બૃહદારણ્યકોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 3.3

બ્ર્હુપ્ભ્_3,2.13 ગ્રહાતિગ્રહરૂપં બન્ધનમુક્તં મૃત્યુરૂપં તસ્ય ચ મૃત્યોર્મૃત્યુસદ્ભાવાન્મોક્ષશ્ચોપપદ્યતે ।
સ ચ મોક્ષો ગ્રહાતિગ્રહરૂપાણામિહૈવ પ્રલયઃ પ્રદીપનિર્વાણવત્ ।
યદ્વદ્ગ્રહાતિગ્રહાખ્યં બન્ધનં મૃત્યુરૂપં તસ્ય યત્પ્રયોજકં તત્સ્વરૂપનિર્ધારણાર્થમિદમારભ્યતે ।
યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ હોવાચ ।
અત્ર કેચિદ્વર્ણયન્તિ ગ્રહાતિગ્રહસ્ય સપ્રયોજકસ્ય વિનાશે ઽપિ કિલ ન મુચ્યતે ।
નામાવશિષ્ટો ઽવિદ્યયોષરસ્થાનીયયા સ્વાત્મપ્રભવયા પ માત્મનઃ પરિચ્છિન્નો ભોજ્યાચ્ચ જગતો વ્યાવૃત્ત ઉચ્છિન્ન કામકર્માન્તરાલે વ્યવતિષ્ઠતે ।
તસ્ય પરમાત્મૈકત્વદર્શને દ્વૈતદર્શનમપનેતવ્યમિત્યતઃ પરં પરમાત્મદર્શનમારબ્ધવ્યમિત્યેવમપવર્ગાખ્યામન્તરાલાવસ્થાં પરિકલ્યોત્તરગ્રન્થસંબન્ધં કુર્વન્તિ ।
તત્ર વક્તવ્યં વિશીર્ણેષુ કરણેષુ વિદેહસ્ય પરમાત્મદર્શનશ્રવણમનનનિદિધ્યાસનાનિ કથમિતિ ।
સમવનીતપ્રાણસ્ય હિ નામમાત્રાવશિષ્ટસ્યેતિ તૈરુચ્યતે ।
મૃતઃ શેત ઇતિ હયુક્તમ્ ।
ન મનોરથેનાપ્યેતદુપપાદયિતું શક્યતે ।
અથ જીવન્નેવાવિદ્યામાત્રાવશિષ્ટો ભોજ્યાદપાવૃત્ત ઇતિ પરિકલ્પ્યતે તત્તુ કિંનિમિત્તમિતિ વક્તવ્યમ્ ।
સમસ્તદ્વૈતૈકત્વાત્મપ્રાપ્તિનિમિત્તમિતિ યદ્યુચ્યતે તત્પૂર્વમેવ નિરાકૃતમ્ ।
કર્મસહિતેન દ્વૈતૈકત્વાત્મદર્શનેન સમ્પન્નો વિદ્વાન્મૃતઃ સમવનીતપ્રાણો જગદાત્મત્વં હિરણ્યગર્ભસ્વરૂપં વા પ્રાપ્નુયાદસમવનીતપ્રાણો ભોજ્યાજ્જીવન્નેવ વ્યાવૃત્તો વિરક્તઃ પરમાત્મદર્શનાભિમુખઃ સ્યાત્ ।
ન ચોભયમેકપ્રયત્નનિષ્પાદ્યેન સાધનેન લભ્યમ્ ।
હિરણ્યગર્ભપ્રાપ્તિસાધનં ચેન્ન તતો વ્યાવૃત્તિસાધનમ્ ।
પરમાત્માભિમુખીકરણસ્ય ભોજ્યાદ્વયાવૃત્તેઃ સાધનં ચેન્ન હિરણ્યગર્ભપ્રાપ્તિસાધનમ્ ।
ન હિ યદ્ગતિસાધનં તદ્ગતિનિવૃત્તેરપિ ।
અથ મૃત્વા હિરણ્યગર્ભં પ્રાપ્ય તતઃ સમવનીતપ્રાણો નામાવશિષ્ટઃ પરમાત્મજ્ઞાને ઽધિક્રિયતે ।
તતો ઽસ્મદાદ્યર્થં પરમાત્મજ્ઞાનોપદેશો ઽનર્થકઃ સ્યાત્ ।
સર્વેષાં હિ બ્રહ્મવિદ્યા પુરુષાર્થાયોપદિશ્યતે"તદ્યો યો દેવાનામ્"ઇત્યાદ્યયા શ્રુત્યા ।
તસ્માદત્યન્તનિકૃષ્ટા શાસ્ત્રબાહ્યૈવેયં કલ્પના ।
પ્રકૃતં તુ વર્તયિષ્યામ ।
તત્ર કેન પ્રયુક્તં ગ્રહાતિગ્રહલક્ષણં બન્ધનમિત્યેતન્નિર્દિધારયિષયાઽહ-યત્રાસ્ય પુરુષસ્યાસમ્યગ્દર્શિનઃ શિરઃપાણ્યાદિમતો મૃતસ્ય વાગગ્નિમપ્યેતિ વાતં પ્રાણો ઽપ્યેતિ ચક્ષુરાદિત્યમપ્યેતીતિ સર્વત્ર સમ્બધ્યતે ।
મનશ્ચન્દ્રં દિશઃ શ્રોત્રં પૃથિવીં શરીરમાકાશમાત્મેત્યત્રાઽત્માધિષ્ઠાનં હૃદયાકાશમુચ્યતે ।
સ આકાશમપ્યેતિ ।
ઓષધીરપિયતિ લોમાનિ ।
વનસ્પતીનપિયન્તિ કેશાઃ ।
અપ્સુ લોહિતં ચ રેતશ્ચ નિધીયત ઇતિ પુનરાદાનલિઙ્ગમ્ ।
સર્વત્ર હિ વાગાદિશબ્દેન દેવતાઃ પરિગૃહ્યન્તે ન તુ કરણાન્યેવાપક્રામન્તિ પ્રાઙ્મોક્ષાત્ ।
તત્ર દેવતાભિરનધિષ્ઠિતાનિ કરણાનિ ન્યસ્તદાત્રાદ્યુપમાનાનિ વિદેહશ્ચ કર્તા પુરુષો ઽસ્વતન્ત્રઃ કિમાશ્રિતો ભવતીતિ પૃચ્છયતે-ક્વાયં તદા પુરુષો ભવતીતિ ।
કિમાશ્રિતસ્તદા પુરુષો ભવતીતિ ।
યમાશ્રયમાશ્રિત્ય પુનઃ કાર્યકરણસંઘાતમુપાદત્તે યેન ગ્રહાતિગ્રહલક્ષણં બન્ધનં પ્રયુજ્યતે તત્કિમિતિ પ્રશ્નઃ ।
અત્રોચ્યતે-સ્વભાવયદૃચ્છાકાલકર્મદૈવવિજ્ઞાનમાત્રશૂન્યાનિ વાદિભિઃ પરિકલ્પિતાનિ ।
અતો ઽનેકવિપ્રતિપત્તિસ્થાનત્વાન્નૈવ જલ્પન્યાયેન વસ્તુનિર્ણયઃ ।
અત્ર વસ્તુનિર્ણયં ચેદિચ્છસ્યાહર સોભ્ય હસ્તસાર્તભાગ હ આવામેવૈતસ્ય ત્વત્પૃષ્ટસ્ય વેદિતવ્યં યત્તદ્વેદિષ્યાવો નિરૂપયિષ્યાવઃ ।
કસ્માત્ ।
ન નાવાવયોરેતદ્વસ્તુ સજને જનસમુદાયે નિર્ણેતું શક્યતે ।
અત એકાન્ત ગમિષ્યાવો વિચારણાય ।
તૌ હેત્યાદિ શ્રુતિવચનમ્ ।
તૌ યાજ્ઞવલ્ક્યાર્તભાગાવેકાન્તં ગત્વા કિં ચક્રતુરિત્યુચ્યતે-તૌ હોત્ક્રમ્ય સજનાદ્દેશાન્મન્ત્રયાઞ્ચક્રાતે ।
આદૌ લૌકિકવાદિપક્ષાણામેકૈકં પરુગૃહ્ય વિચારિતવન્તૌ ।
તૌ હ વિચાર્ય યદૂચતુરપોહ્ય પૂર્વપક્ષાન્સર્વાનેવ તચ્છૃણુ ।
કર્મ હૈવાઽશ્રયં પુનઃ પુનઃ કાર્યકરણોપાદાનહેતું તત્તત્રોચતુરુક્તવન્તૌ ।
ન કેવલં કાલકર્મદૈવેશ્વરેષ્વભ્યુપગતેષુ હેતુષુ યત્પ્રશશંસતુસ્તૌ કર્મ હૈવ તત્પ્રશશંસતુઃ ।
યસ્માન્નિર્ધારિતમેતત્કર્મપ્રયુક્તં ગ્રહાતિગ્રહાદિકાર્યકરણોપાદાનં પુનઃ પુનસ્તસ્માત્પુણ્યો વૈ શાસ્ત્રવિહિતેન પુણ્યેન કર્મણા ભવતિ તદ્વિપરોતેન વિપરીતો ભવતિ પાપઃ પાપેનેત્યેવં યાજ્ઞવલ્ક્યેન પ્રશ્નેષુ નિર્ણીતેષુ તતો ઽશક્યપ્રકમ્પ્યત્વાદ્યાજ્ઞવલ્ક્યસ્ય હ જરત્કારવ આર્તભાગ ઉપરરામ ॥13॥
ઇતિ તૃતીયાધ્યાયે દ્વિતીયમાર્તભાગબ્રાહ્મણમ્ ॥2॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 3,3.1
અથ હૈનં ભુજ્યુર્ લાહ્યાયનિઃ પપ્રચ્છ -- યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ હોવાચ -- મદ્રેષુ ચરકાઃ પર્યવ્રજામ ।
તે પતઞ્ચલસ્ય કાપ્યસ્ય ગૃહાન્ ઐમ ।
તસ્યાસીદ્ દુહિતા ગન્ધર્વગૃહીતા ।
તમ્ અપૃચ્છામ કો ઽસીતિ ।
સો ઽબ્રવીત્ સુધન્વાઙ્ગિરસ ઇતિ ।
તં યદા લોકાનામ્ અન્તાન્ અપૃચ્છામ ।
અથૈનમ્ અબ્રૂમ -- ક્વ પારિક્ષિતા અભવન્ન્ ઇતિ ।
ક્વ પારિક્ષિતા અભવન્ ।
સ ત્વા પૃચ્છામિ યાજ્ઞવલ્ક્ય ।
ક્વ પારિક્ષિતા અભવન્ન્ ઇતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_3,3.1 અથ હૈનં ભુજ્યુર્લાહ્યાયનિઃ પપ્રચ્છ ।
ગ્રહાતિગ્રહલક્ષણં બન્ધનમુક્તમ્ ।
યસ્માત્સપ્રયોજકાન્મુક્તો મુચ્યતે યેન વા બદ્ધઃ સંસરતિ સ મૃત્યુઃ ।
તસ્માચ્ચ મોક્ષ ઉપપદ્યતે ।
યસ્માન્મૃયોર્મૃત્યુરસ્તિ ।
મુક્તસ્ય ચ ન ગતિઃ ક્વચિત્ ।
સર્વોત્સાદો નામમાત્રાવશેષઃ પ્રદીપનિર્વાણવદિતિ ચાવધૃતમ્ ।
તત્ર સંસરતાં મુચ્યમાનાનાં ચ કાર્યકરણાનાં સ્વકારણસંસર્ગે સમાને મુક્તાનામત્યન્તમેવ પુનરનુપાદાનમ્ ।
સંસરતાં તુ પુનઃ પુનરુપાદાનં યેન પ્રયુક્તાનાં ભવતિ તત્કર્મેત્યવધારિતં વિચારણાપૂર્વકમ્ ।
તત્ક્ષયે ચ નામાવશેષેણ સર્વોત્સાદો મોક્ષઃ ।
તચ્ચ પુણ્યપાપાખ્યં કર્મ ।
પુણ્યો વૈ પુણ્યેન કર્મણા ભવતિ પાપઃ પાપેનેત્યવધારિતત્વાત્ ।
એતત્કૃતઃ સંસારઃ ।
તત્રાપુણ્યેન સ્થાવરજઙ્ગમેષુ સ્વભાવદુઃખબહુલેષુ નરકતિર્યક્પ્રેતાદિષુ ચ દુઃખમનુભવતિ પુનઃ પુનર્જાયમાનો મ્રિયમાણશ્ચેત્યેતદ્રાજવર્ત્મવત્સર્વલોકપ્રસિદ્ધમ્ ।
યત્તુ શાસ્ત્રીયં પુણ્યો વૈ પુણ્યેન કર્મણા ભવતિ તત્રૈવાદરઃ ક્રિયત ઇહ શ્રુત્યા ।
પુણ્યમેવ ચ કર્મ સર્વપુરુષાર્થસાધનમિતિ સર્વે શ્રુતિસ્મૃતિવાદાઃ ।
મોક્ષસ્યાપિ પુરુષાર્થત્વાત્તત્સાધ્યતા પ્રાપ્તા ।
યાવદ્યાવત્પુણ્યોત્કર્ષસ્તાવત્તાવત્ફલોત્કર્ષપ્રાપ્તિઃ ।
તસ્માદુત્તમેવ પુણ્યોત્કર્ષેણ મોક્ષો ભવિષ્યતીત્યાશઙ્કા સ્યાત્ ।
સા નિવર્તયિતવ્યા જ્ઞાનસહિતસ્ય ચ પ્રકૃષ્ટસ્ય કર્મણ એતાવતી ગતિઃ ।
વ્યાકૃતનામરૂપાસ્પદત્વાત્કર્મણસ્તત્ફલસ્ય ચ ।
ન ત્વકાર્યે નિત્યે ઽવ્યાકૃતધર્મિણ્યનામરૂપાત્મકે ક્રિયાકારકફલસ્વભાવવર્જિતે કર્મણો વ્યાપારો ઽસ્તિ ।
યત્ર ચ વ્યાપારઃ સ સંસાર એવેત્યસ્યાર્થસ્ય પ્રદર્શનાય બ્રહ્મણમારભ્યતે ।
યત્તુ કૈશ્ચિદુચ્યતે વિદ્યાસહિતં કર્મ નિરભિસંધિ મન્ત્રશર્કરાદિયુક્તવિષદધ્યાદિવત્કાર્યાન્તરમારભત ઇતિ ।
તન્ન ।
અનારભ્યત્વાન્મોક્ષસ્ય ।
બન્ધનાશ એવ હિ મોક્ષો ન કાર્યભૂતઃ બન્ધનં ચાવિદ્યેત્યવોચામ ।
અવિદ્યાયાશ્ચ ન કર્મણા નાશ ઉપપદ્યતે ।
દૃષ્ટવિષયત્વાચ્વ કર્મસામર્થ્યસ્ય ।
ઉત્પત્ત્યાપ્તિવિકારસંસ્કારા હિ કર્મસામર્થ્યસ્ય વિષયાઃ ।
ઉત્પાદયિતું પ્રાપયિતું વિકર્તું ચ સામર્થ્યં કર્મણો નાતો વ્યતિરિક્તવિષયો ઽસ્તિ કર્મસામર્થ્યસ્ય ।
લોકે ઽપ્રસિદ્ધત્વાત્ ।
ન ચ મોક્ષ એષાં પદાર્થાનામન્યતમઃ ।
અવિદ્યામાત્રવ્યવહિત ઇત્યવોચામ ।
બાઢમ્ ।
ભવતુ કેવલસ્યૈવ કર્મણ એવંસ્વભાવતા ।
વિદ્યાસંયુક્તસ્ય તુ નિરભિસંધેર્ભવત્યન્યથા સ્વભાવઃ ।
દૃષ્ટં હ્યન્યશક્તિત્વેન નિર્જ્ઞાતાનામપિ પદાર્થાનાં વિષદધ્યાદીનાં વિદ્યામન્ત્રશર્કરાદિસંયુક્તાનામન્યવિષયે સામથ્યમ્ ।
તથા કર્મણો ઽપ્યસ્ત્વિતિ ચેત્ ।
ન ।
પ્રમાણાભાવાત્ ।
તત્ર હિ કર્મણ ઉક્તવિષયવ્યતિરેકેણ વિષયાન્તરે સામર્થ્યાસ્તિત્વે પ્રમાણં ન પ્રત્યક્ષં નાનુમાનં નોપમાનં નાર્થાપત્તિર્ન શબ્દો ઽસ્તિ ।
નનુ ફલાન્તરાભાવે ચોદનાન્યથાનુપપત્તિઃ પ્રમાણમિતિ ।
ન હિ નિત્યાનાં કર્મણાં વિશ્વજિન્ન્યાયેન ફલં કલ્પ્યતે ।
નાપિ શ્રુતં ફલમસ્તિ ।
ચોદ્યન્તે ચ તાનિ ।
પારિશેષ્યાન્મોક્ષસ્તેષાં ફલમિતિ ગમ્યતે ।
અન્યથા હિ પુરુષા ન પ્રવર્તેરન્ ।
નનુ વિશ્વજિન્ન્યાય એવાઽયાતો મોક્ષસ્ય ફલસ્ય કલ્પિતત્વાત્ ।
મોક્ષે વાન્યસ્મિન્વા ફલે ઽકલ્પિતે પુરુષા ન પ્રવર્તેરન્નિતિ મોક્ષઃ ફલં કલ્પ્યતે શ્રુતાર્થાપત્ત્યા યથા વિશ્વજિતિ ।
નન્વેવં સતિ કથમુચ્યતે વિશ્વજિન્ન્યાયો ન ભવતીતિ ।
ફલં ચ કલ્પ્યતે વિશ્વજિન્ન્યાયશ્ચ ન ભવતીતિ વિપ્રતિષિદ્ધમભિધીયતે ।
મોક્ષઃ ફલમેવ ન ભવતીતિ ચેત્ ।
ન ।
પ્રતિજ્ઞાહાનાત્ ।
કર્મ કાર્યાન્તરં વિષદધ્યાદિવદારભત ઇતિ હિ પ્રતિજ્ઞાતમ્ ।
સ ચેન્મોક્ષઃ કર્મણઃ કાર્યં ફલમેવ ન ભવતીતિ સા પ્રતિજ્ઞા હીયેત ।
કર્મકાર્યત્વે ચ મોક્ષસ્ય સ્વર્ગાદિફલેભ્યો વિશેષો વક્તવ્યઃ ।
અથ કર્મકાર્યં ન ભવતિ નિત્યાનાં કર્મણાં ફલં મોક્ષ ઇત્યસ્યા વચનવ્યક્તેઃ કોર્ઽથ ઇતિ વક્તવ્યમ્ ।
ન ચ કાર્યફલશબ્દભેદમાત્રેણ વિશેષઃ શક્યઃ કલ્પયિતુમ્ ।
અફલં ચ મોક્ષો નિત્યૈશ્ચ કર્મભિઃ ક્રિયતે નિત્યાનાં કર્મણાં ફલં ન કાર્યમિતિ ચૈષોર્ઽથો વિપ્રતિષિદ્ધો ઽભિધીયતે યથાગ્નિઃ શીત ઇતિ ।
જ્ઞાનવદિતિ ચેત્ ।
યથા જ્ઞાનસ્ય કાર્યં મોક્ષો જ્ઞાનેનાક્રિયમાણો ઽપ્યુચ્યતે તદ્વત્કર્મકાર્યત્વમિતિ ચેત્ ।
ન ।
અજ્ઞાનનિવર્તકત્વાજ્જ્ઞાનસ્ય ।
અજ્ઞાનવ્યવધાનનિવર્તકત્વાજ્જ્ઞાનસ્ય મોક્ષો જ્ઞાનકાર્યમિત્યુપચર્યતે ।
ન તુ કર્મણા નિવર્તયિતવ્યમજ્ઞાનમ્ ।
ન ચાજ્ઞાનવ્યતિરેકેણ મોક્ષસ્ય વ્યવધાનાન્તરં કલ્પયિતું શક્યમ્ ।
નિત્યત્વાન્મોક્ષસ્ય સાધકસ્વરૂપાવ્યતિરેકાચ્ચ, યત્કર્મણા નિવર્ત્યેત ।
અજ્ઞાનમેવ નિવર્તયતીતિ ચેત્ ।
ન ।
વિલક્ષણત્વાત્ ।
અનભિવ્યક્તિરજ્ઞાનમભિવ્યક્તિલક્ષણેન જ્ઞાનેન વિરુધ્યતે ।
કર્મ તુ તાજ્ઞાનેન વિરુધ્યતે તેન જ્ઞાનવિલક્ષણં કર્મ ।
યદિ જ્ઞાનાભાવો યદિ સંશયજ્ઞાનં યદિ વિપરીતજ્ઞાનં વોચ્યતે ઽજ્ઞાનમિતિ સર્વં હિ તજ્જ્ઞાનેનૈવ નિવર્ત્યતે ।
ન તુ કર્મણાન્યતમેનાપિ વિરોધાભાવાત્ ।
અથાદૃષ્ટં કર્મણામજ્ઞાનનિવર્તકત્વં કલ્પ્યમિતિ ચેત્ ।
ન ।
જ્ઞાનેનાજ્ઞાનનિવૃત્તૌ ગમ્યમાનાયામદૃષ્ટનિવૃત્તિકલ્પનાનુપપત્તેઃ ।
યથાવઘાતેન વ્રીહીણાં તુષનિવૃત્તૌ ગમ્યમાનાયામગ્નિહોત્રાદિનિત્યકર્મકાર્યાદૃષ્ટા ન કલ્પ્યતે તુષનિવૃત્તિઃ ।
તદ્વદજ્ઞાનનિવૃત્તિરપિ નિત્યકર્મકાર્યાદૃષ્ટા ન કલ્પ્યતે ।
જ્ઞાનેન વિરુદ્ધત્વં ચાસકૃત્કર્મણામવોચામ ।
યદવિરુદ્ધં જ્ઞાનં કર્મભિસ્તદ્દેવલોકપ્રાપ્તિનિમિત્તમિત્યુક્તં"વિદ્યયા દેવલોકઃ"ઇતિ શ્રુતેઃ ।
કિઞ્ચાન્યત્કલ્પ્યે ચ ફલે નિત્યાનાં કર્મણાં શ્રુતાનાં યત્કર્મભિર્વિરુધ્યતે દ્રવ્યગુણકર્મણાં કાર્યમેવ ન ભવતિ, કિં તત્કલ્પ્યતામિતિ? યસ્મિન્કર્મણઃ સામર્થ્યમેવ ન દૃષ્ટમ્, કિંવા યસ્મિન્દૃષ્ટં સામર્થ્યં યચ્ચ કર્મણાં ફલમવિરુદ્ધં તત્કલ્પ્યતામિતિ ।
પુરુષપ્રવૃત્તિજનનાયાવશ્યં ચેત્કર્મફલં કલ્પયિતવ્યમ્ કર્માવિરુદ્ધવિષય એવ શ્રુતાર્થાપત્તેઃ ક્ષીણત્વાન્નિત્યો મોક્ષઃ ફલં કલ્પયિતું ન શક્યસ્તદ્વ્યવધાનાજ્ઞાનનિવૃત્તિર્વા ।
અવિરુદ્ધત્વાદ્દૃષ્ટસામર્થ્યવિષયત્વાચ્ચેતિ ।
પારિશેષ્યન્યાયાન્મોક્ષ એવ કલ્પયિતવ્ય ઇતિ ચેત્ ।
સર્વેષાં હિ કર્મણાં સર્વં ફલમ્ ન ચાન્યદિતરકર્મફલવ્યતિરેકેણ ફલં કલ્પનાયોગ્યમસ્તિ ।
પરિશિષ્ટશ્ચ મોક્ષઃ ।
સ ચેષ્ટો વેદવિદાં ફલમ્ ।
તસ્માત્સ એવ કલ્પયિતવ્ય ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
કર્મફલવ્યક્તોનામાનન્ત્યાત્પારિશેષ્યન્યાયાનુપપત્તેઃ ।
નહિ પુરુષેચ્છાવિષયાણાં કર્મફલાનામેતાવત્ત્વં નામ કેનચિદસર્વજ્ઞેનાવધૃતં તત્સાધનાનાં વા પુરુષેચ્છાનાં વાનિયતદેશકાલનિમિત્તત્વાત્પુરુષેચ્છાવિષયસાધનાનાં ચ પુરુષેષ્ટફલપ્રયુક્તત્વાત્ ।
પ્રતિપ્રાણિ ચેચ્છાવૈચિત્ર્યાત્ફલાનાં તત્સાધનાનાં ચાઽનન્ત્યસિદ્ધિઃ ।
તદાનન્ત્યાચ્ચાશક્યમેતાવત્ત્વં પુરુષૈર્જ્ઞાતુમ્ ।
અજ્ઞાતે ચ સાધનફલૈતાવત્ત્વે કથં મોક્ષસ્ય પરિશેષસિદ્ધિરિતિ ।
કર્મફલજાતિપારિશેષ્યમિતિ ચેત્ ।
સત્યપીચ્છાવિષયાણાં તત્સાધનાનાં ચાઽનન્ત્યે કર્મફલજાતિત્વં નામ સર્વેષાં તુલ્યમ્ ।

મોક્ષસત્વકર્મફલત્વાત્પરિશિષ્ટઃ સ્યાત્ ।
તસ્માત્પરિશેષાત્સ એવ યુક્તઃ કલ્પયિતુમિતિ ચેત્ ।
ન ।
તસ્યાપિ નિત્યકર્મફલત્વાભ્યુપગમે કર્મફલસમાનજાતીયત્વોપપત્તેઃ પરિશેષાનુપપત્તિઃ ।
તસ્માદન્યથાપ્યુપપત્તેઃ ક્ષીણા શ્રુતાર્થાપત્તિઃ ।
ઉત્પત્તયાપ્તિવિકારસંસ્કારાણામન્યતમપિ નિત્યાનાં કર્મણાં ફલમુપપદ્યત ઇતિ ક્ષીણા શ્રુતાર્થાપત્તિઃ ।
ચતુર્ણામન્યતમ એવ મોક્ષ ઇતિ ચેત્ ।
ન તાવદુત્પાદ્યો નિત્યત્વાત્ ।
અત એવાવિકાર્યો ઽસંસ્કાર્યશ્ચાત એવ, અસાધનદ્રવ્યાત્મકત્વાચ્ચ ।
સાધનાત્મકં હિ દ્રવ્યં સંસ્ક્રિયતે ।
યથા પાત્રાજ્યાદિ પ્રોક્ષણાદિના ।
ન ચ સંસ્ક્રિયમાણઃ સંસ્કારનિર્વર્ત્યો વા યૂપાદિવત્ ।
પારિશેષ્યાદાપ્યઃ સ્યાત્ ।
નાઽપ્યો ઽપ્યાત્મસ્વભાવત્વાદેકત્વાચ્ચ ।
ઇતરૈઃ કર્મભિર્વૈલક્ષણ્યાન્નિત્યાનાં કર્મણાં તત્ફલેનાપિ વિલક્ષણેન ભવિતવ્યમિતિ ચેત્ ।
ન ।
કર્મત્વસાલક્ષણ્યાત્સલક્ષણં કસ્માત્ફલં ન ભવતીતરકર્મફલૈઃ ।
નિમિત્તવૈલક્ષણ્યાદિતિ ચેત્ ।
ન ।
ક્ષામવત્યાદિભિઃ સમાનત્વાત્ ।
યથા હિ ગૃહદાહાદૌ નિમિત્તે ક્ષામવત્યાદીષ્ટિર્યથા ભિન્ને જુહોતિ સ્કન્ને જુહોતીત્યેવમાદૌ નૈમિત્તિકેષુ કર્મસુ ન મોક્ષઃ ફલં કલ્પ્યતે ।
તૈશ્ચાવિશેષાન્નૈમિત્તિકત્વેન જીવનાદિનિમિત્તે ચ શ્રવણાત્ ।
તથા નિત્યાનામપિ ન મોક્ષઃ ફલમ્ ।
આલોકસ્ય સર્વેષાં રૂપદર્શનસાધનત્વ ઉલૂકાદય આલોકેન રૂપં ન પશ્યન્તીત્યુલુકાદિચક્ષુષો વૈલક્ષણ્યાદિતરલોકચક્ષુર્ભિર્ન રસાદિવિષયત્વં પરિકલ્પ્યતે રસાદિવિષયે સામર્થ્યસ્યાદૃષ્ટત્વાત્ ।
સુદૂરમપિ ગત્વા યદ્વિષયે દૃષ્ટં સામર્થ્યં તત્રૈવ કશ્ચિદ્વિશેષઃ કલ્પયિતવ્યઃ ।
યત્પુનરુક્તં વિદ્યામન્ત્રશર્કરાદિસંયુક્તવિષદદધ્યાદિવન્નિત્યાનિ કાર્યાન્તરમારભન્ત ઇતિ ।
આરભ્યતાં વિશિષ્ટં કાર્યં તદિષ્ટત્વાદવિરોધઃ ।
નિરભિસંધેઃ કર્મણો વિદ્યાસંયુક્તસ્ય વિશિષ્ટકાર્યાન્તરારમ્ભે ન કશ્ચિદ્વિરોધઃ ।
દેવયાજ્યાત્મયાજિનોરાત્મયાજિનો વિશેષશ્રવણાદ્દેવયાજિનઃઽશ્રેયાનાત્મયાજીઽત્યાદૌઽયદેવ વિદ્યયા કરોતીઽત્યાદૌ ચ ।
યસ્તુ પરમાત્મદર્શનવિષયે મનુનોક્ત આત્મયાજિશબ્દઃઽસમં પશ્યન્નાત્મયાજીઽત્યત્ર સમં પશ્યન્નાત્મયાજી ભવતીત્યર્થઃ ।
અથવા ભૂતપૂર્વગત્યા ।
આત્મયાજ્યાત્મસંસ્કારાર્થં નિત્યાનિ કર્માણિ કરોતિ"ઇદં મે ઽનેનાઙ્ગ સંસ્ક્રિયતે"ઇતિ શ્રુતેઃ ।
તથા ગાર્ભૈર્હેમૈરિત્યાદિપ્રકરણે કાર્યકરણસંસ્કારાર્થત્વં નિત્યાનાં કર્મણાં દર્શયતિ ।
સંસ્કૃતશ્ચ ય આત્મયાજી તૈઃ કર્મભિઃ સમં દ્રષ્ટું સમર્થો ભવતિ ।
તસ્યેહ વા જન્માન્તરે વા સમમાત્મદર્શનમુત્પદ્યતે સમં પશ્યન્સ્વારાજ્યમધિગચ્છતીત્યેષોર્ઽથઃ ।
આત્મયાજિશબ્દસ્તુ ભૂતપૂર્વગત્યા પ્રયુજ્યતે ।
જ્ઞાનયુક્તાનાં નિત્યાનાં કર્મણાં જ્ઞાનોત્પત્તિસાધનત્વપ્રદર્શનાર્થમ્ ।
કિઞ્ચાન્યત્- બ્રહ્મા વિશ્વસૃજો ધર્મો મહાનવ્યક્તમેવ ચ ।
ઉત્તમાં સાત્ત્વિકીમેતાં ગતિમાહુર્મનીષિણઃ ॥
ઇતિ ચ દેવસાર્ષ્ટિવ્યતિરેકેણ ભૂતાપ્યયં દર્શયતિ ભૂતાન્યપ્યેતિ પઞ્ચ વૈ ।
ભૂતાન્યત્યેતીતિ પાઠં યે કુર્વન્તિ તેષાં વેદવિષયે પરિચ્છિન્નબુદ્ધિત્વાદદોષઃ ।
ન ચાર્થવાદત્વમધ્યાયસ્ય બ્રહ્માન્તકર્મવિપાકાર્થસ્ય તદ્વયતિરિક્તાત્મજ્ઞાનાર્થસ્ય ચ કર્મકાણ્ડોપનિષદ્ભયાં તુલ્યાર્થત્વદર્શનાત્ ।
વિહિતાકરણપ્રતિષિદ્ધકર્મણાં ચ સ્થાવરશ્વસૂકરાદિફલદર્શનાત્ ।
વાન્તાશ્યાદિપ્રેતદર્શનાચ્ચ ।
ન ચ શ્રુતિસ્મૃતિવીરીતપ્રતિષિદ્ધવ્યતિરેકેણ વિહિતાનિ વા પ્રતિષિદ્ધાનિવા કર્માણિ કેનચિદવગન્તું શક્યન્તે ।
યેષામકરણાદનુષ્ઠાનાચ્ચ પ્રેતશ્વસૂકરસ્થાવરાદીનિ કર્મફલાનિ પ્રત્યક્ષાનુમાનાભ્યામુપલભ્યન્તે ।
ન ચૈષામકર્મફલત્વં કેનચિદભ્યુપગમ્યતે ।
તસ્માદ્વિહિતાકરણપ્રતિષિદ્ધસેવાનાં યથૈતે કર્મવિપાકાઃ પ્રેતતિર્યક્સ્થાવરાદયસ્તથોત્કૃષ્ટેષ્વપિ બ્રહ્માન્તેષુ કર્મવિપાકત્વં વેદિતવ્યમ્ ।
તસ્માત્"સ આત્મનો વપામુદખિદત્" "સો ઽરોદીદિ"ત્યાદિવન્નાભૂતાર્થવાદત્વમ્ ।
તત્રાપ્યભૂતાર્થવદત્વં મા ભૂદિતિ ચેત્ ।
ભવત્વેવમ્ ।
ન ચૈતાવતાસ્ય ન્યાયસ્ય બાધો ભવતિ ।
ન ચાસ્મત્પક્ષો વા દુષ્યતિ ।
ન ચ"બ્રહ્મા વિશ્વસૃજ"ઇત્યાદીનાં કામ્યકર્મફલત્વં શક્યં વક્તુમ્ ।
તેષાં દેવસાર્ષ્ટિતાયાઃ ફલસ્યોક્તત્વાત્ ।
તસ્માત્સાભિસંધીનાં નિત્યાનાં કર્મણાં સર્વમેધાશ્વમેધાદીનાં ચ બ્રહ્મત્વાદીનિ ફલાનિ ।
યેષાં પુનર્નિત્યાનિ નિરભિસંધીન્યાત્મસંસ્કારાર્થાનિ તેષાં જ્ઞાનોત્પત્ત્યર્થાનિ તાનિ ।
"બ્રાહ્મીયં ક્રિયતે તનુઃ"ઇતિ સ્મરણાત્ ।
તેષામારાદુપકારકત્વાન્મોક્ષસાધનાન્યપિ કર્માણિ ભવન્તીતિ ન વિરુધ્યતે ।
યથા ચાયમર્થઃ ષષ્ઠે જનકાખ્યાયિકાસમાપ્તૌ વક્ષ્યામઃ ।
યત્તુ વિષદધ્યાદિવદિત્યુક્તં તત્ર પ્રત્યક્ષાનુમાનવિષયત્વાદવિરોધઃ ।
યસ્ત્વત્યન્તશબ્દગમ્યોર્ઽથસ્તત્ર વાક્યસ્યાભાવે તદર્થપ્રતિપાદકસ્ય ન શક્યં કલ્પયિતું વિષદધ્યાદિસાધર્મ્યમ્ ।
ન ચ પ્રમાણાન્તરવિરુદ્ધાર્થવિષયે શ્રુતેઃ પ્રામાણ્યં કલ્પ્યતે યથા શીતો ઽગ્નિઃ ક્લેદયતીતિ ।
શ્રુતે તુ તાદર્થ્યે વાક્યસ્ય પ્રમાણાન્તરસ્યાઽભાસત્વમ ।
યથા ખદ્યોતો ઽગ્નિરિતિ તલમલિનમન્તરિક્ષમિતિ બાલાનાં યત્પ્રત્યક્ષમપિ તદ્વિષયપ્રમાણાન્તરસ્ય યથાર્થત્વે નિશ્ચિતે નિશ્ચિતાર્થમપિ બાલપ્રત્યક્ષમાભાસીભવતિ ।
તસ્માદ્વેદપ્રામાણ્યસ્યાવ્યભિચારાત્તાદર્થ્યે સતિ વાક્યસ્ય તથાત્વં સ્યાત્ ।
ન તુ પુરુષમતિકૌશલમ્ ।
નહિ પુરુષમતિકૌશલાત્સવિતા રૂપં ન પ્રકાશયતિ ।
તથા વેદવાક્યાન્યપિ નાન્યાર્થાનિ ભવન્તિ ।
તસ્માન્ન મોક્ષાર્થાનિ કર્માણીતિ સિદ્ધમ્ ।
અતઃ કર્મફલાનાં સંસારત્વપ્રદર્શનાયૈવ બ્રાહ્મણમારભ્યતે ।
અથાનન્તરમ્ ઉપરતે જારત્કારવે, ભુજ્યુરિતિ નામતો લહ્યસ્યાપત્યં લાહ્યસ્તદપત્યં લાહ્યાયનિઃ પપ્રચ્છ ।
યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ હોવાચ ।
આદાબુક્તમશ્વમેધદર્શનમ્;સમષ્ટિવ્યષ્ટિફલશ્ચાશ્વમેધક્રતુઃ, જ્ઞાનસમુચ્ચિતો વા કેવલજ્ઞાનસમ્પાદિતો વા, સર્વકર્મણાં પરા કાષ્ઠા;ભ્રણહત્યાશ્વમેધાભ્યાં ન પરં પુણ્યપાપયોરિતિ હિ સ્મરન્તિ;તેન હિ સમષ્ટિં વ્યષ્ટીશ્ચ પ્રાપ્નોતિ;તત્ર વ્યષ્ટયો નિર્જ્ઞાતા અન્તરણ્ડવિષયા અશ્વમેધયાગફલભૂતાઃ;ઽમૃત્યુરસ્યાત્મા ભવત્યેતાસાં દેવતાનામેકા ભવતિઽ(1 । 2 । 7) ઇત્યુક્તમ્ ।
મૃત્યુશ્ચાશનાયાલક્ષણો બુદ્ધયાત્મા સમષ્ટિઃ પ્રથમજો વાયુઃ સૂત્રં સત્યં હિરણ્યગર્ભઃ;તસ્ય વ્યાકૃતો વિષયઃ-યદાત્મકં સર્વં દ્વૈતૈકત્વમ્ ।
યઃ સર્વભૂતાન્તરાત્મા લિઙ્ગમ્ અમૂર્તરસો યદાશ્રિતાનિ સર્વભૂતકર્માણિ, યઃ કર્મણાં કર્મસમ્બદ્ધાનાં ચ વિજ્ઞાનાનાં પરા ગતિઃ પરં ફલમ્, તસ્ય કિયાન્ ગોચરઃ કિયતિ વ્યાપ્તિઃ સર્વતઃ પરિમણ્ડલીભૂતા, સા વક્તવ્યા;તસ્યામ્ ઉક્તાયાં સર્વઃ સંસારો બન્ધગોચર ઉક્તો ભવતિ ।
તસ્ય ચ સમષ્ટિવ્યષ્ટ્યાત્મદર્શનસ્ય અલૌકિકત્વપ્રદર્શનાર્થમાખ્યાયિકામાત્મનો વૃત્તાં પ્રકુરુતે;તેન ચ પ્રતિવાદિબુદ્ધિંવ્યામોહયિષ્યામીતિ મન્યતે ।
મદ્રેષુ મદ્રા નામ જનપદાસ્તેષુ, ચરકા અધ્યયનાર્થવ્રતચરણાચ્ચરકા અધ્વર્યવો વા, પર્યવ્રજામ પર્યટિતવન્તઃ;તે પતઞ્ચલસ્ય નામતઃ, કાપ્યસ્ય કપિગોત્રસ્ય, ગૃહાન્ ઐમ ગતવન્તઃ ।

તસ્યાસીદ્ દુહિતા ગન્ધર્વગૃહીતા-ગન્ધર્વેણ અમાનુષેણ સચ્વેન કેનચિદાવિષ્ટા;ગન્ધર્વો વા ધિષ્ણ્યો ઽગ્નિરૃત્વિગદેવતા વિશિષ્ટવિજ્ઞાનત્વાદવસીયતે;ન હિ સચ્વમાત્રસ્યેદૃશં વિજ્ઞાનમુપપદ્યતે ।
તં સર્વે વયં પરિવારિતાઃ સન્તો ઽપૃચ્છામ-કો ઽસીતિ, કસ્ત્વમસિ કિન્નામા કિંસતચ્વઃ ।
સો ઽબ્રવીદ્ ગન્ધર્વઃ સુધન્વા નામતઃ, આઙ્ગિરસો ગોત્રતઃ ।
તં યદા યસ્મિન્ કાલે લોકાનામન્તાન્ પર્યવસાનાનિ અપૃચ્છામ અથૈનં ગન્ધર્વમબ્રૂમ-ભૂવનકોશપરિમાણજ્ઞાનાય પ્રવૃત્તેષુ સર્વેષ્વાત્માનં શ્લાઘયન્તઃ પૃષ્ટવન્તો વયમ્;કથમ્? ક્વ પારિક્ષિતા અભવન્નિતિ ।
સ ચ ગન્ધર્વઃ સર્વમસ્મભ્યબ્રવીત્ ।
તેન દિવ્યેભ્યો મયા લબ્ધં જ્ઞાનમ્, તત્તવ નાસ્તિ, અતો નિગૃહીતો ઽસિ, ઇત્યભિપ્રાયઃ ।
સો ઽહં વિદ્યાસમ્પન્નો લબ્ધાગમો ગન્ધર્વાત્ ત્વા ત્વાં પૃચ્છામિ યાજ્ઞવલ્ક્ય-ક્વ પારિક્ષિતા અભવન્તત્ ત્વં કિં જાનાસિ? હે યાજ્ઞવલ્ક્યઽકથય પૃચ્છામિ ક્વ પારિક્ષિતા અભવન્નિતિ ॥1॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 3,3.2
સ હોવાચ -- ઉવાચ વૈ સઃ ।
અગચ્છન્ વૈ તે તદ્ યત્રાશ્વમેધયાજિનો ગચ્છન્તીતિ ।
ક્વ ન્વ્ અશ્વમેધયાજિનો ગચ્છન્તીતિ ।
દ્વાત્રિંશતં વૈ દેવરથાહ્ન્યાન્ય્ અયં લોકઃ ।
તં સમન્તં પૃથિવી દ્વિસ્તાવત્ પર્યેતિ ।
તાં સમન્તં પૃથિવીં દ્વિસ્તાવત્ સમુદ્રઃ પર્યેતિ ।
તદ્ યાવતી ક્ષુરસ્ય ધારા યાવદ્ વા મક્ષિકાયાઃ પત્ત્રં તાવાન્ અન્તરેણાકાશઃ તાન્ ઐન્દ્રઃ સુપર્ણો ભૂત્વા વાયવે પ્રાયચ્છત્ ।
તાન્ વાયુર્ આત્મનિ ધિત્વા તત્રાગમયદ્ યત્રાશ્વમેધયાજિનો ઽભવન્ન્ ઇતિ ।
એવમ્ ઇવ વૈ સ વાયુમ્ એવ પ્રશશંસ તસ્માદ્ વાયુર્ એવ વ્યષ્ટિર્ વાયુઃ સમષ્ટિઃ ।
અપ પુનર્મૃત્યું જયતિ ય એવં વેદ ।
તતો હ ભુજ્યુર્ લાહ્યાયનિર્ ઉપરરામ