બૃહદારણ્યકોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 4.2

બ્ર્હુપ્ભ્_4,1.7 વિદગ્ધઃ શાકલ્યો હૃદયં વૈ બ્રહ્મેતિ ।
હૃદયં વૈ સમ્રાટ્સર્વેષાં ભૂતાનામાયતનમ્ ।
નામરૂપકર્માત્મકાનિ હિ ભૂતાનિ હૃદયાશ્રયાણીત્યવોચામ શાકલ્યબાહ્મણે હૃદયપ્રતિષ્ઠાનુ ચેતિ ।
તસ્માદ્વધૃતયે હ્યેવ સમ્રાટ્સ્રવાણિ ભૂતાનિ પ્રતિષ્ઠિતાનિ ભવન્તિ ।
તસ્માદ્ધૃદયં સ્થિતિરિત્યુપાસીત હૃદયે ચ પ્રજાપતિર્દેવતા ॥4,1.7॥
ઇતિ બૃહદારણ્યકોપનિષદ્ભાષ્યે ચતુર્થાધ્યાયસ્ય પ્રથમં બ્રાહ્મણમ્ ॥1॥
અથ ચતુર્થાધ્યાયસ્ય દ્વિતીયં બ્રાહ્મણમ્
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 4,2.1
જનકો હ વૈદેહઃ કૂર્ચાદ્ ઉપાવસર્પન્ન્ ઉવાચ -- નમસ્ તે ઽસ્તુ યાજ્ઞવલ્ક્ય ।
અનુ મા શાધીતિ ।
સ હોવાચ યથા વૈ સમ્રાણ્ મહાન્તમ્ અધ્વાનમ્ એષ્યન્ રથં વા નાવં વા સમાદદીતૈવમ્ એવૈતાભિર્ ઉપનિષદ્ભિઃ સમાહિતાત્માસિ ।
એવં વૃન્દારક આઢ્યઃ સન્ન્ અધીતવેદ ઉક્તોપનિષત્ક ઇતો વિમુચ્યમાનઃ ક્વ ગમિષ્યસીતિ ।
નાહં તદ્ ભગવન્ વેદ યત્ર ગમિષ્યામીતિ ।
અથ વૈ તે ઽહં તદ્ વક્ષ્યામિ યત્ર ગમિષ્યસીતિ ।
બ્રવીતુ ભગવાન્ ઇતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_4,2.1 જનકો હ વૈદેહઃ ।
યસ્માત્સવિશેષણાનિ સર્વાણિ બ્રહ્માણિ જાનાતિ યાજ્ઞવલ્ક્યસ્તસ્માદાચાર્યકત્વં હિત્વા જનકઃ કૂર્ચાદાસનવિશેષાદુત્થાયોપ સમીપમવસર્પન્યાદયોર્નિપતન્નિત્યર્થઃ ।
ઉવાચોક્તવાન્નમસ્તે તુભ્યમસ્તુ હે યાજ્ઞવલ્ક્યાનુ મા શાધ્યનુશાધિ મામિત્યર્થઃ ।
ઇતિશબ્દો વાક્યપરિસમાપ્ત્યર્થઃ ।
સ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યો યથા વૈ લોકે હે સમ્રાડ્મહાન્તં દીર્ઘમધ્વાનમેષ્યન્ગમિષ્યન્રથં વા સોથલેન ગમિષ્યન્નાવં વા જલેન ગમિષ્યન્સમાદદીત ।
એવમેવૈતાનિ બ્રહ્માણ્યેતાભિરુપનિષદ્ભિર્યુક્તાન્યુપાસીનઃ સમાહિતત્માસ્યત્યન્તમેતાભિરુપનિષદ્ભિઃ સંયુક્તાત્માસિ ન કેવલમુપનિષત્સમાહિત એવં વૃન્દારકઃ પૂજ્યશ્ચાઽઢ્યશ્ચેશ્વરો ન દરિદ્ર ઇત્યર્થઃ ।
અધીતવેદો ઽધીતો વેદો યેન સ ત્વમધીતવેદ ઉક્તાશ્ચોપનિષદ આચાર્યૈસ્તુભ્યં સ ત્વમુક્તોપનિષત્ક એવં સર્વવિભૂતતિસંપન્નો ઽપિ સન્ભયયમધ્યશ્છ એવ પરમાત્જ્ઞાનેન વિનાકૃતાર્થ એવતાવદિત્યર્થઃ ।
યાવત્પરં બ્રહ્મ ન વેત્સિ ।
ઇતો ઽસ્માદ્દેહાદિમુચ્યમાન એતાભિર્તોરથસ્થાનીયાભિઃ સમાહિતઃ ક્વ કસ્મિન્ગમિષ્યસિ કિં વસ્તુ પ્રાપ્સ્યસીતિ ।
નાહં તદ્વસ્તુ ભગવન્પૂજાવન્વેદ જાને યત્ર ગમિષ્યામીતિ ।
અથ યદ્યેવં ન જાનીષે યત્ર ગતઃ કૃતાર્થઃ સ્યા અહં વૈ તુભ્યં તદ્વક્ષ્યામિ યત્ર ગમિષ્યસીતિ ।
બ્રવીતુ ભગવાનિતિ, યદિ પ્રસન્નો માં પ્રતિ ।
શૃણુ ॥4,2.1॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 4,2.2
ઇન્ધો હ વૈ નામૈષ યો ઽયં દક્ષિણે ઽક્ષન્ પુરુષઃ ।
તં વા એતમ્ ઇન્ધં સન્તમ્ ઇન્દ્ર ઇત્ય્ આચક્ષતે પરોક્ષેણૈવ ।
પરોક્ષપ્રિયા ઇવ હિ દેવાઃ પ્રત્યક્ષદ્વિષઃ

બ્ર્હુપ્ભ્_4,2.2 ઇન્ધો હ વૈ નામ ।
ઇન્ધ ઇત્યેવંનામા ।
યશ્ચક્ષુર્વૈ બ્રહ્મેતિ પુરોક્ત આદિત્યાન્તરગ્ત પુરુષઃ સ એષ યો ઽયં દક્ષિણે ઽક્ષન્નક્ષણિ વિશેષેણ વ્યવસ્થિતઃ ।
સ ચ સત્યનામા ।
તં વા એતં પુરુષં દીપ્તિગુણત્વાત્પ્રત્યક્ષં નામાસ્યેન્ધ ઇતિ તમિન્ધં સન્તમિન્દ્ર ઇત્યાચક્ષતેપરોક્ષેણ ।
યસ્માત્પરોક્ષપ્રિયા ઇવ હિ દેવાઃ પ્રત્યક્ષદ્વિષઃ પ્રત્યક્ષનામગ્રહણં દ્વિષન્તિ ।
એષ ત્વં વૈશ્વાનરમાત્માનં સંપન્નો ઽસિ ॥4,2.2॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 4,2.3
અથૈતદ્ વામે ઽક્ષણિ પુરુષરૂપમ્ એષાસ્ય પત્ની વિરાટ્ ।
તયોર્ એષ સંસ્તાવો ય એષો ઽન્તર્ હૃદય આકાશઃ ।
અથૈનયોર્ એતદ્ અન્નં ય એષો ઽન્તર્ હૃદયે લોહિતપિણ્ડઃ ।
અથૈનયોર્ એતત્ પ્રાવરણં યદ્ એતદ્ અન્તર્ હૃદયે જાલકમ્ ઇવ ।
અથૈનયોર્ એષા સૃતિઃ સંચરણી યૈષા હૃદયાદ્ ઊર્ધ્વા નાડ્ય્ ઉચ્ચરતિ ।
યથા કેશઃ સહસ્રધા ભિન્ન એવમ્ અસ્યૈતા હિતા નામ નાડ્યો ઽન્તર્ હૃદયે પ્રતિષ્ઠિતા ભવન્તિ ।
એતાભિર્ વા એતદ્ આસ્રવદ્ આસ્રવતિ ।
તસ્માદ્ એષ પ્રવિવિક્તાહારતર ઇવ ભવત્ય્ અસ્માચ્ છારીરાદ્ આત્મનઃ

બ્ર્હુપ્ભ્_4,2.3 અથૈતદ્વામે ઽક્ષણિ પુરુષરૂપમેષાસ્ય પત્ની યં ત્વં વૈશ્વાનરમાત્માનં સંપન્નો ઽસિ તસ્યાસ્યેન્દ્રસ્ય ભોક્તુર્ભોગ્યૈષા પત્ની વિરાડન્નં ભોગ્યત્વાદેવ તદેતદન્નં ચાત્તા ચૈકં મિથુનં સ્વપ્ને ।
કો ઽસૌ ।
ય એષો ઽન્તરહૃદય આકાશો ઽન્તર્હૃદયે હૃદયસ્ય માંસપિણ્ડસ્ય મધ્યે ।
અથૈનયોરેતદ્વક્ષ્યમાણમન્નં ભોજ્યં સ્થિતિહેતુઃ ।
કિં તત્ ।
ય એષે ઽન્તર્હૃદયે લોહિતપિણ્ડો લોહિત એવ પિણ્ડાકારાપન્ના લોહિતપિણ્ડઃ ।
અન્નં જગ્ધં દ્વેધા પરિણમતે યત્સ્થૂલં તદધો ગચ્છતિ ।
યદન્યત્તત્પુનરાગ્નિના પચ્યમાનં દ્વેધા પરિણમતે ।
યો મધ્યમો રસઃ સ લોહિતાદક્રમેણ પાઞ્ચભૌતિકં પિણ્ડં શરીરમુપચિનોતિ ।
યો ઽણિષ્ઠો રસઃ સ એષ લોહિતપિણ્ડ ઇન્દ્રસ્ય લિઙ્ગાત્મનો હૃદયે મિથુનીભૂતસ્ય ।
યં તૈજસમાચક્ષતે સ તયોરિન્દ્રેન્દ્રાણ્યોર્હૃદયે મિથુનીભૂતયોઃ સૂક્ષ્માસુ નાડીષ્વનુપ્રવિષ્ટઃ સ્થિતિહેતુર્ભવતિ ।
તદેતદુચ્યતે ઽથૈનયોરેતદન્નમિત્યાદિ ।
કિઞ્ચાન્યત્ ।
અથૈનયોરેતત્પ્રવારણમ્ ।
ભુક્તવતોઃ સ્વપતોશ્ચ પ્રાવરણં ભવતિ લોકે તત્સામાન્યં હિ કલ્પયતિ શ્રુતિઃ ।
કિ તદિહ પ્રાવરણમ્ ।
યદેતદન્તર્હૃદયે જાલકમિવાનેકનાડીછિદ્રબહુલત્વાજ્જાલકમિવ ।
અથૈનયોરેષા સૃતિર્માર્ગઃ સંચનરતો ઽનયેતિ સંચરણી સ્વપ્નજ્જાગરિતદેશાગમનમાર્ગઃ ।
કા સા સૃતિઃ ।
યૈષા હૃદયાદહૃદયદેશાદૂર્ધ્વાભિમુખી સત્યુચ્ચરતિ નાડી ।
તસ્યાઃ પરિમાણમિદમુચ્યતે ।
યથા લોકે કેશઃ સહસ્રધા ભિન્નો ઽત્યન્તસૂક્ષ્મો ભવત્યેવં સૂક્ષ્મા અસ્ય દેહસ્ય સંબન્ધિન્યો હિતા નામ હિતા ઇત્યેવં ખ્યાતા નાડ્યાસ્તાશ્ચાન્તર્હૃદયે માસંપિણ્ડે પ્રિતિષ્ઠિતા ભવન્તિ હૃદયાદ્વિપ્રરૂઢાસ્તાઃ સર્વત્ર કદમ્બકેસપવદેતાભિર્નાડોભિરત્યન્તસૂક્ષ્માભિરેતદન્નમાસ્રવદ્ગચ્છદાસ્રવતિ ગચ્છતિ ।
તદેતદ્દેવતાશરીરમનેનાન્નેન દામભૂતેનોપચીયમાનં તિષ્ઠતિ ।
તસ્માદ્યસ્માત્સ્થૂલેનાન્નેનોપચિતઃ પિણ્ડ ઇદં તુ દેવતાશરીરં લિઙ્ગં સૂક્ષ્મેણાન્નેનોપચિતં તિષ્ઠતિ ।
પિણ્ડોપચયકરમપ્યન્નં પ્રવિવિક્તમેવ મૂત્રપુરીષાદિસ્થૂલમપેક્ષ્ય લિઙ્ગસ્થિતિકરં ત્વન્નં તતો ઽપિસાક્ષ્મતરમ્ ।
અતઃ પ્રવિવિક્તાહારઃ પિણ્ડઃ ।
તસ્માત્પ્રવિવિક્તાહારાદપિ પ્રવિવિક્તાહારતર એષ લિઙ્ગાત્મેવૈવ ભવત્યસ્માચ્છરીરાચ્છારીરમેવ શારીરં તસ્માચ્છારીરાત્ ।
આત્મનો વૈશ્વાનરાત્તૈજસઃ સૂક્ષ્માન્નોપચિતો ભવતિ ॥4,2.3॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 4,2.4
તસ્ય પ્રાચી દિક્ પ્રાઞ્ચઃ પ્રાણાઃ ।
દક્ષિણા દિગ્ દક્ષિણે પ્રાણાઃ ।
પ્રતીચી દિક્ પ્રત્યઞ્ચઃ પ્રાણાઃ ।
ઉદીચી દિગ્ ઉદઞ્ચઃ પ્રાણાઃ ।
ઊર્ધ્વા દિગ્ ઊર્ધ્વાઃ પ્રાણાઃ ।
અવાચી દિગ્ અવાઞ્ચઃ પ્રાણાઃ ।
સર્વા દિશઃ સર્વે પ્રાણાઃ ।
સ એષ નેતિ નેત્ય્ આત્મા ।
અગૃહ્યો ન હિ ગૃહ્યતે ।
અશીર્યો ન હિ શીર્યતે ।
અસઙ્ગો ન હિ સજ્યતે ।
અસિતો ન વ્યથતે ।
ન રિષ્યતિ ।
અભયં વૈ જનક પ્રાપ્તો ઽસીતિ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ ।
સ હોવાચ જનકો વૈદેહો ઽભયં ત્વા ગચ્છતાદ્ યાજ્ઞવલ્ક્ય યો નો ભગવન્ન્ અભયં વેદયસે ।
નમસ્ તે ઽસ્તુ ।
ઇમે વિદેહા અયમ્ અહમ્ અસ્મીતિ