścakitaiśca dīptaiḥ / bhītaprasannaṃ nṛpametya procuḥ

śamepsavo ye bhuvi santi sattvāḥ / putraṃ vinecchanti guṇaṃ na kañcit /
tvatputra eṣo 'sti kulapradīpaḥ / nṛtyotsavaṃ tvadya vidhehi rājan

vihāya cintāṃ bhava śāntacitto modasva vaṃśastava vṛddhibhāgī /
lokasya netā tava putrabhūtaḥ duḥkhārditānāṃ bhuvi eṣa trātā

dīpaprabho 'yaṃ kanakojjvalāṅgaḥ sulakṣaṇairyaistu samanvito 'sti /
nidhirguṇānāṃ samaye sa gatāṃ buddharṣibhāvaṃ paramāṃ śriyaṃ vā

icchedasau vai pṛthivīśriyaṃ cet nyāyena jitvā pṛthivī samagrām /
bhūpeṣu rājeta yathā prakāśaḥ graheṣu sarveṣu ravervibhāti

mokṣāya cedvā vanameva gacchet / tattvena samyak sa vijitya sarvān /
matān pṛthivyāṃ bahumānametaḥ rājeta śaileṣu yathā sumeruḥ

yathā hiraṇyaṃ śuci dhātumadhye merurgirīṇāṃ sarasāṃ samudraḥ /
tārāsu candrastapatāṃ ca sūryaḥ putrastathā te dvipadeṣu varyaḥ

tasyākṣiṇī nirnimiṣe viśāle snigdhe ca dīpte vimale tathaiva /
niṣkampakṛṣṇāyataśuddhapakṣme draṣṭuṃ samarthe khalu sarvabhāvān

kasmānnu hetoḥ kathitānbhavadbhiḥ varānguṇān dhārayate kumāraḥ /
prāpurna pūrve munayo nṛpāśca rājñeti pṛṣṭā jagadus dvijāstam

khyātāni karmāṇi yaśo matiśca pūrva na bhūtāni bhavanti paścāt /
guṇā hi sarvāḥ prabhavanti hetoḥ nidarśanānyatra ca no nibodha

yadrājaśāstraṃ bhṛguraṅgirā vā na cakraturvaśakarāvṛṣī tau /
tayoḥ sutau saumya sasarjatustatkālena śukraśca bṛhaspatiśca

sārasvataścāpi jagāda naṣṭaṃ vedaṃ punaryaṃ dadṛśurna pūrve /
vyāsastathainaṃ bahudhā cakāra na yaṃ vasiṣṭhaḥ kṛtavānaśaktiḥ

vālmīkirādau ca sasarja padyaṃ jagrantha yanna cyavano maharṣiḥ /
cikitsitaṃ yacca cakāra nātriḥ paścāttadātreya ṛṣirjagāda

yacca dvijatvaṃ kuśiko na lebhe tadgādhinaḥ sunūravāpa rājan /
velāṃ samudre sagaraśca dadhre nekṣvākavo yāṃ prathamaṃ babandhuḥ

ācāryakaṃ yogavidhau dvijānāmaprāptamanyairjanako jagāma /
khyātāni karmāṇi ca yāni śaureḥ śūrādayasteṣvabalā babhūvuḥ

tasmātpramāṇaṃ na vayo na vaṃśaḥ kaścitkvacicchraiṣṭhyamupaiti loke /
rājñāmṛṣīṇāṃ ca hi tāni tāni kṛtāni putrairakṛtāni pūrvaiḥ

evaṃ nṛpaḥ pratyayitairdvijaistairāśvāsitaścāpyabhinanditaśca /
śaṅkāmaniṣṭāṃ vijahau manastaḥ praharṣamevādhikamāruroha

prītaśca tebhyo dvijasattamebhyaḥ satkārapūrva pradadau dhanāni /
bhūyādayaṃ bhūmipatiryathokto yāyājjarāmetya vanāni ceti

atho nimittaiśca tapobalācca tajjanma janmāntakarasya buddhvā /
śākyeśvarasyālayamājagāma saddharmatarṣādasito maharṣiḥ

taṃ brahmavidbrahmavidaṃ jvalantaṃ brāhmyā śriyā caiva tapaḥśriyā ca /
rājño gururgauravasatkriyābhyāṃ praveśāyāmāsa narendrasadma

sa pārthivāntaḥpurasaṃnikarṣa kumārajanmāgataharṣavegaḥ /
viveśa dhīro vanasaṃjñayeva tapaḥprakarṣācca jarāśrayācca

tato nṛpastaṃ munimāsanasthaṃ pādyārdhyapūrvaṃ pratipūjya samyak /
nimantrayāmāsa yathopacāraṃ purā vasiṣṭhaṃ sa ivāntidevaḥ

dhanyo 'smyanugrāhyamidaṃ kulaṃ me / yanmāṃ didṛkṣurbhagavānupetaḥ /
ājñāpyatāṃ kiṃ karavāṇi saumya śiṣyo 'smi viśrambhitumarhasīti

evaṃ nṛpeṇopanimantritaḥ sansarveṇa bhāvena muniryathāvat /
sa vismayotphullaviśāladṛṣṭirgambhīradhīrāṇi vacāṃsyuvāca

mahātmani tvayyupapannametatpriyātithau tyāgini dharmakāme /
sattvānvayajñānavayo 'nurūpā snigdhā yadevaṃ mayi me matiḥ syāt

etacca tadyena nṛparṣayaste / dharmeṇa sūkṣmeṇa dhanānyavāpya /
nityaṃ tyajanto vidhivadbabhūvustapobhirāḍhyā vibhavairdaridrāḥ

prayojanaṃ yattu mamopayāne tanme śṛṇu prītimupehi ca tvam /
divyā mayādityapathe śrutā vāgbodhāya jātastanayastaveti

śrutvā vacastacca manaśca yuktvā jñātvā nimittaiśca tato 'smyupetaḥ /
didṛkṣayā śākyakuladhvajasya śakradhvajasyeva samucchritasya

ityetadevaṃ vacanaṃ niśamya praharṣasaṃbhrāntagatinarendraḥ /
ādāya dhātryaṅkagataṃ kumāraṃ saṃdarśayāmāsa tapodhanāya

cakrāṅkapādaṃ sa tato maharṣirjālāvanaddhāṅgulipāṇipādam /
sorṇabhruvaṃ vāraṇavastikośaṃ savismayaṃ rājasutaṃ dadarśa

dhātryaṅkasaṃviṣṭamavekṣya cainaṃ devyaṅkasaṃviṣṭamivāgnisūnum /
babhūva pakṣmāntavicañcitāśrurniśvasya caiva tridivonmukho 'bhūt

dṛṣṭvāsitaṃ tvaśrupariplutākṣaṃ / snehāttanūjasya nṛpaścakampe /
sagadgadaṃ bāṣpakaṣāyakaṇṭhaḥ papraccha sa prāñjalirānatāṅgaḥ

alpāntaraṃ yasya vapuḥ surebhyo bavhadbhutaṃ yasya ca janma dīptam /
yasyottamaṃ bhāvinamāttha cārtha taṃ prekṣya kasmāttava dhīra bāṣpaḥ

api sthirāyurbhagavan kumāraḥ kaccinna śokāya mama prasūtaḥ /
labdhaḥ kathaṃcitsalilāñjalirme na khalvimaṃ pātumupaiti kālaḥ

apyakṣayaṃ me yaśaso nidhānaṃ kacciddhruvo me kulahastasāraḥ /
api prayāsyāmi sukhaṃ paratra supto 'pi putre 'nimiṣaikacakṣuḥ

kaccinna me jātamaphullameva kulapravālaṃ pariśoṣabhāgi /
kṣipraṃ vibho brūhi na me 'sti śāntiḥ snehaṃ sute vetsi hi bāndhavānām

ityāgatāvegamaniṣṭabuddhyā buddhvā narendraṃ sa munirbabhāṣe /
mā bhūnmatiste nṛpa kācidanyā niḥsaṃśayaṃ tadyadavocamasmi

nāsyānyathātvaṃ prati vikriyā me svāṃ vañcanāṃ tu prati viklavo 'smi /
kālo hi me yātumayaṃ ca jāto jātikṣayasyāsulabhasya boddhā

vihāya rājyaṃ viṣayeṣvanāsthastīvraiḥ prayatnairadhigamya tattvam /
jagatyayaṃ mohatamo nihantuṃ jvaliṣyati jñānamayo hi sūryaḥ

duḥkhārṇavādvyādhivikīrṇaphenājjarātaraṅgānmaraṇogravegāt /
uttārayiṣyatyayamuhyamānamārta jagajjñānamahāplavena

prajñāmbuvegāṃ sthiraśīlavaprāṃ samādhiśītāṃ vratacakravākām /
asyottamāṃ dharmanadī pravṛtāṃ / tṛṣṇārditaḥ pāsyati jīvalokaḥ

duḥkhārditebhyo viṣayāvṛtebhyaḥ saṃsārakāntārapathasthitebhyaḥ /
ākhyāsyati hyeṣa vimokṣamārga mārgapranaṣṭebhya ivādhvagebhyaḥ

vidahyamānāya janāya loke rāgāgnināyaṃ viṣayendhanena /
pralhādamādhāsyati dharmavṛṣṭyā vṛṣṭyā mahāmegha ivātapānte

tṛṣṇārgalaṃ mohatamaḥkapāṭaṃ dvāraṃ prajānāmapayānahetoḥ /
vipāṭayiṣyatyayamuttamena saddharmatāḍena durāsadena

svairmohapāśaiḥ pariveṣṭitasya duḥkhābhibhūtasya nirāśrayasya /
lokasya saṃbudhya ca dharmarājaḥ kariṣyate bandhanamokṣameṣaḥ

tanmā kṛthāḥ śokamimaṃ prati tvamasminsa śocyo 'sti manuṣyaloke /
mohena vā kāmasukhairmadādvā yo naiṣṭhikaṃ śroṣyati nāsya dharmam

bhraṣṭasya tasmācca guṇādato me dhyānāni labdhvāpyakṛtārthataiva /
dharmasya tasyāśravaṇādahaṃ hi manye vipattiṃ tridive 'pi vāsam

iti śrutārthaḥ sasuhṛtsadārastyaktvā viṣādaṃ mumude narendraḥ /
evaṃvidho 'yaṃ tanayo mameti mene sa hi svāmapi sāravattām

ārṣeṇa mārgeṇa tu yāsyatīti cintāvidheyaṃ hṛdayaṃ cakāra /
na khalvasau na priyadharmapakṣaḥ / saṃtānanāśāttu bhayaṃ dadarśa

atha munirasito nivedya tattvaṃ sutaniyataṃ sutaviklavāya rājñe /
sabahumatumudīkṣyamāṇarūpaḥ pavanapathena yathāgataṃ jagāma

kṛtamitiranujāsutaṃ ca dṛṣṭvā munivacanaśravaṇe ca tanmatau ca /
bahuvidhamanukampayā sa sādhuḥ priyasutavadviniyojayāṃcakāra

narapatirapi putrajanmatuṣṭo viṣayagatāni vimucya bandhanāni /
kulasadṛśamacīrakaradyathāvatpriyatanayastanayasya jātakarma

daśasu pariṇateṣvahaḥsu caiva prayatamanāḥ parayā mudā parītaḥ /
akuruta japahomamaṅgalādyāḥ paramabhavāya sutasya devatejyāḥ

api ca śatasahasrapūrṇasaṃkhyāḥ sthirabalavattanayāḥ sahemaśṛṅgīḥ /
anupagatajarāḥ payasvinīrgāḥ svayamadadātsutavṛddhaye dvijebhyaḥ

bahuvidhaviṣayāstato yatātmā svahṛdayatoṣakarīḥ kriyā vidhāya /
guṇavati niyate śive muhūrte matimakaronmuditaḥ purapraveśe

dviradaradamayīmatho mahārhā sitasitapuṣpabhṛtāṃ maṇipradīpām /
abhajata śivikāṃ śivāya devī tanayavatī praṇipatya devatābhyaḥ

puramatha purataḥ praveśya patnīṃ sthavirajanānugatāmapatyanāthām /
nṛpatirapi jagāma paurasaṃghairdivamamarairmaghavānivārcyamānaḥ

bhavanamatha vigāhya śākyarājo bhava iva ṣaṇmukhajanmanā pratītaḥ /
idamidamiti harṣapūrṇavaktro bahuvidhapuṣṭiyaśaskaraṃ vyadhatta

iti narapatiputrajanmavṛddhyā sajanapadaṃ kapilāvhayaṃ puraṃ tat /
dhanadapuramivāpsaro 'vakīrṇa muditamabhūnnalakūbaraprasūtau