Brihat Samhita · Chapter 24
kanaka^śilā^caya^vivarajatarukusumāsaṅgimadhukarānurute/
bahu^vihaga^kalaha^surayuvati^gīta^mandra^svana^upavane//
suranilaya^śikhari^śikhare bṛhaspatir nāradāya yān āha/
garga^parāśara^kāśyapa^mayāś ca yān śiṣya^saṅghebhyaḥ//
tān avalokya yathāvat prājāpatya^indusamprayogārthān/
*alpa[K.svalpa]granthenāhaṃ tān evābhyudyato vaktum//
prājeśam āṣāḍhatamisrapakṣe kṣapākareṇa^upagataṃ samīkṣya/
vaktavyam iṣṭaṃ jagato +aśubhaṃ vā śāstropadeśād grahacintakena//
yogo yathānāgata eva vācyaḥ sa dhiṣṇyayogaḥ karaṇe mayoktaḥ/
candrapramāṇadyutivarṇamārgair utpātavātaiś ca phalaṃ *nigadyam[K.nigādyam]//
purād udag *yat[K.yat] purato +api vā sthalaṃ
tryahoṣitas tatra hutāśatatparaḥ/
grahān sanakṣatragaṇān samālikhet
sadhūpapuṣpair balibhiś ca pūjayet//
saratna^toya^auṣadhibhiś caturdiśaṃ
tarupravālāpihitaiḥ supūjitaiḥ/
akālamūlaiḥ kalaśair alaṅkṛtaṃ
kuśāstṛtaṃ sthaṇḍilam āvased dvijaḥ//
ālabhya mantreṇa mahāvratena
bījāni sarvāṇi nidhāya kumbhe/
plāvyāni cāmīkara^darbha^toyair
homo marudvāruṇa^*soma[K.saumya]mantraiḥ//
ślakṣṇāṃ patākām asitāṃ vidadhyād
daṇḍapramāṇāṃ triguṇocchritāṃ ca/
ādau kṛte diggrahaṇe nabhasvān
grāhyas tayā yogagate śaśāṅke//
tatrārdhamāsāḥ praharair vikalpyā
varṣānimittaṃ divasās tadaṃśaiḥ/
savyena gacchan śubhadaḥ sadaiva
yasmin pratiṣṭhā balavān sa vāyuḥ//
vṛtte tu yoge +aṅkuritāni yāni
santīha bījāni dhṛtāni kumbhe/
yeṣāṃ tu yo +aṃśo +aṅkuritas tadaṃśas
teṣāṃ vivṛddhiṃ samupaiti nānyaḥ//
śānta^pakṣi^mṛga^rāvitā diśo nirmalaṃ viyadanindito +anilaḥ/
śasyate śaśini *rohiṇīgate[K.rohiṇīyate] meghamārutaphalāni vacmy ataḥ//
kva cid asitasitaiḥ sitaiḥ kvacic ca
kva cid asitair bhujagair ivāmbuvāhaiḥ/
valita^jaṭhara^pṛṣṭha^mātra^dṛśyaiḥ
sphurita^taḍid^rasanair vṛtaṃ viśālaiḥ//
vikasita^kamala^udara^avadātair
aruṇakaradyutirañjita^upakaṇṭhaiḥ/
churitam iva viyad^ghanair vicitrair
madhukara^kuṅkuma^kiṃśuka^avadātaiḥ//
asita^ghana^niruddham eva vā
calita^taḍit^suracāpa^citritam/
dvipa^mahiṣa^kula^ākulī^kṛtaṃ
vanam iva dāvaparītam ambaram//
atha vā^añjana^śaila^śilā^nicaya^pratirūpa^dharaiḥ sthagitaṃ gaganam/
hima^mauktika^śaṅkha^śaśāṅka^kara^dyuti^hāribhir ambudharair atha vā//
taḍid^dhaima^kakṣyair balāka^agradantaiḥ
sravad^vāri^dānaiś calat^prānta^hastaiḥ/
vicitra^indracāpadhvaja^ucchrāyaśobhais
tamālālinīlair vṛtaṃ ca^abda^nāgaiḥ//
sandhyānurakte nabhasi sthitānām
indīvara^śyāma^rucāṃ ghanānām/
vṛndāni pītāmbaraveṣṭitasya
kāntiṃ hareś corayatāṃ yadā vā//
saśikhi^cātaka^dardura^niḥsvanair
yadi vimiśritamandrapaṭusvanāḥ/
kham avatatya digantavilambinaḥ
saliladāḥ salilaughamucaḥ kṣitau//
nigaditarūpair jaladharajālais
tryaham avaruddhaṃ dvyaham atha vā^ahaḥ/
yadi viyad evaṃ bhavati subhikṣaṃ
muditajanā ca pracurajalā bhūḥ//
rūkṣair alpair mārutā^kṣipta^dehair
uṣṭra^dhvāṅkṣa^preta^śākhāmṛga^ābhaiḥ/
anyeṣāṃ vā ninditānāṃ *svarūpair[K.sarūpair]
mūkaiś cābdair no śivaṃ nāpi vṛṣṭiḥ//
vigata^ghane vā viyati vivasvān
amṛdumayūkhaḥ salilakṛd evam/
sara iva phullaṃ niśi kumudāḍhyaṃ
kham uḍuviśuddhaṃ yadi ca suvṛṣṭyai//
pūrvodbhūtaiḥ sasyaniṣpattir abdair
āgneyāśāsambhavair agnikopaḥ/
yāmye sasyaṃ kṣīyate nairṛte *+ardhaṃ[K.arghaṃ K's tr. ardhaṃ]
paścāj jātaiḥ śobhanā vṛṣṭir abdaiḥ//
vāyavyotthair vātavṛṣṭiḥ kvacic ca
puṣṭā vṛṣṭiḥ saumya^kāṣṭhā^samutthaiḥ/
śreṣṭhaṃ sasyaṃ sthāṇudiksampravṛddhair
vāyuś ca^evaṃ dikṣu dhatte phalāni//
ulkānipātās taḍito +aśaniś ca
digdāha^nirghāta^mahīprakampāḥ/
nādā mṛgāṇāṃ sapatatriṇāṃ ca
grāhyā yatha^eva ambudharās tatha^eva//
nāmāṅkitais tair udagādikumbhaiḥ
pradakṣiṇaṃ śrāvaṇamāsapūrvaiḥ/
pūrṇaiḥ sa māsaḥ salilasya dātā
*srutair[K.srutar] avṛṣṭiḥ parikalpyam ūnaiḥ//
anyaiś ca kumbhair nṛpa^nāmacihnair
deśāṅkitaiś ca^apy aparais tatha^eva/
bhagnaiḥ srutair nyūnajalaiḥ supūrṇair
bhāgyāni vācyāni yathānurūpam//
dūrago nikaṭago +atha vā śaśī
dakṣiṇe pathi yathā tathā sthitaḥ/
rohiṇīṃ yadi yunakti sarvathā
kaṣṭam eva jagato vinirdiśet//
spṛśann udag yāti yadā śaśāṅkas
tadā suvṛṣṭir bahula^upasargā/
asaṃspṛśan yogam udaksametaḥ
karoti vṛṣṭiṃ vipulāṃ śivaṃ ca//
rohiṇī^śakaṭa^madhya^saṃsthite
candramasy aśaraṇīkṛtā janāḥ/
kva^api yānti śiśuyācitāśanāḥ
sūryataptapiṭharāmbupāyinaḥ//
uditaṃ yadi śītadīdhitiṃ
prathamaṃ pṛṣṭhata eti rohiṇī/
śubham eva tadā smarāturāḥ
pramadāḥ *kāmavaśena[K.kāmivaśe ca] saṃsthitāḥ//
anugacchati pṛṣṭataḥ śaśī
*yadi[K.omitted] kāmī vanitām iva priyām/
makara^dhvaja^bāṇa^kheditāḥ
pramadānāṃ vaśagās tadā narāḥ//
āgneyyāṃ diśi candramā yadi bhavet tatra^upasargo mahān
nairṛtyāṃ samupadrutāni nidhanaṃ sasyāni yāntītibhiḥ/
prājeśāniladiksthite hima^kare sasyasya madhyaś cayo
yāte sthāṇudiśaṃ guṇāḥ subahavaḥ sasyārgha^*vṛṣṭyādayaḥ[K.vṛddhyādayaḥ]//
tāḍayed yadi ca yogatārakām āvṛṇoti vapuṣā yadāpi vā/
tāḍane bhayam uśanti dāruṇaṃ chādane *nṛpa^badho[K.nṛpa^vadho] +aṅganākṛtaḥ//
gopraveśasamaye +agrato vṛṣo yāti kṛṣṇapaśur eva vā puraḥ/
bhūri vāri śabale tu madhyamaṃ no site +ambuparikalpanāparaiḥ//
dṛśyate na yadi rohiṇīyutaś candramā nabhasi toyadāvṛte/
rugbhayaṃ mahadupasthitaṃ tadā bhūś ca bhūrijalasasyasaṃyutā//
25 svātiyogādhyāyaḥ
Original text: Bṛhatsaṃhitā · Edition: of A.V.Tripathi (Sarasvati Bhavan Granthamala Edition) with reference to H.Kern's text and his translation [variants marked by K. & K's tr.] and Utpala's commentary [marked by U.] · Data entry Michio Yano Mizue Sugita · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0