Brihadaranyaka Upanishad (with commentary) · Chapter 4.2

BrhUpBh_4,1.7 vidagdhaḥ śākalyo hṛdayaṃ vai brahmeti /
hṛdayaṃ vai samrāṭsarveṣāṃ bhūtānāmāyatanam /
nāmarūpakarmātmakāni hi bhūtāni hṛdayāśrayāṇītyavocāma śākalyabāhmaṇe hṛdayapratiṣṭhānu ceti /
tasmādvadhṛtaye hyeva samrāṭsravāṇi bhūtāni pratiṣṭhitāni bhavanti /
tasmāddhṛdayaṃ sthitirityupāsīta hṛdaye ca prajāpatirdevatā //4,1.7//
iti bṛhadāraṇyakopaniṣadbhāṣye caturthādhyāyasya prathamaṃ brāhmaṇam //1//
atha caturthādhyāyasya dvitīyaṃ brāhmaṇam
START BrhUp 4,2.1
janako ha vaidehaḥ kūrcād upāvasarpann uvāca -- namas te 'stu yājñavalkya |
anu mā śādhīti |
sa hovāca yathā vai samrāṇ mahāntam adhvānam eṣyan rathaṃ vā nāvaṃ vā samādadītaivam evaitābhir upaniṣadbhiḥ samāhitātmāsi |
evaṃ vṛndāraka āḍhyaḥ sann adhītaveda uktopaniṣatka ito vimucyamānaḥ kva gamiṣyasīti |
nāhaṃ tad bhagavan veda yatra gamiṣyāmīti |
atha vai te 'haṃ tad vakṣyāmi yatra gamiṣyasīti |
bravītu bhagavān iti

BrhUpBh_4,2.1 janako ha vaidehaḥ /
yasmātsaviśeṣaṇāni sarvāṇi brahmāṇi jānāti yājñavalkyastasmādācāryakatvaṃ hitvā janakaḥ kūrcādāsanaviśeṣādutthāyopa samīpamavasarpanyādayornipatannityarthaḥ /
uvācoktavānnamaste tubhyamastu he yājñavalkyānu mā śādhyanuśādhi māmityarthaḥ /
itiśabdo vākyaparisamāptyarthaḥ /
sa hovāca yājñavalkyo yathā vai loke he samrāḍmahāntaṃ dīrghamadhvānameṣyangamiṣyanrathaṃ vā sothalena gamiṣyannāvaṃ vā jalena gamiṣyansamādadīta /
evamevaitāni brahmāṇyetābhirupaniṣadbhiryuktānyupāsīnaḥ samāhitatmāsyatyantametābhirupaniṣadbhiḥ saṃyuktātmāsi na kevalamupaniṣatsamāhita evaṃ vṛndārakaḥ pūjyaścā'ḍhyaśceśvaro na daridra ityarthaḥ /
adhītavedo 'dhīto vedo yena sa tvamadhītaveda uktāścopaniṣada ācāryaistubhyaṃ sa tvamuktopaniṣatka evaṃ sarvavibhūtatisaṃpanno 'pi sanbhayayamadhyaścha eva paramātjñānena vinākṛtārtha evatāvadityarthaḥ /
yāvatparaṃ brahma na vetsi /
ito 'smāddehādimucyamāna etābhirtorathasthānīyābhiḥ samāhitaḥ kva kasmingamiṣyasi kiṃ vastu prāpsyasīti /
nāhaṃ tadvastu bhagavanpūjāvanveda jāne yatra gamiṣyāmīti /
atha yadyevaṃ na jānīṣe yatra gataḥ kṛtārthaḥ syā ahaṃ vai tubhyaṃ tadvakṣyāmi yatra gamiṣyasīti /
bravītu bhagavāniti, yadi prasanno māṃ prati /
śṛṇu //4,2.1//
START BrhUp 4,2.2
indho ha vai nāmaiṣa yo 'yaṃ dakṣiṇe 'kṣan puruṣaḥ |
taṃ vā etam indhaṃ santam indra ity ācakṣate parokṣeṇaiva |
parokṣapriyā iva hi devāḥ pratyakṣadviṣaḥ

BrhUpBh_4,2.2 indho ha vai nāma /
indha ityevaṃnāmā /
yaścakṣurvai brahmeti purokta ādityāntaragta puruṣaḥ sa eṣa yo 'yaṃ dakṣiṇe 'kṣannakṣaṇi viśeṣeṇa vyavasthitaḥ /
sa ca satyanāmā /
taṃ vā etaṃ puruṣaṃ dīptiguṇatvātpratyakṣaṃ nāmāsyendha iti tamindhaṃ santamindra ityācakṣateparokṣeṇa /
yasmātparokṣapriyā iva hi devāḥ pratyakṣadviṣaḥ pratyakṣanāmagrahaṇaṃ dviṣanti /
eṣa tvaṃ vaiśvānaramātmānaṃ saṃpanno 'si //4,2.2//
START BrhUp 4,2.3
athaitad vāme 'kṣaṇi puruṣarūpam eṣāsya patnī virāṭ |
tayor eṣa saṃstāvo ya eṣo 'ntar hṛdaya ākāśaḥ |
athainayor etad annaṃ ya eṣo 'ntar hṛdaye lohitapiṇḍaḥ |
athainayor etat prāvaraṇaṃ yad etad antar hṛdaye jālakam iva |
athainayor eṣā sṛtiḥ saṃcaraṇī yaiṣā hṛdayād ūrdhvā nāḍy uccarati |
yathā keśaḥ sahasradhā bhinna evam asyaitā hitā nāma nāḍyo 'ntar hṛdaye pratiṣṭhitā bhavanti |
etābhir vā etad āsravad āsravati |
tasmād eṣa praviviktāhāratara iva bhavaty asmāc chārīrād ātmanaḥ

BrhUpBh_4,2.3 athaitadvāme 'kṣaṇi puruṣarūpameṣāsya patnī yaṃ tvaṃ vaiśvānaramātmānaṃ saṃpanno 'si tasyāsyendrasya bhokturbhogyaiṣā patnī virāḍannaṃ bhogyatvādeva tadetadannaṃ cāttā caikaṃ mithunaṃ svapne /
ko 'sau /
ya eṣo 'ntarahṛdaya ākāśo 'ntarhṛdaye hṛdayasya māṃsapiṇḍasya madhye /
athainayoretadvakṣyamāṇamannaṃ bhojyaṃ sthitihetuḥ /
kiṃ tat /
ya eṣe 'ntarhṛdaye lohitapiṇḍo lohita eva piṇḍākārāpannā lohitapiṇḍaḥ /
annaṃ jagdhaṃ dvedhā pariṇamate yatsthūlaṃ tadadho gacchati /
yadanyattatpunarāgninā pacyamānaṃ dvedhā pariṇamate /
yo madhyamo rasaḥ sa lohitādakrameṇa pāñcabhautikaṃ piṇḍaṃ śarīramupacinoti /
yo 'ṇiṣṭho rasaḥ sa eṣa lohitapiṇḍa indrasya liṅgātmano hṛdaye mithunībhūtasya /
yaṃ taijasamācakṣate sa tayorindrendrāṇyorhṛdaye mithunībhūtayoḥ sūkṣmāsu nāḍīṣvanupraviṣṭaḥ sthitiheturbhavati /
tadetaducyate 'thainayoretadannamityādi /
kiñcānyat /
athainayoretatpravāraṇam /
bhuktavatoḥ svapatośca prāvaraṇaṃ bhavati loke tatsāmānyaṃ hi kalpayati śrutiḥ /
ki tadiha prāvaraṇam /
yadetadantarhṛdaye jālakamivānekanāḍīchidrabahulatvājjālakamiva /
athainayoreṣā sṛtirmārgaḥ saṃcanarato 'nayeti saṃcaraṇī svapnajjāgaritadeśāgamanamārgaḥ /
kā sā sṛtiḥ /
yaiṣā hṛdayādahṛdayadeśādūrdhvābhimukhī satyuccarati nāḍī /
tasyāḥ parimāṇamidamucyate /
yathā loke keśaḥ sahasradhā bhinno 'tyantasūkṣmo bhavatyevaṃ sūkṣmā asya dehasya saṃbandhinyo hitā nāma hitā ityevaṃ khyātā nāḍyāstāścāntarhṛdaye māsaṃpiṇḍe pritiṣṭhitā bhavanti hṛdayādviprarūḍhāstāḥ sarvatra kadambakesapavadetābhirnāḍobhiratyantasūkṣmābhiretadannamāsravadgacchadāsravati gacchati /
tadetaddevatāśarīramanenānnena dāmabhūtenopacīyamānaṃ tiṣṭhati /
tasmādyasmātsthūlenānnenopacitaḥ piṇḍa idaṃ tu devatāśarīraṃ liṅgaṃ sūkṣmeṇānnenopacitaṃ tiṣṭhati /
piṇḍopacayakaramapyannaṃ praviviktameva mūtrapurīṣādisthūlamapekṣya liṅgasthitikaraṃ tvannaṃ tato 'pisākṣmataram /
ataḥ praviviktāhāraḥ piṇḍaḥ /
tasmātpraviviktāhārādapi praviviktāhāratara eṣa liṅgātmevaiva bhavatyasmāccharīrācchārīrameva śārīraṃ tasmācchārīrāt /
ātmano vaiśvānarāttaijasaḥ sūkṣmānnopacito bhavati //4,2.3//
START BrhUp 4,2.4
tasya prācī dik prāñcaḥ prāṇāḥ |
dakṣiṇā dig dakṣiṇe prāṇāḥ |
pratīcī dik pratyañcaḥ prāṇāḥ |
udīcī dig udañcaḥ prāṇāḥ |
ūrdhvā dig ūrdhvāḥ prāṇāḥ |
avācī dig avāñcaḥ prāṇāḥ |
sarvā diśaḥ sarve prāṇāḥ |
sa eṣa neti nety ātmā |
agṛhyo na hi gṛhyate |
aśīryo na hi śīryate |
asaṅgo na hi sajyate |
asito na vyathate |
na riṣyati |
abhayaṃ vai janaka prāpto 'sīti hovāca yājñavalkyaḥ |
sa hovāca janako vaideho 'bhayaṃ tvā gacchatād yājñavalkya yo no bhagavann abhayaṃ vedayase |
namas te 'stu |
ime videhā ayam aham asmīti