Scripture Library

Brihadaranyaka Upanishad (with commentary) · Chapter 1.3

1.3.1

BrhUpBh_1,2.7 so 'kāmayata, katham? medhyaṃ medhārha yajñiyaṃ me mamedaṃ śarīraṃ syāt /
kiñca ātmanvyātmavāṃścānena śarīreṇa śarīravānsyāmiti prāviveśa /
yasmāttaccharīraṃ tadviyogādgatayaśorvīryaṃ sad aśvad aśvayat tatastasmādaśvaḥ samabhavat /
tato 'śvanāmā prajāpatireva sākṣāditi stūyate /
yasmācca punastatpraveśādgatayaśovīryatvādamedhyaṃ sanmedhyamabhūttadeva tasmādevāśvamedhasyāśvamedhanāmnaḥ kratoraśvamedhatvam aśvamedhanāmalābhaḥ /
kriyākārakaphalātmako hi kratuḥ /
sa ca prajāpatireveti stūyate /
kratunirvartakasyāśvasya pajāpatitvamuktam'uṣā vā aśvasya medhasya'ityādinā /
tasyaivāśvasya medhyasya prajāpatisvarūpasyāgneśca yathoktasya kratuphalātmarūpatayā samasyopāsanaṃ vidhātavyamityārabhyate /
pūrvatra kriyāpadasyavidhāyakasyāśrutatvāt kriyāpadāpekṣatvācca prakaraṇasya ayamartho 'vagamyate /
eṣa ha aśvamedhaṃ kratuṃ veda ya enamevaṃ veda, yaḥ kaścidenamaśvamagnirūpamarkaṃ ca yathoktamevaṃ vakṣyamāṇena samāsena padarśyamānena viśeṣaṇena viśiṣṭaṃ veda, sa eṣo 'śvamedhaṃ veda nānyaḥ /
tasmādevaṃ veditavya ityarthaḥ /
katham? tatra paśuviṣayameva tāvaddarśanamāha /
tatra prajāpatirbhūyasā yajñena bhūyo yajeyeti kāmayitvā ātmānameva paśuṃ medhyaṃ kalpayitvā taṃ paśumanavarudhyaivotsṛṣṭaṃ paśumavarodhamakṛtyaiva muktapragrahamamanyatācintayat /
taṃ saṃvatsarasya pūrṇasya parastādūrdhvamātmane ātmārthamālabhata- prajāpatidevatākatvenetyetat- ālabhatālambhaṃ kṛtavān /
paśūnanyāngrāmyānāraṇyāṃśca devatābhyo yathādaivataṃ pratyauhatpratigamitavān /
yasmāccaivaṃ prajāpatiramanyata tasmādevamanyo 'pyuktena vidhinātmānaṃ paśumaśvaṃ medhyaṃ kalpayitvā- sarvadevatyo 'haṃ prokṣyamāṇa ālabhyamānastvahaṃ maddevatya eva syām, anya itare paśavo grāmyāraṇyā yathādaivatamanyābhyo devatābhya ālabhyante madavayavabhūtābhya eva- itividyāt /
ata evedānīṃ sarvadevatyaṃ prokṣitaṃ prājāpatyamālabhante yājñikāḥ /
'evameva ha vā aśvamedho ya eṣa tapati'- yastvevaṃ paśusādhanakaḥ kratuḥ sa eṣa sākṣātphalabhūto nirdiśyata eṣa ha vā aśvamedhaḥ /
ko 'sau? ya eva savitā tapati jagadavabhāsayati tejasā /
tasyāsya kratuphalātmanaḥ saṃvatsaraḥ kālaviśeṣaḥ, ātmā śarīraṃ tannirvartyatvātsaṃvatsarasya /
tasyaiva kratvātmanaḥ, agnisādhyatvācca phalasya kratutvarūpeṇaiva nirdeśaḥ, ayaṃ pārthivo 'gnirarkaḥ sādhanabhūtaḥ /
tasya cārkasya kratau cityasyeme lokāstrayo 'yopyātmānaḥ śarīrāvayavāḥ /
tathā ca vyākhyātaṃ'tasya prācī dik'ityādinā /
tāvagnyādityāvetau yathāviśeṣitāvarkāśvamedhau kratuphale /
arko yaḥ pārthivo 'gniḥ sa sākṣātkraturūpaḥ kriyātmakaḥ /
kratoragnisādhyatvāttadrūpeṇaiva nirdeśaḥ /
kratusādhyatvācca phalasya kraturūpeṇaiva nirdeśa ādityo 'śvamedha iti /
tau sādhyaisādhanau kratuphalabhūtāvagnyādityau, sā u punarbhūya ekaiva devatā bhavati /
kā sā? mṛtyureva /
pūrvamapyekaivāsītkriyāsādhanaphalabhedāya vibhaktā /
tathā coktam"sa tredhātmānaṃ vyakuruta" (bṛ.u.1 / 2 / 3) iti /
sā punarapi kriyānirvṛttyuttarakālamekaiva devatā bhavati mṛtyureva phalarūpa /
yaḥ punarevamenamaśvamedhaṃ mṛtyumekāṃ devatāṃ veda /
ahameva mṛtyurasmyaśvamedha ekā devatā madrūpā aśvāgnisādhanasādhyeti so 'pajayati punarmṛtyuṃ punarmaraṇaṃ sakṛnmṛtvā punarmaraṇāya na jāyata ityarthaḥ /
apajito 'pi mṛtyurenaṃ punarāpnuyādityāśaṅkyāha- nainaṃ mṛtyurāpnoti /
kasmāt? mṛtyurasya evaṃvida ātmā bhavati /
kiñca mṛtyureva phalarūpaḥ sanne tāsāṃ devatānāmeko bhavati /
tasyaitat phalam //7//
iti prathamādhyāye dvitīyamagnibrāhmaṇam //2//
dvayā hetyādyasya kaḥ sambandhaḥ? karmaṇāṃ jñānasahitānāṃ parā gatiruktā mṛtyvātmabhāvo 'śvamedhagatyuktyā /
athedānīṃ mṛtyvātmabhāvasādhanabhūtayoḥ karmajñānayoryata udbhavastatprakāśanārthamudgīthabrāhmaṇamārabhyate /
nanu mṛtyvātmabhāvaḥ pūrvatra jñānakarmaṇoḥ phalamuktam /
udgīthajñānakarmaṇostumṛtyvātmabhāvātikramaṇaṃ phalaṃ vakṣyati ato bhinnaviṣayatvātphalasya na pūrvakarmajñānodbhavaprakāśanārthamiti cet /
nāyaṃ doṣaḥ;agnyādityātmabhāvatvādudgīthaphalasya /
pūrvatrāpyetadeva phalamuktam'etāsāṃ devatānāmeko bhavati'iti /
nanu'mṛtyumatikrāntaḥ'ityādi viruddham;na svābhāvikapapmāsaṅgaviṣayatvādatikramaṇasya /
ko 'sau svābhāvikaḥ papmāsaṅgo mṛtyuḥ? kuto vā tasyodbhavaḥ? kena vā tasyātikramaṇam? kathaṃ vā? ityetasyārthasya prakāśanāyākhyāyikārabhate /
katham-
START BrhUp 1,3.1
dvayā ha prājāpatyā devāś cāsurāś ca tataḥ kānīyasā eva devā jyāyasā asurāḥ |
ta eṣu lokeṣv aspardhanta |
te ha devā ūcur hantāsurān yajña udgīthenātyayāmeti

1.3.2

BrhUpBh_1,3.1 dvayā dviprakārāḥ /
heti pūrvavṛttāvadyodako nipātaḥ /
vartamāna pradāpateḥ pūrvajanmani yad vṛttaṃ tadavadyodayati haśabdena /
prājāpatyāḥ prajāpatervṛttajanmāvasthasyāpatyāni prājāpatyāḥ /
ke te? devāścāsurāśca /
tasyaiva prajāpateḥ prāṇā vāgādayaḥ /
kathaṃ punasteṣāṃ devāsuratvam? ucyate - śāstrajanitajñānakarmabhāvitā dyodanāddevā bhavanti /
ta eva svābhāvikapratyakṣānumānajanitadṛṣṭaprayojanakarmajñānabhāvitā asurāḥ /
sveṣvevāsuṣu ramaṇāt surebhyo vā devobhyo 'nyatvāt /
yasmācca dṛṣṭaprayojanajñānakarmabhāvitā asurāḥ, tatastasmātkānīyasāḥ, kānīyāṃsa eva kānīyasāḥ, svārthe 'ṇi vṛddhiḥ /
kanīyāṃso 'lpā eva devāḥ /
jyāyasā asurājyāyānaso 'surāḥ /
svābhāvikī hi karmajñānapravṛttirmahattarā prāṇānāṃ śāstrajanitāyāḥ karmajñānapravṛtterdṛṣṭaprayojanatvāt /
ata eva kanīyastvaṃ devānāṃ śāstrajanitapravṛtteralpatvāt /
atyantayatnasādhyā hi sā /
te devāścāsurāśca prajāpatiśarīrasthā eṣu lokeṣu nimittabhūteṣu svābhāviketarakarmajñānasādhyeṣu aspardhanta spardhā. kṛtavantaḥ /
devānāṃ cāsurāṇāṃ ca vṛttyudbhavābhibhavau spardhā /
kadācicchāstrajanitakarmajñānabhāvanārūpā vattiḥ prāṇānāmudbhavati /
yadā codbhavati tadā dṛṣṭaprayojanā pratyakṣānumāna janitakarmajñānabhāvanārūpā teṣāmeva prāṇānāṃ vṛttirāsuryabhibhūyate /
sa devānāṃ jayo 'surāṇāṃ parājayaḥ /
kadācittadviparyayeṇa devānāṃ vṛttirabhibhūyata āsuryā udbhavaḥ /
so 'surāṇāṃ jayo devānāṃ parājayaḥ /
evaṃ devānāṃ jaye dharmabhūyastvādutkarṣa ā prajāpatitvaprāpteḥ /
asurajaye 'dharmabhūyastvādapakarṣa ā sthāvaratvaprāpteḥ /
ubhayasāmye manuṣyatvaprāptiḥ /
ta evaṃ kanīyastvādabhibhūyamānā asurairdevā bāhulyādasurāṇāṃ kiṃ kṛtavantaḥ? ityucyate- te devā asurairabhibhūyamānā ha kilocuruktavantaḥ /
katham? hantedānīm asminyajñe jyotiṣṭome, udgīthena udgīthakarmapadārthakartṛsvarūpāśrayaṇena ātyayāmātigacchāmaḥ /
asurānabhibhūya svaṃ devabhāvaṃ śāstraprakāśitaṃ pratipatyāmaha ityuktavanto 'nyonyam /
udgīthakarmapadārthakartṛsvarūpāśrayaṇaṃ ca jñānakarmabhyām /
karma vakṣyamāṇaṃ mantrajapalakṣaṇaṃ vidhitsyamānaṃ"tadetāni japet"iti /
jñānaṃ tvidameva nirūpyamāṇam /
nanvidamabhyārohajapaviśeṣor'thavādau na jñānanirūpaṇaparam /
na; 'ya evaṃ veda'iti vacanāt /
udgīthaprastāve purākalpaśravaṇādudgīthavidhiparamiti cenna, aprakaraṇāt /
udgīthasya cānyatra vihitatvāt /
vidyāprakaratvāccāsya /
abhyārohajapasya cānityatvāt, evaṃ viprayojyatvāt;vijñānasya ca nityavacchravaṇāt /
"taddhaitallokajideva"(bṛ. u.1 / 3 / 28) iti ca śruteḥ;prāṇasya vāgādīnāṃ śuddhyaśuddhivacanāt /
na hyanyupāsyate prāṇasya śuddhivacanaṃ vāgādīnāṃ ca sahopānyastānāmaśuddhivacanam /
vāgādinindayā mukhyaprāṇastutiścābhipretā upapadyate /
'mṛtyumatikrānto dīpyate'ityādi phalavacanaṃ ca /
prāṇasvarūpāpatterhi phalaṃ tadyadvāgādyagnyādibhāvaḥ /
bhavatu nāma prāṇasyopāsanam, na tu viśuddhyādiguṇavatteti /
nanu syācchrutatvāt;na syāt;upāsyatve stutyarthatvopapatteḥ /
na;aviparītārthapratipatteḥ śreyaḥprāptyupapatterlokavat /
yo hyaviparītamarthaṃ pratipadyate loke sa iṣṭaṃ prāpnotyaniṣṭādvā nivartate, na viparītārthapratipattyā /
tathehāpi śrautaśabdajanitārthapratipattau śreyaḥprāptirupapannā na viparyaye /
na copāsanārthaśrutaśabdotthavijñānaviṣayasya ayathārthatve pramāṇamasti /
na ca tadvijñānasyāpavādaḥ śrūyate /
tataḥ śreyaḥprāptidarśanādyathārthatāṃ pratipadyāmahe;viparyaye cānarthaprāptidarśanāt /
yo hi viparyayeṇārthaṃ pratipadyate loke, puruṣaṃ sthāṇurityamitraṃ mitramiti vā, so 'narthaṃ prāpnuvandṛśyate /
ātmeśvaradevatādīnāmapi ayathārthānāmeva ced grahaṇaṃ śrutitaḥ, anarthaprāptyarthaṃ śāstramiti dhruvaṃ prāpnuyāllokavadeva, na caitadiṣṭam;tasmādyathābhūtāneva ātmeśvaradevatādīn grāhayatyupāsanārthaṃ śāstram /
nāmādau brahmadṛṣṭidarśanādayuktamiti cetsphuṭaṃ nāmāderabrahmatvam, tatra brahmadṛṣṭiṃ sthāṇbādāviva puruṣadṛṣṭiṃ viparītāṃ grāhayacchāstraṃ dṛśyate /
tasmādyathārthameva śāstrataḥ pratipatteḥ śreyaḥ ityuktamiti cet? na, pratimāvadbhedapratipatteḥ /
nāmādavabrahmaṇi brahmadṛṣṭiṃ viparītāṃ grāhayati śāstraṃ sthāṇbādāviva puruṣadṛṣṭiṃ, iti naitatsādhvavocaḥ /
kasmtāt? bhedena hi brahmaṇo nāmādivastupratipannasya nāmādau vidhīyate brahmadṛṣṭiḥ pratimādāviva viṣṇudṛṣṭiḥ /
ālambanatvena hi nāmādipratipattiḥ pratimādivadeva, na tu nāmādyeva brahmeti /
yathā sthāṇāvanirjñāte na sthāṇuriti, puruṣa evāyamiti pratipadyate viparītam, na tu tathā nāmādau brahmadṛṣṭirviparītā /
brahmadṛṣṭireva kevalā nāsti brameti cet /
etena pratimābrāhmaṇādiṣu viṣṇvādidevapitrādidṛṣṭīnāṃ tulyatā /
na;ṛgādiṣu pṛthivyādidṛṣṭidarśanāt /
vidyamānapṛthivyādivastudṛṣṭīnāmeva ṛgādiviṣaye kṣepadarśanāt /
tasmāttatsāmānyānnāmādiṣu brahmādidṛṣṭīnāṃ vidyamānabrahmādiviṣayatvasiddhiḥ /
etena pratimābrāhmaṇādiṣu viṣṇvādidevapitrādibuddhīnāṃ ca satyavastuviṣayatvasiddhiḥ /
mukhyāpekṣatvācca gauṇatvasya /
pañcāgnyādiṣu cāgnitvādergauṇatvād mukhyāgnyādisadbhāvavannāmādiṣu bahmatvasya gauṇatvānmukhyabrahmasadbhāvopapattiḥ /
kriyārthaiścāviśeṣādvidyārthānām yathā ca darśapaurṇamāsādikriyedamphalā viśiṣṭaitikartavyatākā evaṅkramaprayuktāṅgā ca ityetadalaukikaṃ vastu pratyakṣādyaviṣayaṃ tathābhūtaṃ ca vedavākyaireva jñāpyate /
tathā, paramātmeśvaradevatādivastu asthūlādidharmakamaśanāyādyatītaṃ cetyevamādiviśiṣṭamiti vedavākyaireva jñāpyate, ityalaukikatvāttathābhūtameva bhavitumarhatīti /
na ca kriyārthairvākyairjñānavākyānāṃ buddhyutpātakatve viśeṣo 'sti /
na cāniścitā viparyastā vā paramātmādivastuviṣayā buddhirutpadyate /
anuṣṭheyābhāvādayuktamiti cet kriyārthairvākyaistryaṃśābhāvanānuṣṭheyā jñāpyate 'laukikyapi /
na tathā paramātmeśvarādivijñāne 'nuṣṭheyaṃ kiñcitasti /
ataḥ kriyārthaiḥ sādharmyamityayuktamiti cet? na, jñānasya tathābhūtārthaviṣayatvāt na hyanuṣṭheyatvāttathātvam, kiṃ tarhi? pramāṇasamadhigatatvāt /
na ca tadviṣayāyā buddheranuṣṭheyaviṣayatvāttathārthatvam, kiṃ tarhi? vedavākyajanitatvādeva /
vedavākyādhigatasya vastunastathātve satyanuṣṭheyatvaviśiṣṭhaṃ cedanutiṣṭhati /
no cedanuṣṭheyatvaviśiṣṭhaṃ nānu tiṣṭhati /
ananuṣṭheyatve vākyapramāṇatvānupapattiriti cet /
na hyanuṣṭheye 'sati padānāṃ sahatirupapadyate /
anuṣṭheyatve tu sati tādarthyena padāni saṃhanyante /

tatrānuṣṭheyaniṣṭhaṃ vākyaṃ pramāṇaṃ bhavati idamanenaivaṃ kartavyamiti /
na tvidamanenaivamityevaṃ prakārāṇāṃ padaśatānāmapi vākyatvamasti'kuryātkriyeta kartavyaṃ bhavetsyāditi pañcamam'ityevamādīnāmanyatame 'sati /
ataḥ paramātmeśvarādīnāmavākyapramāṇatvam, padārthatve ca pramāṇāntaraviṣayatvam /
ato 'sadetaditi cet? na,'asti merurvarṇacatuṣṭayopetaḥ'ityevamādyananuṣṭheye 'pi vākyadarśanāt /
na ca'merurvarṇacatuṣṭayopetaḥ'ityevamādivākyaśravaṇe mervādāvanuṣṭheyatvabuddhirutpadyate /
tathā astipadasahitānāṃ paramātmeśvarādipratipādakavākyapadānāṃ viśeṣaṇa viśeṣyabhāvena saṃhatiḥ kena vāryate /
mervādijñānavatparamātmajñāne prayojanābhāvādayuktamiti cet? na,"brahmavidāpnoti param"(tai.u.2 / 1 / 1) "brahmavidāpnoti param bhidyate hṛdayagranthiḥ"(mu.u.2 / 2 / 8) iti phalaśravaṇāt, saṃsārabījāvidyādidoṣanivṛttidarśanācca /
ananyaśeṣatvācca tajjñānasya, juhvāmiva phalaśruterarthavādatvānupapatti /
pratiṣiddhāniṣṭaphalasambandhaśca vedādeva vijñāyate /
na cānuṣṭheyaḥ saḥ /
na ca pratiṣiddhaviṣaye pravṛttakriyasya akaraṇādanyadanuṣṭheyamasti /
akartavyatājñānaniṣṭhataiva hi paramārthataḥ pratiṣedhavidhīnāṃ syāt /
kṣudhārtasya pratiṣedhajñānasaṃskṛtasya abhakṣye 'bhojye vā pratyupasthite kalajjābhiśastānnādau'idaṃ bhakṣyamado bhojyam'iti vā jñānamutpannam, tadviṣayayā pratiṣedhajñānasmṛtyā bādhyate /
mṛgatṛṣṇikāyāmiva peyajñānaṃ tadviṣayayāthātmyavijñānena /
tasminbādhite snābhāvikanarthakarītadbhakṣaṇabhojanapravṛttirna bhavati /
viparītajñānanimittāyāḥ pravṛtternivṛttireva, na punaryatnaḥ kāryastadabhāve /
tasmāt pratiṣedhavidhīnāṃ vastuyāthātmyajñānaniṣṭhataiva, na puruṣavyāpāraniṣṭhatāgandho 'pyasti /
tathehāpi paramātmādiyāthātmyajñānavidhīnāṃ tāvanmātraparyavāsanataiva syāt /
tathā tadvijñānasaṃskṛtasya tadviparītārthajñānanimittānāṃ pravṛttīnāmanarthārthatvena jñāyamānatvāt paramātmādiyāthātmyajñānasmṛtyā svābhāvike tannimittavijñāne bādhite 'bhāvaḥ syāt /
nanu kalañjādibhakṣaṇāderanarthārthatvavastuyāthātmyajñānasmṛtyā svābhāvike tadbhakṣyatvādiviṣayaviparītajñāne nivartite tadbhakṣaṇādyanarthapravṛttyabhāvavadapratiṣedhaviṣayatvācchāstravihitapravṛttyabhāvo na yukta iti cet /
na, viparītajñānanimittatvānarthārthatvābhyāṃ tulyatvāt /
kalañjabhakṣaṇādipravṛtteḥ mithyājñānanimittatvam /
anarthārthatvaṃ ca yathā, tathā śāstravihitapravṛttīnāmapi /
tasmāt paramātmayāthātmyavijñānavataḥ śāstravihitapravṛttīnāmapi mithyājñānanimittatvena anarthārthatvena ca tulyatvāt paramātmajñānena viparītajñāne nivartite yukta evābhāvaḥ /
nanu tatra yuktaḥ, nityānāṃ tu kevalaśāstranimittatvāt, anarthārthatvābhāvaccābhāvo na yukta iti cet? na avidyārāgadveṣādidoṣavato vihitatvāt /
yathā svargakāmādidoṣavato darśapūrṇamāsādīni kāmyāni karmāṇi vihitāni tathā sarvānarthabījāvidyādidoṣavatastajjaniteṣṭāniṣṭaprāptiparihārarāgadveṣādidoṣavataśca tatpreritāviśeṣapravṛtteriṣṭāniṣṭaprāptiparihārārthino nityāni karmāṇi vidhīyante, na kevalaṃ śāstranimittānyeva /
na cāgnihotradarśapūrṇamāsacāturmāsyapaśubandhasomānāṃ karmaṇāṃ svataḥ kāmyanityatvavivekosti /
kartṛgatena hi svargādikāmadoṣeṇa kāmārthatā /
tathā avidyādidoṣavataḥ svabhāvaprāpteṣṭāniṣṭaprāptiparihārārthinaḥ tadarthānyeva nityāni iti yuktam, taṃ prati vihitatvāt /
na paramātmayāthātmyavijñānavataḥ śamopāyavyatirekeṇa kiñcitkarma vihitamubhalabhyate /
karmanimittadevatādisarvasādhanavijñānopamardena hyātmajñānaṃ vidhīyate, na copamarditakriyākārakādivijñānasya karmapravṛttirupapadyate /
viśiṣṭakriyāsādhanādijñānapūrvakatvātkriyāpravṛtteḥ /
na hi deśakālādyanavacchinnāsthūladvayādibrahmapatyayadhāriṇaḥ karmāvasaro 'sti /
bhojanādipravṛttyavasaravatsyāditi cet? na, avidyādikevaladoṣanimittatvādbhojanādi pravṛtterāvaśyakatvānupapatteḥ /
na tu tathāniyataṃ kadācitkriyate kadācinna kriyate ceti nityaṃ karmopapadyate /
kevaladoṣanimittatvāttu bhojanādikarmaṇo 'niyatatvaṃ syāt /
doṣodbhavābhibhavayoraniyatatvāt kāmānāmiva kāmyeṣu /
śāstranimittakālādyapekṣatvācca nityānāmaniyatatvānupapattiḥ /
doṣanimittatve satyapi yathā kāmyāgnihotrasya śāstravihitatvāt sāyaṃprātaḥ kālādyapekṣatvamevam /
tadbhojanādipavṛttau niyamavatsyāditi cet? na, niyamasākriyatvāt kriyāyāścaprayojakatvānnāsau jñānasyāpavādakaraḥ /
tasmāt paramātmāyāthātmyajñānavidherapi tadviparītasthūladvaitādijñānanivartakatvāt sāmarthyātsarvakarmapratiṣedhavidhyarthatvaṃ sampadyate;karmapravṛttyabhāvasya tulyatvād yathā pratiṣedhaviṣaye /
tasmāt pratiṣedhavidhivacca vastupratipādanaṃ tatparatvaṃ ca siddhaṃ śāstrasya //1//
START BrhUp 1,3.2
te ha vācam ūcus tvaṃ na udgāyeti |
tatheti tebhyo vāg udagāyat |
yo vāci bhogas taṃ devebhya āgāyat |
yat kalyāṇaṃ vadati tad ātmane |
te 'vidur anena vai na udgātrātyeṣyantīti |
tam abhidrutya pāpmanāvidhyan |
sa yaḥ sa pāpmā yad evedam apratirūpaṃ vadati |
sa eva sa pāpmā

1.3.3

BrhUpBh_1,3.2 te devā haivaṃ viniścitya, vācaṃ vāgabhimāninīṃ devatāmucuruktavantaḥ /
tvaṃ no 'smabhyamudgāyaudgātraṃ karma kuruṣva /
vāgdevatānirvarttyamaugātraṃ kama dṛṣṭavantaḥ, tāmeva ca devatāṃ japamantrābhidhāyām"asato mā sadgamaya"(bṛ.u.1 / 3 / 28) iti /
atra copāsanāyāḥ karmaṇaśca kartṛtvena vāgādaya eva vivakṣyante /
kasmāt? yasmātparamārthatastat kartṛkastadviṣaya eva ca sarvo jñānakarmasaṃvyavahāraḥ /
vakṣyati hi"dhyāyatīva lelāyatīva"ityātmakartṛkatvābhāvaṃ vistarataḥ ṣaṣṭe /
ihāpi cādyāyānte upasaṃhariṣyati avyākṛtādikriyākārakaphalajātam,"trayaṃ vā idaṃ nāma rūpaṃ karma"(1 / 6 / 1) iti avidyāviṣayam /
avyākṛtāttu yatparaṃ paramātmākhyaṃ vidyāviṣayam anāmarūpakarmātmakam"neti neti"(2 / 3 / 6) iti itarapratyākhyānenopasaṃhariṣyati pṛthak /
yastu vāgādisamāhāropādhiparikalpitaḥ saṃsāryātmā taṃ ca vāgādisamāhārapakṣapātinameva darśayiṣyati"etebhyo bhūtebhyaḥ samutthāya tānyevānuvinaśyati"(2 / 4 / 12) iti /
tasmādyuktā vāgādīnāmeva jñānakarmakartṛtvaphalaprāptivivakṣā /
tatheti tathāstviti devairuktā vāktebhyo 'rthibhyor'thāya udakāyadudgānaṃ kṛtavatī /
kaḥ punarasau devebhyor'thāya udgānakarmaṇā vācā nirvartitaḥ kāryaviśeṣaḥ? ityucyate- yo vācī nimittabhūtāyāṃ vāgādisamudāyasya ya upakāro niṣpadyate vadanādivyāpāreṇa, sa eva /
sarveṣāṃ hyasau vāgvadanābhinirvṛtto bhogaḥ phalam /
taṃ bhogaṃ sā tṛṣu pavamāneṣu kṛtvā avaśiṣṭeṣu navasu stotreṣu vācanikamārtvijyaṃ phalaṃ yatkalyāṇaṃ śobhanaṃ vadati varṇānabhinirvartayati tad ātmane mahyameva /
taddhyasādhāraṇaṃ vāgdevatāyāḥ karma yatsamyagvarṇānāmuccāraṇam /
atastadeva viśeṣyate yatkalyāṇaṃ vadatīti /
yattu vadanakāryaṃ sarvasaṃghātopakārātmakaṃ tadyājamānameva /
tatra kalyāṇavadanātmasambandhāsaṅgāvasaraṃ devatāyā randhraṃ pratilamya te vidurasurāḥ, katham? anenodgātrāno 'smānsvābhāvikaṃ jñānaṃ cābhibhūyātītya śāstrajanitakarmajñānarūpeṇa jyotiṣodgātrātmanā atyeṣvantyatigamiṣyanti /
ityevaṃ vijñāya samudgātāramabhidrutyābhigamya svena āsaṅgalakṣaṇena pāpmanāvidhyaṃstāḍitavantaḥ saṃyojitavanta ityarthaḥ /
sa yaḥ sa pāpmā prajāpateḥ pūrvajanmāvasthasya vāci kṣiptaḥ sa eṣa pratyakṣīkriyate /
ko 'sau? yadevamapratirūpamananurūpaṃ śāstrapratiṣiddhaṃ vadati yena prayukto 'sabhyabībhatsānṛtādyanicchannapi vadati /
anena kāryeṇāpratirūpavadanena anugamyamānaḥ prajāpateḥ kāryabhūtāsu prajāsu vāci vartate /
sa evāpratirūpavadanenānumitaḥ sa prajāpatervāci gataḥ pāpmā, kāraṇānuvidhāyi hi kāryamiti //2//
START BrhUp 1,3.3-6
atha ha prāṇam ūcus tvaṃ na udgāyeti |
tatheti tebhyaḥ prāṇa udagāyat |
yaḥ prāṇe bhogas taṃ devebhya āgāyat |
yat kalyāṇaṃ jighrati tad ātmane |
te 'vidur anena vai na udgātrātyeṣyantīti |
tam abhidrutya pāpmanāvidhyan |
sa yaḥ sa pāpmā yad evedam apratirūpaṃ jighrati |
sa eva sa pāpmā

BrhUpBh_1,3.3-6 tathaiva ghrāṇādidevatā udgīthanirvartatvājjapamantraprakāśyā upāsyāśceti kameṇa parīkṣitavantaḥ /
devānāṃ caitanniścitamāsīt- vāgādidevatāḥ kameṇa parīkṣyamāṇāḥ kalyāṇaviṣayaviśeṣātmasambandhāsaṅgahetorāsurapāpmasaṃsargād udgīthanirvartanāsamarthāḥ /
ato 'nabhidheyāḥ"asato mā sadgamaya"ityanupāsyāśca, aśuddhatvāditarāvyāpakatvācceti /
evamu khalvanuktā apyetāstvagādidevatāḥ kalyāṇākalyāṇākāryadarśanādevaṃ vāgādideva, enāḥ pāpmanāvidhyanpāpmanā viddhavanta iti yaduktaṃ tatpāpmabhirupāsṛjanpāpmabhiḥ saṃsargaṃ kṛtavanta ityetat //3-6 //
vāgādidevatā upāsīnā api mṛtyatigamanāyāśaraṇāḥ santo devāḥ krameṇa-
START BrhUp 1,3.7
atha hemam āsanyaṃ prāṇam ūcus tvaṃ na udgāyeti |
tatheti tebhya eṣa prāṇa udagāyat |
te 'vidur anena vai na udgātrātyeṣyantīti |
tam abhidrutya pāpmanāvivyatsan |
sa yathāśmānam ṛtvā loṣṭo vidhvaṃsetaivaṃ haiva vidhvaṃsamānā viṣvañco vineśuḥ |
tato devā abhavan, parāsurā |
bhavaty ātmanā, parāsya dviṣan bhrātṛvyo bhavati ya evaṃ veda

1.3.8

BrhUpBh_1,3.7 athānantaraṃ ha imamityabhinayapradarśanārtham /
āsanyamāsye bhavamāsanyaṃ mukhāntarbilasthaṃ prāṇamūcustvaṃ na udgāyeti /
tathetyevaṃ śaraṇamupagatebhyaḥ sa eṣa prāṇo mukhya udagāyadityādi pūrvavat /
pāpmanāvivyatsanvedhanaṃ kartumiṣṭavantaste ca doṣāsaṃsargiṇaṃ santaṃ mukhyaṃ prāṇam /
svena āsaṅgadoṣeṇa vāgādiṣu labdhaprasarāstadabhyāsānuvṛttyā saṃsrakṣyamāṇā vineśurvinaṣṭā vidhvastāḥ /
kathamiva? iti dṛṣṭānta ucyate- sa yathā sa dṛṣṭānto yathā loke 'śmānaṃ pāṣāṇamṛtvā gatvā prāpya, loṣṭaḥ pāṃsupiṇḍaḥ pāṣāṇacūrṇanāyāśmani nikṣiptaḥ svayaṃ vidhvaṃseta vistraṃseta vicūrṇībhavet, evaṃ haiva yathāyaṃ dṛṣṭānta evameva, vidhvaṃsamānā viśeṣeṇa dhvaṃsamānā viṣvañco nānāgatayo vineśurvinaṣṭā yataḥ, tatastasmādāsuravināśāddevatvapratibandhabhūtebhyaḥ svābhāvikāsaṅgajanitapāpmabhyo viyogād asaṃsargadharmimukhyaprāṇāśrayabalād devā vāgādayaḥ prakṛtā abhavat /
kimabhavan? svaṃ devatārūpamagnyādyātmakaṃ vakṣyamāṇam /
pūrvamaṣyagnyādyātmana eva santaḥ svābhāvikena pāpmanā tiraskṛtavijñānāḥ piṇḍamātrābhimānā āsan /
te tatpāpmaviyogādujjhitvā piṇḍamātrābhimānaṃ śāstrasamarpitavāgādyagnyādyātmābhimānā babhūvurityarthaḥ /
kiñca te pratipakṣabhūtā asurāḥ parābhavannityanuvartate /
parābhūtā vinaṣṭā ityarthaḥ /
yathā purākalpena varṇitaḥ pūrvayajamāno 'tikrāntakālikaḥ etāmevākhyāyikārūpāṃ śrutiṃ dṛṣṭvā tenaiva krameṇa vāgādidevatāḥ parīkṣya, tāścāpohyāsaṅgapāpmāspadadoṣavattvenādoṣāspadaṃ mukhyaṃ prāṇamātmatvenopagamya vāgādyādhyātmikapiṇḍamātraparicchinnātmābhimānaṃ hitvā vairājapiṇḍābhimānaṃ vāgādyagnyādyātmaviṣayaṃ vartamānaprajāpatitvaṃ śāstraprakāśitaṃ pratipannaḥ, tathaivāyaṃ yajamānastenaiva vidhinā bhavati prajāpatisvarūpeṇātmanā /
parā cāsyā prajāpatitvapratipakṣabhūtaḥ pāpmā dviṣanbhrātṛvyo bhavati /
yato 'dveṣṭāpi bhavati kaścid bhrātṛvyo bharatāditulyaḥ, yastvindriyaviṣayāsaṅgajanitaḥ pāpmā bhrātṛvyo dveṣṭā ca, pāramārthikātmasvarūpatiratiraskaraṇahetutvāt sa ca parābhavati viśīryate loṣṭavātprāṇapariṣvaṅgāt /
kasyaitatphalam? ityāha- ya evaṃ veda /
yathoktaṃ prāṇamātmatvena pratipadyate pūrvayajamānavadityarthaḥ //7//
phalamupasaṃhṛtyādhunākhyāyikārūpamevāśrityāha- kasmāccahetorvāgādīnmuktā mukhya eva prāṇa ātmatvenāśrayitavyaḥ? iti tadupapattinirūpaṇāya yasmādayaṃ vāgādīnāṃ piṇḍādīnāṃ ca sādhāraṇa ātmā, ityetamarthamākhyāyikayā darśayantyāha śrutiḥ-
START BrhUp 1,3.8
te hocuḥ -- kva nu so 'bhūd yo na ittham asakteti |
ayam āsye 'ntar iti |
so 'yāsya āṅgiraso 'ṅgānāṃ hi rasaḥ

1.3.9

BrhUpBh_1,3.8 te prajāpatiprāṇā mukhyena prāṇena pariprāpitadevasvarūpā hocuruktavantaḥ phalāvasthāḥ /
kim? ityāha- kva nviti vitarke /
kva nu kasminnu so 'bhūt /
kaḥ? yo no 'smānitthamevamasakta sañjitavāndevabhāvamātmatvenopagamitavān /
smaranti hi loke kenacidupakṛtā upakāriṇam /
lokavadeva smaranto vicārayamāṇāḥ kāryakaraṇasaṃghāte ātmanyevopalabdhavantaḥ /
katham? ayamāsye 'ntariti, āsye mukhe ya ākāśastasminnantarayaṃ pratyakṣo vartata iti /
sarvo hi loko vicāryādhyavasyati, tathā devāḥ /
yasmādayamantarākāśe vāgādyātmatvena viśeṣamanāśritya vartamāna upalabdho devaiḥ, tasmātsaprāṇo 'yāsyo viśeṣānāśrayācca asakta sañjitavānvāgādīn /
ata evāṅgirasa ātmā kāryakaraṇānām /
kathamāṅgirasaḥ? prasiddhaṃ hyetadaṅgānāṃ kāryakaraṇalakṣaṇānāṃ rasaḥ sāra ātmetyarthaḥ /
kathaṃ punaraṅgarasatvam? tadapāye śoṣaprāpteriti vakṣyāmaḥ /
yasmāccāyamaṅgarasatvādviśeṣāmāśritatvācca kāryakaraṇānāṃ sādhāraṇa ātmā viśuddhaśca, tasmādvāgādīnapāsya prāṇa evātmatvenāśrayitavya iti vākyārthaḥ /
ātmā hyātmatvenopagantavyo 'viparītabodhācchreyaḥprāpteḥ, viparyaye svāniṣṭaprāptidarśanāt //8//
syānmataṃ prāṇasya viśuddhirasiddheti /
nanu parihṛtametadvāgādīnāṃ kalyāṇavadanādyāsaṅgavatprāṇasya āsaṅgāspadatvābhāvena /
vāḍham, kiṃ tvāṅgirasatvena vāgādīnāmātmatvoktyā vāgādidvāreṇa śavasṛṣṭitatspṛṣṭerivāśuddhatā śaṅkyate- ityāha- śuddha eva praṇaḥ /
kutaḥ?
START BrhUp 1,3.9
sā vā eṣā devatā dūr nāma |
dūraṃ hy asyā mṛtyur |
dūraṃ ha vā asmān mṛtyur bhavati ya evaṃ veda

1.3.10

BrhUpBh_1,3.9 sā vā eṣā devatā dūrnāma /
yaṃ prāṇaṃ prāpyāśmānamiva loṣṭavadvidhvastā asurāstaṃ parāmṛśati seti /
saivaiṣā yeyaṃ vartamānayajamānaśarīrasthā devairnirdhāritā"ayamāsye 'ntaḥ"iti /
devatā ca sā syāt, upāsanakriyāyāḥ karmabhāvena guṇabhūtatvāt /
yasyātmā dūrnāma dūrityevaṃ khyātā /
nāmaśabdaḥ khyāpanaparyāyaḥ /
tasmātprasiddhāsyā viśuddhidūrnāmatvāt /
kutaḥ punardūrnāmatvam? ityāha- dūraṃ dūreḥ hi yasmādasyāḥ prāṇadevatāyāḥ mṛtyurāsaṅgalakṣaṇaḥ pāpmā /
asaṃśleṣadharmitvātprāṇasya samīpasthāsyāpi dūratā mṛtyostasmād dūrityevaṃ khyātiḥ, evaṃ prāṇasya viśuddhirjñāpitā /
viduṣaḥ phalamucyate- dūraṃ ha vā asmānmṛtyurbhavati /
asmādevaṃvidaḥ, ya evaṃ veda tasmādevamiti prakṛtaṃ viśuddhiguṇopetaṃ prāṇamupāsta ityarthaḥ /
upāsanaṃ nāma upāsyārthavāde yathā devatādisvarūpaṃ śrutyā jñāpyate tathā manasopagamya āsanaṃ cintanaṃ laukikapratyayāvyavadhānena yāvattaddevatādisvarūpātmābhimānābhivyaktiriti laukikātmābhimānavat /
"devo bhūtvā devānapyeti" (bṛ.u.4 / 1 / 2) "kindevato 'syāṃ prācyāṃ diśyasi" (bṛ.u.3 / 9 / 20) ityevamādiśrutibhyaḥ //9//
sā vā eṣā devatā dūraṃ ha vā asmānmṛtyurbhavatītyuktam /
kathaṃ punarevaṃvido dūraṃ mṛtyurbhavati? ityucyate- evaṃvittvavirodhāt /
indriyaviṣayasaṃsargāsaṅgajo hi pāpmā prāṇātmābhimānino hi virudhyate, vāgādiviśeṣātmābhimānahetutvāt svābhāvikājñānahetutvācca /
śāstrajanito hi prāṇātmābhimānaḥ /
tasmādevaṃvidaḥ pāpmā dūraṃ bhavatīti yuktaṃ virodhāt /
tadetatpradarśayati-
START BrhUp 1,3.10
sā vā eṣā devataitāsāṃ devatānāṃ pāpmānaṃ mṛtyum apahatya yatrāsāṃ diśām antas tad gamayāṃ cakāra |
tad āsāṃ pāpmano vinyadadhāt |
tasmān na janam iyān nāntam iyān net pāpmānaṃ mṛtyum anvavāyānīti

1.3.11

BrhUpBh_1,3.10 sā vā eṣā devatetyuktārtham /
etāsāṃ vāgādīnāṃ devatānāṃ pāpmānaṃ mṛtyuṃ svābhāvikājñānaprayuktendriyaviṣayasaṃsargāsaṅgajanitena hi pāpmanā sarvo mriyate, sa hyato mṛtyuḥ, taṃ prāṇātmābhimānamātratayaiva prāṇo 'pahantetyucyate /
virodhādeva tu pāpmaivaṃvido dūraṃ gato bhavati /
kiṃ punaścakāra devatānāṃ pāpmānaṃ mṛtyumapahatya? ityucyate- yatra yasminnāsāṃ prācyādīnāṃ diśāmanto 'vasānaṃ tattatra gamayāñcakāra gamanaṃ kṛtavānityetat /
nanu nāsti diśāmantaḥ kathamantaṃ gamitavān? ityucyate- śrautavijñānavajjanāvadhinimittakalpitatvāddiśāṃ tadvirodhijanāvyuṣita eva deśo diśāmantaḥ, deśānto 'raṇyamiti yadvadityadoṣaḥ /
tattatra gamayitvā āsāṃ devatānām, pāpmana iti dvitīyābahuvacanam, vinyadadhādvividhaṃ nyagbhāvenadadhātsthāpitavatī prāṇadevatā /
prāṇātmābhimānaśūnyeṣu antyajaneṣviti sāmarthyāt /
indriyasaṃsargajo hi sa iti prāṇyāśrayatāvagamyate /
tasmāttamantyaṃ janaṃ neyānna gacchetsambhāṣaṇadarśanādibhirna saṃsṛjet /
tatsaṃsarge pāpmanā saṃsargaḥ kṛtaḥ syātpāpmāśrayo hi saḥ /
tajjananivāsaṃ cāntaṃ digantaśabdavācyaṃ neyājjanaśūnyamapi, janamapi taddeśaviyuktamityabhiprāyaḥ /
nediti paribhayārthe nipātaḥ /
itthaṃ janasaṃsarge pāpmānaṃ mṛtyumanvavāyānīti /
anu ava ayānītyanugaccheyamiti, evaṃ bhīto na janamantaṃ ceyāditi pūrveṇa sambandhaḥ //10//
START BrhUp 1,3.11
sā vā eṣā devataitāsāṃ devatānāṃ pāpmānaṃ mṛtyum apahatyāthainā mṛtyum atyavahat

1.3.12

BrhUpBh_1,3.11 sā vā eṣā devatā, tadetatprāṇātmajñānakarmaphalaṃ vāgādīnāmagnyādyātmatvamucyate /
athainā mṛtyumatyavahat tasmādādhyātmikaparicchedakaraḥ pāpmā mṛtyuḥ prāṇātmavijñānenapahatastasmātsaprāṇo 'pahantā pāpmano mṛtyoḥ /
tasmātsa eva prāṇa enā vāgādidevatāḥ prakṛtaṃ pāpmānaṃ mṛtyumatītya avahatprāpayatsvaṃ svamaparicchinnamagnyādidevātātmarūpam //11//
START BrhUp 1,3.12
sā vai vācam eva prathamām atyavahat |
sā yadā mṛtyum atyamucyata so 'gnir abhavat |
so 'yam agniḥ pareṇa mṛtyum atikrānto dīpyate

1.3.13

BrhUpBh_1,3.12. sa vai vācameva prathamāmatyavahat /
sa prāṇo vācameva prathamāṃ pradhānāmityetat /
udgīthakarmaṇītarakaraṇāpekṣayā sādhakatamatvaṃ prādhānyaṃ tasyāḥ /
tāṃ prathamāmatyavahadvahanaṃ kṛtavān /
tasyāḥ punarmṛtyumatītyoḍhāyāḥ kiṃ rūpam? ityucyate- sā vāgyadā yasminkāle pāpmānaṃ mṛtyum atyamucyatātītyāmucyata mocitā svayameva, tadāsognirabhavat /
sā vākpūrvamapyagnireva satī mṛtyuviyoge 'pyagnirevābhavat /
etāvāṃstu viśeṣo mṛtyuviyoge /
soyamatikrānto 'gniḥ pareṇamṛtyuṃ parastānmṛtyordīpyate /
prāṅmokṣānmṛtyupratibaddho adhyātmavāgātmanā nedānīmiva dīptimānāsīt, idānīṃ tu mṛtyuṃ pareṇa dīpyate mṛtyuviyogāt //12//
START BrhUp 1,3.13
atha prāṇam atyavahat |
sa yadā mṛtyum atyamucyata sa vāyur abhavat |
so 'yaṃ vāyuḥ pareṇa mṛtyum atikrāntaḥ pavate

1.3.14

BrhUpBh_1,3.13 tathā prāṇo ghrāṇam- vāyurabhavat /
sa tu pavate mṛtyuṃ pareṇātikrāntaḥ /
sarvamanyaduktārtham //13//
START BrhUp 1,3.14
atha cakṣur atyavahat |
tad yadā mṛtyum atyamucyata sa ādityo 'bhavat |
so 'sāv ādityaḥ pareṇa mṛtyum atikrāntas tapati

1.3.15

BrhUpBh_1,3.14 tathā cakṣurādityo 'bhavatsa tu tapati //14//
START BrhUp 1,3.15
atha śrotram atyavahat |
tad yadā mṛtyum atyamucyata tā diśo 'bhavan |
tā imā diśaḥ pareṇa mṛtyum atikrāntāḥ

1.3.16

BrhUpBh_1,3.15 tathā śrotraṃ diśo 'bhavat /
diśaḥ prācyādivibhāgenāvasthitāḥ //15//
START BrhUp 1,3.16
atha mano 'tyavahat |
tad yadā mṛtyum atyamucyata sa candramā abhavat |
so 'sau candraḥ pareṇa mṛtyum atikrānto bhāti |
evaṃ ha vā enam eṣā devatā mṛtyum ativahati ya evaṃ veda

1.3.17

BrhUpBh_1,3.16 manaścandramā bhāti /
yathā pūrvayajamānaṃ vāgādyagnyādibhāvena mṛtyumatyavahat, evamenaṃ vartamānayajamānamapi ha vā eṣā prāṇadevatā mṛtyumativahati vāgādyagnyādibhāvena /
evaṃ yo vāgādipañcakaviśiṣṭaṃ prāṇaṃ veda /
"taṃ yathā yathopāsate tadeva bhavati"iti śruteḥ //16//
START BrhUp 1,3.17
athātmane 'nnādyam āgāyat |
yad dhi kiñcānnam adyate 'nenaiva tad adyate |
iha pratitiṣṭhati

1.3.18

BrhUpBh_1,3.17 yathā vāgādibhirātmārthamāgānaṃ kṛtaṃ tathā mukhyo 'pi prāṇaḥ sarvaprāṇasādhāraṇaṃ prājāpatyaphalamāgānaṃ kṛtvā triṣu pamāneṣu, athānantaraṃ śiṣṭeṣu navasu, stotreṣu, ātmane ātmārthamannādyamannaṃ ca tadādyaṃ cānnādyamāgāyat /
kartuḥ kāmasaṃyogo vācanika ityuktam /
kathaṃ punastadannādyaṃ prāṇenātmārthamāgītamiti gamyate? ityatra hetumāha- yatkiñceti sāmānyānnamātraparāmarśārthaḥ /
hīti hetau /
yasmālloke prāṇibhiryadkiñcidannamadyatebhakṣyate tadanenaiva /
ana iti prāṇasyākhyā prasiddhā anaḥ śabdaḥ sāntaḥ śakaṭavācī, yastvanyaḥ svarāntaḥ sa prāṇaparyāyaḥ /
prāṇenaiva tadadyata ityarthaḥ /
kiñca na kevalaṃ prāṇenādyata evānnādyam, tasmiñcharīrākārapariṇate 'nnādya iha pratitiṣṭhati prāṇaḥ /
tasmātprāṇenātmanaḥ pratiṣṭhārthamāgītamannādyam /
yadapi prāṇenānnādanaṃ tadapi pratiṣṭhārthameveti na vāgādiṣviva kalyāṇasaṅgajapātmasambhavaḥ prāṇe 'sti //17//
nanvavadhāraṇamayuktaṃ prāṇenaiva tadadyata iti, vāgādīnāmapi annanimittopakāradarśanāt /
naiṣa doṣaḥ, prāṇadvāratvāttadupakārasya /
kathaṃ prāṇadvārako 'nnakṛtau vāgādīnāmupakāra ityetamarthaṃ pradarśayannāha-
START BrhUp 1,3.18
te devā abruvan |
etāvad vā idaṃ sarvaṃ yad annam |
tad ātmana āgāsīḥ |
anu no 'sminn anna ābhajasveti |
te vai mābhisaṃviśateti |
tatheti taṃ samantaṃ pariṇyaviśanta |
tasmād yad anenānnam atti tenaitās tṛpyanti |
evaṃ ha vā enaṃ svā abhisaṃviśanti bhartā svānāṃ śreṣṭhaḥ puraetā bhavaty annādo 'dhipatir ya evaṃ veda |
ya u haivaṃvidaṃ sveṣu pratir bubhūṣati na haivālaṃ bhāryebhyo bhavati |
atha ya evaitam anubhavati yo vaitam anu bhāryān bubhūrṣati sa haivālaṃ bhāryebhyo bhavati

1.3.19

BrhUpBh_1,3.18 te vāgādayo devāḥ, svaviṣayadyotanāddevāḥ, abruvannuktavanto mukhyaṃ prāṇam idametāvannāto 'dhikamasti /
vā iti smaraṇārthaḥ /
idaṃ tatsarvametāvadeva, kim? yadannaṃ prāṇasthitikaramadyate loke tatsarvamātmana ātmārthamāgāsīḥ āgītavānasi āgānenātmasātkṛtamityarthaḥ /
vayaṃ cānnamantareṇa sthātuṃ notsāmahe /
ato 'nu paścānnosmānasminnanne ātmārthe tavānne ābhajasva ābhājayasva /
ṇico 'śravaṇaṃ chāndasam /
asmāṃścānnabhāginaḥ kuru /
itara āha- te yūyaṃ yadyannārthino vai, mā māmabhisaṃviśata samantato māmābhimukhyena niviśata /
ityevamuktavati prāṇe tathetyevamiti, taṃ prāṇaṃ pariveṣṭya niviṣṭavanta ityarthaḥ /
tathā niviṣṭānāṃ prāṇānujñayā teṣāṃ prāṇe naivādyamānaṃ prāṇasthitikaraṃ sadannaṃ tṛptikaraṃ bhavati na svātantryeṇa /
tasmādyuktamevāvadhāraṇam anenaiva tadadyata iti /
tadeva cāha- tasmādyasmātprāṇāśrayatayaiva prāṇānujñayābhisanniviṣṭā vāgādidevatāḥ tasmādyadannamanena prāṇenātti lokastenānnenaitā vāgādyāstṛpyanti /
vāgādyāśrayaṃ prāṇaṃ yo veda vāgādayaśca pañca prāṇāśrayā iti tamapyevamevaṃ ha vai svā jñātasya abhisaṃviśanti vāgādaya iva prāṇam /
jñātīnāmāśrayaṇīyo bhavatītyabhiprāyaḥ /
abhisanniviṣṭānāṃ ca svānāṃ prāṇavadeva vāgādīnāṃ svānnena bhartā bhavati /
tathā śreṣṭhaḥ puro 'grata etā gantā bhavati vāgādīnāmiva prāṇaḥ /
tathānnādo 'nāmayāvītyarthaḥ /
adhipatiradhiṣṭhāya ca pālayitā svatantraḥ patiḥ prāṇavadeva vāgādīnām /
ya evaṃ prāṇaṃ veda tasyaitadyathoktaṃ phalaṃ bhavati /
kiñca ya u haivaṃvidhaṃ prāṇavidaṃ prati sveṣu jñātīnāṃ madhye pratiḥ pratikūlo bubhūrṣati pratispardhī bhavitumicchati, sosurā iva, prāṇapratispardhino na haivālaṃ na paryāpto bhāryebhyo bharaṇīyebhyo bhavati bhartumityarthaḥ /
atha punarya evaṃ jñātīnāṃ madhye evaṃvidaṃ vāgādaya iva prāṇam anu anugato bhavati, yo vaitamevaṃvidamanvevānuvartayanneva ātmīyānbhāryān bubhūrṣati bhartumicchati, yathaiva vāgādayaḥ prāṇānuvṛttyātmabubhūrṣava āsan /
sa haivālaṃ paryāpto bhāryebhyo bharaṇīyebhyo bhavati bhartuṃ netaraḥ svatantraḥ /
sarvametatprāṇaguṇavijñānaphalamuktam //18//
kāryakaraṇānāmātmatvapratipādanāya prāṇasyāṅgirasatvamupanyastaṃ so 'yāsya āṅgirasa iti /
asmāddhetorayamāṅgirasa ityāṅgirasatve heturnoktaḥ /
taddhetusiddhyarthamārabhyate, taddhetusiddhyāyattaṃ hi kāryāṇātmatva prāṇasya /
anantaraṃ ca vāgādīnāṃ prāṇādhīnatoktā sā ca kathamupapādanīyā? ityāha-
START BrhUp 1,3.19
so 'yāsya āṅgiraso 'ṅgānāṃ hi rasaḥ |
prāṇo vā aṅgānāṃ rasaḥ |
prāṇo hi vā aṅgānāṃ rasaḥ |
tasmād yasmāt kasmāccāṅgāt prāṇa utkrāmati tad eva tac chuṣyati |
eṣa hi vā aṅgānāṃ rasaḥ

1.3.20

BrhUpBh_1,3.19 so 'yāsya āṅgirasa ityādi yathopanyastamevopādīyate uttarārtham'prāṇo vā aṅgānāṃ rasaḥ'ityevamantaṃ vākyaṃ yathāvyākhyārthameva punaḥ smārayati /
katham? 'prāṇo vā aṅgānāṃ rasaḥ'iti /
'prāṇo hi'-hiśabdaḥ prasiddhau- aṅgānāṃ rasaḥ /
prasiddhametatprāṇasyāṅgarasatvaṃ na vāgādīnām /
tasmādyuktaṃ prāṇo vā iti smāraṇam /
kathaṃ punaḥ prasiddhatvam? ityata āha /
tasmācchabda upasaṃhārārtha uparitvena sambadhyate /
yasmādyato 'vayavātkasmādanuktaviśeṣāt, yasmātkasmādyataḥ kutaścicca aṅgāccharīrāvayavādaviśeṣitātprāṇa utkrāmatyapasarpati tadeva tatraiva tadaṅgaṃ śuṣyati nīrasaṃ bhavati śoṣamupaiti /
tasmādeṣa hi vā aṅgānāṃ rasaḥ ityupasaṃhāraḥ /
ataḥ kāryakaraṇānāmātmā prāṇa ityetatsiddham /
ātmāpāye hi śeṣo maraṇaṃ syāttasmāttena jīvanti prāṇinaḥ sarve /
tasmādapāsya vāgādīnprāṇa evopāsya iti samudāyārthaḥ //19//
na kevalaṃ kāryakaraṇayorevātmā prāṇo rūpakarmabhūtayoḥ /
kiṃ tarhi? ṛgyajuḥsāmnāṃ nāmabhūtānāmātmeti sarvātmakatayā prāṇaṃ stuvanmahīkarotyupāsyatvāya-
START BrhUp 1,3.20
eṣa u eva bṛhaspatiḥ |
vāg vai bṛhatī |
tasyā eṣa patis tasmād u bṛhaspatiḥ

1.3.21

BrhUpBh_1,3.20 eṣa u eva prakṛta āṅgiraso bṛhaspatiḥ /
kathaṃ bṛhaspatiḥ? ityucyate- vāgvai bṛhatī bṛhatīcchandaḥ ṣaṭtriṃśadakṣarā /
anuṣṭupca vāk /
katham? "vāgvā anuṣṭup"(nṛsi.pū.1 / 1) iti śruteḥ /
sā ca vāganuṣṭubbṛhatyāṃ chandasyantarbhavati /
ato yuktaṃ vāgvai bṛhatīti prasiddhavadvaktum /
bṛhatyāṃ ca sarvā ṛco 'ntarbhavanti prāṇasaṃstutatvāt /
"prāṇo bṛhatī prāṇa ṛca ityeva vidyāt"iti śrutyantarāt /
vāgātmatvāccarcā prāṇe 'ntarbhāvaḥ /
tatkatham? ityāha- tasyā vāco bṛhatyā ṛca eṣa prāṇaḥ patiḥ /
tasyā nirvartakatvāt /
kauṣṭhyāgnipreritamārutanirvartyā hi ṛk /
pālanādvā vācaḥ patiḥ /
prāṇena hi pālyate vāk /
aprāṇasya śabdoccāraṇasāmarthyābhāvāt /
tasmā bṛhaspatirṛcāṃ prāṇa ātmetyarthaḥ //20//
tathā yajuṣām /
katham?
START BrhUp 1,3.21
eṣa u eva brahmaṇaspatiḥ |
vāg vai brahma |
tasyā eṣa patis tasmād u brahmaṇaspatiḥ

1.3.22

BrhUpBh_1,3.21 eṣa u eva brahmaṇaspatiḥ /
vāgvai brahma, brahma yajuḥ, tacca vāgviśeṣa eva /
tasyā vāco yajuṣo brahmaṇa eṣa patistasmādu brahmaṇaspatiḥ pūrvavat /
kathaṃ punaretadavagamyate bṛhatībrahmaṇorṛgyajuṣṭvaṃ na punaranyārthatvam? ityucyate- vāco 'nte sāmasāmānādhikaraṇyanirdeśāt"vāgvai sāma"(1 / 3 / 22) iti /
tathā ca'vāgvai bṛhatī' 'vāgvai brahma'iti ca vāksamānādhikaraṇayorṛgyajuṣṭvaṃ yuktam /
pariśeṣācca- sāmni abhihite ṛgyajuṣī eva pariśiṣṭe /
vāgviśeṣatvācca- vāgviśeṣo hi ṛgyajuṣī /
tasmāt tayorvācā samānādhikaraṇatā yuktā /
aviśeṣaprasaṅgācca- sāmodgītha iti ca spaṣṭaṃ viśeṣābhidhānatvam, tathā bṛhatībrahmaśabdayorapi viśeṣābhidhānatvaṃ yuktam /
anyathā anirdhārita viśeṣayorānarthakyāpatteśca viśeṣābhidhānasya vāṅmātratve cobhayatra paunaruktyāt /
ṛgyajuḥsāmodgīthaśabdānāṃ ca śrutiṣvevaṅkramadarśanāt //21//
START BrhUp 1,3.22
eṣa u eva sāma |
vāg vai sāmaiṣa sā cāmaś ceti tat sāmnaḥ sāmatvam |
yad v eva samaḥ pluṣiṇā samo maśakena samo nāgena sama ebhis tribhir lokaiḥ samo 'nena sarveṇa tasmād v eva sāma |
aśnute sāmnaḥ sāyujyaṃ salokatām |
ya evam etat sāma veda

1.3.23

BrhUpBh_1,3.22 eṣa u eva sāma /
katham? ityāha vāgvai sā yatkiñcitstrīśabdābhidheyaṃ sā vāk /
sarvastrīśabdābhidheyavastuviṣayo 'maḥ śabdaḥ /
"kena me paiṃsnāni nāmānyāpnoṣīti, prāṇeneti brūyātkena me strīnāmānīti vācā"(kauṣī.u 1 / 7) iti śrutyantarāt vākprāṇābhidhānabhūto 'yaṃ sāmaśabdaḥ, tathā prāṇanirvartyasvarādisamudāyamātraṃ gitiḥ sāmaśabdenābhidhīyate;ato na prāṇavāgvyatirekeṇa sāmanāmāsti kiñcit, svaravarṇādeśca prāṇanirvartyatvātprāṇatantratvācca /
eṣa u eva prāṇaḥ sāma /
yasmātsāma sāmeti vākprāṇātmakam- sā cāmaśceti, tattasmātsāmno gītirūpabhya svarādisamudāyasya sāmatvaṃ tatpragītaṃ bhuvi /
yad u eva samastulyaḥ sarveṇa vakṣyamāṇena prakāreṇa, tasmādvā sāmetyanena sambandhaḥ /
vāśabdaḥ sāmaśabdalābhanimittaprakārāntaranirdeśasāmarthyalabhyaḥ /
kena punaḥ prakāreṇa prāṇasya tulyatvam? ityucyate- samaḥ pluṣiṇā puttikāśarīreṇa samo maśakena maśakaśarīreṇa, samo nāgena hastiśarīreṇa, sama ebhistribhirlokaistrailokyaśarīreṇa prājāpatyena, samo 'nena jagadrūpeṇa hairaṇyagarbheṇa /
puttikādiśarīreṣu gotvādivatkārtsnyena parisamāpta iti samatvaṃ prāṇasya;na punaḥ śarīramātraparimāṇenaiva, amūrtatvātsarvagatatvācca /
na ca ghaṭaprāsādādipradīpavatsaṃkocavikāsitayā śarīre tāvanmātraṃ samatvam /
"ta ete sarva eva samāḥ sarve 'nantāḥ"(bṛha.u.1 / 5 / 13) iti śruteḥ /
sarvagatasya tu śarīraparimāṇavṛttilābho na virudhyate /
evaṃ samatvātsāmākhyaṃ prāṇaṃ veda yaḥśratiprakāśitamahacvaṃ taspaitatphalam-aśnute vyāpnoti sāmnaḥ prāṇasya sāyujyaṃ sayugbhāvaṃ samānadehendriyābhimānatvam, sālokyaṃ samānalophatāṃ vā bhāvanāviśeṣataḥ, ya evametadyathoktaṃ sāma prāṇaṃ veda-ā prāṇātmābhimānābhivyakterupāste ityarthaḥ //22//
START BrhUp 1,3.23
eṣa u vā udgīthaḥ |
prāṇo vā ut prāṇena hīdaṃ sarvam uttabdham |
vāg eva gīthā |
uc ca gīthā ceti |
sa udgīthaḥ

1.3.24

BrhUpBh_1,3.23 eṣa u vā udgīthaḥ /
udgītho nāma sāmāvayavo bhaktiviśeṣo nodgānam, sāmādhikārāt /
kathamudgīthaḥ prāṇaḥ? prāṇo vā utprāṇena hi yasmādidaṃ sarvaṃ jagaduttabdhamūrdhvaṃ stabdhamuttambhitaṃ vidhṛtamityarthaḥ /
uttabdhārthāvadyotako 'yamucchabdaḥ prāṇaguṇābhidhāyakaḥ, tasmādutprāṇaḥ /
vāgeva gīthāśabdaviśeṣatvādudgīthabhakteḥ /
gāyateḥ śabdārthatvātsā vāgeva /
na hyudgīthabhakteḥśabdavyatirekeṇa kiñcidrūpamutprekṣyate /
tasmādyuktamavadhāraṇaṃ vāgeva gītheti /
ucca prāṇo gīthā ca prāṇatantrā vāgityubhayamekena śabdenābhidhīyate sa udgīthaḥ //23//
START BrhUp 1,3.24
tad dhāpi brahmadattaś caikitāneyo rājānaṃ bhakṣayann uvāca |
ayaṃ tyasya rājā mūrdhānaṃ vipātayatād yad ito 'yāsya āṅgiraso 'nyenodagāyad iti |
vācā ca hy eva sa prāṇena codagāyad iti

1.3.25

BrhUpBh_1,3.24 taddhāpi tattatraitasminnukter'the hāpyākhyāyikāpi śrūtaye hasma /
brahmadatto nāmataḥ cikitānasyāpatyaṃ caikitānastadapatyaṃ yuvā caikitāneyaḥ, rājānaṃ yajñe somaṃ bhakṣayannuvāca /
kim? ayaṃ camasastho mayābhakṣyamāṇo rājā tyasya tasya mamānṛtavādino mūrdhānaṃ śiro vipātayatādvispaṣṭaṃ pātayatu /
torayaṃ tātaṅṅādeśaḥ āśipi loṭ, vipātayatāditi /
yadyahamanṛtavādī syāmityarthaḥ /
kathaṃ punaranṛtavāditvaprāptiḥ? ityucyate-yadyadīto 'smātprakṛtāt prāṇādvāksaṃyuktāt, ayāsyaḥ-mukhyaprāṇābhidhāyakena ayāsyāṅgirasaśabdenābhidhīyate viśvasṛjāṃ pūrvarṣīṇāṃ satre udrātāso 'nyena devatāntareṇa vākprāṇavyatiriktenodagāyadudgānaṃ kṛtavān, tato 'hamanṛtavādī syām, tasya mama devatā viparītapratipatturmūrdhānaṃ vipātayatu, ityevaṃ śapathaṃ cakāreti vijñāne pratyayadārḍhyakartavyatāṃ darśayati /
tamimamākhyāyikānirdhāritamarthaṃ svena vacasopasaṃharati śrutiḥ-vācā ca prāṇapradhānayā prāṇena ca svasyātmabhūtena so 'yāsya āṅgirasa udgātodagāyadityeṣor'tho nirdhāritaḥ śapathena //24//
START BrhUp 1,3.25
tasya haitasya sāmno yaḥ svaṃ veda bhavati hāsya svam |
tasya vai svara eva svam |
tasmād ārtvijyaṃ kariṣyan vāci svaram iccheta |
tayā vācā svarasampannayārtvijyaṃ kuryāt |
tasmād yajñe svaravantaṃ didṛkṣanta eva |
atho yasya svaṃ bhavati |
bhavati hāsya svaṃ ya evam etat sāmnaḥ svaṃ veda

1.3.26

BrhUpBh_1,3.25 tasyeti prakṛtaṃ prāṇamabhisamvadhnāti /
haitasyeti mukhyaṃ vyapadiśatyabhinayena /
sāmnaḥ sāmaśabdavācyasyaprāṇasyayaḥsvaṃ dhanaṃ veda, tasya ha kiṃ syāt? bhavati hāsyasvam /
phalena pralobhyābhimukhīkṛtya śuśrūṣave āha-tasya vai sāmnaḥ svara eva svam /
svara iti kaṇṭhagataṃ mādhuryaṃ tadevāsya svaṃ vibhūṣaṇam /
tena hi bhūṣitamṛddhimallakṣyataudgānam /
yasmādevaṃ tasmādārtvijyaṃ ṛtvikkarmodgānaṃ kariṣyanvāci viṣaye vāci vāgāśritaṃ svaramiccheta icchet sāmno dhanavattāṃ svareṇa cikīrṣurudgātā /
idaṃ tu prāsaṅgikaṃvidhīyate;sāmnaḥ sausvaryeṇa svaravacvapratyayekartavye icchāmātreṇa sausvaryaṃ na bhavatīti dantadhāvanatailapānādi sāmarthyātkartavyamityarthaḥ /
tathaivaṃ saṃskṛtayā vācā svarasampannayārtvijyaṃ kuryāt /
tasmādyasmātsāmnaḥ svabhūtaḥ svarastena svena bhūṣitaṃ sāma ato yajñe svaravantamudgātāraṃ didṛkṣanta eva draṣṭumicchanta eva dhanināmava laukikāḥ /
prasiddhaṃ hi loke 'tho api yasya svaṃ dhanaṃ bhavati taṃ dhaninaṃ didṛkṣante iti siddhasya guṇavijñānaphalasambandhasya upasaṃhāraḥ kriyate- bhavati hāsya svaṃ ya evametatsāmnaḥ svaṃ vedeti //25//
athānyo guṇaḥ suvarṇavattālakṣaṇo vidhīyate /
asāvapi sausvaryameva /
etāvānviśeṣaḥ- pūrvaṃ kaṇṭhagatamādhuryamidaṃ tu lākṣaṇikaṃ suvarṇaśabdavācyam /
START BrhUp 1,3.26
tasya haitasya sāmno yaḥ suvarṇaṃ veda bhavati hāsya suvarṇam |
tasya vai svara eva suvarṇam |
bhavati hāsya suvarṇaṃ ya evam etat sāmnaḥ suvarṇaṃ veda

1.3.27

BrhUpBh_1,3.26 tasya haitasya sāmno yaḥ suvarṇaṃ veda bhavati hāsya suvarṇam /
suvarṇa śabdasāmānyātsvarasuvarṇayoḥ lokikameva suvarṇaṃ guṇavijñānaphalaṃ bhavatītyarthaḥ /
tasya vai svara eva suvarṇam /
bhavati hāsya suvarṇaṃ ya evametatsāmnaḥ suvarṇaṃ vedeti pūrvavatsarvam //26//
tathā pratiṣṭhāguṇaṃ vidhitsannāha-
START BrhUp 1,3.27
tasya haitasya sāmno yaḥ pratiṣṭhāṃ veda prati ha tiṣṭhati |
tasya vai vāg eva pratiṣṭhā |
vāci hi khalv eṣa etat prāṇaḥ pratiṣṭhito gīyate |
anna ity u haika āhuḥ

1.3.28

BrhUpBh_1,3.27 tasya haitasya sāmno yaḥ pratiṣṭhāṃ veda /
pratitiṣṭhatyasyāmiti pratiṣṭhā vāktāṃ pratiṣṭhāṃ sāmno guṇaṃ yo veda sa pratitiṣṭhati ha /
"taṃ yathā yathopāsate"iti śrutestadguṇatvaṃ yuktam /
pūrvavatphalena pratilobhitāya kā pratilobhitāya kā pratiṣṭheti śuśrūpave āha- tasya vai sāmno vāgeva, vāgiti jihvāmūlīyādīnāṃ sthānānāmākhyā, saiva pratiṣṭhā, tadāha- vāci hi jihvāmūlīyādiṣuhi yasmātpratiṣṭhitaḥ sanneṣa prāṇa etadgānaṃ gīyate gītibhāvamāpadyate tasmātsāmnaḥ pratiṣṭhā vāk /
anne pratiṣṭhito gīyata ityu haike 'nye āhuḥ /
iha pratitiṣṭhatīti yuktam /
aninditatvādekīyapakṣasya vikalpena pratiṣṭhāguṇavijñānaṃ kuryād vāgvā patiṣṭhānnaṃ veti //27//
evaṃ prāṇavijñānavato japakarma vidhitsyate /
yadvijñānavato japakarmaṇyadhikārastadvijñānamuktam /
START BrhUp 1,3.28
athātaḥ pavamānānām evābhyārohaḥ |
sa vai khalu prastotā sāma prastauti |
sa yatra prastuyāt tad etāni japet |
asato mā sad gamaya, tamaso mā jyotir gamaya, mṛtyor māmṛtaṃ gamayeti |
sa yad āhāsato mā sad gamayeti |
mṛtyur vā asat sad amṛtaṃ mṛtyor māmṛtaṃ gamayāmṛtaṃ mā kurv ity evaitad āha |
tamaso mā jyotir gamayeti |
mṛtyur vai tamo jyotir amṛtaṃ mṛtyor māmṛtaṃ gamayāmṛtaṃ mā kurv ity evaitad āha |
mṛtyor māmṛtaṃ gamayeti |
nātra tirohitam ivāsti |
atha yānītarāṇi stotrāṇi teṣv ātmane 'nnādyam āgāyet |
tasmād u teṣu varaṃ vṛṇīta |
yaṃ kāmaṃ kāmayet tam |
sa eṣa evaṃvid udgātātmane vā yajamānāya vā yaṃ kāmaṃ kāmayate tam āgāyati |
tad dhaital lokajid eva |
na haivālokyatāyā āśāsti ya evam etat sāma veda

Original text: Bṛhadāraṇyakopaniṣad, Kāṇva recension with the commentary ascribed to Śaṃkara · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0