બૃહદારણ્યકોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 6.4

બ્ર્હુપ્ભ્_6,3.13 ચતુરૌદુમ્બરો ભવતીતિ વ્યાખ્યાતમ્ ।
દશ ગ્રામ્યાણિ ભવન્તિ ગ્રામ્યાણાં તુ ધાન્યાનાં દશ નિયમેન ગ્રાહ્યા ઇત્યવોચામ ।
કે ત ઇતિ નિર્દિશ્યન્તે-વ્રીહિયવાસ્તિલમાષા અણુપ્રિયઙ્ગવો ઽણવશ્ચાણુશબ્દવાચ્યાઃ ક્વચિદ્દેશે ।
પ્રિયઙ્ગવઃ પ્રસિદ્ધાઃ કઙ્ગુશબ્દેન ।
ખલ્વા નિષ્પાવા વલ્લશબ્દવાચ્યા લોકે ખલકુલાઃ કુલત્થાઃ ।
એતદ્વ્યતિરેકેણ યથાશક્તિ સર્વૌષધયો ગ્રાહ્યાઃ ફલાનિ ચેત્યવોચામાયાજ્ઞિકાનિ વર્જયિત્વા ॥13॥
ઇતિ બૃહદારણ્યકોપનિષદિ ષષ્ઠાધ્યાયસ્ય તૃતીયં બ્રાહ્મણમ્ ॥2॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 6,4.1
એષાં વૈ ભૂતાનાં પૃથિવી રસઃ ।
પૃથિવ્યા આપઃ ।
અપામ્ ઓષધયઃ ।
ઓષધીનાં પુષ્પાણિ ।
પુષ્પાણાં ફલાનિ ।
ફલાનાં પુરુષઃ ।
પુરુષસ્ય રેતઃ

બ્ર્હુપ્ભ્_6,4.1"સર્વેભ્યો ઽઙ્ગેભ્યસ્તેજઃ સંભૂતમ્"ઇતિ શ્રુત્યન્તરાત્ ॥1॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 6,4.2
સ હ પ્રજાપતિર્ ઈક્ષાં ચક્રે -- હન્તાસ્મૈ પ્રતિષ્ઠાં કલ્પયાનીતિ સ સ્ત્રિયં સસૃજે ।
તાં સૃષ્ટ્વાધ ઉપાસ્ત ।
તસ્માત્ સ્ત્રિયમ્ અધ ઉપાસીત ।
સ એતં પ્રાઞ્ચં ગ્રાવાણમ્ આત્મન એવ સમુદપારયત્ ।
તેનૈનામ્ અભ્યસૃજત

બ્ર્હુપ્ભ્_6,4.2 યત એવં સર્વભૂતાનાં સારતમમેતદ્રેતો ઽતઃ કા નુ ખલ્વસ્ય યોગ્યા પ્રતિષ્ઠેતિ સ હ સ્રષ્ટા પ્રજાપતિરીક્ષાઞ્ચકે ।
ઈક્ષાં કૃત્વા સ સ્રિયં સસૃજે ।
તાં ચ સૃષ્ટ્વાધ ઉપાસ્ત મૈથુનાખ્યં કર્માધૌપાસનં નામ કૃતવાન્ ।
તસ્માત્સ્રિયમધ ઉપાસીત શ્રેષ્ઠાનુશ્રયણા હિ પ્રજાઃ ।
અત્ર વાજપેયસામાન્યકૢપ્તિમાહ-સ એતં પ્રાઞ્ચં પ્રકૃષ્ટગતિયુક્તમાત્મનો ગ્રાવાણં સોમાભિષવોપલસ્થાનીયં કાઠિન્યસામાન્યાત્પ્રજનનેન્દ્રિયમુદપારયદુત્પૂરિતવાન્સ્રીવ્યઞ્જનં પ્રતિ તેનૈનાં સ્રિયમભ્યસૃજદભિસંસર્ગં કૃતવાન્ ॥2॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 6,4.3
તસ્યા વેદિર્ ઉપસ્થઃ ।
લોમાનિ બર્હિશ્ ।
ચર્માધિષવણે ।
સમિદ્ધો મધ્યતસ્ તૌ મુષ્કૌ ।
સ યાવાન્ હ વૈ વાજપેયેન યજમનસ્ય લોકો ભવતિ તાવાન્ અસ્ય લોકો ભવતિ ।
ય એવં વિદ્વાન્ અધોપહાસં ચરત્ય્ આસાં સ્ત્રીણાં સુકૃતં વૃઙ્ક્તે ।
અથ ય ઇદમ્ અવિદ્વાન્ અધોપહાસં ચરત્ય્ આસ્ય સ્ત્રિયઃ સુકૃતં વૃઞ્જતે

બ્ર્હુપ્ભ્_6,4.3 એતદ્ધ સ્મ વૈ તદ્વિદ્વાનુદ્દાલક આરુણિરાહાધોપહાસાખ્યં મૈથુનકર્મ વાજપેયસમ્પન્નં વિદ્વાનિત્યર્થઃ ।
તથા નાકો મૌદ્ગલ્યઃ કુમારહારિતશ્ચ ।
કિં ત આહુરિત્યુજ્યતે-બહવો મર્યા મરણધર્મિણો મનુષ્યા બ્રાહ્મણા અયનં યેષાં તે બ્રહ્મણાયના બ્રહ્મબન્ધવો જાતિમાત્રોપજીવિન ઇત્યેતત્ ।
નિરિન્દ્રિયા વિશ્લિષ્ટેન્દ્રિયા વિસુકૃતો વિગતસુકૃતકર્માણો ઽવિદ્વાંસૌ મૈથુનકર્માસક્તા ઇત્યર્થઃ ।
તે કિમસ્માલ્લોકાત્પ્રયન્તિ પરલોકાત્પરિભ્રષ્ટા ઇતિ મૈથુનકર્મણો ઽત્યન્તપાપહેતુત્વં દર્શયતિ-ય ઇદમવિદ્વાંસો ઽધોપહાસં ચરન્તીતિ ।
શ્રીમન્થં કૃત્વા પત્ન્યા ઋતુકાલં બ્રહ્મચર્યેણ પ્રતીક્ષતે યદીદ રતઃ સ્કન્દતિ બહુ વાલ્પં વા સુપ્તસ્ય વા જાગ્રતો વા રાગપ્રાબલ્યાત્ ॥4॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 6,4.4
એતદ્ ધ સ્મ વૈ તદ્ વિદ્વાન્ ઉદ્દાલક આરુનિર્ આહ ।
એતદ્ ધ સ્મ વૈ તદ્ વિદ્વાન્ નાકો મૌદ્ગલ્ય આહ ।
એતદ્ ધ સ્મ વૈ તદ્ વિદ્વાન્ કુમારહારિત આહ -- બહવો મર્યા બ્રાહ્મનાયના નિરિન્દ્રિયા વિસુકૃતો ઽસ્માલ્ લોકાત્ પ્રયન્તિ ય ઇદમ્ અવિદ્વાંસો ઽધોપહાસં ચરન્તીતિ ।
બહુ વા ઇદં સુપ્તસ્ય વા જાગ્રતો વા રેતઃ સ્કન્દતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_6,4.4 એતદ્ધ સ્મ વૈ તદ્વિદ્વાનુદ્દાલક આરુણિરાહાધોપહાસાખ્યં મૈથુનકર્મ વાજપેયસમ્પન્નં વિદ્વાનિત્યર્થઃ ।
તથા નાકો મૌદ્ગાલ્ય- કુમારહારિતશ્ચ ।
કિં ત આહુરિત્યુચ્યતે-બહવો મર્યા મરણધર્મિણો મનુષ્યા બ્રાહ્મણા અયનં યેષાં તે બ્રાહ્મણાયના બ્રહ્મબન્ધવો જાતિમાત્રોપજીવિન ઇત્યેતત્ ।
નિરિન્દ્રિયા વિશિલષ્ટેન્દ્રિયા વિસુકૃતો વિગતસુકૃતકર્માણો ઽવિદ્વાંસૌ મૈથુનકર્માસક્તા ઇત્યર્થઃ ।
તે કિમસ્માલ્લોકાત્પ્રયન્તિ પરલોકાત્પરિભ્રષ્ટા ઇતિ મૈથુનકર્મણો ઽત્યન્તપાપહેતુત્વં દર્શયતિ-ય ઇદમવિદ્વાંસો ઽધોપહાસં ચરન્તીતિ ।
શ્રીમન્થં કૃત્વા પત્ન્યા શ્રતુકાલં બ્રહ્મચર્યેણ પ્રતીક્ષતે યદીદ રતઃ સ્કન્દતિ બહુ વાલ્પં વા સુપ્તસ્ય વા જાગ્રતો વા રાગપ્રાબલ્યાત્ ॥4॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 6,4.5
તદ્ અભિમૃશેદ્ અનુ વા મન્ત્રયેત -- યન્ મે ઽદ્ય રેતઃ પૃથિવીમ્ અસ્કાન્ત્સીદ્ યદ્ ઓષધીર્ અપ્ય્ અસરદ્ યદ્ અપઃ ।
ઇદમ્ અહં તદ્ રેત આદદે ।
પુનર્ મામ્ ઐતુ ઇન્દ્રિયં પુનસ્ તેજઃ પુનર્ ભગઃ ।
પુનર્ અગ્નિર્ ધિષ્ણ્યા યથાસ્થાનં કલ્પન્તામ્ ।
ઇત્ય્ અનામિકાઙ્ગુષ્ઠાભ્યામ્ આદાયાન્તરેણ સ્તનૌ વા ભ્રુવૌ વા નિમૃજ્યાત્

બ્ર્હુપ્ભ્_6,4.5 તદભિમૃશેદનુમન્ત્રયેત વાનુજપેદિત્યર્થઃ ।
યદાભિમૃશતિ તદાનામિકાઙ્ગુષ્ઠાભ્યાં તદ્રેત આદદે ઇત્યેવમન્તેન મન્ત્રેણ પુનર્મામિત્યેતેનનિમૃજ્યાદન્તરેણ મધ્યે ભ્રુવૌ ભ્રુવેર્વા સ્તનૌ સ્તનયોર્વા ॥5॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 6,4.6
અથ યદ્ય્ ઉદક આત્માનં પશ્યેત્ તદ્ અભિમન્ત્રયેત -- મયિ તેજ ઇન્દ્રિયં યશો દ્રવિણં સુકૃતમ્ ઇતિ ।
શ્રીર્ હ વા એષા સ્ત્રીણાં યન્ મલોદ્વાસાઃ ।
તસ્માન્ મલોદ્વાસસં યશસ્વિનીમ્ અભિક્રમ્યોપમન્ત્રયેત

બ્ર્હુપ્ભ્_6,4.6 અથ યદિ કદાચિદુદક આત્માનમાત્મચ્છાયાં પશ્યેત્તત્રાપ્યત્રિમન્ત્રયેતાનેન મન્ત્રેણ-મયિ તેજ ઇતિ ।
શ્રીર્હ વા એષા પત્ના સ્રીણાં મધ્યે યદ્યસ્માન્મલોદ્વાસા ઉદ્ગતમલવદ્વાસાસ્તસ્માત્તાં મલોદ્વાસસં યશસ્વિનીં શ્રીમતીમભિક્રમ્યાભિગત્યોપમન્ત્રયેતેદમદ્યાઽવાભ્યાં કાર્યં યત્પુત્રોત્પાદનમિતિ ત્રિરાત્રાન્ત આપ્લુતામ્ ॥6॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 6,4.7
સા ચેદ્ અસ્મૈ ન દદ્યાત્ કામમ્ એનામ્ અવક્રિણીયાત્ ।
સા ચેદ્ અસ્મૈ નૈવ દદ્યાત્ કામમ્ એનાં યષ્ટ્યા વા પાણિના વોપહત્યાતિક્રામેત્ ।
ઇન્દ્રિયેન તે યશસા યશ આદદ ઇતિ ।
અયશા એવ ભવતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_6,4.7 સા ચેદસ્મૈ ન દદ્યાન્મૈથુનં કર્તું યત્પુત્રોત્પાદનમિતિ ત્રિરાત્રાન્ત જ્ઞાપયેત્ ।
તથાપિ સા નૈવ દદ્યાત્કામમેનાં યષ્ટ્યા વા પાણિના વોપહત્યાતિક્રામેન્મૈથુનાય ।
શાપ્સ્યામિ ત્વાં દુર્ભગાં કરિષ્યામીતિ પ્રખ્યાપ્ય તામનેન મન્ત્રેણોપગચ્છેદિન્દ્રિયેણ તે યશસા યશ આદદ ઇતિ ।
સા તસ્માત્તદભિશાપાદ્વન્ધ્યા દુર્ભગેતિ ખ્યાતાયશા એવ ભવતિ ॥7॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 6,4.8
સા ચેદ્ અસ્મૈ દદ્યાદ્ ઇન્દ્રિયેણ તે યશસા યશ આદધામીતિ ।
યશસ્વિનાવ્ એવ ભવતઃ

બ્ર્હુપ્ભ્_6,4.8 સા ચેદસ્મૈ દદ્યાદનુગુણૈવ સ્યાદ્ભર્તુસ્તદાનેન મન્ત્રેણોપગચ્છેન્દ્રિયેણ તે યશસા યશ આદધામીતિ તદા યશસ્વિનાવેવોભાવપિ ભવતઃ ॥8॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 6,4.9
સ યામ્ ઇચ્છેત્ -- કામયેત મેતિ તસ્યામ્ અર્થં નિષ્ઠાય મુખેન મુખં સંધાયોપસ્થમ્ અસ્યા અભિમૃશ્ય જપેત્ --
અઙ્ગાદ્ અઙ્ગાત્ સંભવસિ હૃદયાદ્ અધિજાયસે ।
સ ત્વમ્ અઙ્ગકષાયો ઽસિ દિગ્ધવિદ્ધામ્ ઇવ માદયેમામ્ અમૂં મયીતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_6,4.9 સ યાં સ્વભાર્યામિચ્છેદિયં માં કામયેતેતિ તસ્યામર્થં પ્રજનનેન્દ્રિયં નિષ્ઠાય નિક્ષિપ્ય મુખેન મુખં સંધાયોપસ્થમસ્યા અભિમૃશ્ય જપેદિમં મન્ત્રમઙ્ગાદઙ્ગાદિતિ ॥9॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 6,4.10
અથ યામ્ ઇચ્છેન્ ન ગર્ભં દધીતેતિ તસ્યામ્ અર્થં નિષ્ઠાય મુખેન મુખં સંધાયાભિપ્રાણ્યાપાન્યાત્ ।
ઇન્દ્રિયેણ તે રેતસા રેત આદદ ઇતિ ।
અરેતા એવ ભવતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_6,4.10 અથ યામિચ્છેન્ન ગર્ભં દધીત ન ધારયેદ્ગર્ભિણી મા ભૂદિતિ તસ્યામર્થમિતિ પૂર્વવત્ ।
અભિપ્રાણ્યાભિપ્રાણનં પ્રથમં કૃત્વા પશ્ચાદપાન્યાદિન્દ્રિયેણ તે રેતસા રેત આદદ ઇત્યનેન મન્ત્રેણારેતા એવ ભવતિ ન ગર્ભિણી ભવતીત્યર્થઃ ॥10॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 6,4.11
અથ યામ્ ઇચ્છેદ્ દધીતેતિ તસ્યામ્ અર્થં નિષ્ઠાય મુખેન મુખં સંધાયાપાન્યાભિપ્રાણ્યાત્ ।
ઇન્દ્રિયેણ તે રેતસા રેત આદધામીતિ ।
ગર્ભિણ્ય્ એવ ભવતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_6,4.11 અથ યામિચ્છેદ્દધીત ગર્ભમિતિ તસ્યામર્થમિત્યાદિ પૂર્વવત્ ।
પૂર્વવિપર્યયેણાપાન્યાભિપ્રાણ્યાદિન્દ્રિયેણ તે રેતસા રેત આદધામીતિ ગર્ભિણ્યેવ ભવતિ ॥11॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 6,4.12
અથ યસ્ય જાયાયૈ જારઃ સ્યાત્ તં ચેદ્ દ્વિષ્યાદ્ આમપાત્રે ઽગ્નિમ્ ઉપસમાધાય પ્રતિલોમં શરબર્હિઃ સ્તીર્ત્વા તસ્મિન્ન્ એતાઃ શરભૃષ્ટીઃ પ્રતિલોમાઃ સર્પિષાક્તા જુહુયાત્ ।
મમ સમિદ્ધે ઽહૌષીઃ ।
પ્રાણાપાનૌ ત આદદે ઽસાવ્ ઇતિ ।
મમ સમિદ્ધે ઽહૌષીઃ ।
પુત્રપશૂંસ્ ત આદદે ઽસાવ્ ઇતિ ।
મમ સમિદ્ધે ઽહૌષીઃ ।
ઇષ્ટાસુકૃતે ત આદદે ઽસાવ્ ઇતિ ।
મમ સમિદ્ધે ઽહૌષીઃ ।
અશાપરાકાશૌ ત આદદે ઽસાવ્ ઇતિ ।
સ વા એષ નિરિન્દ્રિયો વિસુકૃતો ઽસ્માલ્ લોકાદ્ પ્રૈતિ યમ્ એવંવિદ્ બ્રાહ્મણઃ શપતિ ।
તસ્માદ્ એવંવિત્શ્રોત્રિયસ્ય દારેણ નોપહાસમ્ ઇચ્છેત્ ।
ઉત હ્ય્ એવંવિત્ પરો ભવતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_6,4.12 અથ પુનર્યસ્ય જાયાયૈ જાર ઉપપતિઃ સ્યાત્તં ચેદ્દ્વિષ્યાદભિચરિષ્યામ્યેનમિતિ મન્યેત તસ્યેદં કર્મ ।
આમપાત્રે ઽગ્નિમુપસમાધાય સર્વં પ્રતિલોમં કુર્યાત્તસ્મિન્નગ્નાવેતાઃ શરભૃષ્ટીઃ શરેષીકાઃ પ્રતિલોમાઃ સર્પિષાક્તા ઘૃતાભ્યક્તા જુહુયાન્મમ સમિદ્ધે ઽહૌષીરિત્યાદ્યા આહુતીરન્તે સર્વાસામસાવિતિ નામગ્રહણં પ્રત્યેકમ્ ।
સ એષ એવંવિદ્યા બ્રાહ્મણઃ શપતિ સ વિસુકૃતો વિગતપુણ્યકર્મા પ્રૈતિ ।
તસ્માદેવંવિચ્છ્રોત્રિસ્ય દારેણ નોપહાસમિચ્છેન્નર્માપિ ન કુર્યાત્કિમુતાધોપહાસં હિ યસ્માદેવંવિદપિ તાવત્પરો ભવતિ શત્રુર્ભવતીત્યર્થઃ ॥12॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 6,4.13
અથ યસ્ય જાયામ્ આર્તવં વિન્દેત્ ત્ર્યહં કંસે ન પિબેત્ ।
અહતવાસાઃ ।
નૈનાં વૃષલો ન વૃષલ્ય્ અપહન્યાત્ ।
ત્રિરાત્રાન્ત આપ્લુત્ય વ્રીહીન્ અવઘાતયેત્

બ્ર્હુપ્ભ્_6,4.13 અથ યસ્ય જાયામાર્તવં વિન્દેદૃતુભાવં પ્રાપ્નુયાદિત્યેવમાદિગ્રન્થઃ શ્રીર્હ વા એષા સ્રીણામિત્યતઃ પૂર્વં દ્રષ્ટવ્યઃ સામર્થ્યાત્ ।
ત્ર્યહં કંસેન પિબેદહતવાસાશ્ચ સ્યાત્ ।
નૈનાં સ્નાતામસ્નાતાં ચ વૃષલો વૃષલી વા નોપહન્યાન્નોપસ્પૃશેત્ ।
ત્રિરાત્રાન્તે ત્રિરાત્રવ્રતસમાપ્તાવાપ્લુત્ય સ્નાત્વાહતવાસા સ્યાદિતિ વ્યવહિતેન સંબન્ધઃ ।
તામાપ્લુતાં વ્રીહીનવઘાતયેદ્વ્રીહ્યવઘાતાય તામેવ વિનિયુઞ્જ્યાત્ ॥13॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 6,4.14
સ ય ઇચ્છેત્ -- પુત્રો મે શુક્લો જાયેત વેદમ્ અનુબ્રુવીત સર્વમ્ આયુર્ ઇયાદ્ ઇતિ ક્ષીરૌદનં પાચયિત્વા સર્પિષ્મન્તમ્ અશ્નીયાતામ્ ।
ઈશ્વરૌ જનયિતવૈ

બ્ર્હુપ્ભ્_6,4.14 સ ય ઇચ્છેત્પુત્રો મે શુક્લો વર્ણતો જાયેત વેદમેકમનુબ્રુવીત સર્વમાયુરિયાદ્વર્ષશતં ક્ષીરૌદનં પાચયિત્વા સર્પિષ્મન્તમશ્નીયાતામાશ્વરૌ સમર્થૌ જનયિતવૈ જનયિતુમ્ ॥14॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 6,4.15
અથ ય ઇચ્છેત્ -- પુત્રો મે કપિલઃ પિઙ્ગલો જાયેત દ્વૌ વેદાવ્ અનુબ્રુવીત સર્વમ્ આયુર્ ઇયાદ્ ઇતિ દધ્યોદનં પાચયિત્વા સર્પિષ્મન્તમ્ અશ્નીયાતામ્ ।
ઈશ્વરૌ જનયિતવૈ

બ્ર્હુપ્ભ્_6,4.15 દધ્યોદનં દધ્ના ચરું પાચયિત્વા દ્વિદેવં ચેદિચ્છતિ પુત્રં તદૈવમશનનિયમઃ ॥15॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 6,4.16
અથ ય ઇચ્છેત્ -- પુત્રો મે શ્યામો લોહિતાક્ષો જાયેત ત્રીન્ વેદાન્ અનુબ્રુવીત સર્વમ્ આયુર્ ઇયાદ્ ઇતિ ઉદૌદનં પાચયિત્વા સર્પિષ્મન્તમ્ અશ્નીયાતામ્ ।
ઈશ્વરૌ જનયિતવૈ

બ્ર્હુપ્ભ્_6,4.16 કેવલમેવ સ્વાભાવિકમોદનમ્ ।
ઉદગ્રહણમન્યપ્રસઙ્ગનિવૃત્ત્યથમ્ ॥16॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 6,4.17
અથ ય ઇચ્છેદ્ -- દુહિતા મે પણ્ડિતા જાયેત સર્વમ્ આયુર્ ઇયાદ્ ઇતિ તિલૌદનં પાચયિત્વા સર્પિષ્મન્તમ્ અશ્નીયાતામ્ ।
ઈશ્વરૌ જનયિતવૈ

બ્ર્હુપ્ભ્_6,4.17 દુહિતુઃ પાણ્ડિત્યં ગૃહતન્ત્રવિષયમેવ વેદે ઽનધિકારાત્ ।
તિલૌદનં કૃતરમ્ ॥17॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 6,4.18
અથ ય ઇચ્છેત્ -- પુત્રો મે પણ્ડિતો વિગીતઃ સમિતિંગમઃ શુશ્રૂષિતાં વાચં ભાષિતા જાયેત સર્વાન્ વેદાન્ અનુબ્રુવીત સર્વમ્ આયુર્ ઇયાદ્ ઇતિ માંસૌદનં પાચયિત્વા સર્પિષ્મન્તમ્ અશ્નીયાતામ્ ।
ઈશ્વરૌ જનયિતવાઇ ।
ઔક્ષેણ વાર્ષભેણ વા

બ્ર્હુપ્ભ્_6,4.18 વિવિધં ગીતો વિગીતઃ પ્રખ્યાત ઇત્યર્થઃ ।
સમિતિઙ્ગમઃ સભાં ગચ્છતીતિ પ્રગલ્ભ ઇત્યર્થઃ ।
પાણ્ડિત્યસ્ય પૃથગ્ગ્રહણાત્ ।
શુશ્રૂષિતાં શ્રોતુમિષ્ટાં રમણીયાં વાચં ભાષિતા સંસ્કૃતાયા અર્થવત્યા વાચો ભાષિતેત્યર્થઃ ।
માંસમિશ્રમોદનં માંસૌદનમ્ ।
તન્માંસનિયમાર્થમાહ-ઔક્ષેં વા માંસેન ।
ઉક્ષા સેચનસમર્થઃ પુઙ્ગવસ્તદીયં માંસમ્ ।
ઋષભસ્તતો ઽપ્યધિકવયાસ્તદીયમાર્ષભં માંસમ્ ॥17॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 6,4.19
અથાભિપ્રાતર્ એવ સ્થાલીપાકાવૃતાજ્યં ચેષ્ટિત્વા સ્થાલીપાકસ્યોપઘાતં જુહોત્ય્ અગ્નયે સ્વાહાનુમતયે સ્વાહા દેવાય સવિત્રે સત્યપ્રસવાય સ્વાહેતિ ।
હુત્વોદ્ધૃત્ય પ્રાશ્નાતિ ।
પ્રાશ્યેતરસ્યાઃ પ્રયચ્છતિ ।
પ્રક્ષાલ્ય પાણી ઉદપાત્રં પૂરયિત્વા તેનૈનાં ત્રિર્ અભ્યુક્ષતિ --
ઉત્તિષ્ઠાતો વિશ્વાવસો ઽન્યામ્ ઇચ્છ પ્રપૂર્વ્યામ્ ।
સં જાયાં પત્યા સહેતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_6,4.19 અથામિપ્રાતરેવ કાલે ઽવઘાતનિર્વૃત્તાંસ્તણ્ડુલાનાદાય સ્થાલીપાકાવૃતા સ્થાલીપાકવિધિનાઽજ્યં ચેષ્ટિત્વાઽજ્યસંસ્કારં કૃત્વા ચરું શ્રપયિત્વા સ્થાલીપાકસ્યાઽહુતીર્જુહોત્યુપઘાતમુપહત્યોપહત્યાગ્નયે સ્વાહેત્યાદ્યાઃ ।
ગાર્હ્યઃ સર્વો વિધિર્દ્રષ્ટવ્યો ઽત્ર હુત્વોદ્ધૃત્ય ચરુશેષં પ્રાશ્નાતિ સ્વયં પ્રાશ્યેતરસ્યાઃ પત્ન્યૈ પ્રયચ્છત્યુચ્છિષ્ટમ્ ।
પ્રક્ષાલ્ય પાણી આચમ્યોદપાત્રં પૂરયિત્વા તેનોદકેનૈનાં ત્રિરભ્યુક્ષત્યેન મન્ત્રેણોત્તિષ્ઠાત ઇતિ સકૃન્મન્ત્રોચ્ચારણમ્ ॥19॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 6,4.20
અથૈનામ્ અભિપદ્યતે -- અમો ઽહમ્ અસ્મિ સા ત્વમ્ ।
સા ત્વમ્ અસ્ય્ અમો ઽહમ્ ।
સામાહમ્ અસ્મિ ઋક્ ત્વમ્ ।
દ્યૌર્ અહમ્ પૃથિવી ત્વમ્ ।
તાવ્ એહિ સંરભાવહૈ સહ રેતો દધાવહૈ ।
પુંસે પુત્રાય વિત્તય ઇતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_6,4.20 અથૈનામભિમન્ત્ર્ય ક્ષીરૌદનાદિ યથાપત્યકામં ભુક્ત્વેતિ ક્રમો દ્રષ્ટવ્યઃ ।
સંવેશનકાલે ઽમો ઽહમસ્મીત્યાદિમન્ત્રેણાભિપદ્યતે ॥20॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 6,4.21
અથાસ્યા ઊરૂ વિહાપયતિ -- વિજિહીથાં દ્યાવાપૃથિવી ઇતિ ।
તસ્યામ્ અર્થં નિષ્ઠાય મુખેન મુખં સંધાય ત્રિર્ એનામ્ અનુલોમામ્ અનુમાર્ષ્ટિ --
વિષ્ણુર્ યોનિં કલ્પયતુ ત્વષ્ટા રૂપાણિ પિંશતુ ।
આ સિઞ્ચતુ પ્રજાપતિર્ ધાતા ગર્ભં દધાતુ તે ।
ગર્ભં ધેહિ સિનીવાલિ ગર્ભં ધેહિ પૃથુષ્ટુકે ।
ગર્ભં તે અશ્વિનૌ દેવાવ્ આધત્તાં પુષ્કરસ્રજૌ

બ્ર્હુપ્ભ્_6,4.21 અથાસ્યા ઊરૂ વિહાપયતિ વિજિહીથાં દ્યાવાપૃથિવી ઇત્યનેન ।
તસ્યામર્થમિત્યાદિ પૂર્વવત્ ।
ત્રિરેનાં શિરઃ પ્રભૃત્યનુલોમામનુમાર્ષ્ટિ વિષ્ણુર્યોનિમિત્યાદિ પ્રતિમન્ત્રમ્ ॥21॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 6,4.22
હિરણ્મયી અરણી યાભ્યાં નિર્મન્થતામ્ અશ્વિનૌ ।
તં તે ગર્ભં હવામહે દશમે માસિ સૂતયે ।
યથાગ્નિગર્ભા પૃથિવી યથા દ્યૌર્ ઐન્દ્રેણ ગર્ભિણી ।
વાયુર્ દિશાં યથા ગર્ભ એવં ગર્ભં દધામિ તે ઽસાવ્ ઇતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_6,4.22 અન્તે નામ ગૃહ્ણાત્યસાવિતિ તસ્યાઃ ॥22॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 6,4.23
સોષ્યન્તીમ્ અદ્ભિર્ અભ્યુક્ષતિ --
યથા વાયુઃ પુષ્કરિણીં સમિઙ્ગયતિ સર્વતઃ ।
એવા તે ગર્ભ એજતુ સહાવૈતુ જરાયુણા ।
ઇન્દ્રસ્યાયં વ્રજઃ કૃતઃ સાર્ગલઃ સપરિશ્રયઃ ।
તમ્ ઇન્દ્ર નિર્જહિ ગર્ભેણ સાવરાં સહેતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_6,4.23 સોષ્યન્તીમદ્ભિરભ્યુક્ષતિ પ્રસવકાલે સુખપ્રસવનાર્થમનેન મન્ત્રેણ ।
યથા વાયુઃ પુષ્કરિણીં સમિઙ્ગયતિ સર્વતઃ ।
એવા તે ગર્ભ એજત્વિતિ ॥23॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 6,4.24
જાતે ઽગ્નિમ્ ઉપસમાધાયાઙ્ક આધાય કંસે પૃષદાજ્યં સંનીય પૃષદાજ્યસ્યોપઘાતં જુહોતિ --
અસ્મિન્સહસ્રં પુષ્યાસમ્ એધમાનઃ સ્વે ગૃહે ।
અસ્યોપસન્દ્યાં મા છૈત્સીત્ પ્રજયા ચ પશુભિશ્ ચ સ્વાહા ।
મયિ પ્રાણાંસ્ ત્વયિ મનસા જુહોમિ સ્વાહા ।
યત્ કર્મણાત્યરીરિચમ્ યદ્ વા ન્યૂનમ્ ઇહાકરમ્ ।
અગ્નિષ્ટત્ સ્વિષ્ટકૃદ્ વિદ્વાન્ સ્વિષ્ટં સુહુતં કરોતુ નઃ સ્વાહેતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_6,4.24અથ જાતકર્મ ।
જાતે ઽગ્નિમુપસમાધાયાઙ્ક આધાય પુત્રં કંસે પૃષદાજ્યં સંમીય સંયોજ્ય દધિ ઘૃતે પૃષદાજ્યસ્યોપઘાતં જુહોત્યસ્મિન્સહસ્રમિત્યાદ્યાવાપસ્થાને ॥24॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 6,4.25
અથાસ્ય દક્ષિણં કર્ણમ્ અભિનિધાય વાગ્ વાગ્ ઇતિ ત્રિઃ ।
અથ દધિ મધુ ઘૃતં સંનીયાનન્તર્હિતેન જાતરૂપેણ પ્રાશયતિ ।
ભૂસ્ તે દધામિ ભુવસ્ તે દધામિ સ્વસ્ તે દધામિ ભૂર્ ભુવઃ સ્વઃ સર્વં ત્વયિ દધામીતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_6,4.25 અથાસ્ય દક્ષિણં કર્ણમભિનિધાય સ્વં મુખં વાગ્વાગિતિ ત્રિર્જપેત્ ।
અથ દધિ મધુ ઘૃતં સંનીયાનન્તર્હિતેનાવ્યવહિતેન જાતરૂપેણ હિરણ્યેન પ્રાશયત્યેતૈર્મન્ત્રૈઃ પ્રત્યેકમ્ ॥25॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 6,4.26
અથાસ્ય નામ કરોતિ વેદો ઽસીતિ ।
તદ્ અસ્યૈતદ્ ગુહ્યમ્ એવ નામ ભવતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_6,4.26 અથાસ્ય નામધેયં કરોતિ વેદો ઽસીતિ ।
તદસ્ય તદ્ગુહ્યં નામ ભવતિ વેદ ઇતિ ॥26॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 6,4.27
અથૈનં માત્રે પ્રદાય સ્તનં પ્રયચ્છતિ -- યસ્ તે સ્તનઃ શશયો યો મયોભૂર્ યો રત્નધા વસુવિદ્ યઃ સુદત્રઃ ।
યેન વિશ્વા પુષ્યસિ વાર્યાણિ સરસ્વતિ તમ્ ઇહ ધાતવે કર્ ઇતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_6,4.27 અથૈનં માત્રે પ્રદાય સ્વાઙ્કસ્થં સ્તનં પ્રયચ્છતિ યસ્તે સ્તન ઇત્યાદિમન્ત્રેણ ॥27॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 6,4.28
અથાસ્ય માતરમ્ અભિમન્ત્રયતે -- ઇલાસિ મૈત્રાવરુણી વીરે વીરમ્ અજીજનત્ ।
સા ત્વં વીરવતી ભવ યાસ્માન્ વીરવતો ઽકરદ્ ઇતિ ।
તં વા એતમ્ આહુઃ -- અતિપિતા બતાભૂઃ ।
અતિપિતામહો બતાભૂઃ ।
પરમાં બત કાષ્ઠાં પ્રાપ શ્રિયા યશસા બ્રહ્મવર્ચસેન ।
ય એવંવિદો બ્રાહ્મણસ્ય પુત્રો જાયત ઇતિ