બૃહત્સંહિતા · અધ્યાય 1

જયતિ જગતઃ પ્રસૂતિર્ વિશ્વાત્મા સહજ^ભૂષણં નભસઃ।
દ્રુત^કનક^સદૃશ^દશ^શત^મયૂખ^માલા^અર્ચિતઃ સવિતા॥

પ્રથમ^મુનિ^કથિતમ્ અવિતથમ્ અવલોક્ય ગ્રન્થ^વિસ્તરસ્ય અર્થમ્।
ન^અતિલઘુ^વિપુલ^રચનાભિર્ ઉદ્યતઃ સ્પષ્ટમ્ અભિધાતુમ્॥

મુનિ^વિરચિતમ્ ઇદમ્ ઇતિ યચ્ ચિરન્તનં સાધુ ન મનુજ^ગ્રથિતમ્।
તુલ્યે +અર્થે +અક્ષર^ભેદાદ્ અમન્ત્રકે કા વિશેષ^ઉક્તિઃ॥

ક્ષિતિતનય^દિવસ^વારો ન શુભકૃદ્ ઇતિ યદિ પિતામહ^પ્રોક્તે।
કુજ^દિનમ્ અનિષ્ટમ્ ઇતિ વા કો +અત્ર વિશેષો નૃ^દિવ્ય^*કૃતેઃ[ક્.કૃતે]॥

આબ્રહ્મ^આદિ^વિનિઃસૃતમ્ આલોક્ય ગ્રન્થ^વિસ્તરં ક્રમશઃ।
ક્રિયમાણકમ્ એવ +એતત્ સમાસતો +અતો મમ^ઉત્સાહઃ॥

આસીત્ તમઃ કિલ^ઇદં તત્ર^અપાં તૈજસે +અભવદ્ ધૈમે।
સ્વર્^ભૂ^શકલે બ્રહ્મા વિશ્વકૃદ્ અણ્ડે +અર્ક^શશિ^નયનઃ॥

કપિલઃ પ્રધાનમ્ આહ દ્રવ્ય^આદીન્ કણકભુગ્ અસ્ય વિશ્વસ્ય।
કાલં કારણમ્ એકે સ્વભાવમ્ અપરે જગુઃ કર્મ॥

તદ્ અલમ્ અતિવિસ્તરેણ પ્રસઙ્ગ^વાદ^અર્થ^નિર્ણયો +અતિમહાન્।
જ્યોતિઃશાસ્ત્ર^અઙ્ગાનાં વક્તવ્યો નિર્ણયો +અત્ર મયા॥

જ્યોતિઃશાસ્ત્રમ્ અનેક^ભેદ^વિષયં સ્કન્ધ^ત્રય^અધિષ્ઠિતં
તત્^કાર્ત્સ્ન્ય^ઉપનયસ્ય નામ મુનિભિઃ સંકીર્ત્યતે સંહિતા।
સ્કન્ધે +અસ્મિન્ ગણિતેન યા ગ્રહગતિસ્ તન્ત્ર^અભિધાનસ્ ત્વ્ અસૌ
હોરા^અન્યો +અઙ્ગ^વિનિશ્ચયશ્ ચ કથિતઃ સ્કન્ધસ્ તૃતીયો +અપરઃ॥

વક્ર^અનુવક્ર^અસ્તમય^ઉદય^આદ્યાસ્ તારા^ગ્રહાણાં કરણે મયા^ઉક્તાઃ।
હોરાગતં વિસ્તરશશ્ ચ જન્મ^યાત્રા^વિવાહૈઃ સહ પૂર્વમ્ ઉક્તમ્॥

પ્રશ્ન^પ્રતિપ્રશ્ન^કથા^પ્રસઙ્ગાન્ સ્વ્^અલ્પ^ઉપયોગાન્ ગ્રહ^સમ્ભવામ્શ્ ચ।
સન્ત્યજ્ય ફલ્ગૂનિ ચ સાર^ભૂતં ભૂત^અર્થમ્ અર્થૈઃ સકલૈઃ પ્રવક્ષ્યે॥
2 સાંવત્સરસૂત્રાધ્યાયઃ
અથ^અતઃ સાંવત્સર^સૂત્રં વ્યાખ્યાસ્યામઃ
2.(1) તત્ર સાંવત્સરો +અભિજાતઃ પ્રિય^દર્શનો વિનીતવેષઃ સત્યવાગ્ અનસૂયકઃ સમઃ સુસંહિતા^ઉપચિત^ગાત્ર^સન્ધિર્ અવિકલશ્ ચારુ^કર^ચરણ^નખ^નયન^ચિબુક^દશન^શ્રવણ^લલાટ^ભ્રૂ^ઉત્તમ^અઙ્ગો વપુષ્માન્ ગમ્ભીર^ઉદાત્ત^ઘોષઃ। પ્રાયઃ શરીર^આકાર^*અનુવર્ત્તિનો[ક્.અનુવર્તિનો] હિ ગુણા દોષાશ્ ચ ભવન્તિ।
2.(2) તત્ર ગુણાઃ---શુચિર્ દક્ષઃ પ્રગલ્ભો *વાગ્ગ્મી[ક્.વાગ્મી] પ્રતિભાનવાન્ દેશ^કાલ^વિત્ સાત્ત્વિકો ન પર્ષદ્^ભીરુઃ સહાધ્યાયિભિર્ અનભિભવનીયઃ કુશલો +અવ્યસની શાન્તિક^પૌષ્ટિક^અભિચાર^સ્નાન^વિદ્યા^અભિજ્ઞો વિબુધ^અર્ચન^વ્રત^ઉપવાસ^નિરતઃ સ્વતન્ત્ર^આશ્ચર્ય^ઉત્પાદિત^પ્રભાવઃ પૃષ્ટાભિધાય્ય્ અન્યત્ર દૈવાત્ યયાદ્ ગ્રહગણિત^સંહિતા^હોરા^ગ્રન્થ^અર્થ^વેત્તા^ઇતિ।
2.(3) તત્ર ગ્રહગણિતે પૌલિશ^રોમક^વાસિષ્ઠ^સૌર^પૈતામહેષુ પઞ્ચસ્વ્ એતેષુ સિદ્ધાન્તેષુ યુગ^વર્ષ^અયન^ઋતુ^માસ^પક્ષ^અહોરાત્ર^યામ^મુહૂર્ત^*નાડી[ઉ.નાડી^વિનાડી]પ્રાણ^ત્રુટિ^ત્રુટ્ય્^આદ્ય્^અવયવ^*આદિકસ્ય[ક્.આદ્યસ્ય] કાલસ્ય ક્ષેત્રસ્ય ચ વેત્તા।
2.(4) ચતુર્ણાં ચ માનાનાં સૌર^સાવન^નાક્ષત્ર^ચાન્દ્રાણામ્ અધિમાસક^અવમ^સમ્ભવસ્ય ચ કારણ^અભિજ્ઞઃ।
2.(5) ષષ્ટ્ય્^અબ્દ^યુગ^વર્ષ^માસ^દિન^હોરા^અધિપતીનાં *પ્રતિપત્તિ[ક્.પ્રતિપત્તિવિ]^ચ્છેદવિત્।
2.(6) સૌર^આદીનાં ચ માનાનામ્ *અસદૃશ^સદૃશ[ક્.સદૃશ^અસદૃશ]યોગ્ય^અયોગ્યત્વ^પ્રતિપાદન^પટુઃ।
2.(7) સિદ્ધાન્ત^ભેદે +અપ્ય્ અયન^નિવૃત્તૌ પ્રત્યક્ષં સમ^મણ્ડલ^લેખા^સમ્પ્રયોગ^અભ્યુદિત^અંશકાનાં [ક્.ચ] છાયા^જલ^યન્ત્ર^દૃગ્^ગણિત^સામ્યેન પ્રતિપાદન^કુશલઃ।
2.(8) સૂર્ય^આદીનાં ચ ગ્રહાણામ્ શીઘ્ર^મન્દ^યામ્ય^ઉત્તર^નીચ^ઉચ્ચગતિ^કારણ^અભિજ્ઞઃ।
2.(9) સૂર્ય^ચન્દ્રમસોશ્ ચ ગ્રહણે ગ્રહણ^આદિ^મોક્ષ^કાલ^દિક્^પ્રમાણ^સ્થિતિ^વિમર્દ^વર્ણ^*આદેશાનામ્[ક્.દેશાનામ્] અનાગત^ગ્રહ^સમાગમ^યુદ્ધાનામ્ આદેષ્ટા।
2.(10) પ્રત્યેક^ગ્રહ^ભ્રમણ^યોજન^કક્ષ્યા^પ્રમાણ^પ્રતિવિષય^યોજન^પરિચ્છેદ^કુશલઃ[ક્.કુશલો]।
2.(11) ભૂ^ભગણ^ભ્રમણ^સંસ્થાન^આદ્ય્^અક્ષ^અવલમ્બક^અહર્વ્યાસ^ચર^દલ^કાલ^રાશ્ય્^ઉદય^ચ્છાયા^નાડી^કરણ^પ્રભૃતિષુ ક્ષેત્ર^કાલ^કરણેષ્વ્ અભિજ્ઞઃ।
2.(12) નાના^ચોદ્ય^પ્રશ્ન^ભેદ^ઉપલબ્ધિ^જનિત^વાક્^સારો નિકષ^સન્તાપ^અભિનિવેશૈઃ [ક્.વિશુદ્ધસ્ય] કનકસ્ય^ઇવ^અધિકતરમ્ અમલીકૃતસ્ય [ક્.શાસ્ત્રસ્ય]વક્તા તન્ત્રજ્ઞો ભવતિ[ક્.ઉક્તઞ્ ચ]।