Language

ENहिગુ
Scripture Library

Brihadaranyaka Upanishad (with commentary) · Chapter 6.4

6.4.1

BrhUpBh_6,3.13 caturaudumbaro bhavatīti vyākhyātam /
daśa grāmyāṇi bhavanti grāmyāṇāṃ tu dhānyānāṃ daśa niyamena grāhyā ityavocāma /
ke ta iti nirdiśyante-vrīhiyavāstilamāṣā aṇupriyaṅgavo 'ṇavaścāṇuśabdavācyāḥ kvaciddeśe /
priyaṅgavaḥ prasiddhāḥ kaṅguśabdena /
khalvā niṣpāvā vallaśabdavācyā loke khalakulāḥ kulatthāḥ /
etadvyatirekeṇa yathāśakti sarvauṣadhayo grāhyāḥ phalāni cetyavocāmāyājñikāni varjayitvā //13//
iti bṛhadāraṇyakopaniṣadi ṣaṣṭhādhyāyasya tṛtīyaṃ brāhmaṇam //2//
START BrhUp 6,4.1
eṣāṃ vai bhūtānāṃ pṛthivī rasaḥ |
pṛthivyā āpaḥ |
apām oṣadhayaḥ |
oṣadhīnāṃ puṣpāṇi |
puṣpāṇāṃ phalāni |
phalānāṃ puruṣaḥ |
puruṣasya retaḥ

6.4.2

BrhUpBh_6,4.1"sarvebhyo 'ṅgebhyastejaḥ saṃbhūtam"iti śrutyantarāt //1//
START BrhUp 6,4.2
sa ha prajāpatir īkṣāṃ cakre -- hantāsmai pratiṣṭhāṃ kalpayānīti sa striyaṃ sasṛje |
tāṃ sṛṣṭvādha upāsta |
tasmāt striyam adha upāsīta |
sa etaṃ prāñcaṃ grāvāṇam ātmana eva samudapārayat |
tenainām abhyasṛjata

6.4.3

BrhUpBh_6,4.2 yata evaṃ sarvabhūtānāṃ sāratamametadreto 'taḥ kā nu khalvasya yogyā pratiṣṭheti sa ha sraṣṭā prajāpatirīkṣāñcake /
īkṣāṃ kṛtvā sa sriyaṃ sasṛje /
tāṃ ca sṛṣṭvādha upāsta maithunākhyaṃ karmādhaupāsanaṃ nāma kṛtavān /
tasmātsriyamadha upāsīta śreṣṭhānuśrayaṇā hi prajāḥ /
atra vājapeyasāmānyakḷptimāha-sa etaṃ prāñcaṃ prakṛṣṭagatiyuktamātmano grāvāṇaṃ somābhiṣavopalasthānīyaṃ kāṭhinyasāmānyātprajananendriyamudapārayadutpūritavānsrīvyañjanaṃ prati tenaināṃ sriyamabhyasṛjadabhisaṃsargaṃ kṛtavān //2//
START BrhUp 6,4.3
tasyā vedir upasthaḥ |
lomāni barhiś |
carmādhiṣavaṇe |
samiddho madhyatas tau muṣkau |
sa yāvān ha vai vājapeyena yajamanasya loko bhavati tāvān asya loko bhavati |
ya evaṃ vidvān adhopahāsaṃ caraty āsāṃ strīṇāṃ sukṛtaṃ vṛṅkte |
atha ya idam avidvān adhopahāsaṃ caraty āsya striyaḥ sukṛtaṃ vṛñjate

6.4.4

BrhUpBh_6,4.3 etaddha sma vai tadvidvānuddālaka āruṇirāhādhopahāsākhyaṃ maithunakarma vājapeyasampannaṃ vidvānityarthaḥ /
tathā nāko maudgalyaḥ kumārahāritaśca /
kiṃ ta āhurityujyate-bahavo maryā maraṇadharmiṇo manuṣyā brāhmaṇā ayanaṃ yeṣāṃ te brahmaṇāyanā brahmabandhavo jātimātropajīvina ityetat /
nirindriyā viśliṣṭendriyā visukṛto vigatasukṛtakarmāṇo 'vidvāṃsau maithunakarmāsaktā ityarthaḥ /
te kimasmāllokātprayanti paralokātparibhraṣṭā iti maithunakarmaṇo 'tyantapāpahetutvaṃ darśayati-ya idamavidvāṃso 'dhopahāsaṃ carantīti /
śrīmanthaṃ kṛtvā patnyā ṛtukālaṃ brahmacaryeṇa pratīkṣate yadīda rataḥ skandati bahu vālpaṃ vā suptasya vā jāgrato vā rāgaprābalyāt //4//
START BrhUp 6,4.4
etad dha sma vai tad vidvān uddālaka ārunir āha |
etad dha sma vai tad vidvān nāko maudgalya āha |
etad dha sma vai tad vidvān kumārahārita āha -- bahavo maryā brāhmanāyanā nirindriyā visukṛto 'smāl lokāt prayanti ya idam avidvāṃso 'dhopahāsaṃ carantīti |
bahu vā idaṃ suptasya vā jāgrato vā retaḥ skandati

6.4.5

BrhUpBh_6,4.4 etaddha sma vai tadvidvānuddālaka āruṇirāhādhopahāsākhyaṃ maithunakarma vājapeyasampannaṃ vidvānityarthaḥ /
tathā nāko maudgālya- kumārahāritaśca /
kiṃ ta āhurityucyate-bahavo maryā maraṇadharmiṇo manuṣyā brāhmaṇā ayanaṃ yeṣāṃ te brāhmaṇāyanā brahmabandhavo jātimātropajīvina ityetat /
nirindriyā viśilaṣṭendriyā visukṛto vigatasukṛtakarmāṇo 'vidvāṃsau maithunakarmāsaktā ityarthaḥ /
te kimasmāllokātprayanti paralokātparibhraṣṭā iti maithunakarmaṇo 'tyantapāpahetutvaṃ darśayati-ya idamavidvāṃso 'dhopahāsaṃ carantīti /
śrīmanthaṃ kṛtvā patnyā śratukālaṃ brahmacaryeṇa pratīkṣate yadīda rataḥ skandati bahu vālpaṃ vā suptasya vā jāgrato vā rāgaprābalyāt //4//
START BrhUp 6,4.5
tad abhimṛśed anu vā mantrayeta -- yan me 'dya retaḥ pṛthivīm askāntsīd yad oṣadhīr apy asarad yad apaḥ |
idam ahaṃ tad reta ādade |
punar mām aitu indriyaṃ punas tejaḥ punar bhagaḥ |
punar agnir dhiṣṇyā yathāsthānaṃ kalpantām |
ity anāmikāṅguṣṭhābhyām ādāyāntareṇa stanau vā bhruvau vā nimṛjyāt

6.4.6

BrhUpBh_6,4.5 tadabhimṛśedanumantrayeta vānujapedityarthaḥ /
yadābhimṛśati tadānāmikāṅguṣṭhābhyāṃ tadreta ādade ityevamantena mantreṇa punarmāmityetenanimṛjyādantareṇa madhye bhruvau bhruvervā stanau stanayorvā //5//
START BrhUp 6,4.6
atha yady udaka ātmānaṃ paśyet tad abhimantrayeta -- mayi teja indriyaṃ yaśo draviṇaṃ sukṛtam iti |
śrīr ha vā eṣā strīṇāṃ yan malodvāsāḥ |
tasmān malodvāsasaṃ yaśasvinīm abhikramyopamantrayeta

6.4.7

BrhUpBh_6,4.6 atha yadi kadācidudaka ātmānamātmacchāyāṃ paśyettatrāpyatrimantrayetānena mantreṇa-mayi teja iti /
śrīrha vā eṣā patnā srīṇāṃ madhye yadyasmānmalodvāsā udgatamalavadvāsāstasmāttāṃ malodvāsasaṃ yaśasvinīṃ śrīmatīmabhikramyābhigatyopamantrayetedamadyā'vābhyāṃ kāryaṃ yatputrotpādanamiti trirātrānta āplutām //6//
START BrhUp 6,4.7
sā ced asmai na dadyāt kāmam enām avakriṇīyāt |
sā ced asmai naiva dadyāt kāmam enāṃ yaṣṭyā vā pāṇinā vopahatyātikrāmet |
indriyena te yaśasā yaśa ādada iti |
ayaśā eva bhavati

6.4.8

BrhUpBh_6,4.7 sā cedasmai na dadyānmaithunaṃ kartuṃ yatputrotpādanamiti trirātrānta jñāpayet /
tathāpi sā naiva dadyātkāmamenāṃ yaṣṭyā vā pāṇinā vopahatyātikrāmenmaithunāya /
śāpsyāmi tvāṃ durbhagāṃ kariṣyāmīti prakhyāpya tāmanena mantreṇopagacchedindriyeṇa te yaśasā yaśa ādada iti /
sā tasmāttadabhiśāpādvandhyā durbhageti khyātāyaśā eva bhavati //7//
START BrhUp 6,4.8
sā ced asmai dadyād indriyeṇa te yaśasā yaśa ādadhāmīti |
yaśasvināv eva bhavataḥ

6.4.9

BrhUpBh_6,4.8 sā cedasmai dadyādanuguṇaiva syādbhartustadānena mantreṇopagacchendriyeṇa te yaśasā yaśa ādadhāmīti tadā yaśasvināvevobhāvapi bhavataḥ //8//
START BrhUp 6,4.9
sa yām icchet -- kāmayeta meti tasyām arthaṃ niṣṭhāya mukhena mukhaṃ saṃdhāyopastham asyā abhimṛśya japet --
aṅgād aṅgāt saṃbhavasi hṛdayād adhijāyase |
sa tvam aṅgakaṣāyo 'si digdhaviddhām iva mādayemām amūṃ mayīti

6.4.10

BrhUpBh_6,4.9 sa yāṃ svabhāryāmicchediyaṃ māṃ kāmayeteti tasyāmarthaṃ prajananendriyaṃ niṣṭhāya nikṣipya mukhena mukhaṃ saṃdhāyopasthamasyā abhimṛśya japedimaṃ mantramaṅgādaṅgāditi //9//
START BrhUp 6,4.10
atha yām icchen na garbhaṃ dadhīteti tasyām arthaṃ niṣṭhāya mukhena mukhaṃ saṃdhāyābhiprāṇyāpānyāt |
indriyeṇa te retasā reta ādada iti |
aretā eva bhavati

6.4.11

BrhUpBh_6,4.10 atha yāmicchenna garbhaṃ dadhīta na dhārayedgarbhiṇī mā bhūditi tasyāmarthamiti pūrvavat /
abhiprāṇyābhiprāṇanaṃ prathamaṃ kṛtvā paścādapānyādindriyeṇa te retasā reta ādada ityanena mantreṇāretā eva bhavati na garbhiṇī bhavatītyarthaḥ //10//
START BrhUp 6,4.11
atha yām icched dadhīteti tasyām arthaṃ niṣṭhāya mukhena mukhaṃ saṃdhāyāpānyābhiprāṇyāt |
indriyeṇa te retasā reta ādadhāmīti |
garbhiṇy eva bhavati

6.4.12

BrhUpBh_6,4.11 atha yāmiccheddadhīta garbhamiti tasyāmarthamityādi pūrvavat /
pūrvaviparyayeṇāpānyābhiprāṇyādindriyeṇa te retasā reta ādadhāmīti garbhiṇyeva bhavati //11//
START BrhUp 6,4.12
atha yasya jāyāyai jāraḥ syāt taṃ ced dviṣyād āmapātre 'gnim upasamādhāya pratilomaṃ śarabarhiḥ stīrtvā tasminn etāḥ śarabhṛṣṭīḥ pratilomāḥ sarpiṣāktā juhuyāt |
mama samiddhe 'hauṣīḥ |
prāṇāpānau ta ādade 'sāv iti |
mama samiddhe 'hauṣīḥ |
putrapaśūṃs ta ādade 'sāv iti |
mama samiddhe 'hauṣīḥ |
iṣṭāsukṛte ta ādade 'sāv iti |
mama samiddhe 'hauṣīḥ |
aśāparākāśau ta ādade 'sāv iti |
sa vā eṣa nirindriyo visukṛto 'smāl lokād praiti yam evaṃvid brāhmaṇaḥ śapati |
tasmād evaṃvitśrotriyasya dāreṇa nopahāsam icchet |
uta hy evaṃvit paro bhavati

6.4.13

BrhUpBh_6,4.12 atha punaryasya jāyāyai jāra upapatiḥ syāttaṃ ceddviṣyādabhicariṣyāmyenamiti manyeta tasyedaṃ karma /
āmapātre 'gnimupasamādhāya sarvaṃ pratilomaṃ kuryāttasminnagnāvetāḥ śarabhṛṣṭīḥ śareṣīkāḥ pratilomāḥ sarpiṣāktā ghṛtābhyaktā juhuyānmama samiddhe 'hauṣīrityādyā āhutīrante sarvāsāmasāviti nāmagrahaṇaṃ pratyekam /
sa eṣa evaṃvidyā brāhmaṇaḥ śapati sa visukṛto vigatapuṇyakarmā praiti /
tasmādevaṃvicchrotrisya dāreṇa nopahāsamicchennarmāpi na kuryātkimutādhopahāsaṃ hi yasmādevaṃvidapi tāvatparo bhavati śatrurbhavatītyarthaḥ //12//
START BrhUp 6,4.13
atha yasya jāyām ārtavaṃ vindet tryahaṃ kaṃse na pibet |
ahatavāsāḥ |
naināṃ vṛṣalo na vṛṣaly apahanyāt |
trirātrānta āplutya vrīhīn avaghātayet

6.4.14

BrhUpBh_6,4.13 atha yasya jāyāmārtavaṃ vindedṛtubhāvaṃ prāpnuyādityevamādigranthaḥ śrīrha vā eṣā srīṇāmityataḥ pūrvaṃ draṣṭavyaḥ sāmarthyāt /
tryahaṃ kaṃsena pibedahatavāsāśca syāt /
naināṃ snātāmasnātāṃ ca vṛṣalo vṛṣalī vā nopahanyānnopaspṛśet /
trirātrānte trirātravratasamāptāvāplutya snātvāhatavāsā syāditi vyavahitena saṃbandhaḥ /
tāmāplutāṃ vrīhīnavaghātayedvrīhyavaghātāya tāmeva viniyuñjyāt //13//
START BrhUp 6,4.14
sa ya icchet -- putro me śuklo jāyeta vedam anubruvīta sarvam āyur iyād iti kṣīraudanaṃ pācayitvā sarpiṣmantam aśnīyātām |
īśvarau janayitavai

6.4.15

BrhUpBh_6,4.14 sa ya icchetputro me śuklo varṇato jāyeta vedamekamanubruvīta sarvamāyuriyādvarṣaśataṃ kṣīraudanaṃ pācayitvā sarpiṣmantamaśnīyātāmāśvarau samarthau janayitavai janayitum //14//
START BrhUp 6,4.15
atha ya icchet -- putro me kapilaḥ piṅgalo jāyeta dvau vedāv anubruvīta sarvam āyur iyād iti dadhyodanaṃ pācayitvā sarpiṣmantam aśnīyātām |
īśvarau janayitavai

6.4.16

BrhUpBh_6,4.15 dadhyodanaṃ dadhnā caruṃ pācayitvā dvidevaṃ cedicchati putraṃ tadaivamaśananiyamaḥ //15//
START BrhUp 6,4.16
atha ya icchet -- putro me śyāmo lohitākṣo jāyeta trīn vedān anubruvīta sarvam āyur iyād iti udaudanaṃ pācayitvā sarpiṣmantam aśnīyātām |
īśvarau janayitavai

6.4.17

BrhUpBh_6,4.16 kevalameva svābhāvikamodanam /
udagrahaṇamanyaprasaṅganivṛttyatham //16//
START BrhUp 6,4.17
atha ya icched -- duhitā me paṇḍitā jāyeta sarvam āyur iyād iti tilaudanaṃ pācayitvā sarpiṣmantam aśnīyātām |
īśvarau janayitavai

6.4.18

BrhUpBh_6,4.17 duhituḥ pāṇḍityaṃ gṛhatantraviṣayameva vede 'nadhikārāt /
tilaudanaṃ kṛtaram //17//
START BrhUp 6,4.18
atha ya icchet -- putro me paṇḍito vigītaḥ samitiṃgamaḥ śuśrūṣitāṃ vācaṃ bhāṣitā jāyeta sarvān vedān anubruvīta sarvam āyur iyād iti māṃsaudanaṃ pācayitvā sarpiṣmantam aśnīyātām |
īśvarau janayitavāi |
aukṣeṇa vārṣabheṇa vā

6.4.19

BrhUpBh_6,4.18 vividhaṃ gīto vigītaḥ prakhyāta ityarthaḥ /
samitiṅgamaḥ sabhāṃ gacchatīti pragalbha ityarthaḥ /
pāṇḍityasya pṛthaggrahaṇāt /
śuśrūṣitāṃ śrotumiṣṭāṃ ramaṇīyāṃ vācaṃ bhāṣitā saṃskṛtāyā arthavatyā vāco bhāṣitetyarthaḥ /
māṃsamiśramodanaṃ māṃsaudanam /
tanmāṃsaniyamārthamāha-aukṣeṃ vā māṃsena /
ukṣā secanasamarthaḥ puṅgavastadīyaṃ māṃsam /
ṛṣabhastato 'pyadhikavayāstadīyamārṣabhaṃ māṃsam //17//
START BrhUp 6,4.19
athābhiprātar eva sthālīpākāvṛtājyaṃ ceṣṭitvā sthālīpākasyopaghātaṃ juhoty agnaye svāhānumataye svāhā devāya savitre satyaprasavāya svāheti |
hutvoddhṛtya prāśnāti |
prāśyetarasyāḥ prayacchati |
prakṣālya pāṇī udapātraṃ pūrayitvā tenaināṃ trir abhyukṣati --
uttiṣṭhāto viśvāvaso 'nyām iccha prapūrvyām |
saṃ jāyāṃ patyā saheti

6.4.20

BrhUpBh_6,4.19 athāmiprātareva kāle 'vaghātanirvṛttāṃstaṇḍulānādāya sthālīpākāvṛtā sthālīpākavidhinā'jyaṃ ceṣṭitvā'jyasaṃskāraṃ kṛtvā caruṃ śrapayitvā sthālīpākasyā'hutīrjuhotyupaghātamupahatyopahatyāgnaye svāhetyādyāḥ /
gārhyaḥ sarvo vidhirdraṣṭavyo 'tra hutvoddhṛtya caruśeṣaṃ prāśnāti svayaṃ prāśyetarasyāḥ patnyai prayacchatyucchiṣṭam /
prakṣālya pāṇī ācamyodapātraṃ pūrayitvā tenodakenaināṃ trirabhyukṣatyena mantreṇottiṣṭhāta iti sakṛnmantroccāraṇam //19//
START BrhUp 6,4.20
athainām abhipadyate -- amo 'ham asmi sā tvam |
sā tvam asy amo 'ham |
sāmāham asmi ṛk tvam |
dyaur aham pṛthivī tvam |
tāv ehi saṃrabhāvahai saha reto dadhāvahai |
puṃse putrāya vittaya iti

6.4.21

BrhUpBh_6,4.20 athaināmabhimantrya kṣīraudanādi yathāpatyakāmaṃ bhuktveti kramo draṣṭavyaḥ /
saṃveśanakāle 'mo 'hamasmītyādimantreṇābhipadyate //20//
START BrhUp 6,4.21
athāsyā ūrū vihāpayati -- vijihīthāṃ dyāvāpṛthivī iti |
tasyām arthaṃ niṣṭhāya mukhena mukhaṃ saṃdhāya trir enām anulomām anumārṣṭi --
viṣṇur yoniṃ kalpayatu tvaṣṭā rūpāṇi piṃśatu |
ā siñcatu prajāpatir dhātā garbhaṃ dadhātu te |
garbhaṃ dhehi sinīvāli garbhaṃ dhehi pṛthuṣṭuke |
garbhaṃ te aśvinau devāv ādhattāṃ puṣkarasrajau

6.4.22

BrhUpBh_6,4.21 athāsyā ūrū vihāpayati vijihīthāṃ dyāvāpṛthivī ityanena /
tasyāmarthamityādi pūrvavat /
trirenāṃ śiraḥ prabhṛtyanulomāmanumārṣṭi viṣṇuryonimityādi pratimantram //21//
START BrhUp 6,4.22
hiraṇmayī araṇī yābhyāṃ nirmanthatām aśvinau |
taṃ te garbhaṃ havāmahe daśame māsi sūtaye |
yathāgnigarbhā pṛthivī yathā dyaur aindreṇa garbhiṇī |
vāyur diśāṃ yathā garbha evaṃ garbhaṃ dadhāmi te 'sāv iti

6.4.23

BrhUpBh_6,4.22 ante nāma gṛhṇātyasāviti tasyāḥ //22//
START BrhUp 6,4.23
soṣyantīm adbhir abhyukṣati --
yathā vāyuḥ puṣkariṇīṃ samiṅgayati sarvataḥ |
evā te garbha ejatu sahāvaitu jarāyuṇā |
indrasyāyaṃ vrajaḥ kṛtaḥ sārgalaḥ sapariśrayaḥ |
tam indra nirjahi garbheṇa sāvarāṃ saheti

6.4.24

BrhUpBh_6,4.23 soṣyantīmadbhirabhyukṣati prasavakāle sukhaprasavanārthamanena mantreṇa /
yathā vāyuḥ puṣkariṇīṃ samiṅgayati sarvataḥ /
evā te garbha ejatviti //23//
START BrhUp 6,4.24
jāte 'gnim upasamādhāyāṅka ādhāya kaṃse pṛṣadājyaṃ saṃnīya pṛṣadājyasyopaghātaṃ juhoti --
asminsahasraṃ puṣyāsam edhamānaḥ sve gṛhe |
asyopasandyāṃ mā chaitsīt prajayā ca paśubhiś ca svāhā |
mayi prāṇāṃs tvayi manasā juhomi svāhā |
yat karmaṇātyarīricam yad vā nyūnam ihākaram |
agniṣṭat sviṣṭakṛd vidvān sviṣṭaṃ suhutaṃ karotu naḥ svāheti

6.4.25

BrhUpBh_6,4.24atha jātakarma /
jāte 'gnimupasamādhāyāṅka ādhāya putraṃ kaṃse pṛṣadājyaṃ saṃmīya saṃyojya dadhi ghṛte pṛṣadājyasyopaghātaṃ juhotyasminsahasramityādyāvāpasthāne //24//
START BrhUp 6,4.25
athāsya dakṣiṇaṃ karṇam abhinidhāya vāg vāg iti triḥ |
atha dadhi madhu ghṛtaṃ saṃnīyānantarhitena jātarūpeṇa prāśayati |
bhūs te dadhāmi bhuvas te dadhāmi svas te dadhāmi bhūr bhuvaḥ svaḥ sarvaṃ tvayi dadhāmīti

6.4.26

BrhUpBh_6,4.25 athāsya dakṣiṇaṃ karṇamabhinidhāya svaṃ mukhaṃ vāgvāgiti trirjapet /
atha dadhi madhu ghṛtaṃ saṃnīyānantarhitenāvyavahitena jātarūpeṇa hiraṇyena prāśayatyetairmantraiḥ pratyekam //25//
START BrhUp 6,4.26
athāsya nāma karoti vedo 'sīti |
tad asyaitad guhyam eva nāma bhavati

6.4.27

BrhUpBh_6,4.26 athāsya nāmadheyaṃ karoti vedo 'sīti /
tadasya tadguhyaṃ nāma bhavati veda iti //26//
START BrhUp 6,4.27
athainaṃ mātre pradāya stanaṃ prayacchati -- yas te stanaḥ śaśayo yo mayobhūr yo ratnadhā vasuvid yaḥ sudatraḥ |
yena viśvā puṣyasi vāryāṇi sarasvati tam iha dhātave kar iti

6.4.28

BrhUpBh_6,4.27 athainaṃ mātre pradāya svāṅkasthaṃ stanaṃ prayacchati yaste stana ityādimantreṇa //27//
START BrhUp 6,4.28
athāsya mātaram abhimantrayate -- ilāsi maitrāvaruṇī vīre vīram ajījanat |
sā tvaṃ vīravatī bhava yāsmān vīravato 'karad iti |
taṃ vā etam āhuḥ -- atipitā batābhūḥ |
atipitāmaho batābhūḥ |
paramāṃ bata kāṣṭhāṃ prāpa śriyā yaśasā brahmavarcasena |
ya evaṃvido brāhmaṇasya putro jāyata iti

Original text: Bṛhadāraṇyakopaniṣad, Kāṇva recension with the commentary ascribed to Śaṃkara · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc