Language

ENहिગુ
Scripture Library

Brihadaranyaka Upanishad (with commentary) · Chapter 6.3

6.3.1

BrhUpBh_6,2.16 atha punarye naivaṃ vidurutkrāntyādyagnihotrasaṃbandhapadārthaṣaṭkasyaiva veditāraḥ kevalakarmiṇo yajñenāgnihotrādinā dānena bahirvedi bhikṣamāṇeṣu dravyasaṃvibhāgalakṣaṇena tapasā bahirvedyeva dīkṣādivyatiriktena kṛcchracāndrāyaṇādinā lokāñjayanti /
lokāniti bahuvacanāttatrāpi phalatāramyamabhipretam /
te dhūmamabhisaṃbhavanti /
uttaramārga ivehāpi devatā eva dhūmādiśabdavācyāḥ /
dhūmadevatāṃ pratipadyanta ityarthaḥ /
ātivāhikatvaṃ ca devatānāṃ tadvadeva /
dhūmādrātriṃ rātridevatāṃ tato 'pakṣīyamāṇapakṣadevatāṃ tato yānṣaṇmāsāndakṣiṇāṃ diśamāditya eti tānmāsadevatāviśeṣānpratipadyante /
māsebhyaḥ pitṛlokaṃ pitṛlokāccandram /
te candraṃ prāpyānnaṃ bhavanti tāṃstatrānnabhūtānyathā somaṃ rājānamiha yajña ṛtvija āpyāyasvāpakṣīyasveti bhakṣayantyevamenāṃścandraṃ prāptānkarmiṇo bhṛtyāniva svāmino bhakṣayantyupabhuñjate devāḥ āpyāyasvāpakṣīyasveti na mantraḥ kiṃ tarhyāpyāyyā'pyāyya camasasthaṃ bhakṣaṇenāpakṣayaṃ ca kṛtvā punaḥ punarbhakṣayantītyarthaḥ /
evaṃ devā api somaloke labdhaśarīrānkarmiṇa upakaraṇabhūtānpunaḥ punarviśrāmayantaḥ karmānurūpaṃ phalaṃ prayacchantaḥ /
taddhi teṣāmāpyāyanaṃ somasyā'pyāyanamivopabhuñjata upakaraṇabhūtāndevāḥ teṣāṃ karmiṇāṃ yadā yasminkāle tadyajñadānādilakṣaṇaṃ somalokaprāpakaṃ karma paryavaiti parigacchati parikṣīyata ityarthaḥ /
atha tademameva prasiddhamākāśamabhiniṣpadyante /
yāstāḥ śraddhāśabdavācyā dyulokāgnau hutā āpaḥ somākārapariṇatā yābhiḥ somaloke karmiṇāmupabhogāya śarīramārabdhamammayaṃ tāḥ karmakṣayāddhimapiṇḍa ivā'tapasaṃparkātpravilīyante /
pravilīnāḥ sūkṣmā ākāśabhūtā iva bhavanti tadidamucyata imamevā'kāśamabhiniṣpadyanta iti /
te punarapi karmiṇastaccharīrāḥ santaḥ purovātādinā itāścāmutaśca nīyante 'ntarikṣagāstadāha-ākāśādvāyumiti /
vāyorvṛṣṭiṃ pratipadyante /
taduktam-parjanyāgnau somaṃ rājānaṃ juhvatīti /
tato vṛṣṭibhūtā imāṃ pṛthivīṃ patanti /
te pṛthivīṃ prāpya vrīhiyavādyannaṃ bhavanti /
taduktamasmiṃlloke 'gnau vṛṣṭiṃ juhvati tasyā āhutyā annaṃ saṃbhavatīti /
te punaḥ puruṣāgnau hūyante 'nnabhūtā retaḥsici /
tato retobhūtā yoṣāgnau hūyante tato jāyante lokaṃ pratyutthāyinaste lokaṃ pratyuttiṣṭhanto 'gnihotrādikarmānutiṣṭhanti /
tato dhūmādinā punaḥ punaḥ somalokaṃ punarimaṃ lokamiti /
ta evaṃ karmiṇo 'nuparivartante ghaṭīyantravaccakrībhūtā baṃbhramantītyarthaḥ /
uttaramārgāya sadyomuktaye vā yāvadbrahma na viduḥ /
iti nu kāmayamānaḥ saṃsaratītyuktam /
atha punarya uttaraṃ dakṣiṇaṃ caitau panthānau na viduruttarasya dakṣiṇasya vā pathaḥ pratipattaye jñānaṃ karma vā nānutiṣṭhantītyarthaḥ /
te kiṃ bhavantīti /
ucyate-te kīṭāḥ pataṅgā yadidaṃ yaccedaṃ dandaśūkaṃ daṃśamaśakamityetadbhavanti /
evaṃ hīyaṃ saṃsāragatiḥ kaṣṭāsyāṃ nimagnasya punaruddhāra eva durlabhaḥ /
tathā ca śrutyantaram-"tānīmāni kṣudrāṇyasakṛdāvartīni bhūtāni bhavanti jāyasva mriyasva"iti /
tasmātsarvotsāhena yathāśakti svābhāvikakarmajñānahānena dakṣiṇottaramārgapratipattisādhanaṃ śāsrīyaṃ karma jñānaṃ vānutiṣṭhediti vākyārthaḥ /
tathā coktam"ato vai khalu durniṣprapataraṃ tasmājjugupseta"iti śrutyantarānmokṣāya prayatetetyarthaḥ /
atrāpyuttaramārgapratipattisādhana eva mahānyatnaḥ kartavya iti gamyate /
evamevānuparivartanta ityuktatvāt /
evaṃ praśnāḥ sarve nirṇītāḥ /
esau vai loka ityārabhya puruṣaḥ saṃbhavatīticaturthaḥ praśno yatithyāmāhutyāmityādiḥ prathamyena /
pañcamastu dvitīyatvena devayānasya vā pathaḥ pratipadaṃ pitṛyāṇasya veti dakṣiṇottaramārgapratipattisādhanakathanena /
tenaiva ca prathamo 'pyagnerābhya kecidarciḥ pratipadyante keciddhūmamiti vipratipattiḥ /
punarāvṛttiśca dvitīyaḥ praśna ākāśādikrameṇemaṃ lokamāgacchantīti /
tenaivāsau loko na saṃpūryate kīṭapataṅgādipratipatteśca keṣāñciditi tṛtīyo 'pi praśno nirṇītaḥ16 //
iti bṛhadāraṇyakopaniṣadi ṣaṣṭhādhyāyasya dvitīyaṃ brāhmaṇam //2//
START BrhUp 6,3.1
sa yaḥ kāmayeta -- mahat prāpnuyām ity udagayana āpūryamāṇapakṣasya puṇyāhe dvādaśāham upasadvratī bhūtvaudumbare kaṃse camase vā sarvauṣadhaṃ phalānīti saṃbhṛtya parisamuhya parilipyāgnim upasamādhāya paristīryāvṛtājyaṃ saṃskṛtya puṃsā nakṣatreṇa manthaṃ saṃnīya juhoti --
yāvanto devās tvayi jātavedas tiryañco ghnanti puruṣasya kāmān |
tebhyo 'haṃ bhāgadheyaṃ juhomi te mā tṛptāḥ sarvaiḥ kāmais tarpayantu svāhā |
yā tiraścī nipadyase 'haṃ vidharaṇī iti |
tāṃ tvā ghṛtasya dhārayā yaje saṃrādhanīm ahaṃ svāhā

6.3.2

BrhUpBh_6,3.1 sa yaḥ kāmayeta /
jñānakarmaṇorgatiruktā /
tatra jñānaṃ svatantraṃ karma tu daivamānuṣavittadvayāyattaṃ tena karmārthaṃ vittamupārjanīyam /
taccāpratyavāyakāriṇopāyeneti tadarthaṃ manthākhyaṃ karmā'rabhyate mahattvaprāptaye /
mahattve ca satyarthasiddhaṃ hi vittam /
taducyate-sa yaḥ kāmayeta sa yo vittārthī karmaṇyadhikṛto yaḥ kāmayeta /
kim /
mahanmahattvaṃ prāpnuyāṃ mahānsyāmitītyarthaḥ /
tatra manthakarmaṇo vidhitsitasya kālo 'bhidhīyate-udagayana ādityasya tatra sarvatra prāptāvāpūryamāṇapakṣasya śuklapakṣasya /
tatrāpi sarvatra prāptau puṇyāhe 'nukūla ātmanaḥ karmasiddhikara ityarthaḥ /
dvādaśāhaṃ yasminpuṇye 'nukūle karma cikīrṣati tataḥ prākpuṇyāhamevā'rabhya dvādaśāhamupasadvratī /
upasatsu vratamupasadaḥ prasiddhā jyotiṣṭome /
tatra ca stanopacayāpacayadvāreṇa payobhakṣaṇaṃ tadvratam /
atra ca tatkarmānupasaṃhārātkevalamitikartavyatāśūnyaṃ payobhakṣaṇamātramupādīyate /
nanūpasado vratamiti yadā vigrahastadā sarvamitikartavyatārūpaṃ grāhyaṃ bhavati tatkasmānna parigṛhyata iti /
ucyate-smārtatvātkarmaṇaḥ /
smārtaṃ hīdaṃ manthakarma /
nanu śrutivihitaṃ satkathaṃ smārtaṃ bhavitumarhati /
smṛtyanuvādinīhi śrutiriyam /
śrautatve hi prakṛtivikārabhāvastataśca prākṛtadharmagrāhitvaṃ vikārakarmaṇo na tviha śrautatvam /
ata eva cā'vasathyāgnāvetatkarma vidhīyate /
sarvā cā'vṛtsmārtaiveti /
upasadvratī bhūtvā payovratī sannītyarthaḥ /
audumbara udumbaravṛkṣamaye kaṃse camase vā tasyaiva viśeṣaṇaṃ kaṃsākāre camasākāre vaudumbara eva /
ākāre tu vikalpo naudumbaratve /
etra sarvauṣadhaṃ sarvāsāmoṣadhīnāṃ samūhaṃ yathāsambhavaṃ yathāśakti ca sarvā oṣadhīḥ samāhṛtya tatra grāmyāṇāṃ tu daśa niyamena grāhyā vrīhiyavādyā vakṣyamāṇāḥ /
adhikagrahaṇe tu na doṣaḥ /
grāmyāṇāṃ phalāni ca yathāsambhavaṃ yathāśakti ca /
itiśabdaḥ samastasambhāropacayapradarśanārthaḥ /
anyadapi yatsambharaṇīyaṃ tatsarvaṃ saṃbhṛtyetyarthaḥ /
kramastatra gṛhyokto draṣṭavyaḥ /
parisamūhanaparilepane bhūmisaṃskāraḥ /
agnimupasamādhāyeti vacanādāvasathye 'gnāviti gamyate /
ekavacanādupasamādhānaśravaṇācca /
vidyamānasyaivopasamādhānam /
paristīrya darbhānāvṛtā smārtatvātkarmaṇaḥ sthālīpākāvṛtparigṛhyate /
tayā'jyaṃ saṃskṛtya puṃsā nakṣatreṇa puṃnāmnā nakṣatreṇa puṇyāhasaṃyuktena manthaṃ sarvauṣadhaphalapiṣṭaṃ tatraudumbare camase dadhani madhuni ghṛte copasicyaikayopamanthanyopamaṃmathya saṃnīya madhye saṃsthāpyaudumbareṇa sruveṇā'vāpasthāna ājyasya juhotyetairmantrairyāvanto devā ityādyaiḥ //1//
START BrhUp 6,3.2-3
jyeṣṭhāya svāhā śreṣṭhāya svāhety agnau hutvā manthe saṃsravam avanayati |
prāṇāya svāhā vasiṣṭhāyai svāhety agnau hutvā manthe saṃsravam avanayati |
vāce svāhā pratiṣṭhāyai svāhety agnau hutvā manthe saṃsravam avanayati |
cakṣuṣe svāhā saṃpade svāhety agnau hutvā manthe saṃsravam avanayati |
śrotrāya svāhāyatanāya svāhety agnau hutvā manthe saṃsravam avanayati |
manase svāhā prajātyai svāhety agnau hutvā manthe saṃsravam avanayati |
retase svāhety agnau hutvā manthe saṃsravam avanayati

6.3.3

agnaye svāhety agnau hutvā manthe saṃsravam avanayati |
somāya svāhety agnau hutvā manthe saṃsravam avanayati |
bhūḥ svāhety agnau hutvā manthe saṃsravam avanayati |
bhuvaḥ svāhety agnau hutvā manthe saṃsravam avanayati |
svaḥ svāhety agnau hutvā manthe saṃsravam avanayati |
bhūr bhuvaḥ svaḥ svāhety agnau hutvā manthe saṃsravam avanayati |
brahmaṇe svāhety agnau hutvā manthe saṃsravam avanayati |
kṣatrāya svāhety agnau hutvā manthe saṃsravam avanayati |
bhūtāya svāhety agnau hutvā manthe saṃsravam avanayati |
bhaviṣyate svāhety agnau hutvā manthe saṃsravam avanayati |
viśvāya svāhety agnau hutvā manthe saṃsravam avanayati |
sarvāya svāhety agnau hutvā manthe saṃsravam avanayati |
prajāpataye svāhety agnau hutvā manthe saṃsravam avanayati

6.3.4

BrhUpBh_6,3.2-3 jyeṣṭhāya svāhā śreṣṭhāya svāhetyārabhya dve dve āhutī hutvā manthe saṃsravamavanayati /
sruvāvalepanamājyaṃ manthe saṃsrāvayati /
etasmādeva jyeṣṭhāya śreṣṭhāyetyādiprāṇaliṅgājjyeṣṭhaśreṣṭhādiprāṇavida evāsminkarmaṇyadhikāraḥ /
retasa ityārambhaikaikāmāhutiṃ hutvā manthe saṃsravamavanayatyaparayopamanthanyā punarmathnāti //2-3 //
START BrhUp 6,3.4
athainam abhimṛśati -- bhramad asi |
jvalad asi |
pūrṇam asi |
prastabdham asi |
ekasabham asi |
hiṅkṛtam asi |
hiṅkriyamānam asi |
udgītham asi |
udgīyamānam asi |
śrāvitam asi |
pratyāśrāvitam asi |
ārdre saṃdīptam asi |
vibhūr asi |
prabhūr asi |
annam asi |
jyotir asi |
nidhanam asi |
saṃvargo 'sīti

6.3.5

BrhUpBh_6,3.4 athainamabhimṛśati bhramadasītyanena mantreṇa //4//
START BrhUp 6,3.5
athainam udyacchaty āmaṃsy āmaṃ hi te mahi |
sa hi rājeśāno 'dhipatiḥ |
sa māṃ rājeśano 'dhipatiṃ karotv iti

6.3.6

BrhUpBh_6,3.5 athainamucchati saha pātreṇa haste gṛhṇātyāmaṃsyāmaṃhi te mahītyanena //5//
START BrhUp 6,3.6
athainam ācāmati --
tat savitur vareṇyam |
madhu vātā ṛtāyate madhu kṣaranti sindhavaḥ |
mādhvīr naḥ santv oṣadhīḥ |
bhūḥ svāhā |
bhargo devasya dhīmahi
madhu naktam utoṣaso madhumat pārthivaṃ rajaḥ |
madhu dyaur astu naḥ pitā |
bhuvaḥ svāhā |
dhiyo yo naḥ pracodayāt |
madhumān no vanaspatir madhumāṃ astu sūryaḥ |
mādhvīr gavo bhavantu naḥ |
svaḥ svāhā |
sarvāṃ ca sāvitrīm anvāha |
sarvāś ca madhumatīr aham evedaṃ sarvaṃ bhūyāsaṃ bhūr bhuvaḥ svaḥ svāheti antata ācamya pāṇī prakṣālya jaghanenāgniṃ prākśirāḥ saṃviśati |
prātar ādityam upatiṣṭhate |
diśām ekapuṇḍarīkam asi |
ahaṃ manuṣyāṇām ekapuṇḍarīkaṃ bhūyāsam iti |
yathetam etya jaghanenāgnim āsīno vaṃśaṃ japati

6.3.7

BrhUpBh_6,3.6 athainamācāmati bhakṣayati gāyatryāḥ prathamapādena madhumatyaikayā vyāhṛtyā ca prathamayā prathamagrāsamācāmati /
tathā gāyatrīdvitīyapādena madhumatyā dvitīyayā dvitīya yā ca vyahṛtyā dvitīyaṃ grāsam /
tathā tṛtīyena gāyatrīpādena tṛtīyayā madhumatyā tṛtīyayā ca vyāhṛtyā tṛtīyaṃ grāsam /
sarvāṃ sāvitrīṃ sarvāśca madhumatīruktvāhamevedaṃ sarvaṃ bhūyāsamiti cānte bhūrbhavaḥ svaḥ svāheti samastaṃ bhaśrayati /
yathā caturbhirgrāsaistaddravyaṃ sarvaṃ parisamāpyate tathā pūrvameva nirupyet /
yatpātrāvaliptaṃ tatpātraṃ sarvaṃ nirṇijya tūṣṇīṃ pivet /
pāṇī prakṣālyāpa ācamya jaghanenāgniṃ paścādagneḥ prākśirāḥ saṃviśati /
prātaḥ saṃdhyāmupāsyā'dityamupatiṣṭhate diśāmekapuṇḍarīkamityanena mantreṇa /
yathetaṃ yathāgatametyā'gatya jaghanenāgnimāsīno vaṃśaṃ japati //6//
START BrhUp 6,3.7-12
taṃ haitam uddālaka āruṇir vājasaneyāya yājñavalkyāyāntevāsina uktvovāca -- api ya enaṃ śuṣke sthāṇau niṣiñcej jāyerañ chākhāḥ praroheyuḥ palāśānīti

6.3.8

etam u haiva vājasaneyo yājnavalkyo madhukāya paiṅgyāyāntevāsina uktvovāca -- api ya enaṃ śuṣke sthāṇau niṣiñcej jāyerañ chākhāḥ praroheyuḥ palāśānīti

6.3.9

etam u haiva madhukaḥ paiṅgyaś cūlāya bhāgavittaye 'ntevāsina uktvovāca -- api ya enaṃ śuṣke sthāṇau niṣiñcej jāyerañ chākhāḥ praroheyuḥ palāśānīti

6.3.10

etam u haiva cūlo bhāgavittir jānakaya āyaḥsthūṇāyāntevāsina uktvovāca -- api ya enaṃ śuṣke sthāṇau niṣiñcej jāyerañ chākhāḥ praroheyuḥ palāśānīti

6.3.11

etam u haiva jānakir āyasthūṇaḥ satyakāmāya jābālāyāntevāsina uktvovāca -- api ya enaṃ śuṣke sthāṇau niṣiñcej jāyerañ chākhāḥ praroheyuḥ palāśānīti

6.3.12

etam u haiva satyakāmo jābālo 'ntevāsibhya uktvova -- acāpi ya enaṃ śuṣke sthāṇau niṣiñcej jāyerañ chākhāḥ praroheyuḥ palāśānīti |
tam etaṃ nāputrāya vānantevāsine vā brūyāt

6.3.13

BrhUpBh_6,3.7-12 taṃ haitamuddālaka ityādi satyakāmo jābālo 'ntevāsibhya uktvovācāpi ya enaṃ śuṣke sthāṇau niṣiñcejjāyerannevāsmiñśākhāḥ praroheyuḥ palāśānītyevamantamenaṃ manthamuddālakātprabhṛtyekaikācāryakramāgataṃ satyakāma ācāryo bahubhyo 'ntevāsibhya uktvovāca /
kimanyaduvācetyucyate-api ya enaṃ śuṣke sthāṇau gataprāṇe 'pyenaṃ manthaṃ bhakṣaṇāya saṃskṛtaṃ niṣiñcetprakṣipejjāyerannutpadyerannevāsminsthāṇau śākhā avayavā vṛkṣasya praroheyuśca palāśāni parṇāni yathā jīvataḥ sthāṇoḥ kimutānena karmaṇā kāmaḥ sidhyediti /
dhruvaphalamidaṃ karmeti karmastutyarthametat /
vidyādhigame ṣṭatīrthāni teṣāmiha saprāṇadarśanasya manthavijñānasyādhigame dve eva tīrthe anujñāyete putraścāntevāsī ca //8-12 //
START BrhUp 6,3.13
caturaudumbaro bhavati |
audumbaraḥ sruva audumbaraś camasa audumbara idhma audumbaryā upamanthanyau |
daśa grāmyāṇi dhānyāni bhavanti |
vrīhiyavās tilamāṣā aṇupriyaṃgavo godhūmāś ca masūrāś ca khalvāś ca khalakulāś ca |
tān piṣṭān dadhani madhuni ghṛta upasiñcati |
ājyasya juhoti

Original text: Bṛhadāraṇyakopaniṣad, Kāṇva recension with the commentary ascribed to Śaṃkara · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc