બૃહદારણ્યકોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 3.1

બ્ર્હુપ્ભ્_2,6.3
અયેદાનીં બ્રહ્મવિદ્યાર્થસ્ય મધુકાણ્ડસ્ય વંશઃ સ્તુત્યર્થો બ્રહ્મવિદ્યાયાઃ ।
મન્ત્રશ્ચાયં સ્વાધ્યાયાર્થો જપાર્થશ્ચ ।
તત્ર વંશ ઇવ વંશઃ યથા વેણુર્વંશઃ પર્વણઃ પર્વણો હિ ભિદ્યતે તદ્વદગ્રત્પ્રભૃતિ આમૂલપ્રાપ્તેરયં વંશઃ ।
અધ્યાયચતુષ્ટયસ્ય આચાર્યપરમ્પરાક્રમો વંશ ઇત્યુચ્યતે ।
તત્ર પ્રથમાન્તઃ શિષ્યઃ પઞ્ચમયન્તઃ આચાર્યઃ ।
પરમેષ્ઠી વિરાટ્, બ્રાહ્મણો હિરણ્યગર્ભાત્ ।
તતઃ પરમાચાર્યપરમ્પરાનાસ્તિ ।
યત્પુનર્બ્રહ્મ તન્નિત્યં સ્વયમ્ભૂ, તસ્મૈ બ્રહ્મણૈ સ્વયમ્ભુવે નમઃ ॥1-3॥
ઇતિ ષષ્ઠં બ્રાહ્મણમ્ ॥
=======================================================================
અધ્યય 3
જનકો હ વૈદેહ ઇત્યાદિ યાજ્ઞવલ્કોયં કાણ્ડમારભ્યતે ।
ઉપપત્તિપ્રધાનત્વાદતિક્રાન્તેન મધુકાણ્ડેન સમાનાર્થત્વે ઽપિ સતિ ન પુનરુક્તતા ।
મધુકાણ્ડં હ્યાગેમપ્રધાનમ્ ।
આગમોપપત્તી હ્યાત્મૈકત્વપ્રકાશનાય પ્રવૃત્તે શક્નુતઃ કરતલગતબિલ્વમિવ દર્શયિતુમ્ ।
શ્રોતવ્યો મન્તવ્ય ઇતિ હ્યુક્તમ્ ।
તસ્માદાગમાર્થસ્યૈવ પરીક્ષાપૂર્વકં નિર્ધારણાય યાજ્ઞવલ્કીયં કાણ્ડમુપપત્તિપ્રધાનમારભ્યતે ।
આખ્યાયિકા તુ વિજ્ઞાનસ્તુત્યર્થોપાયવિધિપરા વા ।
પ્રસિદ્ધો હ્યુપાયો વિદ્વદ્ભિઃ શાસ્ત્રેષુ ચ દૃષ્ટો દાનમ્ ।
દાનેન હૃયુપનમન્તે પ્રાણિનઃ ।
પ્રભૂતં હિરણ્યં ગોસહસ્રદાનં ચેહોપલભ્યતે ।
તસ્માદન્યપરેણાપિ શાસ્ત્રેણ વિદ્યાપ્રાપ્ત્યુપાયદાનપ્રદર્શનાર્થાઽખ્યાયિકાઽરબ્ધા ।
અપિ ચ તદ્વિદ્યસંયોગસ્તૈશ્વ સહ વાદકરણં વિદ્યાપ્રાપ્ત્યુપાયો ન્યાયવિદ્યાયાં દૃષ્ટઃ ।
તચ્ચાસ્મિન્નદ્યાયે પ્રાબલ્યેન પ્રદર્શ્યતે ।
પ્રત્યક્ષા ચ વિદ્વત્સંયોગે પ્રજ્ઞાવૃદ્ધિઃ ।
તસ્માદ્વિદ્યાપ્રાપ્ત્યુપાયપ્રદર્શનાર્થૈવાખ્યાયિકા ।
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 3,1.1
જનકો હ વૈદેહો બહુદક્ષિણેન યજ્ઞેનેજે ।
તત્ર હ કુરુપઞ્ચાલાનાં બ્રાહ્મણા અભિસમેતા બભૂવુઃ ।
તસ્ય હ જનકસ્ય વૈદેહસ્ય વિજિજ્ઞાસા બભૂવ -- કઃ સ્વિદ્ એષાં બ્રાહ્મણાનામ્ અનૂચાનતમ ઇતિ ।
સ હ ગવાં સહસ્રમ્ અવરુરોધ ।
દશદશ પાદા એકૈકસ્યાઃ શૃઙ્ગયોર્ આબદ્ધા બભૂવુઃ

બ્ર્હુપ્ભ્_3,1.1 જનકો નામ હ કિલ સમ્રાડ્રાજા બભૂવ વિદેહાનાં તત્ર ભવો વૈદેહઃ ।
સ ચ બહુદક્ષિણેન યજ્ઞેન શાખાન્તરપ્રસિદ્ધો વા બહુદક્ષિણો નામ યજ્ઞો ઽશ્વમેધો વા દક્ષિણાબાહુલ્યાદ્બહુદક્ષિણ ઇહોચ્યતે તેનેજે ઽયજત્ ।
તત્ર તસ્મિન્યજ્ઞે નિમન્ત્રિતા દર્શનકામા વા કુરૂણાં દેશાનાં પઞ્ચાલાનાં ચ બ્રાહ્મણાસ્તેષુ હિ વિદુષાં બાહુલ્યં પ્રસિદ્ધમભિસમેતા અભિસંગતા બભૂવુઃ ।
તત્ર મહાન્તં વિદ્વત્સમુદાયં દૃષ્ટ્વા તસ્ય હ કિલ જનકસ્ય વૈદેહસ્ય યજમાનસ્ય કો નુ ખલ્વત્ર બ્રહ્મિષ્ઠ ઇતિ વિશેષેણ જ્ઞાતુમિચ્છા વિજિજ્ઞાસા બભૂવ ।
કથં, કઃસ્વિત્કો નુ ખલ્વેષાં બ્રાહ્મણાનામનૂચાનતમઃ સર્વ ઇમે ઽનૂચાનાઃ કઃસ્વિદેષામતિશયેનાનૂચાન ઇતિ ।
સ હાનૂચાનતમવિષયોત્પન્નિજિજ્ઞાસઃ સંસ્તદ્વિજ્ઞાનોપાયાર્થં ગવાં સહસ્રં પ્રથમવયસામવરુરોધ ગોષ્ઠે ઽવરોધં કારયામાસ ।
કિંવિશિષ્ટાસ્તા ગાવો ઽવરુદ્ધા ઇત્યુચ્યતે ।
પલચતુર્થભાગઃ પાદઃ સુવર્ણસ્ય ।
દશ દશ પાદા એકૈકસ્યા ગોઃ શૃઙ્ગયોરાબદ્ધા બભૂવુઃ ।
પઞ્ચ પઞ્ચ પાદા એકૈકસ્મિઞ્શૃઙ્ગે ॥1॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 3,1.2
તાન્ હોવાચ -- બ્રાહ્મણા ભગવન્તો યો વો બ્રહ્મિષ્ઠઃ સ એતા ગા ઉદજતામ્ ઇતિ ।
તે હ બ્રાહ્મણા ન દધૃષુઃ ।
અથ હ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ સ્વમ્ એવ બ્રહ્મચારિણમ્ ઉવાચ -- એતાઃ સૌમ્યોદજ સામશ્રવા3 ઇતિ ।
તા હોદાચકાર ।
તે હ બ્રાહ્મણાશ્ ચુક્રુધુઃ: -- કથં નુ નો બ્રહ્મિષ્ઠો બ્રુવીતેતિ ।
અથ હ જનકસ્ય વૈદેહસ્ય હોતાશ્વલો બભૂવ ।
સ હૈનં પપ્રચ્છ -- ત્વં નુ ખલુ નો યાજ્ઞવલ્ક્ય બ્રહ્મિષ્ઠો ઽસી3 ઇતિ ।
સ હોવાચ -- નમો વયં બ્રહ્મિષ્ઠાય કુર્મો ગોકામા એવ વયં સ્મ ઇતિ ।
તં હ તત એવ પ્રષ્ટું દધ્રે હોતાશ્વલઃ

બ્ર્હુપ્ભ્_3,1.2 ગા એવમવરુધ્ય બ્રાહ્મણાંસ્તાન્હોવાચ ।
હે બ્રાહ્મણા ભગવન્ત ઇત્યામન્ત્રથ યો વો યુષ્માકં બ્રહ્મિષ્ઠઃ સર્વે યૂયં બ્રહ્માણો ઽતિશયેન યુષ્માકં બ્રહ્મા યઃ સ એતા ગા ઉદજતામુત્કાલયતુ સ્વગૃહં પ્રતિ ।
તે હ બ્રાહ્મણા ન દધૃષુઃ હ કિલૈવમુક્તા બ્રાહ્મણા બ્રહ્મિષ્ઠતામાત્મનઃ પ્રતિજ્ઞાતું ન દધૃપુર્ન પ્રગલ્ભાઃ સંવૃત્તાઃ ।
અપ્રગલ્ભભૂતેષુ બ્રાહ્મણેષ્વથ હ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ સ્વમાત્મીયમેવ બ્રહ્મચારિણમન્તેવાસિનમુવાચ- એતા ગા હે સોમ્યોદજોદ્ગમયાસ્મદ્ગૃહાન્ પ્રતિ, હે સામશ્રવઃ- સામવિધિં હિ શૃણોત્યતોર્ઽયાચ્ચતુર્વેદો યાજ્ઞવલ્ક્યઃ ।
તા ગા હોદાચકારોત્કાલિતવાનાચાર્યગૃહં પ્રતિ ।
યાજ્ઞવલ્ક્યેન બ્રહ્મિષ્ઠપણસ્વીકરણેન આત્મનો બ્રહ્મિષ્ઠતા પ્રતિજ્ઞાતા, ઇતિ તે હ ચુક્રુધુઃ ક્રુદ્ધવન્તો બ્રાહ્મણાઃ ।
તેષાં ક્રોધાભિપ્રાયમાચષ્ટે- કથં નો ઽસ્માકં એકૈકપ્રધાનાનાં બ્રહ્મિષ્ઠો ઽસ્મીતિ બ્રુવીતેતિ ।
અથ હૈવં ક્રુદ્ધેષુ બ્રાહ્મણેષુ જનકસ્ય યજમાનસ્ય હોતા ઋત્વિગશ્વલો નામ બભૂવ આસીત્ ।
સ એનં યાજ્ઞવલ્ક્યમ્, બ્રહ્મિષ્ઠાભિમાની રાજાશ્રયત્વાચ્ચધૃષ્ટઃ, યાજ્ઞવલ્ક્યં પપ્રચ્છ પૃષ્ટવાન્ ।
કથમ્? ત્વં નુ ખલુ નો યાજ્ઞવલ્ક્ય બ્રહ્મિષ્ઠો ઽસી 3 ઇતિ ।
પ્લુતિર્ભર્ત્સનાર્થા ।
સ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ- નમસ્કર્મો વયં બ્રહ્મિષ્ઠાય, ઇદાનીં ગોકામાઃ સ્મો વયમિતિ ।
તં બ્રહ્મિષ્ઠપ્રતિજ્ઞં સન્તં તત એવ બ્રહ્મિષ્ઠપણસ્વીકરણાત્ પ્રષ્ટું દધ્રે ધૃતવાન્ મનો હોતા અશ્વલઃ ॥2॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 3,1.3
યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ હોવાચ -- યદ્ ઇદં સર્વં મૃત્યુનાપ્તં સર્વં મૃત્યુનાભિપન્નં કેન યજમાનો મૃત્યોર્ આપ્તિમ્ અતિમુચ્યત ઇતિ ।
હોત્રર્ત્વિજાગ્નિના વાચા ।
વાગ્ વૈ યજ્ઞસ્ય હોતા ।
તદ્ યેયં વાક્ સો ઽયમ્ અગ્નિઃ સ હોતા સા મુક્તિઃ સાતિમુક્તિઃ

બ્ર્હુપ્ભ્_3,1.3 યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ હોવાચ ।
તત્ર મધુકાણ્ડે પાડક્તેન કર્મણા દર્શનસપ્તુચ્ચિતેન યજમાનસ્ય મૃત્યોરત્યયો વ્યાખ્યાત ઉદ્ગીથપ્રકરણે સઙ્ક્ષેપતઃ ।
તસ્યૈવ પરીક્ષાવિષયો ઽયમિતિતદ્ગતદર્શનવિશેષાર્થો ઽયં વિસ્તર આરભ્યતે ।
યદિદં સાધનજાતમ્ અસ્ય કર્મણ ઋત્વિગગ્ન્યાદિ મૃત્યુના કર્મલક્ષણેન સ્વાભાવિકાસઙ્ગસહિતેન આપ્તં જ્યાપ્તમ્, ન કેવલં વ્યાપ્તમભિષન્નં ચ મૃત્યુના બશીકૃતં ચ ।
કેન દર્શનલક્ષણેન સાધનેન યજમાનો મૃત્યોરાપ્તિમતિ મૃત્યુગચરત્વમ્ અતિક્રમ્ય મુચ્યતે સ્વતન્ત્રો મૃત્યોરવશો ભવતીત્યર્થઃ ।
નનૂદ્ગીથ એવાભિહિતં યેનાતિમુચ્યતેમુખ્યપ્રાણાત્મદર્શનેનેતિ ।
બાઢમુક્તમ્, યો ઽનુક્તો વિશેષસ્તત્ર, તદર્થો ઽયમારમ્ભ ઇત્યદોષઃ ।
હોત્રર્ત્વિજાગ્નિના વાચેત્યાહ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ ।
એતસ્યાર્થંવ્યાચષ્ટે ।
કઃ પુનર્હેતા યેન મૃત્યુમતિકામતિ? ઇત્યુચ્યતે-વાગ્વૈ યજ્ઞસ્ય યજમાનસ્ય"યજ્ઞો વૈ યજમાનઃ"ઇતિ શ્રુતેઃ ।
યજ્ઞસ્ય યજમાનસ્ય યાવાક્સૈવ હોતાધિયજ્ઞે ।
કથમ્? તતત્રયેયંવન્ગ યજ્ઞસ્યયજમાનસ્ય સો ઽયં પ્રસિદ્ધો ઽગ્નિરધિદૈવતમ્ ।
તદેતત્વ્યન્નપ્રકરણેવ્યાખ્યાતમ્ ।
સ ચાગ્નિર્હેતા"અગ્નિર્વૈ હોતા"ઇતિ શ્રુતેઃ ।
યદેતદ્ યજ્ઞસ્ય સાધનદ્વયમ્હોતા ચત્વિઙ્ગ્ અધિયજ્ઞમ્, અધ્યાત્મં ચ વાક્ એતદુભયં સાધનદ્વયં પરિચ્છિન્નં મૃત્યુના આપ્તં સ્વાભાવિકાજ્ઞાનાસઙ્ગપ્રયુક્તેન કર્મણા મૃત્યુના પ્રતિક્ષણમન્યથાત્વમાપદ્યમાનં વશીકૃતમ્ ।
તદ્ અનેનાધિદૈવતરૂપેણાગ્નિનાઽદૃશ્યમાનંઽયજમાનસ્ય યજ્ઞસ્ય સૃત્યોરતિમુક્તયે ભવતિ ।
તદેતદાહ-સ મુક્તિઃ સ હોતા અગ્નિર્મુક્તિઃ, અગ્નિસ્વરૂપદર્શનમેવ મુક્તિઃ ।
યદૈવ સાધનદ્વયમગ્નિરૂપેણ ગશ્યતિ, તદાનીમેવ હિ સ્વાભાવિકાદાસઙ્ગાન્મૃત્યોર્વિમુચ્યતે આધ્યાત્મિકાત્ પરિચ્છિન્નરૂપાદાધિભૌતિકાચ્ચ ।
તસ્માત્ સ હોતા અગ્નિરૂપેણ દૃષ્ટો મુક્તિર્મુક્તિસાધનં યજમાનસ્ય ।
સા અતિમુક્તિઃ-યૈવ ચ મુક્તિઃ સાતિમુક્તિઃ, અતિમુક્તિસાધનમિત્યર્થઃ ।
સાધનદ્વયસ્ય પરિચ્છિન્નસ્ય યા અધિદેવતારૂપેણાપરિચ્છિન્નેનાગ્નિરૂપેણ દૃષ્ટિઃ, સા મુક્તિઃ ।
યાસૌ મુક્તિરધિદેવતાદૃષ્ટિઃ સૈવ, અધ્યાત્માધિભૂતપરિચ્છેદવિષયાસઙ્ગાસ્પદં મૃત્યુમતિક્રમ્ય અધિદેવતાત્વસ્યાગ્નિભાવસ્ય પ્રાપ્તિર્યા ફલભૂતા, સા અતિમુક્તિરિત્યુચ્યતે ।
તસ્યા અતિમુક્તેર્મુક્તિરેવ સાધનમિતિ કૃત્વા સા અતિમુક્તિરિત્યાહ ।
યજમાનસ્ય હ્યતિમુક્તિર્વાગાદીનામગ્ન્યાદિભાવ ઇત્યુદ્ગીથપ્રકરણે વ્યાખ્યાતમ્ ।
તત્ર સામાન્યેન મુખ્યપ્રાણદર્શનમાત્રં મુક્તિસાધનમુક્તમ્, ન તદ્વિશેષઃ ।
વાગાદીનામ્ અગ્ન્યાદિદર્શનમિહ વિશેષો વર્ણ્યતે ।
મૃત્યુપ્રાપ્ત્યતિમુક્તિસ્તુ સૈવ ફલભૂતા, યોદ્ગીથબ્રાહ્મણેન વ્યાખ્યાતા -ઽમૃત્યુપ્રતિક્રાન્તો દીપ્યતેઽ(1 । 3 । 12) ઇત્યાદ્યા ॥3॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 3,1.4
યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ હોવાચ -- યદ્ ઇદં સર્વમ્ અહોરાત્રાભ્યામ્ આપ્તં સર્વમ્ અહોરાત્રાભ્યામ્ અભિપન્નં કેન યજમાનો ઽહોરાત્રયોર્ આપ્તિમ્ અતિમુચ્યત ઇતિ ।
અધ્વર્યુણર્ત્વિજા ચક્ષુષાદિત્યેન ।
ચક્ષુર્ વૈ યજ્ઞસ્યાધ્વર્યુઃ ।
તદ્ યદ્ ઇદં ચક્ષુઃ સો ઽસાવ્ આદિત્યઃ ।
સો ઽધ્વર્યુઃ સા મુક્તિઃ સાતિમુક્તિઃ

બ્ર્હુપ્ભ્_3,1.4 યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ હોવાચ ।
સ્વાભાવિકાદજ્ઞાનાસઙ્ગપ્રયુક્તાત્ કર્મલક્ષણાન્મૃત્યોરતિમુક્તિર્વ્યાખ્યાતા ।
તસ્ય કર્મણઃ સાસઙ્ગસ્ય મૃત્યોરાશ્રયભૂતાનાં દર્શપૂર્ણમાસાદિકર્મસાધનાનાં યો વિપરિણામહેતુઃ કાલઃ, તસ્માત્ કાલાત્ પૃથગતિનુષ્ઠાનવ્યતિરેકેણાપિ પ્રાગૂર્ધ્વં ચ ક્રિયાયાઃ સાધનવિપરિણામહેતુત્વેન વ્યાપારદર્શનાત્ કાલસ્ય ।
તસ્માત્ પૃથક્કાલાદતિમુક્તિર્વક્તવ્યેત્યત આહ- યદિદં સર્વમહોરાત્રાભ્યામાપ્તમ્, સ ચ કાલો દ્વિરૂપઃ - અહોરાત્રાદિલક્ષણાઃ, તિથ્યાદિલક્ષણશ્ચ ।
તત્રાહોરાત્રાદિલક્ષણાત્તાવદતિમુક્તિમાહ - અહોરાત્રાભ્યાં હિ સર્વં જાયતે વર્ધતે વિનશ્યતિ ચ, તથા યજ્ઞસાધનં ચ ।
યજ્ઞસ્ય યજમાનસ્ય ચક્ષુરધ્વર્યુશ્ચ ।
શિષ્ટાન્યક્ષરાણિ પૂર્વવન્નેયાનિ ।
યજમાનસ્ય ચક્ષુરધ્વર્યુશ્ચ સાધનદ્વયમધ્યાત્માધિભૂતપરિચ્છેદં હિત્વા અધિદૈવતાત્મના દૃષ્ટં યત્ સ મુક્તિઃ સો ઽધ્વર્યુરાદિત્યભાવેન દૃષ્ટો મુક્તિઃ ।
સૈવ મુક્તિરેવાતિમુક્તિરિતિ ।
પૂર્વવત્ આદિત્યાત્મભાવમાપન્નસ્ય હિ નાહોરાત્રે સમ્ભવતઃ ॥4॥
ઇદાનીં તિથ્યાદિલક્ષણાદતિમુક્તિરુચ્યતે-
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 3,1.5
યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ હોવાચ -- યદ્ ઇદં સર્વં પૂર્વપક્ષાપરપક્ષાભ્યામ્ આપ્તં સર્વં પૂર્વપક્ષાપરપક્ષાભ્યામ્ અભિપન્નં કેન યજમાનઃ પૂર્વપક્ષાપરપક્ષયોર્ આપ્તિમ્ અતિમુચ્યત ઇતિ ।
ઉદ્ગાત્રર્ત્વિજા વયુના પ્રાણેન ।
પ્રાણો વૈ યજ્ઞસ્યોદ્ગાતા ।
તદ્ યો ઽયં પ્રાણઃ સ વાયુઃ સ ઉદ્ગાતા ।
સ મુક્તિઃ સાતિમુક્તિઃ

બ્ર્હુપ્ભ્_3,1.5 ઇદાનીં તિથ્યાદિલક્ષણાદતિમુક્તિરૂચ્યતે-યદિદં સર્વમ્ - અહોરાત્રયોરવિશિષ્ટયોરાદિત્યઃ કર્તા, ન પ્રતિ પદાદીનાં તિથીનામ્;તાસાં તુ વૃદ્ધિક્ષયોપગમનેનપ્રતિપત્પ્રભૃતીનાં ચન્દ્રમાઃ કર્તા ।
અતસ્તદાપાચ્યા પૂર્વપક્ષાપરપક્ષાત્યયઃ, આદિત્યાપચ્યા અહોરાત્રાત્યયવત્ ।
તત્ર યજમાનસ્ય પ્રાણો વાયુઃ, સ એવૌદ્ગાતા - ઇત્યુદ્ગીથબ્રાહ્મણે ઽવગતમ્ઽવાચા ચ હ્યેવ સ પ્રાણેન ચોદગાયત્ઽઇતિ ચ નિર્ધારિતમ્ ।
ઽઅથૈતસ્ય પ્રાણસ્યાપઃ શરીરં જ્યોતીરૂપમસૌ ચન્દ્રઃઽઇતિ ચ ।
પ્રાણાવાયુચન્દ્રમસામેકત્વાચ્ચન્દ્રમસા વાયુના ચોપસંહારે ન કશ્ચિદ્ વિશેષઃ ।
એવં મન્યમાના શ્રુતિર્વાયુના અધિદૈવતરૂપેણોપસંહરતિ ।
અપિ ચ વાયુનિમિત્તૌ હિ વૃદ્ધિક્ષયૌ ચન્દ્રમસઃ ।
તેન તિથ્યાદિલક્ષણસ્ય કાલસ્ય કર્તુરપિ કારયિતા વાયુઃ ।
અતો વાયુરૂપાપન્નસ્તિથ્યાદિકાલાદતીતો ભવતીત્યુપપન્નતરં ભવતિ ।
તેન શ્રુત્યન્તરે ચન્દ્રરૂપેણ દૃષ્ટિર્મુક્તિરતિમુક્તિશ્ચ ।
ઇહ તુ કાણ્વાનાં સાધનદ્વયસ્ય તત્કારણરૂપેણ વાય્વાત્મના દૃષ્ટિર્મુક્તિરતિમુક્તિશ્ચેતિ ન શ્રુત્યોર્વિરોધઃ ॥5॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 3,1.6
યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ હોવાચ -- યદ્ ઇદમ્ અન્તરિક્ષમ્ અનારમ્બણમ્ ઇવ કેનાક્રમેણ યજમાનઃ સ્વર્ગં લોકમ્ આક્રમત ઇતિ ।
બ્રહ્મણર્ત્વિજા મનસા ચન્દ્રેણ ।
મનો વૈ યજ્ઞસ્ય બ્રહ્મા ।
તદ્ યદ્ ઇદં મનઃ સો ઽસૌ ચન્દ્રઃ સ બ્રહ્મા સ મુક્તિઃ સાતિમુક્તિર્ ઇત્ય્ અતિમોક્ષા ।
અથ સંપદઃ

બ્ર્હુપ્ભ્_3,1.6 મૃત્યોઃ કાલાદતિમુક્તિર્વ્યાખ્યાતા યજમાનસ્ય ।
સો ઽતિમુચ્યમાનઃ કેનાવષ્ટમ્ભેન પરિચ્છેદવિષયં મૃત્યુમતોત્ય ફલં પ્રાપ્નોત્યતિમુચ્યત ઇત્યુચ્યતે ।
યદિદં પ્રસિદ્ધમન્તરિક્ષમાકાશો ઽનારમ્બણમનાલમ્બનમિવશબ્દાદસ્ત્યેવ તત્રાઽલમ્બનં તત્તુ ન જ્ઞાયત ઇત્યભિપ્રાયઃ ।
યત્તુ તદજ્ઞાયમાનમાલમ્બનં તત્સર્વનામ્ના કેનેતિ પૃચ્છ્યતે ।
અન્યથા ફલપ્રાપ્તેરસંભવાત્ ।
યેનાવષ્ટમ્ભેનાઽક્રમેણ યજમાનઃ કર્મફલં પ્રતિપદ્યમાનો ઽતિમુચ્યતે કિં તદિતિ પ્રશ્નવિષય ।
કેનાઽક્રમેણ યજમાનઃ સ્વર્ગં લોકમાક્રમત ઇતિ સ્વર્ગં લોકં ફલં પ્રાપ્નોત્યતિમુચ્યત ઇત્યર્થઃ ।
બ્રહ્મણર્ત્વિજા મનસા ચન્દ્રેણેત્યક્ષરન્યાસઃ પૂર્વવત્ ।
તત્રાધ્યાત્મં યજ્ઞસ્ય યજમાનસ્ય યદિદં પ્રસિદ્ધં મનઃ સો ઽસૌ ચન્દ્રો ઽધિદૈવતમ્ ।
મનો ઽધ્યાત્મં ચન્દ્રમા અધિદૈવતમિતિ હિ પ્રસિદ્ધમ્ ।
સ એવ ચન્દ્રમા બ્રહ્મર્ત્વિક્તેનાધિભૂતં બ્રાહ્મણઃ પરિચ્છિન્નં રૂપમધ્યાત્મં ચ મનસ એતદ્દ્વયમપરિચ્છિન્નેન ચન્દ્રમસો રૂપેણ પશ્યતિ ।
તેન ચન્દ્રમસા મનસાવલમ્બનેન કર્મફલં સ્વર્ગં લોકં પ્રાપ્નોત્યતિમુચ્યત ઇત્યભિપ્રાયઃ ।
ઇતીત્યુપસંહારાથં વચનમ્ ।
ઇત્યેવંપ્રકારા મૃત્યોરતિમોક્ષાઃ ।
સર્વાંણિ હિ દર્શનપ્રકારાણિ યજ્ઞાઙ્ગવિષયાણ્યસ્મિન્નવસર ઉક્તાનીતિ કૃત્વોપસંહાર ઇત્યતિમોક્ષાઃ ।
એવંપ્રકારા અતિમોક્ષા ઇત્યર્થઃ ।
અથ સંપદઃ ।
અથાધુના સંપદ ઉચ્યન્તે ।
સંપન્નામ કેનચિત્સામાન્યેનાગ્નિહોત્રાદીનાં કર્મણાં મહતાં ફલવતાં તત્ફલાય સંપાદનં સંપત્ ।
ફલસ્યૈવ વા સર્વોત્સાહેન ફલસાધનાનુષ્ઠાને પ્રયતતાં કેનચિદ્વૈગુણ્યેનાસંભવઃ ।
તદિદાનીમાહિતાગ્નિઃ સન્યત્કિઞ્ચિત્કર્માગ્નિહોત્રાદીનાં યથાસંભવમાદાયાઽલમ્બનીકૃત્ય કર્મફલવિદ્વત્તાયાં સત્યાં યત્કર્મફલકામો ભવતિ તદેવ સંપાદયતિ ।
અન્યથા રાજસૂયાશ્વમેધપુરુષમેધસર્વમેધલક્ષણાનામધિકૃતાનાં ત્રૈવર્ણિકાનામપ્યસંભવસ્તેષાં તત્પાઠઃ સ્વાધ્યાયાર્થ એવ કેવલઃ સ્યાત્ ।
યદિ તત્ફલપ્રાપ્ત્યુપાયઃ કશ્ચન ન સ્યાત્ ।
તસ્માત્તેષાં સેપદૈવ તત્ફલપ્રાપ્તિસ્તસ્માત્સંપદામપિ ફલવત્ત્વમતઃ સંપદ આરભ્યન્તે ॥6॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 3,1.7
યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ હોવાચ -- કતિભિર્ અયમ્ અદ્યર્ગ્ભિર્ હોતાસ્મિન્ યજ્ઞે કરિષ્યતીતિ ।
તિસૃભિર્ ઇતિ ।
કતમાસ્ તાસ્ તિસ્ર ઇતિ ।
પુરોનુવાક્યા ચ યાજ્યા ચ શસ્યૈવ તૃતીયા ।
કિં તાભિર્ જયતીતિ ।
યત્ કિઞ્ચેદં પ્રાણભૃદ્ ઇતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_3,1.7 યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ હોવાચ અભિમુખીકરણાય ।
કતિભિરયમદ્યર્ગ્ભિર્હેતાસ્મિન્ યજ્ઞે કતિભિઃ કતિસઙ્ખ્યાભિરૃગ્ભિરૃગ્જાતિભિઃ અયંહોતર્ત્વિગસ્મિન્ યજ્ઞે કરિષ્યતિ શસ્ત્રં શંસતિ ।
આહેતરઃ-તિસૃભિરૃગ્જાતિભિઃ ।
ઇત્યુક્કવન્તં પ્રત્યા હેતરઃ-કતમાસ્તાસ્તિસ્ત્ર ઇતિ ।
સઙ્ખ્યેયવિષયો ઽયં પ્રશ્નઃ, પૂર્વસ્તુ સઙ્ખ્યાવિષયઃ ।
પુરોનુવાક્યાચ-પ્રાગ્યાગફાલાદ્ યાઃ પ્રયુજ્યન્તે ઋચઃ, સા ઋગ્જાતિઃ પુરોનુવાક્યેત્યુચ્યતે ।
યાગાર્થં યાઃ પ્રયુજ્યન્તે ઋચઃ, સા ઋગ્જાતિર્યાજ્યા ।
શસ્ત્રાર્થં યાઃ પ્રયુજ્યન્તે ઋચઃ, સા ઋગ્જાતિઃ શસ્યા ।
સર્વાસ્તુ યાઃ કાશ્ચન ઋચઃ;તાઃ સ્તોત્રિયા વા અન્યા વા સર્વા એતાસ્વેવ તિસૃષુ ઋગ્જાતિષ્વન્તર્ભવન્તિ ।
કિં તાભિર્જયતીતિ યત્કિઞ્ચેદં પ્રાણભૃદિતિ-અતશ્ચસઙ્ખ્યાસામાન્યાદ્ યત્કિઞ્ચિત્પ્રાણભૃજ્જાતમ, તત્ સર્વં જયતિ તત્ સર્વં ફલજાતં સમ્પાદયતિ સઙ્ખ્યાદિસામાન્યેન ॥7॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 3,1.8
યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ હોવાચ -- કત્ય્ અયમ્ અદ્યાધ્વર્યુર્ અસ્મિન્ યજ્ઞ આહુતીર્ હોષ્યતીતિ ।
તિસ્ર ઇતિ ।
કતમાસ્ તાસ્ તિસ્ર ઇતિ ।
યા હુતા ઉજ્જ્વલન્તિ યા હુતા અતિનેદન્તિ યા હુતા અધિશેરતે ।
કિં તાભિર્ જયતીતિ ।
યા હુતા ઉજ્જ્વલન્તિ દેવલોકમ્ એવ તાભિર્ જયતિ ।
દીપ્યત ઇવ હિ દેવલોકો ।
યા હુતા અતિનેદન્તે પિતૃલોકમ્ એવ તાભિર્ જયતિ ।
અતીવ હિ પિતૃલોકઃ ।
યા હુતા અધિશેરતે મનુષ્યલોકમ્ એવ તાભિર્ જયત્યિ ।
અધ ઇવ હિ મનુષ્યલોકઃ

બ્ર્હુપ્ભ્_3,1.8 યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ હોવાવેતિ પૂર્વવત્ ।
કત્યયમદ્યાધ્વર્યુરસ્મિન્ યજ્ઞ આહુતીર્હેષ્યતીતિ, કત્યાહુતિપ્રકારાઃ? તસ્ત્ર ઇતિ, કતમાસ્તાસ્તિસ્ત્ર ઇતિ પૂર્વવત્ ।
ઇતર આહ-યા હૂતા ઉજ્જ્વલન્તિ સમિદાજ્યાહુતયઃ યા હુતા અતિનેદન્તે ઽતીવ શબ્દં કુવન્તિ માસાદ્યાહુતયઃ, યા હુતા અધિશેરતે ઽધ્યાધો ગત્વા ભૂમેરધિશેરતે પયઃસોમાહુતયઃ ।
કિં તાભિર્જયતીતિ, તાભિરેવં નિર્વર્તિતાભિરાહુતિભિઃ કિં જયતીતિ ।
યા આહુતયો હુતા ઉજ્જ્વલન્ત્યુજ્જ્વલનયુક્તા આહુતયો નિર્વર્તિતાઃ, ફલં ચ દેવલોકાખ્યમુજ્જ્વલમેવ, તેન સામાન્યેન યા મયતા ઉજ્જ્વલન્ત્ય આહુતયો નિર્વર્ત્યમાનાસ્તા એતાઃ સાક્ષાદ્દેવલોકસ્ય કર્મફલસ્યરૂપં દેવલોકાખ્યં ફલમેવ મયા નિર્વર્ત્યત ઇત્યેવં સમ્પાદયતિ ।
યા હુતા અતિનેદન્તે આહુતયઃ પિતૃલોકમેવ તાભિર્જયતિ કુત્સિતશબ્દકર્તૃત્વસામાન્યેન ।
પિતૃલોકમેવ તાભિર્જયતિ કુત્સિતશબ્દકર્તૃત્વસામાન્યેન ।
પિતૃલોકસમ્બદ્ધાયાં હિ સંયમન્યાં પુર્યાં વૈવસ્વતેન યાત્યમાનાનાંઽહા હતાઃ સ્મ મુઞ્ચ મુઞ્ચઽઇતિ શબ્દોભવતિ ।
તથાવદાનાહુતયઃ તેન પિતૃલોકસામાન્યાત્ પિતૃલોક એવ મયા નિર્વર્ત્યત ઇતિ સમ્પાદયતિ ।
યા હુતા અધિશેરતે મનુષ્યલોકમેવ તામિજયતિ ભૂમ્યુપરિ સમ્બન્ધસામાન્યાત્ ।
અધ ઇવ હ્યઘ એવ હિ મનુષ્યલોકઃ ઉપરિતનાન્ સાધ્યાંલ્લોકાનપેક્ષ્ય, અથવાધોગમનમપેક્ષ્ય ।
અતો મનુષ્યલોક એવ મયા નિર્વર્ત્યત ઇતિ સમ્પાદયતિ ।
યા હુતા અધિશેરતે મનુષ્યલોકમેવ તાભિજયતિ ભૂમ્યુપરિ સમ્બન્ધસામાન્યાત્ ।
અધ ઇવ હ્યધ એવ હિ મનુષ્યલોકઃ ઉપરિતનાન્ સાધ્યાંલ્લોકાનપેક્ષ્ય, અથવાધોગમનમપેક્ષ્ય ।
અતો મનુષ્યલોક એવ મયા નિર્વર્ત્યત ઇતિ સમ્પાદયતિ પયઃસોમાહુતિનિર્વર્તનકાલે ॥8॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 3,1.9
યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ હોવાચ -- કતિભિર્ અયમ્ અદ્ય બ્રહ્મા યજ્ઞં દક્ષિણતો દેવતાભિર્ ગોપાયતીતિ ।
એકયેતિ ।
કતમા સૈકેતિ ।
મન એવેતિ ।
અનન્તં વૈ મનો ઽનન્તા વિશ્વે દેવાઃ ।
અનન્તમ્ એવ સ તેન લોકં જયતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_3,1.9 યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ હોવાચેતિ પૂર્વવત્ ।
અયમૃત્વિગ્બ્રહ્મા દક્ષિણતો બ્રહ્માસને સ્થિત્વા યજ્ઞં ગોપાયતિ ।
કતિભિર્દેવતાભિર્ગોપાયતીતિ પ્રાસઙ્ગિકમેતદ્વહુવચનમ્ ।
એકયા હિ દેવતયા ગોપાયત્યસૌ ।
એવં જ્ઞાતે બહુવચનેન પ્રશ્નો નોપપદ્યતે સ્વયં જાનતસ્તસ્માત્પૂર્વયોઃ કણ્ડિકયોઃ પ્રશ્નપ્રતિવચનેષુ કતિભિઃ કતિ તિસૃભિસ્તિસ્ત્ર ઇતિ પ્રસઙ્ગં દૃષ્ટ્વેહાપિ બહુવચનેનૈવ પ્રશ્નોપક્રમઃ ક્રિયતે ।
અથવા પ્રતિવાદિવ્યામોહાર્થ બહુવચનમ્ ।
ઇતર આહૈકયેત્યેકા સા દેવતા યયા દક્ષિણતઃ સ્થિત્વા બ્રહ્માઽસને યજ્ઞં ગોપાયતિ ।
કતમા સૈકેતિ ।
મન એવેતિ મનઃ સા દેવતા ।
મનસા હિ બ્રહ્મા વ્યાપ્રિયતે ધ્યાનેનૈવ ।
"તસ્ય યજ્ઞસ્ય મનશ્ચ વાક્ચ વર્તની તયોરન્યતરાં મનસા સંસ્કરોતિ બ્રહ્મા"(છ.ઉ.4 । 16 । 1) ઇતિ શ્રુત્યન્તરાત્ ।
તેન મન એવ દેવતા તયા મનસા હિ ગોપાયતિ બ્રહ્મા યજ્ઞમ્ ।
તચ્ચ મનો વૃત્તિભેદેનાનન્તમ્ ।
વૈશબ્દઃ પ્રસિદ્ધાવદ્યોતનાર્થઃ ।
પ્રસિદ્ધં મનસ આનન્ત્ય્મ ।
તદાનન્ત્યાભિમાનિનો દેવાઃ,"સર્વે દેવા યત્રૈકં ભવન્તિ"ઇત્યાદિશ્રુત્યન્તરાત્ ।
તેનાનન્ત્યસામાન્યાદનન્તમેવ સ તેન લોકં જયતિ ॥9॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 3,1.10
યાજ્ઞવલ્ક્યેતિ હોવાચ -- કત્ય્ અયમ્ અદ્યોદ્ગાતાસ્મિન્ યજ્ઞે સ્તોત્રિયાઃ સ્તોષ્યતીતિ ।
તિસ્ર ઇતિ ।
કતમાસ્ તાસ્ તિસ્ર ઇતિ ।
પુરોનુવાક્યા ચ યાજ્યા ચ શસ્યૈવ તૃતીયા ।
કતમાસ્ તાઃ ।
યા અધ્યાત્મમ્ ઇતિ ।
પ્રાણ એવ પુરોનુવાક્યાપાનો યાજ્યા વ્યાનઃ શસ્યા ।
કિં તાભિર્ જયતીતિ ।
પૃથિવીલોકમ્ એવ પુરોનુવાક્યયા જયત્ય્ અન્તરિક્ષલોકં યાજ્યયા દ્યુલોકં શસ્યયા ।
તતો હ હોતાશ્વલ ઉપરરામ