Brihadaranyaka Upanishad (with commentary) · Chapter 4.1

BrhUpBh_3,9.27 atha hovāca /
athānantaraṃ tūṣṇīmbhūteṣu brāhmaṇeṣu hovāca, he brāhemaṇā bhagavanta ityevaṃ sambodhya-yo vo yuṣmākaṃ madhye kāmayate icchati-yājñavalkyaṃ pṛcchāmīti, sa mā māmāgatya pṛcchat;sarve vā mā pṛcchata- sarve vā yūyaṃ mā māṃ pṛcchata /
yo vaḥ kāmayate yājñavalkyo māṃ pṛcchatviti, taṃ vaḥ pṛcchami;sarvān vā vo yuṣmānahaṃ pṛcchāmi /
te ha brāhmaṇā na dadhṛṣuḥ-te brāhmaṇā evamuktā api na pragalbhāḥ saṃvṛttāḥ kiñcidapi pratyuttaraṃ vaktum //27//
START BrhUp 3,9.28:1
tān haitaiḥ ślokaiḥ papraccha --
yathā vṛkṣo vanaspatis tathaiva puruṣo 'mṛṣā |
tasya lomāni parṇāni tvag asyotpāṭikā bahiḥ || BrhUp_3,9.28:1 ||
BrhUpBh_3,9.28:1 teṣu apragalbhabhūteṣu brāhmaṇeṣu tān haitairvakṣyamāṇaiḥ ślokaiḥ papraccha pṛṣṭavān /
yathā loke vṛkṣo vanaspatiḥ, vṛkṣasya viśeṣaṇaṃ vanaspatiriti, tathaiva puruṣo 'mṛpā-amṛpā satyametat-tasya lomāni;tasya puruṣasya lomānītarasya vanaspateḥ parṇāni;tvagasyotpāṭikā vahiḥ-tvagasya puruṣasya itarasyotpāṭikā vanaspateḥ //1//
START BrhUp 3,9.28:2
tvaca evāsya rudhiraṃ prasyandi tvaca utpaṭaḥ |
tasmāt tad ātṛṇṇāt praiti raso vṛkṣād ivāhatāt || BrhUp_3,9.28:2 ||
BrhUpBh_3,9.28:2 tvaca eva sakāśādasya puruṣasya rudhiraṃ prasyandi, vanaspateratvaca utpaṭaḥ-tvaca evotsphuṭati yasmāt;evaṃ sarvaṃ samānameva vanaspateḥ puruṣasya ca;tasmād ātṛṇṇāt hisitāt prati tad rudhiraṃ nirgacchati vṛkṣādivāhatācchinnād rasaḥ //2//
START BrhUp 3,9.28:3
māṃsāny asya śakarāṇi kināṭaṃ snāva tat sthiram |
asthīny antarato dāruṇi majjā majjopamā kṛtā || BrhUp_3,9.28:3 ||
BrhUpBh_3,9.28:3 evaṃ māṃsānyasya puruṣasya, vanaspatesyāni śakarāṇi śakalānītyarthaḥ /
kināṭaṃ vṛkṣasya, kināṭaṃ nāma śakalebhyo 'bhyantaraṃ valkalarūpaṃ kāṣṭhasaṃlagnam, tat snāva puruṣasya;tat sthiram-tacca kināṭaṃ snāvavad dṛḍhaṃ hi tat;asthīni puruṣasya, snāvno 'ntarato 'sthīni bhavanti;tathā kināṭasyābhyantarato dāruṇi kāṣṭhāni;majjā, majjeva vanaspateḥ puruṣasya ca majjopamā kṛtā, majjāyā upamāmajjopamā, nānyo viśeṣo 'stītyarthaḥ;yathā vanaspatermajjā tathā puruṣasya, yathā puruṣasya tathā vanaspateḥ //3//
START BrhUp 3,9.28:4
yad vṛkṣo vṛkṇo rohati mūlān navataraḥ punaḥ |
martyaḥ svin mṛtyunā vṛkṇaḥ kasmān mūlāt prarohati || BrhUp_3,9.28:4 ||
BrhUpBh_3,9.28:4 yad yadi vṛkṣo vṛkṇaśchinno rohati punaḥ punaḥ prarohatiprādurbhavati mūlāt punarnavataraḥ pūrvasmādabhinavataraḥ;yadetasmād viśeṇāt prāg vanaspateḥ puruṣasya ca, sarvaṃ sāmānyamavagatam;ayaṃ tu vanaspatau viśeṣo dṛśyate yacchinnasyaprarohaṇam;na tu puruṣe mṛtyunā vṛkṇe punaḥ prarohaṇaṃ dṛśyate;bhavitavyaṃ ca kutaścitprarohaṇena;tasmāda vaḥ pṛcchāmi-martyo manuṣyaḥ svinmṛtyunā vṛkṇaḥ kasmānmūlāt prarohati? mṛtasya puruṣasya kutaḥ prarohaṇamityarthaḥ //4//
START BrhUp 3,9.28:5
retasa iti mā vocata jīvatas tat prajāyate |
dhānāruha iva vai vṛkṣo 'ñjasā pretya sambhavaḥ || BrhUp_3,9.28:5 ||
BrhUpBh_3,9.28:5 yadi cedevaṃ vadatha-retamaḥ prarohatīti, mā vocata maivaṃ vaṣatumarhatha;kasmāt? yasmājjīvataḥ puruṣāttad retaḥ prajāyate, na mṛtāt /
api ca dhānāruhaḥ, dhānā bījam, bījaruho /
pi vṛkṣo bhavati, na kevalaṃ kāṇḍaraha eva;ivaśabdo 'narthakaḥ, vai vṛkṣo 'jjasā sākṣāt pretya mṛtvāsambhavo dhānāto 'pi pretya sambhavo bhavedajjasā punarvanaspateḥ //5//
START BrhUp 3,9.28:6
yat samūlam āvṛheyur vṛkṣaṃ na punar ābhavet |
martyaḥ svin mṛtyunā vṛkṇaḥ kasmān mūlāt prarohati || BrhUp_3,9.28:6 ||
BrhUpBh_3,9.28:6 yad yadi saha mūlena dhānyā vā āvṛheyurudyaccheparuyeyurvṛkṣam, na punarābhavet punarāgatya na bhavet /
tasmād vaḥ pṛcchāmi sarvasyaiva jagato mūlam sartyaḥ svinmṛtyunā vṛkṇaḥ kasmānmūlāt prarohati //6//
START BrhUp 3,9.28:7-8
jāta eva na jāyate ko nv enaṃ janayet punaḥ |
vijñānam ānandaṃ brahma rātir dātuḥ parāyaṇam || BrhUp_3,9.28:7 ||
jāta eva na jāyate ko nv enaṃ janayet punaḥ |
vijñānam ānandaṃ brahma rātir dātuḥ parāyaṇam ||
tiṣṭhamānasya tadvida iti || BrhUp_3,9.28:8 ||
BrhUpBh_3,9.28:7-8. jāta eveti manyadhvaṃ yadi kimanna praṣṭavyamiti-aniṣyamāṇasya hi sambhavaḥ praṣṭavyaḥ, na jātasya, ayaṃ tu jāta evātopasmin viṣaye praśna eva nopa'dyata iti cet-na, kiṃ tarhi? mṛtaḥ punarapi jāyata evānyathākṛtābhyāgamakṛtanāśaprasaṅgāt;ato vaḥ pṛcchāmi-ko nvenaṃ mṛtaṃ punarjanayet? tatra vijajñurbrāhmaṇāḥ-yato mṛtaḥ punaḥ prarohati jagato mūlaṃ na vijñātaṃ brāhmaṇaiḥ;ato brahmiṣṭhatvād hratā gāvaḥ;yājñavalkyena jitābrāhmaṇāḥ /
samāptā ākhyāyikā /
yajjagato mūlam, yena ca śabdena sākṣād vyapadiśyate brahma, yad yājñavalkyo brāhmaṇān pṛṣṭavāṃstat svena rūpeṇa śrutirasyabhyamāha-vijñānaṃ vijñaptirvijñānam, tacca ānandam, na viṣayavijñānavad duḥkhānuvidvam, kiṃ tarhi? prasannaṃ śivamatulamanāyāsaṃnityatṛptame karasamityarthaḥ. kiṃ tad brahma umayaviśeṇavad rātiḥ-rāteḥ paṣṭhayatha prathamā, dhanasyetyarthaḥ, dhanasya dātuḥ karmakṛto yajamānasya parāyaṇaṃ parā gatiḥ karmaphalasya pradātṛ /
kiñca vyutthāyaiṣaṇābhyasyasminneva brahmāṇi tiṣṭhatyakarmakṛt, tad brahma vettīti tadvicca;tasya-tiṣṭhamānasya ca tadvidaḥ, brahmavida ityarthaḥ, parāyaṇamiti /
atredaṃ vicāryate-ānandaśabdo loke sukhavācī prasidvaḥ, atra ca brahmaṇo viśeṣaṇatvena ānandaśabdaḥ śrūyate-ānandaṃ brahmeti /
śrutyantare ca-"ānando brahmeti vyajānāt""ānandaṃ brahmaṇo vidvān" "yadeṣa ākāśa ānando na syāta" "yo vai bhūmā tat sukham"iti ca;"eṣa parama ānandaḥ"ityevamādyāḥ /
saṃvedye ca sukhe ānandaśabdaḥ prasidvaḥ brahmānandaśca yadi saṃvedyaḥ syād yuktā ete brahmaṇyānandaśabdāḥ /
nanu ca śrutiprāmāṇyāt saṃvedyānandasvarūpameva brahma, kiṃ tatra vicāryam? iti na, virudvaśrutivākyadarśanāt--satyam, ānandaśabdo brahmaṇi śrūyate, vijñānapratiṣedhaścaikatve--"yatra tvasya sarvamātmaivābhūttatkena kaṃ paśyettatkena kaṃ vijānīyāt" "yatra nānyat paśyati nānyacchṛṇoti nānyadvijānāti sa bhūmā" "prājñenātmanā sampariṣvakto na bāhyaṃ kiñcana veda"ityādi;virudvaśrutivākyadarśanāt tena kartavyo vicāraḥ;tasmād yuktaṃ vedavākyarthanirṇayāya vicārayitum /

mokṣavādivipratipatteśca-sāṃkhyā vaiśeṣikāśca mokṣavādino nāsti mokṣe sukhaṃ saṃvedyamityevaṃ vipratipannāḥ;anye nigtiśayaṃ sukhaṃ svasaṃvadyamiti;kiṃ tāvad yuktam? ānandādiśravaṇāt"jakṣatakrīḍan ramamāṇaḥ"'sayāda pitṛlokakāmo bhavata' "yaḥ sarvajñaḥ sarvavit""sarvān kāmān samaśnute"ityādiśrutibhyo mokṣe sukhaṃ saṃvedyamiti /
nanvekatve kārakavimāgamāvād vijñānānupapattiḥ, kriyāyāścāne kakārakrasādhyātvād vijñānasya ca kriyātvāt /
naiṣa doṣaḥ;śabdaprāmāṇyād bhaved vijñānamānandaviṣaye;"vijñānamānandam"ityādīni ānandasvarūpasyāsaṃvedyatve 'nupapannāni vacanānītyavocāma /
nanu vacanenāpyagneḥ śaityamudakasya cauṣbhyaṃ na kriyate eva, jñāpakatvād vacanānām /
na ca deśāntare 'gniḥ śīta iti śakyate jñāpayitum;agamye vā deśāntare uṣṇamudakamiti /
na, pratyagātmanyānandavijñānadarśanāt;na'vijñānamānandam'itvevamādīnāṃ vacanānāṃ śīto 'gnirityādivākyavat pratyakṣādivirudvārthapratipādakatvām /
anubhūyate tvavirudvārthatā;sukhyahamiti sukhātmakamātmānaṃ svayameva vedayate;tasmāt sutarāṃ pratyakṣāvirudvārthatā;tasmādānandaṃ brahma vijñānātmakaṃ sat svayameva vedayate /
tathā ānandapratipādikāḥ śrutayaḥ samañjasāḥ syuḥ'jakṣat krīḍan ramamāṇaḥ' ityevamādyāḥ pūrvoktāḥ /
na, kāryakaraṇābhāve 'nupapattervijñānasya-śarīraviyogo hi mokṣa ātyantikaḥ;śarīrabhāve ca karaṇānupapattiḥ, āśrayābhāvāt;tataśca vijñānānupattiḥ, ākāryakaraṇatvāt;dehadyabhāve ca vijñānotpattau sarveṣāṃ kāryakaraṇopādānānarthakyaprasaṅgaḥ /
ekatvavirodhācca-paraṃ ced brahma ānandātmakamātmānaṃ nityavijñānatvānnityameva vijānīyāt, tanna, saṃsāryapi saṃsāravinirmuktaḥ svābhāvyaṃ pratipadyeta;jalāśaya ivodakāñjaliḥ kṣipto na pṛthaktvena vyavatiṣṭhate ānandātmakabrahmavijñānāya, tadā mukta ānandātmakamātmānaṃ vedayate ityetadanarthakaṃ vākyam /
atha brahmānandamanyāḥ san mukto vedayate, pratyagātmānaṃ ca, ahamasmyānandasvarūpa iti, tadaikatvavirodhaḥ, tathā ca sati sarvaśrutivirodhaḥ, tṛtīyā ca kalpanā nopapadyate /
kiñcānyat, brahmaṇaśca nirantarātmānandavijñāne vijñānāvijñānakalpanānarthakyam;nirantaraṃ cedātmānandaviṣayaṃ brahmaṇo vijñānam, tadeva tasya svabhāva ityātmānandaṃ vijānātīti kalpanānupapannā;atadvijñānaprasaṅge hi kalpanāyā arthavattvam, yathā ātmānaṃ paraṃ ca vettīti, na hīṣvādyāsaktamanaso nairantaryeṇoṣujñānājñānakalpanāyā arthavattvam /
atha vicchinnamātmānandaṃ vijānāti-vijñānasya ātmavijñānacchidre anyaviṣayatvaprasaṅgaḥ;ātmanaśya vikriyāvattvaṃ tataścānityatvaprasaṅgaḥ;tasmād vijñānamānandamiti svarūpānvākhyānaparaiva śrutiḥ, nātmānandasaṃvedyatvārtha /
'jakṣat krīḍan'ityādiśrutivirodho 'saṃvedyatva iti cet! na;sarvātmaikatve yathāprāptānuvāditvāt-muktasya sarvātmabhāve sati yatra kvacid yogiṣu deveṣu vā jakṣaṇādi prāptam, tad yathāprāptamevānūdyate-tattasyaiva sarvātmabhāvāditi sarvātmabhāvamokṣastutaye /
yathāprāptānuvaditve duḥkhitvamapīti cet-yogyādiṣu yathāprāptajakṣaṇādivat sthāvarādiṣu yathāprāptaduḥkhitvamapīti cet! na, nāmarūpakṛtakāryakaraṇopādhisamparkajanitabhrāntyadhyāropitatvāt sukhitvaduḥkhitvādiviśeṣasyeti parihratametat sarvam /
virudvaśrutīnāṃ ca viṣayamavocāma /
tasmāt"eṣo 'sya parama ānandaḥ"itivat sarvāṣyānandavākyāni draṣṭavyāni //28//
iti tṛtīyādhyāye navamaṃ śākalyabrāhmaṇam //1 //
iti bṛhadāraṇyakopaniṣadbhāṣye tṛtīyo 'dhyāyaḥ //3//
=======================================================================
ADHYAYA 4
janako ha vaideha āsāñcakre /
asya sambandhaḥ- śarīrādyānaṣṭau puruṣānniruhya, pratyuhya punarhṛdaye, digbhedanena ca punaḥ pañcadhā vyāhya, hṛdaye pratyūhya, hṛdayaṃ śarīraṃ ca punaranyonyapratiṣṭhaṃ prāṇādipaḍhtavṛtyātmake samānākhye jagadātmanu sūtra upasaṃhṛtya, jagadātmani sūtra upasaṃhṛtya, jagadātmānaṃśarīrahṛdayasūtrāvasthamatikrāntavān ya aupaniṣadaḥ puruṣo neti netīti vyapadiṣṭaḥ, sa sākṣāñcopādānakāraṇasvarūpeṇa ca nirdiṣṭaḥ 'vijñānamānandam' iti /
tasyaiva vāgādidevatādvāreṇa punaradhigamaḥ kartavya ityadhigamanopāyāntarārtho 'yamārambho brāhmaṇadvayasya /
ākhyāyikā tvācārapradarśanārthā-
START BrhUp 4,1.1
janako ha vaideha āsāṃ cakre |
atha ha yājñavalkya āvavrāja |
taṃ hovāca -- yājñavalkya kim artham acārīḥ paśūn icchan aṇvantānīti |
ubhayam eva saṃrāḍ iti hovāca

BrhUpBh_4,1.1 janako ha vaideha āsāñcakre āsanaṃ kṛtavānāsthāyikāṃ dattavānityarthaḥ, darśanakāmebhyo rājñaḥ /
atha ha tasminnavasare yājñavalkyaḥ āvavrāja-āgatavānātmano yogakṣemārtham, rājño vā vivadiṣāṃ dṛṣṭvānugrahārtham /
tamāgataṃ yajñavalkyaṃ yathāvat pūjāṃ kṛtvovāca hoktavāñjanakaḥ he yājñavalkya kimartham acārīḥ-āgato 'si? kiṃ paśūnicchan punarapi, āhosvidaṇvantān sūkṣmāntān sūkṣmavastunirṇayāntān praśnān mattaḥ śrotumicchanniti /
ubhayameva paśūn praśnāṃśca he samrāṭ-samrāḍiti vājapeyayājino liṅgam ; yaśca ājñayā rājyaṃ praśāsti, samrāṭ ; tasyā mantraṇaṃ he samrāḍiti ; samastasya vā bhāratasya varṣasya rājā //4,1.1//
START BrhUp 4,1.2
yat te kaścid abravīt tac chṛṇavāmeti |
abravīn me jitvā śailiniḥ -- vāg vai brahmeti |
yathā mātṛmān pitṛmān ācāryavān brūyāt tathā tac chailinir abravīd vāg vai brahmeti |
avadato hi kiṃ syād iti |
abravīt tu te tasyāyatanaṃ pratiṣṭhām |
na me 'bravīd iti |
ekapād vā etat samrāḍ iti |
sa vai no brūhi yājñavalkya |
vāg evāyatanam ākāśaḥ pratiṣṭhā prajñety enad upāsīta |
kā prajñatā yājñavalkya |
vāg eva samrāḍ iti hovāca |
vācā vai samrāḍ bandhuḥ prajñāyate |
ṛgvedo yajurvedaḥ sāmavedo 'tharvāṅgirasa itihāsaḥ purāṇaṃ vidyā upaniṣadaḥ ślokāḥ sūtrāṇy anuvyākhyānāni vyākhyānānīṣṭaṃ hutam āśitaṃ pāyitam ayaṃ ca lokaḥ paraś ca lokaḥ sarvāṇi ca bhūtāni vācaiva saṃrāṭ prajñāyante |
vāg vai samrāṭ paramaṃ brahma |
nainaṃ vāg jahāti |
sarvāṇy enaṃ bhūtāny abhikṣaranti |
devo bhūtvā devān apyeti |
ya evaṃ vidvān etad upāste |
hastyṛṣabhaṃ sahasraṃ dadāmīti hovāca janako vaidehaḥ |
sa hovāca yājñavalkyaḥ -- pitā me 'manyata nānanuśiṣya hareteti

BrhUpBh_4,1.2 kintu yatte tubhyaṃ kaścidabravīdācāryo 'nekācāryo 'nekācāryasevī hi bhavāṃstacchṛṇavāmeti /
itara āha - abravadīduktavānme mamā'cāryo jitvā nāmataḥ śilinasyāpatyaṃ śailinirvāgvai brahmeti vāgdevatā brahmeti /
āhetapo yathā mātṛmānmātā yasya vidyate putrasya samyaganuśāstryanuśāsanakartrī sa mātṛmān /
ata ūrdhvaṃ pitā yasyānuśāstā sa pitṛmān /
upanayanādūrdhvamā samāvartanādācāryo yasyānuśāstā sa ācāryavān /
evaṃ śuddhitrayahetusaṃyuktaḥ sa sādhādācāryaḥ svayaṃ na kadācidapu prāmāṇādvyabhicarati sa yathā brūyācchiṣyāya tathāsau jitvā śailiniruktavānvāgvai brahmeti /
avadato hi kiṃ syāditi /
na hi mūkasyehārthamamutrārthaṃ vā kiñcana syāt /
kintvabravīduktavāste tubhyaṃ tasya brahmaṇa āyatanaṃ pratiṣṭhāṃ ca /
āyatanaṃ nāma śarīram /
pratiṣṭhā triṣvapi kāleṣu ya āśrayaḥ /
āhetaro na me 'bravīditi /
itara āha-yadyevamekapādvā etadekaḥ pādo yasya brahmaṇastadidamekapādbrahma tribhiḥ pādaiḥ śūnyamupāsyamānamapi na phalāya bhavatītyarthaḥ /
yadyevaṃ sa tvaṃ vidvānsanno 'smabhyaṃ brūhi he yājñavalkyeti /
sa cā'ha-vāgevā'yatanaṃ vāgdevasya brahmaṇo vāgeva karaṇamāyatanaṃ śarīramākāśo 'vyākṛtākhyaḥ pratiṣṭhotpattisthitilayakāleṣu /
prajñetyenadupāsīta prajñetīyamupaniṣadbrahmaṇaścaturthaḥ pādaḥ prajñeti kṛtvainadbrahmopāsīta /
kā prajñatā yājñavalkya ki svayameva prajñota prajñānimittam /
yathā'yatanapratiṣṭhe brahmaṇo vyatirikte tadvatkim /
na, katha tarhi, vāgeva samrāḍiti hovāca vāgeva prajñeti hovācoktavānna vyatiriktā prajñāti /
kathaṃ punarvāgeva prajñeti, ucyate-vācā vai samrāḍbandhuḥ prajñāyate 'smākaṃ bandhurityukte prajñāyakate bandhustathargvaidādi /
iṣṭaṃ yāganimitta dharmajātaṃ hutaṃ homanimittaṃ ca /
āśitamannadānimittaṃ pāyitaṃ pānadānanimittamayaṃ ca loka idaṃ ca janma paraśca lokaḥ pratipattavyaṃ ca janma sarvāṇi ca bhūtāni vācaiva samrāṭprajñāyante 'to vāgvaisamrāṭparamaṃ brahma nānaṃ yathoktabrahmavidaṃ vāgjahāti /
sarvāṇyenaṃ bhūtānyabhikṣaranti balidānādibhiriha /
devo bhūtvā punaḥ śarīrapātottarakālaṃ devānapyetyapigacchati ya evaṃ vidvānetadupāste vidyāniṣkriyārthaṃ hastitulya ṛṣabho hastyṛṣabho yasmingosahasretaddhastṛṣabhaṃ sahasraṃ dadāmīti hovāca janako vaidehaḥ /
sa hovāca yājñavalkyaḥ /
ananuśiṣya śiṣyaṃ kṛtārthamakṛtvā śiṣyāddhanaṃ na hareteti me mama pitāmanyata mamāpyayamevābhiprāyaḥ //4,1.2//
START BrhUp 4,1.3
yad eva te kaścid abravīt tac chṛṇavāmeti |
abravīn ma udaṅkaḥ śaulbāyanaḥ |
prāṇo vai brahmeti |
yathā mātṛmān pitṛmān ācāryavān brūyāt tathā tac chaulbāyano 'bravīt prāṇo vai brahmeti |
aprāṇato hi kiṃ syād iti |
abravīt tu te tasyāyatanaṃ pratiṣṭhām |
na me 'bravīd iti |
ekapād vā etat samrāḍ iti |
sa vai no brūhi yājñavalkya |
prāṇa evāyatanam ākāśaḥ pratiṣṭhā |
priyam ity enad upāsīta |
kā priyatā yājñavalkya |
prāṇa eva samrāḍ iti hovāca |
prāṇasya vai samrāṭ kāmāyāyājyaṃ yājayati |
apratigṛhyasya pratigṛhṇāti |
api tatra vadhāśaṅkā bhavati yāṃ diśam eti prāṇasyaiva samrāṭ kāmāya |
prāṇo vai samrāṭ paramaṃ brahma |
nainaṃ prāṇo jahāti |
sarvāṇy enaṃ bhūtāny abhikṣaranti |
devo bhūtvā devān apyeti |
ya evaṃ vidvān etad upāste |
hastyṛṣabhaṃ sahasraṃ dadāmīti hovāca janako vaidehah |
sa hovāca yājñavalkyaḥ -- pitā me 'manyata nānanuśiṣya hareteti

BrhUpBh_4,1.3 yadeva te kaścidabravīdudaṅko nāmataḥ śulbasyāpatyaṃ śaulbasyāpatyaṃ śaulbāyano 'bravītprāṇo vai brahmeti prāṇo vāyurdevatā pūrvavat /
prāṇa evā'yanamākāśaḥ pratiṣṭhopaniṣatpriyamityenadupāsīta /
kathaṃ punaḥ priyatvaṃ, prāṇasya vai he samrāṭkāmāya prāṇasyārthāyāyājyaṃ yājayati patitādikamapyapratigṛhyasyāpyugrādeḥ pratigṛhṇātyapi tatra tasyāṃ diśi vadhanimittamāśaṅkaṃ vadhāśaṅketyartho yāṃ diśameti taskarādyākīrṇāṃ ca tasyāṃ diśi ba dhāśahkā taccaitatsarvaṃ prāṇasya priyatve bhavati prāṇasyaiva samrāṭkāmāya /
tasmātprāṇo vai samrāṭparamaṃ brahma nainaṃ prāṇo jahāti /
samānamanyat //4,1.3//
START BrhUp 4,1.4
yad eva te kaścid abravīt tac chṛṇavāmeti |
abravīn me barkur vārṣṇaḥ |
cakṣur vai brahmeti |
yathā mātṛmān pitṛmān ācāryavān brūyāt tathā tad vārṣṇo 'bravīc cakṣur vai brahmeti |
apaśyato hi kiṃ syād iti |
abravīt tu te tasyāyatanaṃ pratiṣṭhām |
na me 'bravīd iti |
ekapād vā etat samrāḍ iti |
sa vai no brūhi yājñavalkya |
cakṣur evāyatanam ākāśaḥ pratiṣṭhā |
satyam ity etad upāsīta |
kā satyatā yājñavalkya |
cakṣur eva samrāḍ iti hovāca |
cakṣuṣā vai samrāṭ paśyantam āhur adrākṣīr iti |
sa āhādrākṣam iti tat satyaṃ bhavati |
cakṣur vai samrāṭ paramaṃ brahma |
nainam cakṣur jahāti |
sarvāṇy enaṃ bhūtāny abhikṣaranti |
devo bhūtvā devān apyeti |
ya evaṃ vidvān etad upāste |
hastyṛṣabhaṃ sahasraṃ dadāmīti hovāca janako vaidehaḥ |
sa hovāca yājñavalkyaḥ -- pitā me 'manyata nānanuśiṣya hareteti

BrhUpBh_4,1.4 yadeva te kaścidbarkuriti nāmato vṛṣṇasyāpatyaṃ vārṣṇaścakṣurvai brahmetyādityo devatā cakṣuṣyupaniṣatsatyam /
yasmācchrotreṇa śrutamanṛtamapi syānna tu cakṣuṣā dṛṣṭam /
tasmādvai samrāṭpaśyantamāhuradrākṣīstvaṃ hastinamiti sa cedadrākṣamityāhatatsatyameva bhavati /
yastvanyau brūyadahamaśrauṣamiti /
tadvyabhicarati /
yattu cakṣuṣā dṛṣṭaṃ tadavyabhicāritvātsatyameva bhavati //4,1.4//
START BrhUp 4,1.5
yad eva te kaścid abravīt tac chṛṇavāmeti |
abravīn me gardabhīvipīto bhāradvājaḥ |
śrotraṃ vai brahmeti |
yathā mātṛmān pitṛmān ācāryavān brūyāt tathā tad bhāradvājo 'bravīc chrotraṃ vai brahmeti |
aśṛṇvato hi kiṃ syād iti |
abravīt tu te tasyāyatanaṃ pratiṣṭhām |
na me 'bravīd iti |
ekapād vā etat samrāḍ iti |
sa vai no brūhi yājñavalkya |
śrotram evāyatanam ākāśaḥ pratiṣṭhānantam ity enad upāsīta |
kānantatā yājñavalkya |
diśa eva samrāḍ iti hovāca |
tasmād vai samrāḍ api yāṃ kāñca diśaṃ gacchati naivāsyā antaṃ gacchati |
anantā hi diśaḥ |
diśo vai samrāṭ śrotram |
śrotraṃ vai samrāṭ paramaṃ brahma |
nainaṃ śrotraṃ jahāti |
sarvāṇy enaṃ bhūtāny abhikṣaranti |
devo bhūtvā devān apyeti |
ya evaṃ vidvān etad upāste |
hastyṛṣabhaṃ sahasraṃ dadāmīti hovāca janako vaidehaḥ |
sa hovāca yājñavalkyaḥ -- pitā me 'manyata nānanuśiṣya hareteti

BrhUpBh_4,1.5 yadeva te gardabhīvipīta iti nāmato bhāradvājo gotrataḥ śrotraṃ vai brahmeti /
śrotre digdevatānanta ityenadupāsīta /
kānantatā śrotrasya /
diśa eva śrotrasyā'nantyaṃ yasmāttasmādvai samrāṭprācīmudīcāṃ vā yāṃ kāñcidapi diśaṃ gacchati naivāsyā antaṅgacchati kañcidapu /
ato 'nantā hi diśaḥ /
diśo vai samrāṭśrotram /
tasmāddigānantyameva śrotrasyā /
ṣa'nantyam //4,1.5//
START BrhUp 4,1.6
yad eva te kaścid abravīt tac chṛṇavāmeti |
abravīn me satyakāmo jābālaḥ -- mano vai brahmeti |
yathā mātṛmān pitṛmān ācāryavān brūyāt tathā taj jābālo 'bravīn mano vai brahmeti |
amanaso hi kiṃ syād iti |
abravīt tu te tasyāyatanaṃ pratiṣṭhām |
na me 'bravīd iti |
ekapād vā etat samrāḍ iti |
sa vai no brūhi yājñāvalkya |
mana evāyatanam ākāśaḥ pratiṣṭhānanda ity enad upāsīta |
kānandatā yājñavalkya |
mana eva samrāḍ iti hovāca manasā vai samrāṭ striyam abhi hāryati tasyāṃ pratirūpaḥ putro jāyate |
sa ānandaḥ |
mano vai samrāṭ paramaṃ brahma |
nainaṃ mano jahāti |
sarvāṇy enaṃ bhūtāny abhikṣaranti |
devo bhūtvā devān apyeti |
ya evaṃ vidvān etad upāste |
hastyṛṣabhaṃ sahasraṃ dadāmīti hovāca janako vaidehaḥ |
sa hovāca yājñavalkyaḥ -- pitā me 'manyata nānanuśiṣya hareteti

BrhUpBh_4,1.6 satyakāma iti nāmato jabālāyā apatyaṃ jābālaḥ /
candramā manasi devatā /
ānanda ityupaniṣati /
yasmānmana evā'nandastasmānmanasā vai samrāṭastriyamabhikāmayamāno 'bhihāryate prārthayata ityarthaḥ /
tasmādyāṃ striyamabhikāmayamāno 'bhihāryate tasyāṃ pratirūpo 'nurūpaḥ putro jāyate sa ānandahetuḥ sa yena manasā nirvartyate tanmana ānandaḥ //4,1.6//
START BrhUp 4,1.7
yad eva te kaścid abravīt tac chṛṇavāmeti |
abravīn me vidagdhaḥ śākalyaḥ |
hṛdayaṃ vai brahmeti |
yathā mātṛmān pitṛmān ācāryavān brūyāt tathā tac chākalyo 'bravīd dhṛdayaṃ vai brahmeti |
ahṛdayasya hi kiṃ syād iti |
abravīt tu te tasyāyatanaṃ pratiṣṭhām |
na me 'bravīd iti |
ekapād vā etat samrāḍ iti |
sa vai no brūhi yājñavalkya |
hṛdayam evāyatanam ākāśaḥ pratiṣṭhā |
sthitir ity enad upāsīta |
kā sthititā yājñavalkya |
hṛdayam eva samrāḍ iti hovāca |
hṛdayaṃ vai samrāṭ sarveṣāṃ bhūtānām āyatanam |
hṛdayaṃ vai samrāṭ sarveṣāṃ bhūtānāṃ pratiṣṭhā |
hṛdaye hy eva samrāṭ sarvāṇi bhūtāni pratiṣṭhitāni bhavanti |
hṛdayaṃ vai samrāṭ paramaṃ brahma |
nainaṃ hṛdayaṃ jahāti |
sarvāṇy enaṃ bhūtāny abhikṣaranti |
devo bhūtvā devān apyeti |
ya evaṃ vidvān etad upāste |
hastyṛṣabhaṃ sahasraṃ dadāmīti hovāca janako vaidehaḥ |
sa hovāca yājñavalkyaḥ -- pitā me 'manyata nānanuśiṣya hareteti