Brihat Samhita · Chapter 1
jayati jagataḥ prasūtir viśvātmā sahaja^bhūṣaṇaṃ nabhasaḥ/
druta^kanaka^sadṛśa^daśa^śata^mayūkha^mālā^arcitaḥ savitā//
prathama^muni^kathitam avitatham avalokya grantha^vistarasya artham/
na^atilaghu^vipula^racanābhir udyataḥ spaṣṭam abhidhātum//
muni^viracitam idam iti yac cirantanaṃ sādhu na manuja^grathitam/
tulye +arthe +akṣara^bhedād amantrake kā viśeṣa^uktiḥ//
kṣititanaya^divasa^vāro na śubhakṛd iti yadi pitāmaha^prokte/
kuja^dinam aniṣṭam iti vā ko +atra viśeṣo nṛ^divya^*kṛteḥ[K.kṛte]//
ābrahma^ādi^viniḥsṛtam ālokya grantha^vistaraṃ kramaśaḥ/
kriyamāṇakam eva +etat samāsato +ato mama^utsāhaḥ//
āsīt tamaḥ kila^idaṃ tatra^apāṃ taijase +abhavad dhaime/
svar^bhū^śakale brahmā viśvakṛd aṇḍe +arka^śaśi^nayanaḥ//
kapilaḥ pradhānam āha dravya^ādīn kaṇakabhug asya viśvasya/
kālaṃ kāraṇam eke svabhāvam apare jaguḥ karma//
tad alam ativistareṇa prasaṅga^vāda^artha^nirṇayo +atimahān/
jyotiḥśāstra^aṅgānāṃ vaktavyo nirṇayo +atra mayā//
jyotiḥśāstram aneka^bheda^viṣayaṃ skandha^traya^adhiṣṭhitaṃ
tat^kārtsnya^upanayasya nāma munibhiḥ saṃkīrtyate saṃhitā/
skandhe +asmin gaṇitena yā grahagatis tantra^abhidhānas tv asau
horā^anyo +aṅga^viniścayaś ca kathitaḥ skandhas tṛtīyo +aparaḥ//
vakra^anuvakra^astamaya^udaya^ādyās tārā^grahāṇāṃ karaṇe mayā^uktāḥ/
horāgataṃ vistaraśaś ca janma^yātrā^vivāhaiḥ saha pūrvam uktam//
praśna^pratipraśna^kathā^prasaṅgān sv^alpa^upayogān graha^sambhavāmś ca/
santyajya phalgūni ca sāra^bhūtaṃ bhūta^artham arthaiḥ sakalaiḥ pravakṣye//
2 sāṃvatsarasūtrādhyāyaḥ
atha^ataḥ sāṃvatsara^sūtraṃ vyākhyāsyāmaḥ
2.(1) tatra sāṃvatsaro +abhijātaḥ priya^darśano vinītaveṣaḥ satyavāg anasūyakaḥ samaḥ susaṃhitā^upacita^gātra^sandhir avikalaś cāru^kara^caraṇa^nakha^nayana^cibuka^daśana^śravaṇa^lalāṭa^bhrū^uttama^aṅgo vapuṣmān gambhīra^udātta^ghoṣaḥ/ prāyaḥ śarīra^ākāra^*anuvarttino[K.anuvartino] hi guṇā doṣāś ca bhavanti/
2.(2) tatra guṇāḥ---śucir dakṣaḥ pragalbho *vāggmī[K.vāgmī] pratibhānavān deśa^kāla^vit sāttviko na parṣad^bhīruḥ sahādhyāyibhir anabhibhavanīyaḥ kuśalo +avyasanī śāntika^pauṣṭika^abhicāra^snāna^vidyā^abhijño vibudha^arcana^vrata^upavāsa^nirataḥ svatantra^āścarya^utpādita^prabhāvaḥ pṛṣṭābhidhāyy anyatra daivāt yayād grahagaṇita^saṃhitā^horā^grantha^artha^vettā^iti/
2.(3) tatra grahagaṇite pauliśa^romaka^vāsiṣṭha^saura^paitāmaheṣu pañcasv eteṣu siddhānteṣu yuga^varṣa^ayana^ṛtu^māsa^pakṣa^ahorātra^yāma^muhūrta^*nāḍī[U.nāḍī^vināḍī]prāṇa^truṭi^truṭy^ādy^avayava^*ādikasya[K.ādyasya] kālasya kṣetrasya ca vettā/
2.(4) caturṇāṃ ca mānānāṃ saura^sāvana^nākṣatra^cāndrāṇām adhimāsaka^avama^sambhavasya ca kāraṇa^abhijñaḥ/
2.(5) ṣaṣṭy^abda^yuga^varṣa^māsa^dina^horā^adhipatīnāṃ *pratipatti[K.pratipattivi]^cchedavit/
2.(6) saura^ādīnāṃ ca mānānām *asadṛśa^sadṛśa[K.sadṛśa^asadṛśa]yogya^ayogyatva^pratipādana^paṭuḥ/
2.(7) siddhānta^bhede +apy ayana^nivṛttau pratyakṣaṃ sama^maṇḍala^lekhā^samprayoga^abhyudita^aṃśakānāṃ [K.ca] chāyā^jala^yantra^dṛg^gaṇita^sāmyena pratipādana^kuśalaḥ/
2.(8) sūrya^ādīnāṃ ca grahāṇām śīghra^manda^yāmya^uttara^nīca^uccagati^kāraṇa^abhijñaḥ/
2.(9) sūrya^candramasoś ca grahaṇe grahaṇa^ādi^mokṣa^kāla^dik^pramāṇa^sthiti^vimarda^varṇa^*ādeśānām[K.deśānām] anāgata^graha^samāgama^yuddhānām ādeṣṭā/
2.(10) pratyeka^graha^bhramaṇa^yojana^kakṣyā^pramāṇa^prativiṣaya^yojana^pariccheda^kuśalaḥ[K.kuśalo]/
2.(11) bhū^bhagaṇa^bhramaṇa^saṃsthāna^ādy^akṣa^avalambaka^aharvyāsa^cara^dala^kāla^rāśy^udaya^cchāyā^nāḍī^karaṇa^prabhṛtiṣu kṣetra^kāla^karaṇeṣv abhijñaḥ/
2.(12) nānā^codya^praśna^bheda^upalabdhi^janita^vāk^sāro nikaṣa^santāpa^abhiniveśaiḥ [K.viśuddhasya] kanakasya^iva^adhikataram amalīkṛtasya [K.śāstrasya]vaktā tantrajño bhavati[K.uktañ ca]/
Original text: Bṛhatsaṃhitā · Edition: of A.V.Tripathi (Sarasvati Bhavan Granthamala Edition) with reference to H.Kern's text and his translation [variants marked by K. & K's tr.] and Utpala's commentary [marked by U.] · Data entry Michio Yano Mizue Sugita · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0