બૃહદારણ્યકોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 4.1

બ્ર્હુપ્ભ્_3,9.27 અથ હોવાચ ।
અથાનન્તરં તૂષ્ણીમ્ભૂતેષુ બ્રાહ્મણેષુ હોવાચ, હે બ્રાહેમણા ભગવન્ત ઇત્યેવં સમ્બોધ્ય-યો વો યુષ્માકં મધ્યે કામયતે ઇચ્છતિ-યાજ્ઞવલ્ક્યં પૃચ્છામીતિ, સ મા મામાગત્ય પૃચ્છત્;સર્વે વા મા પૃચ્છત- સર્વે વા યૂયં મા માં પૃચ્છત ।
યો વઃ કામયતે યાજ્ઞવલ્ક્યો માં પૃચ્છત્વિતિ, તં વઃ પૃચ્છમિ;સર્વાન્ વા વો યુષ્માનહં પૃચ્છામિ ।
તે હ બ્રાહ્મણા ન દધૃષુઃ-તે બ્રાહ્મણા એવમુક્તા અપિ ન પ્રગલ્ભાઃ સંવૃત્તાઃ કિઞ્ચિદપિ પ્રત્યુત્તરં વક્તુમ્ ॥27॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 3,9.28:1
તાન્ હૈતૈઃ શ્લોકૈઃ પપ્રચ્છ --
યથા વૃક્ષો વનસ્પતિસ્ તથૈવ પુરુષો ઽમૃષા ।
તસ્ય લોમાનિ પર્ણાનિ ત્વગ્ અસ્યોત્પાટિકા બહિઃ ॥ બ્ર્હુપ્_3,9.28:1 ॥
બ્ર્હુપ્ભ્_3,9.28:1 તેષુ અપ્રગલ્ભભૂતેષુ બ્રાહ્મણેષુ તાન્ હૈતૈર્વક્ષ્યમાણૈઃ શ્લોકૈઃ પપ્રચ્છ પૃષ્ટવાન્ ।
યથા લોકે વૃક્ષો વનસ્પતિઃ, વૃક્ષસ્ય વિશેષણં વનસ્પતિરિતિ, તથૈવ પુરુષો ઽમૃપા-અમૃપા સત્યમેતત્-તસ્ય લોમાનિ;તસ્ય પુરુષસ્ય લોમાનીતરસ્ય વનસ્પતેઃ પર્ણાનિ;ત્વગસ્યોત્પાટિકા વહિઃ-ત્વગસ્ય પુરુષસ્ય ઇતરસ્યોત્પાટિકા વનસ્પતેઃ ॥1॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 3,9.28:2
ત્વચ એવાસ્ય રુધિરં પ્રસ્યન્દિ ત્વચ ઉત્પટઃ ।
તસ્માત્ તદ્ આતૃણ્ણાત્ પ્રૈતિ રસો વૃક્ષાદ્ ઇવાહતાત્ ॥ બ્ર્હુપ્_3,9.28:2 ॥
બ્ર્હુપ્ભ્_3,9.28:2 ત્વચ એવ સકાશાદસ્ય પુરુષસ્ય રુધિરં પ્રસ્યન્દિ, વનસ્પતેરત્વચ ઉત્પટઃ-ત્વચ એવોત્સ્ફુટતિ યસ્માત્;એવં સર્વં સમાનમેવ વનસ્પતેઃ પુરુષસ્ય ચ;તસ્માદ્ આતૃણ્ણાત્ હિસિતાત્ પ્રતિ તદ્ રુધિરં નિર્ગચ્છતિ વૃક્ષાદિવાહતાચ્છિન્નાદ્ રસઃ ॥2॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 3,9.28:3
માંસાન્ય્ અસ્ય શકરાણિ કિનાટં સ્નાવ તત્ સ્થિરમ્ ।
અસ્થીન્ય્ અન્તરતો દારુણિ મજ્જા મજ્જોપમા કૃતા ॥ બ્ર્હુપ્_3,9.28:3 ॥
બ્ર્હુપ્ભ્_3,9.28:3 એવં માંસાન્યસ્ય પુરુષસ્ય, વનસ્પતેસ્યાનિ શકરાણિ શકલાનીત્યર્થઃ ।
કિનાટં વૃક્ષસ્ય, કિનાટં નામ શકલેભ્યો ઽભ્યન્તરં વલ્કલરૂપં કાષ્ઠસંલગ્નમ્, તત્ સ્નાવ પુરુષસ્ય;તત્ સ્થિરમ્-તચ્ચ કિનાટં સ્નાવવદ્ દૃઢં હિ તત્;અસ્થીનિ પુરુષસ્ય, સ્નાવ્નો ઽન્તરતો ઽસ્થીનિ ભવન્તિ;તથા કિનાટસ્યાભ્યન્તરતો દારુણિ કાષ્ઠાનિ;મજ્જા, મજ્જેવ વનસ્પતેઃ પુરુષસ્ય ચ મજ્જોપમા કૃતા, મજ્જાયા ઉપમામજ્જોપમા, નાન્યો વિશેષો ઽસ્તીત્યર્થઃ;યથા વનસ્પતેર્મજ્જા તથા પુરુષસ્ય, યથા પુરુષસ્ય તથા વનસ્પતેઃ ॥3॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 3,9.28:4
યદ્ વૃક્ષો વૃક્ણો રોહતિ મૂલાન્ નવતરઃ પુનઃ ।
મર્ત્યઃ સ્વિન્ મૃત્યુના વૃક્ણઃ કસ્માન્ મૂલાત્ પ્રરોહતિ ॥ બ્ર્હુપ્_3,9.28:4 ॥
બ્ર્હુપ્ભ્_3,9.28:4 યદ્ યદિ વૃક્ષો વૃક્ણશ્છિન્નો રોહતિ પુનઃ પુનઃ પ્રરોહતિપ્રાદુર્ભવતિ મૂલાત્ પુનર્નવતરઃ પૂર્વસ્માદભિનવતરઃ;યદેતસ્માદ્ વિશેણાત્ પ્રાગ્ વનસ્પતેઃ પુરુષસ્ય ચ, સર્વં સામાન્યમવગતમ્;અયં તુ વનસ્પતૌ વિશેષો દૃશ્યતે યચ્છિન્નસ્યપ્રરોહણમ્;ન તુ પુરુષે મૃત્યુના વૃક્ણે પુનઃ પ્રરોહણં દૃશ્યતે;ભવિતવ્યં ચ કુતશ્ચિત્પ્રરોહણેન;તસ્માદ વઃ પૃચ્છામિ-મર્ત્યો મનુષ્યઃ સ્વિન્મૃત્યુના વૃક્ણઃ કસ્માન્મૂલાત્ પ્રરોહતિ? મૃતસ્ય પુરુષસ્ય કુતઃ પ્રરોહણમિત્યર્થઃ ॥4॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 3,9.28:5
રેતસ ઇતિ મા વોચત જીવતસ્ તત્ પ્રજાયતે ।
ધાનારુહ ઇવ વૈ વૃક્ષો ઽઞ્જસા પ્રેત્ય સમ્ભવઃ ॥ બ્ર્હુપ્_3,9.28:5 ॥
બ્ર્હુપ્ભ્_3,9.28:5 યદિ ચેદેવં વદથ-રેતમઃ પ્રરોહતીતિ, મા વોચત મૈવં વષતુમર્હથ;કસ્માત્? યસ્માજ્જીવતઃ પુરુષાત્તદ્ રેતઃ પ્રજાયતે, ન મૃતાત્ ।
અપિ ચ ધાનારુહઃ, ધાના બીજમ્, બીજરુહો ।
પિ વૃક્ષો ભવતિ, ન કેવલં કાણ્ડરહ એવ;ઇવશબ્દો ઽનર્થકઃ, વૈ વૃક્ષો ઽજ્જસા સાક્ષાત્ પ્રેત્ય મૃત્વાસમ્ભવો ધાનાતો ઽપિ પ્રેત્ય સમ્ભવો ભવેદજ્જસા પુનર્વનસ્પતેઃ ॥5॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 3,9.28:6
યત્ સમૂલમ્ આવૃહેયુર્ વૃક્ષં ન પુનર્ આભવેત્ ।
મર્ત્યઃ સ્વિન્ મૃત્યુના વૃક્ણઃ કસ્માન્ મૂલાત્ પ્રરોહતિ ॥ બ્ર્હુપ્_3,9.28:6 ॥
બ્ર્હુપ્ભ્_3,9.28:6 યદ્ યદિ સહ મૂલેન ધાન્યા વા આવૃહેયુરુદ્યચ્છેપરુયેયુર્વૃક્ષમ્, ન પુનરાભવેત્ પુનરાગત્ય ન ભવેત્ ।
તસ્માદ્ વઃ પૃચ્છામિ સર્વસ્યૈવ જગતો મૂલમ્ સર્ત્યઃ સ્વિન્મૃત્યુના વૃક્ણઃ કસ્માન્મૂલાત્ પ્રરોહતિ ॥6॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 3,9.28:7-8
જાત એવ ન જાયતે કો ન્વ્ એનં જનયેત્ પુનઃ ।
વિજ્ઞાનમ્ આનન્દં બ્રહ્મ રાતિર્ દાતુઃ પરાયણમ્ ॥ બ્ર્હુપ્_3,9.28:7 ॥
જાત એવ ન જાયતે કો ન્વ્ એનં જનયેત્ પુનઃ ।
વિજ્ઞાનમ્ આનન્દં બ્રહ્મ રાતિર્ દાતુઃ પરાયણમ્ ॥
તિષ્ઠમાનસ્ય તદ્વિદ ઇતિ ॥ બ્ર્હુપ્_3,9.28:8 ॥
બ્ર્હુપ્ભ્_3,9.28:7-8. જાત એવેતિ મન્યધ્વં યદિ કિમન્ન પ્રષ્ટવ્યમિતિ-અનિષ્યમાણસ્ય હિ સમ્ભવઃ પ્રષ્ટવ્યઃ, ન જાતસ્ય, અયં તુ જાત એવાતોપસ્મિન્ વિષયે પ્રશ્ન એવ નોપઽદ્યત ઇતિ ચેત્-ન, કિં તર્હિ? મૃતઃ પુનરપિ જાયત એવાન્યથાકૃતાભ્યાગમકૃતનાશપ્રસઙ્ગાત્;અતો વઃ પૃચ્છામિ-કો ન્વેનં મૃતં પુનર્જનયેત્? તત્ર વિજજ્ઞુર્બ્રાહ્મણાઃ-યતો મૃતઃ પુનઃ પ્રરોહતિ જગતો મૂલં ન વિજ્ઞાતં બ્રાહ્મણૈઃ;અતો બ્રહ્મિષ્ઠત્વાદ્ હ્રતા ગાવઃ;યાજ્ઞવલ્ક્યેન જિતાબ્રાહ્મણાઃ ।
સમાપ્તા આખ્યાયિકા ।
યજ્જગતો મૂલમ્, યેન ચ શબ્દેન સાક્ષાદ્ વ્યપદિશ્યતે બ્રહ્મ, યદ્ યાજ્ઞવલ્ક્યો બ્રાહ્મણાન્ પૃષ્ટવાંસ્તત્ સ્વેન રૂપેણ શ્રુતિરસ્યભ્યમાહ-વિજ્ઞાનં વિજ્ઞપ્તિર્વિજ્ઞાનમ્, તચ્ચ આનન્દમ્, ન વિષયવિજ્ઞાનવદ્ દુઃખાનુવિદ્વમ્, કિં તર્હિ? પ્રસન્નં શિવમતુલમનાયાસંનિત્યતૃપ્તમે કરસમિત્યર્થઃ. કિં તદ્ બ્રહ્મ ઉમયવિશેણવદ્ રાતિઃ-રાતેઃ પષ્ઠયથ પ્રથમા, ધનસ્યેત્યર્થઃ, ધનસ્ય દાતુઃ કર્મકૃતો યજમાનસ્ય પરાયણં પરા ગતિઃ કર્મફલસ્ય પ્રદાતૃ ।
કિઞ્ચ વ્યુત્થાયૈષણાભ્યસ્યસ્મિન્નેવ બ્રહ્માણિ તિષ્ઠત્યકર્મકૃત્, તદ્ બ્રહ્મ વેત્તીતિ તદ્વિચ્ચ;તસ્ય-તિષ્ઠમાનસ્ય ચ તદ્વિદઃ, બ્રહ્મવિદ ઇત્યર્થઃ, પરાયણમિતિ ।
અત્રેદં વિચાર્યતે-આનન્દશબ્દો લોકે સુખવાચી પ્રસિદ્વઃ, અત્ર ચ બ્રહ્મણો વિશેષણત્વેન આનન્દશબ્દઃ શ્રૂયતે-આનન્દં બ્રહ્મેતિ ।
શ્રુત્યન્તરે ચ-"આનન્દો બ્રહ્મેતિ વ્યજાનાત્""આનન્દં બ્રહ્મણો વિદ્વાન્" "યદેષ આકાશ આનન્દો ન સ્યાત" "યો વૈ ભૂમા તત્ સુખમ્"ઇતિ ચ;"એષ પરમ આનન્દઃ"ઇત્યેવમાદ્યાઃ ।
સંવેદ્યે ચ સુખે આનન્દશબ્દઃ પ્રસિદ્વઃ બ્રહ્માનન્દશ્ચ યદિ સંવેદ્યઃ સ્યાદ્ યુક્તા એતે બ્રહ્મણ્યાનન્દશબ્દાઃ ।
નનુ ચ શ્રુતિપ્રામાણ્યાત્ સંવેદ્યાનન્દસ્વરૂપમેવ બ્રહ્મ, કિં તત્ર વિચાર્યમ્? ઇતિ ન, વિરુદ્વશ્રુતિવાક્યદર્શનાત્--સત્યમ્, આનન્દશબ્દો બ્રહ્મણિ શ્રૂયતે, વિજ્ઞાનપ્રતિષેધશ્ચૈકત્વે--"યત્ર ત્વસ્ય સર્વમાત્મૈવાભૂત્તત્કેન કં પશ્યેત્તત્કેન કં વિજાનીયાત્" "યત્ર નાન્યત્ પશ્યતિ નાન્યચ્છૃણોતિ નાન્યદ્વિજાનાતિ સ ભૂમા" "પ્રાજ્ઞેનાત્મના સમ્પરિષ્વક્તો ન બાહ્યં કિઞ્ચન વેદ"ઇત્યાદિ;વિરુદ્વશ્રુતિવાક્યદર્શનાત્ તેન કર્તવ્યો વિચારઃ;તસ્માદ્ યુક્તં વેદવાક્યર્થનિર્ણયાય વિચારયિતુમ્ ।

મોક્ષવાદિવિપ્રતિપત્તેશ્ચ-સાંખ્યા વૈશેષિકાશ્ચ મોક્ષવાદિનો નાસ્તિ મોક્ષે સુખં સંવેદ્યમિત્યેવં વિપ્રતિપન્નાઃ;અન્યે નિગ્તિશયં સુખં સ્વસંવદ્યમિતિ;કિં તાવદ્ યુક્તમ્? આનન્દાદિશ્રવણાત્"જક્ષતક્રીડન્ રમમાણઃ"ઽસયાદ પિતૃલોકકામો ભવતઽ "યઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વવિત્""સર્વાન્ કામાન્ સમશ્નુતે"ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યો મોક્ષે સુખં સંવેદ્યમિતિ ।
નન્વેકત્વે કારકવિમાગમાવાદ્ વિજ્ઞાનાનુપપત્તિઃ, ક્રિયાયાશ્ચાને કકારક્રસાધ્યાત્વાદ્ વિજ્ઞાનસ્ય ચ ક્રિયાત્વાત્ ।
નૈષ દોષઃ;શબ્દપ્રામાણ્યાદ્ ભવેદ્ વિજ્ઞાનમાનન્દવિષયે;"વિજ્ઞાનમાનન્દમ્"ઇત્યાદીનિ આનન્દસ્વરૂપસ્યાસંવેદ્યત્વે ઽનુપપન્નાનિ વચનાનીત્યવોચામ ।
નનુ વચનેનાપ્યગ્નેઃ શૈત્યમુદકસ્ય ચૌષ્ભ્યં ન ક્રિયતે એવ, જ્ઞાપકત્વાદ્ વચનાનામ્ ।
ન ચ દેશાન્તરે ઽગ્નિઃ શીત ઇતિ શક્યતે જ્ઞાપયિતુમ્;અગમ્યે વા દેશાન્તરે ઉષ્ણમુદકમિતિ ।
ન, પ્રત્યગાત્મન્યાનન્દવિજ્ઞાનદર્શનાત્;નઽવિજ્ઞાનમાનન્દમ્ઽઇત્વેવમાદીનાં વચનાનાં શીતો ઽગ્નિરિત્યાદિવાક્યવત્ પ્રત્યક્ષાદિવિરુદ્વાર્થપ્રતિપાદકત્વામ્ ।
અનુભૂયતે ત્વવિરુદ્વાર્થતા;સુખ્યહમિતિ સુખાત્મકમાત્માનં સ્વયમેવ વેદયતે;તસ્માત્ સુતરાં પ્રત્યક્ષાવિરુદ્વાર્થતા;તસ્માદાનન્દં બ્રહ્મ વિજ્ઞાનાત્મકં સત્ સ્વયમેવ વેદયતે ।
તથા આનન્દપ્રતિપાદિકાઃ શ્રુતયઃ સમઞ્જસાઃ સ્યુઃઽજક્ષત્ ક્રીડન્ રમમાણઃઽ ઇત્યેવમાદ્યાઃ પૂર્વોક્તાઃ ।
ન, કાર્યકરણાભાવે ઽનુપપત્તેર્વિજ્ઞાનસ્ય-શરીરવિયોગો હિ મોક્ષ આત્યન્તિકઃ;શરીરભાવે ચ કરણાનુપપત્તિઃ, આશ્રયાભાવાત્;તતશ્ચ વિજ્ઞાનાનુપત્તિઃ, આકાર્યકરણત્વાત્;દેહદ્યભાવે ચ વિજ્ઞાનોત્પત્તૌ સર્વેષાં કાર્યકરણોપાદાનાનર્થક્યપ્રસઙ્ગઃ ।
એકત્વવિરોધાચ્ચ-પરં ચેદ્ બ્રહ્મ આનન્દાત્મકમાત્માનં નિત્યવિજ્ઞાનત્વાન્નિત્યમેવ વિજાનીયાત્, તન્ન, સંસાર્યપિ સંસારવિનિર્મુક્તઃ સ્વાભાવ્યં પ્રતિપદ્યેત;જલાશય ઇવોદકાઞ્જલિઃ ક્ષિપ્તો ન પૃથક્ત્વેન વ્યવતિષ્ઠતે આનન્દાત્મકબ્રહ્મવિજ્ઞાનાય, તદા મુક્ત આનન્દાત્મકમાત્માનં વેદયતે ઇત્યેતદનર્થકં વાક્યમ્ ।
અથ બ્રહ્માનન્દમન્યાઃ સન્ મુક્તો વેદયતે, પ્રત્યગાત્માનં ચ, અહમસ્મ્યાનન્દસ્વરૂપ ઇતિ, તદૈકત્વવિરોધઃ, તથા ચ સતિ સર્વશ્રુતિવિરોધઃ, તૃતીયા ચ કલ્પના નોપપદ્યતે ।
કિઞ્ચાન્યત્, બ્રહ્મણશ્ચ નિરન્તરાત્માનન્દવિજ્ઞાને વિજ્ઞાનાવિજ્ઞાનકલ્પનાનર્થક્યમ્;નિરન્તરં ચેદાત્માનન્દવિષયં બ્રહ્મણો વિજ્ઞાનમ્, તદેવ તસ્ય સ્વભાવ ઇત્યાત્માનન્દં વિજાનાતીતિ કલ્પનાનુપપન્ના;અતદ્વિજ્ઞાનપ્રસઙ્ગે હિ કલ્પનાયા અર્થવત્ત્વમ્, યથા આત્માનં પરં ચ વેત્તીતિ, ન હીષ્વાદ્યાસક્તમનસો નૈરન્તર્યેણોષુજ્ઞાનાજ્ઞાનકલ્પનાયા અર્થવત્ત્વમ્ ।
અથ વિચ્છિન્નમાત્માનન્દં વિજાનાતિ-વિજ્ઞાનસ્ય આત્મવિજ્ઞાનચ્છિદ્રે અન્યવિષયત્વપ્રસઙ્ગઃ;આત્મનશ્ય વિક્રિયાવત્ત્વં તતશ્ચાનિત્યત્વપ્રસઙ્ગઃ;તસ્માદ્ વિજ્ઞાનમાનન્દમિતિ સ્વરૂપાન્વાખ્યાનપરૈવ શ્રુતિઃ, નાત્માનન્દસંવેદ્યત્વાર્થ ।
ઽજક્ષત્ ક્રીડન્ઽઇત્યાદિશ્રુતિવિરોધો ઽસંવેદ્યત્વ ઇતિ ચેત્! ન;સર્વાત્મૈકત્વે યથાપ્રાપ્તાનુવાદિત્વાત્-મુક્તસ્ય સર્વાત્મભાવે સતિ યત્ર ક્વચિદ્ યોગિષુ દેવેષુ વા જક્ષણાદિ પ્રાપ્તમ્, તદ્ યથાપ્રાપ્તમેવાનૂદ્યતે-તત્તસ્યૈવ સર્વાત્મભાવાદિતિ સર્વાત્મભાવમોક્ષસ્તુતયે ।
યથાપ્રાપ્તાનુવદિત્વે દુઃખિત્વમપીતિ ચેત્-યોગ્યાદિષુ યથાપ્રાપ્તજક્ષણાદિવત્ સ્થાવરાદિષુ યથાપ્રાપ્તદુઃખિત્વમપીતિ ચેત્! ન, નામરૂપકૃતકાર્યકરણોપાધિસમ્પર્કજનિતભ્રાન્ત્યધ્યારોપિતત્વાત્ સુખિત્વદુઃખિત્વાદિવિશેષસ્યેતિ પરિહ્રતમેતત્ સર્વમ્ ।
વિરુદ્વશ્રુતીનાં ચ વિષયમવોચામ ।
તસ્માત્"એષો ઽસ્ય પરમ આનન્દઃ"ઇતિવત્ સર્વાષ્યાનન્દવાક્યાનિ દ્રષ્ટવ્યાનિ ॥28॥
ઇતિ તૃતીયાધ્યાયે નવમં શાકલ્યબ્રાહ્મણમ્ ॥1 ॥
ઇતિ બૃહદારણ્યકોપનિષદ્ભાષ્યે તૃતીયો ઽધ્યાયઃ ॥3॥
=======================================================================
અધ્યય 4
જનકો હ વૈદેહ આસાઞ્ચક્રે ।
અસ્ય સમ્બન્ધઃ- શરીરાદ્યાનષ્ટૌ પુરુષાન્નિરુહ્ય, પ્રત્યુહ્ય પુનર્હૃદયે, દિગ્ભેદનેન ચ પુનઃ પઞ્ચધા વ્યાહ્ય, હૃદયે પ્રત્યૂહ્ય, હૃદયં શરીરં ચ પુનરન્યોન્યપ્રતિષ્ઠં પ્રાણાદિપઢ્તવૃત્યાત્મકે સમાનાખ્યે જગદાત્મનુ સૂત્ર ઉપસંહૃત્ય, જગદાત્મનિ સૂત્ર ઉપસંહૃત્ય, જગદાત્માનંશરીરહૃદયસૂત્રાવસ્થમતિક્રાન્તવાન્ ય ઔપનિષદઃ પુરુષો નેતિ નેતીતિ વ્યપદિષ્ટઃ, સ સાક્ષાઞ્ચોપાદાનકારણસ્વરૂપેણ ચ નિર્દિષ્ટઃ ઽવિજ્ઞાનમાનન્દમ્ઽ ઇતિ ।
તસ્યૈવ વાગાદિદેવતાદ્વારેણ પુનરધિગમઃ કર્તવ્ય ઇત્યધિગમનોપાયાન્તરાર્થો ઽયમારમ્ભો બ્રાહ્મણદ્વયસ્ય ।
આખ્યાયિકા ત્વાચારપ્રદર્શનાર્થા-
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 4,1.1
જનકો હ વૈદેહ આસાં ચક્રે ।
અથ હ યાજ્ઞવલ્ક્ય આવવ્રાજ ।
તં હોવાચ -- યાજ્ઞવલ્ક્ય કિમ્ અર્થમ્ અચારીઃ પશૂન્ ઇચ્છન્ અણ્વન્તાનીતિ ।
ઉભયમ્ એવ સંરાડ્ ઇતિ હોવાચ

બ્ર્હુપ્ભ્_4,1.1 જનકો હ વૈદેહ આસાઞ્ચક્રે આસનં કૃતવાનાસ્થાયિકાં દત્તવાનિત્યર્થઃ, દર્શનકામેભ્યો રાજ્ઞઃ ।
અથ હ તસ્મિન્નવસરે યાજ્ઞવલ્ક્યઃ આવવ્રાજ-આગતવાનાત્મનો યોગક્ષેમાર્થમ્, રાજ્ઞો વા વિવદિષાં દૃષ્ટ્વાનુગ્રહાર્થમ્ ।
તમાગતં યજ્ઞવલ્ક્યં યથાવત્ પૂજાં કૃત્વોવાચ હોક્તવાઞ્જનકઃ હે યાજ્ઞવલ્ક્ય કિમર્થમ્ અચારીઃ-આગતો ઽસિ? કિં પશૂનિચ્છન્ પુનરપિ, આહોસ્વિદણ્વન્તાન્ સૂક્ષ્માન્તાન્ સૂક્ષ્મવસ્તુનિર્ણયાન્તાન્ પ્રશ્નાન્ મત્તઃ શ્રોતુમિચ્છન્નિતિ ।
ઉભયમેવ પશૂન્ પ્રશ્નાંશ્ચ હે સમ્રાટ્-સમ્રાડિતિ વાજપેયયાજિનો લિઙ્ગમ્ ; યશ્ચ આજ્ઞયા રાજ્યં પ્રશાસ્તિ, સમ્રાટ્ ; તસ્યા મન્ત્રણં હે સમ્રાડિતિ ; સમસ્તસ્ય વા ભારતસ્ય વર્ષસ્ય રાજા ॥4,1.1॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 4,1.2
યત્ તે કશ્ચિદ્ અબ્રવીત્ તચ્ છૃણવામેતિ ।
અબ્રવીન્ મે જિત્વા શૈલિનિઃ -- વાગ્ વૈ બ્રહ્મેતિ ।
યથા માતૃમાન્ પિતૃમાન્ આચાર્યવાન્ બ્રૂયાત્ તથા તચ્ છૈલિનિર્ અબ્રવીદ્ વાગ્ વૈ બ્રહ્મેતિ ।
અવદતો હિ કિં સ્યાદ્ ઇતિ ।
અબ્રવીત્ તુ તે તસ્યાયતનં પ્રતિષ્ઠામ્ ।
ન મે ઽબ્રવીદ્ ઇતિ ।
એકપાદ્ વા એતત્ સમ્રાડ્ ઇતિ ।
સ વૈ નો બ્રૂહિ યાજ્ઞવલ્ક્ય ।
વાગ્ એવાયતનમ્ આકાશઃ પ્રતિષ્ઠા પ્રજ્ઞેત્ય્ એનદ્ ઉપાસીત ।
કા પ્રજ્ઞતા યાજ્ઞવલ્ક્ય ।
વાગ્ એવ સમ્રાડ્ ઇતિ હોવાચ ।
વાચા વૈ સમ્રાડ્ બન્ધુઃ પ્રજ્ઞાયતે ।
ઋગ્વેદો યજુર્વેદઃ સામવેદો ઽથર્વાઙ્ગિરસ ઇતિહાસઃ પુરાણં વિદ્યા ઉપનિષદઃ શ્લોકાઃ સૂત્રાણ્ય્ અનુવ્યાખ્યાનાનિ વ્યાખ્યાનાનીષ્ટં હુતમ્ આશિતં પાયિતમ્ અયં ચ લોકઃ પરશ્ ચ લોકઃ સર્વાણિ ચ ભૂતાનિ વાચૈવ સંરાટ્ પ્રજ્ઞાયન્તે ।
વાગ્ વૈ સમ્રાટ્ પરમં બ્રહ્મ ।
નૈનં વાગ્ જહાતિ ।
સર્વાણ્ય્ એનં ભૂતાન્ય્ અભિક્ષરન્તિ ।
દેવો ભૂત્વા દેવાન્ અપ્યેતિ ।
ય એવં વિદ્વાન્ એતદ્ ઉપાસ્તે ।
હસ્ત્યૃષભં સહસ્રં દદામીતિ હોવાચ જનકો વૈદેહઃ ।
સ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ -- પિતા મે ઽમન્યત નાનનુશિષ્ય હરેતેતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_4,1.2 કિન્તુ યત્તે તુભ્યં કશ્ચિદબ્રવીદાચાર્યો ઽનેકાચાર્યો ઽનેકાચાર્યસેવી હિ ભવાંસ્તચ્છૃણવામેતિ ।
ઇતર આહ - અબ્રવદીદુક્તવાન્મે મમાઽચાર્યો જિત્વા નામતઃ શિલિનસ્યાપત્યં શૈલિનિર્વાગ્વૈ બ્રહ્મેતિ વાગ્દેવતા બ્રહ્મેતિ ।
આહેતપો યથા માતૃમાન્માતા યસ્ય વિદ્યતે પુત્રસ્ય સમ્યગનુશાસ્ત્ર્યનુશાસનકર્ત્રી સ માતૃમાન્ ।
અત ઊર્ધ્વં પિતા યસ્યાનુશાસ્તા સ પિતૃમાન્ ।
ઉપનયનાદૂર્ધ્વમા સમાવર્તનાદાચાર્યો યસ્યાનુશાસ્તા સ આચાર્યવાન્ ।
એવં શુદ્ધિત્રયહેતુસંયુક્તઃ સ સાધાદાચાર્યઃ સ્વયં ન કદાચિદપુ પ્રામાણાદ્વ્યભિચરતિ સ યથા બ્રૂયાચ્છિષ્યાય તથાસૌ જિત્વા શૈલિનિરુક્તવાન્વાગ્વૈ બ્રહ્મેતિ ।
અવદતો હિ કિં સ્યાદિતિ ।
ન હિ મૂકસ્યેહાર્થમમુત્રાર્થં વા કિઞ્ચન સ્યાત્ ।
કિન્ત્વબ્રવીદુક્તવાસ્તે તુભ્યં તસ્ય બ્રહ્મણ આયતનં પ્રતિષ્ઠાં ચ ।
આયતનં નામ શરીરમ્ ।
પ્રતિષ્ઠા ત્રિષ્વપિ કાલેષુ ય આશ્રયઃ ।
આહેતરો ન મે ઽબ્રવીદિતિ ।
ઇતર આહ-યદ્યેવમેકપાદ્વા એતદેકઃ પાદો યસ્ય બ્રહ્મણસ્તદિદમેકપાદ્બ્રહ્મ ત્રિભિઃ પાદૈઃ શૂન્યમુપાસ્યમાનમપિ ન ફલાય ભવતીત્યર્થઃ ।
યદ્યેવં સ ત્વં વિદ્વાન્સન્નો ઽસ્મભ્યં બ્રૂહિ હે યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ ।
સ ચાઽહ-વાગેવાઽયતનં વાગ્દેવસ્ય બ્રહ્મણો વાગેવ કરણમાયતનં શરીરમાકાશો ઽવ્યાકૃતાખ્યઃ પ્રતિષ્ઠોત્પત્તિસ્થિતિલયકાલેષુ ।
પ્રજ્ઞેત્યેનદુપાસીત પ્રજ્ઞેતીયમુપનિષદ્બ્રહ્મણશ્ચતુર્થઃ પાદઃ પ્રજ્ઞેતિ કૃત્વૈનદ્બ્રહ્મોપાસીત ।
કા પ્રજ્ઞતા યાજ્ઞવલ્ક્ય કિ સ્વયમેવ પ્રજ્ઞોત પ્રજ્ઞાનિમિત્તમ્ ।
યથાઽયતનપ્રતિષ્ઠે બ્રહ્મણો વ્યતિરિક્તે તદ્વત્કિમ્ ।
ન, કથ તર્હિ, વાગેવ સમ્રાડિતિ હોવાચ વાગેવ પ્રજ્ઞેતિ હોવાચોક્તવાન્ન વ્યતિરિક્તા પ્રજ્ઞાતિ ।
કથં પુનર્વાગેવ પ્રજ્ઞેતિ, ઉચ્યતે-વાચા વૈ સમ્રાડ્બન્ધુઃ પ્રજ્ઞાયતે ઽસ્માકં બન્ધુરિત્યુક્તે પ્રજ્ઞાયકતે બન્ધુસ્તથર્ગ્વૈદાદિ ।
ઇષ્ટં યાગનિમિત્ત ધર્મજાતં હુતં હોમનિમિત્તં ચ ।
આશિતમન્નદાનિમિત્તં પાયિતં પાનદાનનિમિત્તમયં ચ લોક ઇદં ચ જન્મ પરશ્ચ લોકઃ પ્રતિપત્તવ્યં ચ જન્મ સર્વાણિ ચ ભૂતાનિ વાચૈવ સમ્રાટ્પ્રજ્ઞાયન્તે ઽતો વાગ્વૈસમ્રાટ્પરમં બ્રહ્મ નાનં યથોક્તબ્રહ્મવિદં વાગ્જહાતિ ।
સર્વાણ્યેનં ભૂતાન્યભિક્ષરન્તિ બલિદાનાદિભિરિહ ।
દેવો ભૂત્વા પુનઃ શરીરપાતોત્તરકાલં દેવાનપ્યેત્યપિગચ્છતિ ય એવં વિદ્વાનેતદુપાસ્તે વિદ્યાનિષ્ક્રિયાર્થં હસ્તિતુલ્ય ઋષભો હસ્ત્યૃષભો યસ્મિન્ગોસહસ્રેતદ્ધસ્તૃષભં સહસ્રં દદામીતિ હોવાચ જનકો વૈદેહઃ ।
સ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ ।
અનનુશિષ્ય શિષ્યં કૃતાર્થમકૃત્વા શિષ્યાદ્ધનં ન હરેતેતિ મે મમ પિતામન્યત મમાપ્યયમેવાભિપ્રાયઃ ॥4,1.2॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 4,1.3
યદ્ એવ તે કશ્ચિદ્ અબ્રવીત્ તચ્ છૃણવામેતિ ।
અબ્રવીન્ મ ઉદઙ્કઃ શૌલ્બાયનઃ ।
પ્રાણો વૈ બ્રહ્મેતિ ।
યથા માતૃમાન્ પિતૃમાન્ આચાર્યવાન્ બ્રૂયાત્ તથા તચ્ છૌલ્બાયનો ઽબ્રવીત્ પ્રાણો વૈ બ્રહ્મેતિ ।
અપ્રાણતો હિ કિં સ્યાદ્ ઇતિ ।
અબ્રવીત્ તુ તે તસ્યાયતનં પ્રતિષ્ઠામ્ ।
ન મે ઽબ્રવીદ્ ઇતિ ।
એકપાદ્ વા એતત્ સમ્રાડ્ ઇતિ ।
સ વૈ નો બ્રૂહિ યાજ્ઞવલ્ક્ય ।
પ્રાણ એવાયતનમ્ આકાશઃ પ્રતિષ્ઠા ।
પ્રિયમ્ ઇત્ય્ એનદ્ ઉપાસીત ।
કા પ્રિયતા યાજ્ઞવલ્ક્ય ।
પ્રાણ એવ સમ્રાડ્ ઇતિ હોવાચ ।
પ્રાણસ્ય વૈ સમ્રાટ્ કામાયાયાજ્યં યાજયતિ ।
અપ્રતિગૃહ્યસ્ય પ્રતિગૃહ્ણાતિ ।
અપિ તત્ર વધાશઙ્કા ભવતિ યાં દિશમ્ એતિ પ્રાણસ્યૈવ સમ્રાટ્ કામાય ।
પ્રાણો વૈ સમ્રાટ્ પરમં બ્રહ્મ ।
નૈનં પ્રાણો જહાતિ ।
સર્વાણ્ય્ એનં ભૂતાન્ય્ અભિક્ષરન્તિ ।
દેવો ભૂત્વા દેવાન્ અપ્યેતિ ।
ય એવં વિદ્વાન્ એતદ્ ઉપાસ્તે ।
હસ્ત્યૃષભં સહસ્રં દદામીતિ હોવાચ જનકો વૈદેહહ્ ।
સ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ -- પિતા મે ઽમન્યત નાનનુશિષ્ય હરેતેતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_4,1.3 યદેવ તે કશ્ચિદબ્રવીદુદઙ્કો નામતઃ શુલ્બસ્યાપત્યં શૌલ્બસ્યાપત્યં શૌલ્બાયનો ઽબ્રવીત્પ્રાણો વૈ બ્રહ્મેતિ પ્રાણો વાયુર્દેવતા પૂર્વવત્ ।
પ્રાણ એવાઽયનમાકાશઃ પ્રતિષ્ઠોપનિષત્પ્રિયમિત્યેનદુપાસીત ।
કથં પુનઃ પ્રિયત્વં, પ્રાણસ્ય વૈ હે સમ્રાટ્કામાય પ્રાણસ્યાર્થાયાયાજ્યં યાજયતિ પતિતાદિકમપ્યપ્રતિગૃહ્યસ્યાપ્યુગ્રાદેઃ પ્રતિગૃહ્ણાત્યપિ તત્ર તસ્યાં દિશિ વધનિમિત્તમાશઙ્કં વધાશઙ્કેત્યર્થો યાં દિશમેતિ તસ્કરાદ્યાકીર્ણાં ચ તસ્યાં દિશિ બ ધાશહ્કા તચ્ચૈતત્સર્વં પ્રાણસ્ય પ્રિયત્વે ભવતિ પ્રાણસ્યૈવ સમ્રાટ્કામાય ।
તસ્માત્પ્રાણો વૈ સમ્રાટ્પરમં બ્રહ્મ નૈનં પ્રાણો જહાતિ ।
સમાનમન્યત્ ॥4,1.3॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 4,1.4
યદ્ એવ તે કશ્ચિદ્ અબ્રવીત્ તચ્ છૃણવામેતિ ।
અબ્રવીન્ મે બર્કુર્ વાર્ષ્ણઃ ।
ચક્ષુર્ વૈ બ્રહ્મેતિ ।
યથા માતૃમાન્ પિતૃમાન્ આચાર્યવાન્ બ્રૂયાત્ તથા તદ્ વાર્ષ્ણો ઽબ્રવીચ્ ચક્ષુર્ વૈ બ્રહ્મેતિ ।
અપશ્યતો હિ કિં સ્યાદ્ ઇતિ ।
અબ્રવીત્ તુ તે તસ્યાયતનં પ્રતિષ્ઠામ્ ।
ન મે ઽબ્રવીદ્ ઇતિ ।
એકપાદ્ વા એતત્ સમ્રાડ્ ઇતિ ।
સ વૈ નો બ્રૂહિ યાજ્ઞવલ્ક્ય ।
ચક્ષુર્ એવાયતનમ્ આકાશઃ પ્રતિષ્ઠા ।
સત્યમ્ ઇત્ય્ એતદ્ ઉપાસીત ।
કા સત્યતા યાજ્ઞવલ્ક્ય ।
ચક્ષુર્ એવ સમ્રાડ્ ઇતિ હોવાચ ।
ચક્ષુષા વૈ સમ્રાટ્ પશ્યન્તમ્ આહુર્ અદ્રાક્ષીર્ ઇતિ ।
સ આહાદ્રાક્ષમ્ ઇતિ તત્ સત્યં ભવતિ ।
ચક્ષુર્ વૈ સમ્રાટ્ પરમં બ્રહ્મ ।
નૈનમ્ ચક્ષુર્ જહાતિ ।
સર્વાણ્ય્ એનં ભૂતાન્ય્ અભિક્ષરન્તિ ।
દેવો ભૂત્વા દેવાન્ અપ્યેતિ ।
ય એવં વિદ્વાન્ એતદ્ ઉપાસ્તે ।
હસ્ત્યૃષભં સહસ્રં દદામીતિ હોવાચ જનકો વૈદેહઃ ।
સ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ -- પિતા મે ઽમન્યત નાનનુશિષ્ય હરેતેતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_4,1.4 યદેવ તે કશ્ચિદ્બર્કુરિતિ નામતો વૃષ્ણસ્યાપત્યં વાર્ષ્ણશ્ચક્ષુર્વૈ બ્રહ્મેત્યાદિત્યો દેવતા ચક્ષુષ્યુપનિષત્સત્યમ્ ।
યસ્માચ્છ્રોત્રેણ શ્રુતમનૃતમપિ સ્યાન્ન તુ ચક્ષુષા દૃષ્ટમ્ ।
તસ્માદ્વૈ સમ્રાટ્પશ્યન્તમાહુરદ્રાક્ષીસ્ત્વં હસ્તિનમિતિ સ ચેદદ્રાક્ષમિત્યાહતત્સત્યમેવ ભવતિ ।
યસ્ત્વન્યૌ બ્રૂયદહમશ્રૌષમિતિ ।
તદ્વ્યભિચરતિ ।
યત્તુ ચક્ષુષા દૃષ્ટં તદવ્યભિચારિત્વાત્સત્યમેવ ભવતિ ॥4,1.4॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 4,1.5
યદ્ એવ તે કશ્ચિદ્ અબ્રવીત્ તચ્ છૃણવામેતિ ।
અબ્રવીન્ મે ગર્દભીવિપીતો ભારદ્વાજઃ ।
શ્રોત્રં વૈ બ્રહ્મેતિ ।
યથા માતૃમાન્ પિતૃમાન્ આચાર્યવાન્ બ્રૂયાત્ તથા તદ્ ભારદ્વાજો ઽબ્રવીચ્ છ્રોત્રં વૈ બ્રહ્મેતિ ।
અશૃણ્વતો હિ કિં સ્યાદ્ ઇતિ ।
અબ્રવીત્ તુ તે તસ્યાયતનં પ્રતિષ્ઠામ્ ।
ન મે ઽબ્રવીદ્ ઇતિ ।
એકપાદ્ વા એતત્ સમ્રાડ્ ઇતિ ।
સ વૈ નો બ્રૂહિ યાજ્ઞવલ્ક્ય ।
શ્રોત્રમ્ એવાયતનમ્ આકાશઃ પ્રતિષ્ઠાનન્તમ્ ઇત્ય્ એનદ્ ઉપાસીત ।
કાનન્તતા યાજ્ઞવલ્ક્ય ।
દિશ એવ સમ્રાડ્ ઇતિ હોવાચ ।
તસ્માદ્ વૈ સમ્રાડ્ અપિ યાં કાઞ્ચ દિશં ગચ્છતિ નૈવાસ્યા અન્તં ગચ્છતિ ।
અનન્તા હિ દિશઃ ।
દિશો વૈ સમ્રાટ્ શ્રોત્રમ્ ।
શ્રોત્રં વૈ સમ્રાટ્ પરમં બ્રહ્મ ।
નૈનં શ્રોત્રં જહાતિ ।
સર્વાણ્ય્ એનં ભૂતાન્ય્ અભિક્ષરન્તિ ।
દેવો ભૂત્વા દેવાન્ અપ્યેતિ ।
ય એવં વિદ્વાન્ એતદ્ ઉપાસ્તે ।
હસ્ત્યૃષભં સહસ્રં દદામીતિ હોવાચ જનકો વૈદેહઃ ।
સ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ -- પિતા મે ઽમન્યત નાનનુશિષ્ય હરેતેતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_4,1.5 યદેવ તે ગર્દભીવિપીત ઇતિ નામતો ભારદ્વાજો ગોત્રતઃ શ્રોત્રં વૈ બ્રહ્મેતિ ।
શ્રોત્રે દિગ્દેવતાનન્ત ઇત્યેનદુપાસીત ।
કાનન્તતા શ્રોત્રસ્ય ।
દિશ એવ શ્રોત્રસ્યાઽનન્ત્યં યસ્માત્તસ્માદ્વૈ સમ્રાટ્પ્રાચીમુદીચાં વા યાં કાઞ્ચિદપિ દિશં ગચ્છતિ નૈવાસ્યા અન્તઙ્ગચ્છતિ કઞ્ચિદપુ ।
અતો ઽનન્તા હિ દિશઃ ।
દિશો વૈ સમ્રાટ્શ્રોત્રમ્ ।
તસ્માદ્દિગાનન્ત્યમેવ શ્રોત્રસ્યા ।
ષઽનન્ત્યમ્ ॥4,1.5॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 4,1.6
યદ્ એવ તે કશ્ચિદ્ અબ્રવીત્ તચ્ છૃણવામેતિ ।
અબ્રવીન્ મે સત્યકામો જાબાલઃ -- મનો વૈ બ્રહ્મેતિ ।
યથા માતૃમાન્ પિતૃમાન્ આચાર્યવાન્ બ્રૂયાત્ તથા તજ્ જાબાલો ઽબ્રવીન્ મનો વૈ બ્રહ્મેતિ ।
અમનસો હિ કિં સ્યાદ્ ઇતિ ।
અબ્રવીત્ તુ તે તસ્યાયતનં પ્રતિષ્ઠામ્ ।
ન મે ઽબ્રવીદ્ ઇતિ ।
એકપાદ્ વા એતત્ સમ્રાડ્ ઇતિ ।
સ વૈ નો બ્રૂહિ યાજ્ઞાવલ્ક્ય ।
મન એવાયતનમ્ આકાશઃ પ્રતિષ્ઠાનન્દ ઇત્ય્ એનદ્ ઉપાસીત ।
કાનન્દતા યાજ્ઞવલ્ક્ય ।
મન એવ સમ્રાડ્ ઇતિ હોવાચ મનસા વૈ સમ્રાટ્ સ્ત્રિયમ્ અભિ હાર્યતિ તસ્યાં પ્રતિરૂપઃ પુત્રો જાયતે ।
સ આનન્દઃ ।
મનો વૈ સમ્રાટ્ પરમં બ્રહ્મ ।
નૈનં મનો જહાતિ ।
સર્વાણ્ય્ એનં ભૂતાન્ય્ અભિક્ષરન્તિ ।
દેવો ભૂત્વા દેવાન્ અપ્યેતિ ।
ય એવં વિદ્વાન્ એતદ્ ઉપાસ્તે ।
હસ્ત્યૃષભં સહસ્રં દદામીતિ હોવાચ જનકો વૈદેહઃ ।
સ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ -- પિતા મે ઽમન્યત નાનનુશિષ્ય હરેતેતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_4,1.6 સત્યકામ ઇતિ નામતો જબાલાયા અપત્યં જાબાલઃ ।
ચન્દ્રમા મનસિ દેવતા ।
આનન્દ ઇત્યુપનિષતિ ।
યસ્માન્મન એવાઽનન્દસ્તસ્માન્મનસા વૈ સમ્રાટસ્ત્રિયમભિકામયમાનો ઽભિહાર્યતે પ્રાર્થયત ઇત્યર્થઃ ।
તસ્માદ્યાં સ્ત્રિયમભિકામયમાનો ઽભિહાર્યતે તસ્યાં પ્રતિરૂપો ઽનુરૂપઃ પુત્રો જાયતે સ આનન્દહેતુઃ સ યેન મનસા નિર્વર્ત્યતે તન્મન આનન્દઃ ॥4,1.6॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 4,1.7
યદ્ એવ તે કશ્ચિદ્ અબ્રવીત્ તચ્ છૃણવામેતિ ।
અબ્રવીન્ મે વિદગ્ધઃ શાકલ્યઃ ।
હૃદયં વૈ બ્રહ્મેતિ ।
યથા માતૃમાન્ પિતૃમાન્ આચાર્યવાન્ બ્રૂયાત્ તથા તચ્ છાકલ્યો ઽબ્રવીદ્ ધૃદયં વૈ બ્રહ્મેતિ ।
અહૃદયસ્ય હિ કિં સ્યાદ્ ઇતિ ।
અબ્રવીત્ તુ તે તસ્યાયતનં પ્રતિષ્ઠામ્ ।
ન મે ઽબ્રવીદ્ ઇતિ ।
એકપાદ્ વા એતત્ સમ્રાડ્ ઇતિ ।
સ વૈ નો બ્રૂહિ યાજ્ઞવલ્ક્ય ।
હૃદયમ્ એવાયતનમ્ આકાશઃ પ્રતિષ્ઠા ।
સ્થિતિર્ ઇત્ય્ એનદ્ ઉપાસીત ।
કા સ્થિતિતા યાજ્ઞવલ્ક્ય ।
હૃદયમ્ એવ સમ્રાડ્ ઇતિ હોવાચ ।
હૃદયં વૈ સમ્રાટ્ સર્વેષાં ભૂતાનામ્ આયતનમ્ ।
હૃદયં વૈ સમ્રાટ્ સર્વેષાં ભૂતાનાં પ્રતિષ્ઠા ।
હૃદયે હ્ય્ એવ સમ્રાટ્ સર્વાણિ ભૂતાનિ પ્રતિષ્ઠિતાનિ ભવન્તિ ।
હૃદયં વૈ સમ્રાટ્ પરમં બ્રહ્મ ।
નૈનં હૃદયં જહાતિ ।
સર્વાણ્ય્ એનં ભૂતાન્ય્ અભિક્ષરન્તિ ।
દેવો ભૂત્વા દેવાન્ અપ્યેતિ ।
ય એવં વિદ્વાન્ એતદ્ ઉપાસ્તે ।
હસ્ત્યૃષભં સહસ્રં દદામીતિ હોવાચ જનકો વૈદેહઃ ।
સ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ -- પિતા મે ઽમન્યત નાનનુશિષ્ય હરેતેતિ