બૃહદારણ્યકોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 6.3

બ્ર્હુપ્ભ્_6,2.16 અથ પુનર્યે નૈવં વિદુરુત્ક્રાન્ત્યાદ્યગ્નિહોત્રસંબન્ધપદાર્થષટ્કસ્યૈવ વેદિતારઃ કેવલકર્મિણો યજ્ઞેનાગ્નિહોત્રાદિના દાનેન બહિર્વેદિ ભિક્ષમાણેષુ દ્રવ્યસંવિભાગલક્ષણેન તપસા બહિર્વેદ્યેવ દીક્ષાદિવ્યતિરિક્તેન કૃચ્છ્રચાન્દ્રાયણાદિના લોકાઞ્જયન્તિ ।
લોકાનિતિ બહુવચનાત્તત્રાપિ ફલતારમ્યમભિપ્રેતમ્ ।
તે ધૂમમભિસંભવન્તિ ।
ઉત્તરમાર્ગ ઇવેહાપિ દેવતા એવ ધૂમાદિશબ્દવાચ્યાઃ ।
ધૂમદેવતાં પ્રતિપદ્યન્ત ઇત્યર્થઃ ।
આતિવાહિકત્વં ચ દેવતાનાં તદ્વદેવ ।
ધૂમાદ્રાત્રિં રાત્રિદેવતાં તતો ઽપક્ષીયમાણપક્ષદેવતાં તતો યાન્ષણ્માસાન્દક્ષિણાં દિશમાદિત્ય એતિ તાન્માસદેવતાવિશેષાન્પ્રતિપદ્યન્તે ।
માસેભ્યઃ પિતૃલોકં પિતૃલોકાચ્ચન્દ્રમ્ ।
તે ચન્દ્રં પ્રાપ્યાન્નં ભવન્તિ તાંસ્તત્રાન્નભૂતાન્યથા સોમં રાજાનમિહ યજ્ઞ ઋત્વિજ આપ્યાયસ્વાપક્ષીયસ્વેતિ ભક્ષયન્ત્યેવમેનાંશ્ચન્દ્રં પ્રાપ્તાન્કર્મિણો ભૃત્યાનિવ સ્વામિનો ભક્ષયન્ત્યુપભુઞ્જતે દેવાઃ આપ્યાયસ્વાપક્ષીયસ્વેતિ ન મન્ત્રઃ કિં તર્હ્યાપ્યાય્યાઽપ્યાય્ય ચમસસ્થં ભક્ષણેનાપક્ષયં ચ કૃત્વા પુનઃ પુનર્ભક્ષયન્તીત્યર્થઃ ।
એવં દેવા અપિ સોમલોકે લબ્ધશરીરાન્કર્મિણ ઉપકરણભૂતાન્પુનઃ પુનર્વિશ્રામયન્તઃ કર્માનુરૂપં ફલં પ્રયચ્છન્તઃ ।
તદ્ધિ તેષામાપ્યાયનં સોમસ્યાઽપ્યાયનમિવોપભુઞ્જત ઉપકરણભૂતાન્દેવાઃ તેષાં કર્મિણાં યદા યસ્મિન્કાલે તદ્યજ્ઞદાનાદિલક્ષણં સોમલોકપ્રાપકં કર્મ પર્યવૈતિ પરિગચ્છતિ પરિક્ષીયત ઇત્યર્થઃ ।
અથ તદેમમેવ પ્રસિદ્ધમાકાશમભિનિષ્પદ્યન્તે ।
યાસ્તાઃ શ્રદ્ધાશબ્દવાચ્યા દ્યુલોકાગ્નૌ હુતા આપઃ સોમાકારપરિણતા યાભિઃ સોમલોકે કર્મિણામુપભોગાય શરીરમારબ્ધમમ્મયં તાઃ કર્મક્ષયાદ્ધિમપિણ્ડ ઇવાઽતપસંપર્કાત્પ્રવિલીયન્તે ।
પ્રવિલીનાઃ સૂક્ષ્મા આકાશભૂતા ઇવ ભવન્તિ તદિદમુચ્યત ઇમમેવાઽકાશમભિનિષ્પદ્યન્ત ઇતિ ।
તે પુનરપિ કર્મિણસ્તચ્છરીરાઃ સન્તઃ પુરોવાતાદિના ઇતાશ્ચામુતશ્ચ નીયન્તે ઽન્તરિક્ષગાસ્તદાહ-આકાશાદ્વાયુમિતિ ।
વાયોર્વૃષ્ટિં પ્રતિપદ્યન્તે ।
તદુક્તમ્-પર્જન્યાગ્નૌ સોમં રાજાનં જુહ્વતીતિ ।
તતો વૃષ્ટિભૂતા ઇમાં પૃથિવીં પતન્તિ ।
તે પૃથિવીં પ્રાપ્ય વ્રીહિયવાદ્યન્નં ભવન્તિ ।
તદુક્તમસ્મિંલ્લોકે ઽગ્નૌ વૃષ્ટિં જુહ્વતિ તસ્યા આહુત્યા અન્નં સંભવતીતિ ।
તે પુનઃ પુરુષાગ્નૌ હૂયન્તે ઽન્નભૂતા રેતઃસિચિ ।
તતો રેતોભૂતા યોષાગ્નૌ હૂયન્તે તતો જાયન્તે લોકં પ્રત્યુત્થાયિનસ્તે લોકં પ્રત્યુત્તિષ્ઠન્તો ઽગ્નિહોત્રાદિકર્માનુતિષ્ઠન્તિ ।
તતો ધૂમાદિના પુનઃ પુનઃ સોમલોકં પુનરિમં લોકમિતિ ।
ત એવં કર્મિણો ઽનુપરિવર્તન્તે ઘટીયન્ત્રવચ્ચક્રીભૂતા બંભ્રમન્તીત્યર્થઃ ।
ઉત્તરમાર્ગાય સદ્યોમુક્તયે વા યાવદ્બ્રહ્મ ન વિદુઃ ।
ઇતિ નુ કામયમાનઃ સંસરતીત્યુક્તમ્ ।
અથ પુનર્ય ઉત્તરં દક્ષિણં ચૈતૌ પન્થાનૌ ન વિદુરુત્તરસ્ય દક્ષિણસ્ય વા પથઃ પ્રતિપત્તયે જ્ઞાનં કર્મ વા નાનુતિષ્ઠન્તીત્યર્થઃ ।
તે કિં ભવન્તીતિ ।
ઉચ્યતે-તે કીટાઃ પતઙ્ગા યદિદં યચ્ચેદં દન્દશૂકં દંશમશકમિત્યેતદ્ભવન્તિ ।
એવં હીયં સંસારગતિઃ કષ્ટાસ્યાં નિમગ્નસ્ય પુનરુદ્ધાર એવ દુર્લભઃ ।
તથા ચ શ્રુત્યન્તરમ્-"તાનીમાનિ ક્ષુદ્રાણ્યસકૃદાવર્તીનિ ભૂતાનિ ભવન્તિ જાયસ્વ મ્રિયસ્વ"ઇતિ ।
તસ્માત્સર્વોત્સાહેન યથાશક્તિ સ્વાભાવિકકર્મજ્ઞાનહાનેન દક્ષિણોત્તરમાર્ગપ્રતિપત્તિસાધનં શાસ્રીયં કર્મ જ્ઞાનં વાનુતિષ્ઠેદિતિ વાક્યાર્થઃ ।
તથા ચોક્તમ્"અતો વૈ ખલુ દુર્નિષ્પ્રપતરં તસ્માજ્જુગુપ્સેત"ઇતિ શ્રુત્યન્તરાન્મોક્ષાય પ્રયતેતેત્યર્થઃ ।
અત્રાપ્યુત્તરમાર્ગપ્રતિપત્તિસાધન એવ મહાન્યત્નઃ કર્તવ્ય ઇતિ ગમ્યતે ।
એવમેવાનુપરિવર્તન્ત ઇત્યુક્તત્વાત્ ।
એવં પ્રશ્નાઃ સર્વે નિર્ણીતાઃ ।
એસૌ વૈ લોક ઇત્યારભ્ય પુરુષઃ સંભવતીતિચતુર્થઃ પ્રશ્નો યતિથ્યામાહુત્યામિત્યાદિઃ પ્રથમ્યેન ।
પઞ્ચમસ્તુ દ્વિતીયત્વેન દેવયાનસ્ય વા પથઃ પ્રતિપદં પિતૃયાણસ્ય વેતિ દક્ષિણોત્તરમાર્ગપ્રતિપત્તિસાધનકથનેન ।
તેનૈવ ચ પ્રથમો ઽપ્યગ્નેરાભ્ય કેચિદર્ચિઃ પ્રતિપદ્યન્તે કેચિદ્ધૂમમિતિ વિપ્રતિપત્તિઃ ।
પુનરાવૃત્તિશ્ચ દ્વિતીયઃ પ્રશ્ન આકાશાદિક્રમેણેમં લોકમાગચ્છન્તીતિ ।
તેનૈવાસૌ લોકો ન સંપૂર્યતે કીટપતઙ્ગાદિપ્રતિપત્તેશ્ચ કેષાઞ્ચિદિતિ તૃતીયો ઽપિ પ્રશ્નો નિર્ણીતઃ16 ॥
ઇતિ બૃહદારણ્યકોપનિષદિ ષષ્ઠાધ્યાયસ્ય દ્વિતીયં બ્રાહ્મણમ્ ॥2॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 6,3.1
સ યઃ કામયેત -- મહત્ પ્રાપ્નુયામ્ ઇત્ય્ ઉદગયન આપૂર્યમાણપક્ષસ્ય પુણ્યાહે દ્વાદશાહમ્ ઉપસદ્વ્રતી ભૂત્વૌદુમ્બરે કંસે ચમસે વા સર્વૌષધં ફલાનીતિ સંભૃત્ય પરિસમુહ્ય પરિલિપ્યાગ્નિમ્ ઉપસમાધાય પરિસ્તીર્યાવૃતાજ્યં સંસ્કૃત્ય પુંસા નક્ષત્રેણ મન્થં સંનીય જુહોતિ --
યાવન્તો દેવાસ્ ત્વયિ જાતવેદસ્ તિર્યઞ્ચો ઘ્નન્તિ પુરુષસ્ય કામાન્ ।
તેભ્યો ઽહં ભાગધેયં જુહોમિ તે મા તૃપ્તાઃ સર્વૈઃ કામૈસ્ તર્પયન્તુ સ્વાહા ।
યા તિરશ્ચી નિપદ્યસે ઽહં વિધરણી ઇતિ ।
તાં ત્વા ઘૃતસ્ય ધારયા યજે સંરાધનીમ્ અહં સ્વાહા

બ્ર્હુપ્ભ્_6,3.1 સ યઃ કામયેત ।
જ્ઞાનકર્મણોર્ગતિરુક્તા ।
તત્ર જ્ઞાનં સ્વતન્ત્રં કર્મ તુ દૈવમાનુષવિત્તદ્વયાયત્તં તેન કર્માર્થં વિત્તમુપાર્જનીયમ્ ।
તચ્ચાપ્રત્યવાયકારિણોપાયેનેતિ તદર્થં મન્થાખ્યં કર્માઽરભ્યતે મહત્ત્વપ્રાપ્તયે ।
મહત્ત્વે ચ સત્યર્થસિદ્ધં હિ વિત્તમ્ ।
તદુચ્યતે-સ યઃ કામયેત સ યો વિત્તાર્થી કર્મણ્યધિકૃતો યઃ કામયેત ।
કિમ્ ।
મહન્મહત્ત્વં પ્રાપ્નુયાં મહાન્સ્યામિતીત્યર્થઃ ।
તત્ર મન્થકર્મણો વિધિત્સિતસ્ય કાલો ઽભિધીયતે-ઉદગયન આદિત્યસ્ય તત્ર સર્વત્ર પ્રાપ્તાવાપૂર્યમાણપક્ષસ્ય શુક્લપક્ષસ્ય ।
તત્રાપિ સર્વત્ર પ્રાપ્તૌ પુણ્યાહે ઽનુકૂલ આત્મનઃ કર્મસિદ્ધિકર ઇત્યર્થઃ ।
દ્વાદશાહં યસ્મિન્પુણ્યે ઽનુકૂલે કર્મ ચિકીર્ષતિ તતઃ પ્રાક્પુણ્યાહમેવાઽરભ્ય દ્વાદશાહમુપસદ્વ્રતી ।
ઉપસત્સુ વ્રતમુપસદઃ પ્રસિદ્ધા જ્યોતિષ્ટોમે ।
તત્ર ચ સ્તનોપચયાપચયદ્વારેણ પયોભક્ષણં તદ્વ્રતમ્ ।
અત્ર ચ તત્કર્માનુપસંહારાત્કેવલમિતિકર્તવ્યતાશૂન્યં પયોભક્ષણમાત્રમુપાદીયતે ।
નનૂપસદો વ્રતમિતિ યદા વિગ્રહસ્તદા સર્વમિતિકર્તવ્યતારૂપં ગ્રાહ્યં ભવતિ તત્કસ્માન્ન પરિગૃહ્યત ઇતિ ।
ઉચ્યતે-સ્માર્તત્વાત્કર્મણઃ ।
સ્માર્તં હીદં મન્થકર્મ ।
નનુ શ્રુતિવિહિતં સત્કથં સ્માર્તં ભવિતુમર્હતિ ।
સ્મૃત્યનુવાદિનીહિ શ્રુતિરિયમ્ ।
શ્રૌતત્વે હિ પ્રકૃતિવિકારભાવસ્તતશ્ચ પ્રાકૃતધર્મગ્રાહિત્વં વિકારકર્મણો ન ત્વિહ શ્રૌતત્વમ્ ।
અત એવ ચાઽવસથ્યાગ્નાવેતત્કર્મ વિધીયતે ।
સર્વા ચાઽવૃત્સ્માર્તૈવેતિ ।
ઉપસદ્વ્રતી ભૂત્વા પયોવ્રતી સન્નીત્યર્થઃ ।
ઔદુમ્બર ઉદુમ્બરવૃક્ષમયે કંસે ચમસે વા તસ્યૈવ વિશેષણં કંસાકારે ચમસાકારે વૌદુમ્બર એવ ।
આકારે તુ વિકલ્પો નૌદુમ્બરત્વે ।
એત્ર સર્વૌષધં સર્વાસામોષધીનાં સમૂહં યથાસમ્ભવં યથાશક્તિ ચ સર્વા ઓષધીઃ સમાહૃત્ય તત્ર ગ્રામ્યાણાં તુ દશ નિયમેન ગ્રાહ્યા વ્રીહિયવાદ્યા વક્ષ્યમાણાઃ ।
અધિકગ્રહણે તુ ન દોષઃ ।
ગ્રામ્યાણાં ફલાનિ ચ યથાસમ્ભવં યથાશક્તિ ચ ।
ઇતિશબ્દઃ સમસ્તસમ્ભારોપચયપ્રદર્શનાર્થઃ ।
અન્યદપિ યત્સમ્ભરણીયં તત્સર્વં સંભૃત્યેત્યર્થઃ ।
ક્રમસ્તત્ર ગૃહ્યોક્તો દ્રષ્ટવ્યઃ ।
પરિસમૂહનપરિલેપને ભૂમિસંસ્કારઃ ।
અગ્નિમુપસમાધાયેતિ વચનાદાવસથ્યે ઽગ્નાવિતિ ગમ્યતે ।
એકવચનાદુપસમાધાનશ્રવણાચ્ચ ।
વિદ્યમાનસ્યૈવોપસમાધાનમ્ ।
પરિસ્તીર્ય દર્ભાનાવૃતા સ્માર્તત્વાત્કર્મણઃ સ્થાલીપાકાવૃત્પરિગૃહ્યતે ।
તયાઽજ્યં સંસ્કૃત્ય પુંસા નક્ષત્રેણ પુંનામ્ના નક્ષત્રેણ પુણ્યાહસંયુક્તેન મન્થં સર્વૌષધફલપિષ્ટં તત્રૌદુમ્બરે ચમસે દધનિ મધુનિ ઘૃતે ચોપસિચ્યૈકયોપમન્થન્યોપમંમથ્ય સંનીય મધ્યે સંસ્થાપ્યૌદુમ્બરેણ સ્રુવેણાઽવાપસ્થાન આજ્યસ્ય જુહોત્યેતૈર્મન્ત્રૈર્યાવન્તો દેવા ઇત્યાદ્યૈઃ ॥1॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 6,3.2-3
જ્યેષ્ઠાય સ્વાહા શ્રેષ્ઠાય સ્વાહેત્ય્ અગ્નૌ હુત્વા મન્થે સંસ્રવમ્ અવનયતિ ।
પ્રાણાય સ્વાહા વસિષ્ઠાયૈ સ્વાહેત્ય્ અગ્નૌ હુત્વા મન્થે સંસ્રવમ્ અવનયતિ ।
વાચે સ્વાહા પ્રતિષ્ઠાયૈ સ્વાહેત્ય્ અગ્નૌ હુત્વા મન્થે સંસ્રવમ્ અવનયતિ ।
ચક્ષુષે સ્વાહા સંપદે સ્વાહેત્ય્ અગ્નૌ હુત્વા મન્થે સંસ્રવમ્ અવનયતિ ।
શ્રોત્રાય સ્વાહાયતનાય સ્વાહેત્ય્ અગ્નૌ હુત્વા મન્થે સંસ્રવમ્ અવનયતિ ।
મનસે સ્વાહા પ્રજાત્યૈ સ્વાહેત્ય્ અગ્નૌ હુત્વા મન્થે સંસ્રવમ્ અવનયતિ ।
રેતસે સ્વાહેત્ય્ અગ્નૌ હુત્વા મન્થે સંસ્રવમ્ અવનયતિ

અગ્નયે સ્વાહેત્ય્ અગ્નૌ હુત્વા મન્થે સંસ્રવમ્ અવનયતિ ।
સોમાય સ્વાહેત્ય્ અગ્નૌ હુત્વા મન્થે સંસ્રવમ્ અવનયતિ ।
ભૂઃ સ્વાહેત્ય્ અગ્નૌ હુત્વા મન્થે સંસ્રવમ્ અવનયતિ ।
ભુવઃ સ્વાહેત્ય્ અગ્નૌ હુત્વા મન્થે સંસ્રવમ્ અવનયતિ ।
સ્વઃ સ્વાહેત્ય્ અગ્નૌ હુત્વા મન્થે સંસ્રવમ્ અવનયતિ ।
ભૂર્ ભુવઃ સ્વઃ સ્વાહેત્ય્ અગ્નૌ હુત્વા મન્થે સંસ્રવમ્ અવનયતિ ।
બ્રહ્મણે સ્વાહેત્ય્ અગ્નૌ હુત્વા મન્થે સંસ્રવમ્ અવનયતિ ।
ક્ષત્રાય સ્વાહેત્ય્ અગ્નૌ હુત્વા મન્થે સંસ્રવમ્ અવનયતિ ।
ભૂતાય સ્વાહેત્ય્ અગ્નૌ હુત્વા મન્થે સંસ્રવમ્ અવનયતિ ।
ભવિષ્યતે સ્વાહેત્ય્ અગ્નૌ હુત્વા મન્થે સંસ્રવમ્ અવનયતિ ।
વિશ્વાય સ્વાહેત્ય્ અગ્નૌ હુત્વા મન્થે સંસ્રવમ્ અવનયતિ ।
સર્વાય સ્વાહેત્ય્ અગ્નૌ હુત્વા મન્થે સંસ્રવમ્ અવનયતિ ।
પ્રજાપતયે સ્વાહેત્ય્ અગ્નૌ હુત્વા મન્થે સંસ્રવમ્ અવનયતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_6,3.2-3 જ્યેષ્ઠાય સ્વાહા શ્રેષ્ઠાય સ્વાહેત્યારભ્ય દ્વે દ્વે આહુતી હુત્વા મન્થે સંસ્રવમવનયતિ ।
સ્રુવાવલેપનમાજ્યં મન્થે સંસ્રાવયતિ ।
એતસ્માદેવ જ્યેષ્ઠાય શ્રેષ્ઠાયેત્યાદિપ્રાણલિઙ્ગાજ્જ્યેષ્ઠશ્રેષ્ઠાદિપ્રાણવિદ એવાસ્મિન્કર્મણ્યધિકારઃ ।
રેતસ ઇત્યારમ્ભૈકૈકામાહુતિં હુત્વા મન્થે સંસ્રવમવનયત્યપરયોપમન્થન્યા પુનર્મથ્નાતિ ॥2-3 ॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 6,3.4
અથૈનમ્ અભિમૃશતિ -- ભ્રમદ્ અસિ ।
જ્વલદ્ અસિ ।
પૂર્ણમ્ અસિ ।
પ્રસ્તબ્ધમ્ અસિ ।
એકસભમ્ અસિ ।
હિઙ્કૃતમ્ અસિ ।
હિઙ્ક્રિયમાનમ્ અસિ ।
ઉદ્ગીથમ્ અસિ ।
ઉદ્ગીયમાનમ્ અસિ ।
શ્રાવિતમ્ અસિ ।
પ્રત્યાશ્રાવિતમ્ અસિ ।
આર્દ્રે સંદીપ્તમ્ અસિ ।
વિભૂર્ અસિ ।
પ્રભૂર્ અસિ ।
અન્નમ્ અસિ ।
જ્યોતિર્ અસિ ।
નિધનમ્ અસિ ।
સંવર્ગો ઽસીતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_6,3.4 અથૈનમભિમૃશતિ ભ્રમદસીત્યનેન મન્ત્રેણ ॥4॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 6,3.5
અથૈનમ્ ઉદ્યચ્છત્ય્ આમંસ્ય્ આમં હિ તે મહિ ।
સ હિ રાજેશાનો ઽધિપતિઃ ।
સ માં રાજેશનો ઽધિપતિં કરોત્વ્ ઇતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_6,3.5 અથૈનમુચ્છતિ સહ પાત્રેણ હસ્તે ગૃહ્ણાત્યામંસ્યામંહિ તે મહીત્યનેન ॥5॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 6,3.6
અથૈનમ્ આચામતિ --
તત્ સવિતુર્ વરેણ્યમ્ ।
મધુ વાતા ઋતાયતે મધુ ક્ષરન્તિ સિન્ધવઃ ।
માધ્વીર્ નઃ સન્ત્વ્ ઓષધીઃ ।
ભૂઃ સ્વાહા ।
ભર્ગો દેવસ્ય ધીમહિ
મધુ નક્તમ્ ઉતોષસો મધુમત્ પાર્થિવં રજઃ ।
મધુ દ્યૌર્ અસ્તુ નઃ પિતા ।
ભુવઃ સ્વાહા ।
ધિયો યો નઃ પ્રચોદયાત્ ।
મધુમાન્ નો વનસ્પતિર્ મધુમાં અસ્તુ સૂર્યઃ ।
માધ્વીર્ ગવો ભવન્તુ નઃ ।
સ્વઃ સ્વાહા ।
સર્વાં ચ સાવિત્રીમ્ અન્વાહ ।
સર્વાશ્ ચ મધુમતીર્ અહમ્ એવેદં સર્વં ભૂયાસં ભૂર્ ભુવઃ સ્વઃ સ્વાહેતિ અન્તત આચમ્ય પાણી પ્રક્ષાલ્ય જઘનેનાગ્નિં પ્રાક્શિરાઃ સંવિશતિ ।
પ્રાતર્ આદિત્યમ્ ઉપતિષ્ઠતે ।
દિશામ્ એકપુણ્ડરીકમ્ અસિ ।
અહં મનુષ્યાણામ્ એકપુણ્ડરીકં ભૂયાસમ્ ઇતિ ।
યથેતમ્ એત્ય જઘનેનાગ્નિમ્ આસીનો વંશં જપતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_6,3.6 અથૈનમાચામતિ ભક્ષયતિ ગાયત્ર્યાઃ પ્રથમપાદેન મધુમત્યૈકયા વ્યાહૃત્યા ચ પ્રથમયા પ્રથમગ્રાસમાચામતિ ।
તથા ગાયત્રીદ્વિતીયપાદેન મધુમત્યા દ્વિતીયયા દ્વિતીય યા ચ વ્યહૃત્યા દ્વિતીયં ગ્રાસમ્ ।
તથા તૃતીયેન ગાયત્રીપાદેન તૃતીયયા મધુમત્યા તૃતીયયા ચ વ્યાહૃત્યા તૃતીયં ગ્રાસમ્ ।
સર્વાં સાવિત્રીં સર્વાશ્ચ મધુમતીરુક્ત્વાહમેવેદં સર્વં ભૂયાસમિતિ ચાન્તે ભૂર્ભવઃ સ્વઃ સ્વાહેતિ સમસ્તં ભશ્રયતિ ।
યથા ચતુર્ભિર્ગ્રાસૈસ્તદ્દ્રવ્યં સર્વં પરિસમાપ્યતે તથા પૂર્વમેવ નિરુપ્યેત્ ।
યત્પાત્રાવલિપ્તં તત્પાત્રં સર્વં નિર્ણિજ્ય તૂષ્ણીં પિવેત્ ।
પાણી પ્રક્ષાલ્યાપ આચમ્ય જઘનેનાગ્નિં પશ્ચાદગ્નેઃ પ્રાક્શિરાઃ સંવિશતિ ।
પ્રાતઃ સંધ્યામુપાસ્યાઽદિત્યમુપતિષ્ઠતે દિશામેકપુણ્ડરીકમિત્યનેન મન્ત્રેણ ।
યથેતં યથાગતમેત્યાઽગત્ય જઘનેનાગ્નિમાસીનો વંશં જપતિ ॥6॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 6,3.7-12
તં હૈતમ્ ઉદ્દાલક આરુણિર્ વાજસનેયાય યાજ્ઞવલ્ક્યાયાન્તેવાસિન ઉક્ત્વોવાચ -- અપિ ય એનં શુષ્કે સ્થાણૌ નિષિઞ્ચેજ્ જાયેરઞ્ છાખાઃ પ્રરોહેયુઃ પલાશાનીતિ

એતમ્ ઉ હૈવ વાજસનેયો યાજ્નવલ્ક્યો મધુકાય પૈઙ્ગ્યાયાન્તેવાસિન ઉક્ત્વોવાચ -- અપિ ય એનં શુષ્કે સ્થાણૌ નિષિઞ્ચેજ્ જાયેરઞ્ છાખાઃ પ્રરોહેયુઃ પલાશાનીતિ

એતમ્ ઉ હૈવ મધુકઃ પૈઙ્ગ્યશ્ ચૂલાય ભાગવિત્તયે ઽન્તેવાસિન ઉક્ત્વોવાચ -- અપિ ય એનં શુષ્કે સ્થાણૌ નિષિઞ્ચેજ્ જાયેરઞ્ છાખાઃ પ્રરોહેયુઃ પલાશાનીતિ

એતમ્ ઉ હૈવ ચૂલો ભાગવિત્તિર્ જાનકય આયઃસ્થૂણાયાન્તેવાસિન ઉક્ત્વોવાચ -- અપિ ય એનં શુષ્કે સ્થાણૌ નિષિઞ્ચેજ્ જાયેરઞ્ છાખાઃ પ્રરોહેયુઃ પલાશાનીતિ

એતમ્ ઉ હૈવ જાનકિર્ આયસ્થૂણઃ સત્યકામાય જાબાલાયાન્તેવાસિન ઉક્ત્વોવાચ -- અપિ ય એનં શુષ્કે સ્થાણૌ નિષિઞ્ચેજ્ જાયેરઞ્ છાખાઃ પ્રરોહેયુઃ પલાશાનીતિ

એતમ્ ઉ હૈવ સત્યકામો જાબાલો ઽન્તેવાસિભ્ય ઉક્ત્વોવ -- અચાપિ ય એનં શુષ્કે સ્થાણૌ નિષિઞ્ચેજ્ જાયેરઞ્ છાખાઃ પ્રરોહેયુઃ પલાશાનીતિ ।
તમ્ એતં નાપુત્રાય વાનન્તેવાસિને વા બ્રૂયાત્

બ્ર્હુપ્ભ્_6,3.7-12 તં હૈતમુદ્દાલક ઇત્યાદિ સત્યકામો જાબાલો ઽન્તેવાસિભ્ય ઉક્ત્વોવાચાપિ ય એનં શુષ્કે સ્થાણૌ નિષિઞ્ચેજ્જાયેરન્નેવાસ્મિઞ્શાખાઃ પ્રરોહેયુઃ પલાશાનીત્યેવમન્તમેનં મન્થમુદ્દાલકાત્પ્રભૃત્યેકૈકાચાર્યક્રમાગતં સત્યકામ આચાર્યો બહુભ્યો ઽન્તેવાસિભ્ય ઉક્ત્વોવાચ ।
કિમન્યદુવાચેત્યુચ્યતે-અપિ ય એનં શુષ્કે સ્થાણૌ ગતપ્રાણે ઽપ્યેનં મન્થં ભક્ષણાય સંસ્કૃતં નિષિઞ્ચેત્પ્રક્ષિપેજ્જાયેરન્નુત્પદ્યેરન્નેવાસ્મિન્સ્થાણૌ શાખા અવયવા વૃક્ષસ્ય પ્રરોહેયુશ્ચ પલાશાનિ પર્ણાનિ યથા જીવતઃ સ્થાણોઃ કિમુતાનેન કર્મણા કામઃ સિધ્યેદિતિ ।
ધ્રુવફલમિદં કર્મેતિ કર્મસ્તુત્યર્થમેતત્ ।
વિદ્યાધિગમે ષ્ટતીર્થાનિ તેષામિહ સપ્રાણદર્શનસ્ય મન્થવિજ્ઞાનસ્યાધિગમે દ્વે એવ તીર્થે અનુજ્ઞાયેતે પુત્રશ્ચાન્તેવાસી ચ ॥8-12 ॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 6,3.13
ચતુરૌદુમ્બરો ભવતિ ।
ઔદુમ્બરઃ સ્રુવ ઔદુમ્બરશ્ ચમસ ઔદુમ્બર ઇધ્મ ઔદુમ્બર્યા ઉપમન્થન્યૌ ।
દશ ગ્રામ્યાણિ ધાન્યાનિ ભવન્તિ ।
વ્રીહિયવાસ્ તિલમાષા અણુપ્રિયંગવો ગોધૂમાશ્ ચ મસૂરાશ્ ચ ખલ્વાશ્ ચ ખલકુલાશ્ ચ ।
તાન્ પિષ્ટાન્ દધનિ મધુનિ ઘૃત ઉપસિઞ્ચતિ ।
આજ્યસ્ય જુહોતિ