Language

ENहिગુ
Scripture Library

Brihadaranyaka Upanishad (with commentary) · Chapter 1.2

1.2.1

BrhUpBh_1,1.2 ahaḥ sauvarṇo graho dīptisāmānyādvai /
aharaśvaṃ purastānmahimānvajāyateti katham? aśvasya prajāpatitvāt /
prajāpatirhyādityādilakṣaṇo 'hnā lakṣyate /
aśvaṃ lakṣayitvājāyata sauvarṇo mahimā graho vṛkṣamanu vidyotate vidyuditi yadvat /
tasya grahasya pūrve pūrvaḥ samudre samudro yonirvibhaktivyatyayena /
yonirityāsādanasthānam /
tathā rātrī rājate graho varṇasāmānyājjaghanyatvasāmānyādvā /
enamaśvaṃ paścātpṛṣṭato mahimānvajāyata, tasyāpare samudre yoniḥ /
mahimā mahattvāt /
aśvasya hi vibhūtireṣā yatsauvarṇo rājataśca grahāvubhayataḥ sthāpyete /
tāvetau vai mahimānau mahimākhyau grahāvaśvamabhitaḥ sambabhūvaturuktalakṣaṇāveva sambhūtau /
itthamasāvaśvo mahatvayukta iti punarvacanaṃ stutyartham /
tathā ca hayo bhūtvetyādi stutyarthameva /
hayo hinotergatikarmaṇo viśiṣṭagatirityarthaḥ /
jātaviśeṣo vā /
devānavahad devatvamagamayatprajāpatitvāt /
devānāṃ vā voḍhābhavat /
natu nindaiva vāhanatvam /
naiṣa doṣaḥ, vāhanatvaṃ svābhāvikamaśvasya /
svābhāvikatvāducchrāyaprāptirdevādisambandho 'śvasyeti stutirevaiṣā /
tathā vājyādayo jātiviśeṣāḥ /
vājī bhūtvā gandharvānavahadityanuṣaṅgaḥ /
tathārvā bhūtvāsurān /
aśvo bhūtvā manuṣyān /
samudra eveti paramātmā bandhubandhanaṃ badhyate 'sminniti /
samudro yoniḥ kāraṇamutpattiṃ prati /
evamasau śuddhayoniḥ śuddhasthitiriti stūyate /
apsu yonirvā aśvaḥ iti śruteḥ prasiddha eva vā samudro yoniḥ //2//
iti prathamādhyāye prathamamaśvamedhabrāhmaṇam //1//
athāgneraśvamedhopayogikasyotpattirucyate /
tadviṣayadarśanavivakṣayaivotpattiḥ stutyarthā /
START BrhUp 1,2.1
naiveha kiṃ canāgra āsīt |
mṛtyunaivedam āvṛtam āsīd aśanāyayā |
aśanāyā hi mṛtyuḥ |
tan mano 'kurutātmanvī syām iti |
so 'rcann acarat |
tasyārcata āpo 'jāyanta |
arcate vai me kam abhūd iti |
tad evārkyasyārkatvam |
kaṃ ha vā asmai bhavati ya evam etad arkyasyārkatvaṃ veda

1.2.2

BrhUpBh_1,2.1 naiveha kiñcanāgra āsīt /
iha saṃsāramaṇḍale kiñcana kiñcidapi nāmarūpapravibhaktaviśeṣaṃ naivāsīd na babhūva agre prāgutpattermanādeḥ /
kiṃ śūnyameva syāt"naiveha kiñcana"iti śruteḥ /
na kāryaṃ kāraṇaṃ vāsīt /
utpatteśca, utpadyate hi ghaṭaḥ, ataḥ prāgutpatterghaṭasya nāstitvam /
nanu kāraṇasya na nāstitvaṃ mṛtpiṇḍādidarśanāt /
yannopalabhyate tasyaiva nāstitā /
astu kāryasya na tu kāraṇasya, upalampamānatvāt /
naḥ prāgutpatteḥ sarvānupalambhāt /
anupalabdhiścedabhāvahetuḥ sarvasya jagataḥ prāgutpatterna kāraṇaṃ kāryaṃ vopalabhyate /
tasmātsarvasyaivābhāvo 'stu /
naḥ"mṛtyunaivedamāvṛtamāsīt"iti śruteḥ /
yadi hi kiñcidapi nāsīd yenāvriyate yaccāvriyate tadā nāvakṣyat'mṛtyunaivedamāvṛtam'iti /
na hi bhavati gaganakusumacchanno vandhyāputra iti /
bravīti ca'mṛtyunaivedamāvṛtamāsīt'iti, tasmādyenāvṛtaṃ kāraṇena, yaccāvṛtaṃ kāryaṃ prāgutpattestadubhayamāsīt, śruteḥ prāmāṇyādanumeyatvācca /
anumīyate ca prāgutpatteḥ kāryakāraṇayorastitvam;kāryasya hi sato jāyamānasya kāraṇe satyutpattidarśanāt, asati cādarśanāt /
jagato 'pi prāgutpatteḥ kāraṇāstitvamanumīyate ghaṭādikāraṇāstitvavat /
ghaṭādikāraṇasyāpyasattvameva, anupamṛdya mṛtpiṇḍādikaṃ ghaṭādyanutpatteriti cet? na;mṛdādeḥ kāraṇatvāt /
mṛtsuvarṇādi hi tatra kāraṇaṃ ghaṭarucakādeḥ, na piṇḍākāraviśeṣaḥ, tadabhāve bhāvāt /
asatyapi piṇḍākāraviśeṣe mṛtsuvarṇādikāraṇadravyamātrādeva ghaṭarucakādikāryotpattirdṛśyate /
tasmānna piṇḍākāraviśeṣe ghaṭarucakādikāraṇam /
asati tu mṛtsuvarṇādidravye ghaṭarucakādirna jāyata iti mṛtsuvarṇādidravyameva kāraṇam, na tu piṇḍākāraviśeṣaḥ /
sarvaṃ hi kāraṇaṃ kāryamutpādayatpūrvotpannasyātmakāryasya tirodhānaṃ kurvatkāryāntaramutpādayati, ekasminkāraṇe yugapadanekakāryavirodhāt /
na ca pūrvakāryopamamarde kāraṇasya svātmopamarde bhavati /
tasmātpiṇḍādyupamarde kāryotpattidarśanamahetuḥ prāgutpatteḥ kāraṇāsattveḥ /
piṇḍādivyatirekeṇa mṛdāderasattvādayuktamiti cet-piṇḍādipūrvakāryopamarde mṛdādikāraṇaṃ nopamṛdyate, ghaṭādikāryāntare 'pyanuvartate ityetadayuktam;piṇḍaghaṭādivyatirekeṇa mṛdādikāraṇasyānupalambhāditi cet? na, mṛdādikāraṇānāṃ ghaṭādyutpattau piṇḍādinivṛttāvanuvṛttidarśanāt /
sādṛśyādanvayadarśanaṃ na kāraṇānuvṛtteriti cenna, piṇḍādigatānāṃ mṛdādyavayavānāmeva ghaṭādau pratyakṣatve 'numānābhāsātsādṛśyādikalpanānupapatteḥ /
na ca pratyakṣānumānayorviruddhāvyabhicāritā,pratyakṣapūrvakatvādanumānasya sarvatraivānāśvāsaprasaṅgāt /
yadi ca kṣaṇikaṃ sarvaṃ tadevedamiti gamyamānaṃ tadbuddherapyanyatadbuddhyapekṣatve tasyā apyanyatadbuddhyapekṣatvamityanavasthāyāṃ tatsadṛśamidamityasyā api buddhermṛpātvātsarvatrānāśvāsataiva /
tadidambuddhyorapi kartrabhāve sambandhānupapattiḥ /
sādṛśyāttatsambandha iti cenna, tadidambuddhyoritaretaraviṣayatvānupapatteḥ /
asati cetaretaraviṣayatve sādṛśyagrahaṇānupapattiḥ /
asatyeva sādṛśye tadbuddhiriti cenna, tadidambuddhyorapi sādṛśyabuddhivadasadviṣayatvaprasaṅgāt /
asadviṣayatvameva sarvabuddhīnāmastviti cenna, buddhibuddherapyasadviṣayatvaprasaṅgāt /
tadapyastviti cenna, sarvabuddhīnāṃ mṛṣātve 'satyabuddhyanupapatteḥ /
tasmādasadetatsādṛśyāttadbuddhiriti /
ataḥ siddhaḥ prākkāryotpatteḥ kāraṇasadbhāvaḥ /
kāryasya cābhivyaktiliṅgatvāt /
kāryasya ca sadbhāvaḥ prāgutpatteḥ siddhaḥ /
kathamabhivyaktiliṅgatvādabhivyaktiliṅgamasyeti /
abhivyaktiḥ sākṣādvijñānālambanatvaprāptiḥ /
yadvi loke prāvṛtaṃ tama ādinā ghaṭādivastu tadālokādinā prāvaraṇatiraskāreṇa vijñānaviṣayatvaṃ prāpnuvatprāksadbhāvaṃ na vyabhicarati /
tathedamapi jagatprāgutpatterityavagacchāmaḥ /
na hyavidyamāno ghaṭa udite 'pyāditye upalabhyate /
na te 'vidyamānatvābhāvādupalabhyetaiveti cet /
na hi tava ghaṭādikāryaṃ kadācidapyavidyamānamityudite āditye upalabhyetaiva mṛtpiṇḍe 'sannihite tamādyāvaraṇe cāsati vidyamānatvāditi cet? na, dvividhatvādāvaraṇasya /
ghaṭādikāryasya dvividhaṃ hyāvaraṇaṃ mṛdādāravibhaktasya tamaḥkuḍyādi prāṅmṛdo 'bhivyaktermṛdādyavayavānāṃ piṇḍādikāryāntararūpeṇa saṃsthānam /
tasmātprāgutpattervidyamānasyaiva ghaṭādikāryasya āvṛtatvādanupalabdhiḥ /
naṣṭotpannabhāvābhāvaśabdapratyayabhedastu abhivyāktatirobhāvayordvividhatvāpekṣaḥ /
piṇḍakapālāderāvaraṇavailakṣaṇyādayuktamiti cet? tamaḥkuḍyādi hi ghaṭādyāvaraṇaṃ ghaṭādibhinnadeśaṃ dṛṣṭaṃ na tathā ghaṭādibhinnadeśe dṛṣṭe piṇḍakapāle /
tasmāt piṇḍakapālasaṃsthānayorvidyamānasyaiva ghaṭasyāvṛtatvād anupalabdhirityayuktam āvaraṇadharmavailakṣaṇyāditi cet? na kṣīrodakādeḥ kṣīrādyāvaraṇenaikadeśatvadarśanāt /
ghaṭādikārye kapālacūrṇādyavayavānāmantarbhāvādanāvaraṇatvamiti cenna, vibhaktānāṃ kāryāntaratvādāvaraṇatvopapatteḥ /
āvaraṇābhāva eva yatnaḥ kartavya iti cet? piṇḍakapālāvasthayorvidyamānameva ghaṭādikāryamāvṛtatvānnobhalabhyata iti ced ghaṭādikāryārthinā tadāvaraṇavināśa eva yatnaḥ kartavyo na ghaṭādyutpattau? na caitadasti, tasmādayuktaṃ vidyamānasyaivāvṛtatvādanupalabdhiriti cet? na aniyamāt /
na hi vināśamātraprayatnādeva ghaṭādyabhivyaktirniyatā /
tamādyāvṛte ghaṭādau pradīpādyutpattau prayatnadarśanāt /
so 'pi tamonāśāyaiveti cet? dīpādyutpattāvapi yaḥ prayatnaḥ so 'pi tamastiraskaraṇāya tasminnaṣṭe ghaṭaḥ svayamevopalabhyate /
na hi kiñcidādhīyate iti cet? na, prakāśavato ghaṭasyopalabhyamānatvāt /
yathā prakāśaviśiṣṭo ghaṭa upalabhyate na tathā prākpradīpakaraṇāt /
tasmānna tamastiraskārāyaiva pradīpakaraṇaṃ kiṃ tarhi? prakāśavattvaya /
prakāśavattvenaivopalabhyamānatvāt /
kvacidāvaraṇavināśe 'pi yatnaḥ syāt, yathā kuḍyādivināśe /
tasmānna niyamo 'styabhivyaktarthināvaraṇavināśa eva yatnaḥ kārya iti /
niyamātmarthavattvācca /
kāraṇe vartamānaṃ kāryaṃ kāryāntarāṇāmāvaraṇamityavocāma /
tatra yadi pūrvābhivyaktasya kāryasyapiṇḍasyavyavahitasya vā kapālasya vināśa eva yatnaḥ kriyeta, tadā vidalacūrṇādyapi kāryaṃ jāyeta /
tenāpyāvṛto ghaṭo nopalabhyata iti punaḥ prayatnāntarapekṣaiva /
tasmād ghaṭādyabhivyaktyarthino niyata eva kārakavyāpāror'thavān /
tasmātprāgutpatterapi tadeva kāryam /
atitānāgatapratyayabhedācca /
atīto ghaṭo 'nāgato ghaṭa ityetayośca pratyayorvartamānaghaṭapratyayavanna nirviṣayatvaṃ yuktam;anāgatārthipravṛtteśca /
na hyasatyarthitayā pravṛttirloke dṛṣṭā /
yogināṃ cātītānāgatajñānasya satyatvāt /

asaṃścedbhaviṣyadghaṭa aiśvarambhaviṣyadghaṭaviṣayaṃ pratyakṣajñānaṃ mithyā syāt na ca pratyakṣamupacaryate /
ghaṭasadbhāvehyanumānamavocāma /
vipratiṣedhācca /
yadi ghaṭo bhaviṣyatīti kulālādiṣu vyāpriyamāṇeṣu ghaṭārthaṃ pramāṇena niścitaṃ yena ca kālena ghaṭasya sambandho bhaviṣyatītyucyate, tasminneva kāle ghaṭo 'sanniti vipratiṣiddhamabhidhīyate /
bhaviṣyanaghaṭo 'sanniti, na bhaviṣyatītyarthaḥ /
ayaṃ ghaṭo na vartata iti yadvat /
atha prāgutpatterghaṭo 'sannityucyeta, ghaṭārtha pravṛtteṣu kulālādiṣu tatra yathā vyāpārarūpeṇa vartamānāstāvatkulālādayaḥ, tathā ghaṭo na vartata ityasacchabdasyārthaścenna virudhyate /
kasmāt? svena hi bhaviṣyadrūpeṇa ghaṭo vartate /
na hi piṇḍasya vartamānatā kapālasya vā ghaṭasya bhavati /
na ca tayorbhaviṣyattā ghaṭasya /
tasmātkulālādivyāpāravartamānatāyāṃ prāgutpatterghaṭo 'sanniti na virudhyate /
yadi ghaṭasya yatsvaṃ bhaviṣyattākāryarūpaṃ tatpratipidhyeta, tatpratipedhe virodhaḥ syāt /
na tu tadbhavānpratiṣedhati /
na ca sarveṣāṃ kriyāvatāṃ kārakāṇāmekaiva vartamānatā bhaviṣyattvaṃ vā /
api ca caturvidhānāmabhāvānāṃ ghaṭasyetaretarābhāvo ghaṭādanyo dṛṣṭo yathā ghaṭābhāvaḥ paṭādireva na ghaṭasvarūpameva /
na ca ghaṭābhāvaḥ sanpaṭo 'bhāvātmakaḥ, kiṃ tarhi? bhāvarūpa eva /
evaṃ ghaṭasya prākpradhvaṃsātyantābhāvanāmapi ghaṭādanyatvaṃ syāt /
ghaṭena vyapadiśyamānatvād ghaṭasyetaretarābhāvavat /
tathaiva bhāvātmakatābhāvānām /
evaṃ ca sati ghaṭasya prāgabhāva iti na ghaṭasvarūpameva prāgutpatternāsti /
atha ghaṭasya prāgabhāva iti ghaṭasya yatsvarūpaṃ tadevocyeta ghaṭasyetivyapadeśānupapattiḥ /
atha kalpayitvā vyapadiśyeta śilāputrakasya śarīramiti yadvat, tathāpi ghaṭasya prāgabhāva iti kalpitasyaivābhāvasya ghaṭena vyapadeśo na ghaṭasvarūpasyaiva /
athārthāntaraṃ ghaṭād ghaṭasyābhāva iti, uktottarametat /
kiñcānyatprāgutpatteḥ śaśaviṣāṇavadabhāvabhūtasya ghaṭasya svakāraṇasattāsambandhānupapattiḥ, dviniṣṭhatvātsambandhasya ayutasiddhānāmadoṣa iti cenna, bhāvābhāvayorayutasiddhatvānupapatteḥ /
bhāvābhūtayorhi yutasiddhatāyutasiddhatā vā syānna tu bhāvābhāvayorabhāvayorvā /
tasmātsadeva kāryaṃ prāgutpatteriti siddham /
kiṃllakṣaṇena mṛtyunāvṛtamityata āha-aśanāyayā aśitumicchā aśanāyā saiva? mṛtyorlakṣaṇaṃ tayā lakṣitena mṛtyunāśanāyayā /
kathamaśanāyā mṛtyuḥ? ityucyate-- aśanāyā hi mṛtyuḥ /
hiśabdena prasiddhaṃ hetumavadyotayati /
yo hyaśitumicchati so 'śanāyānantarameva hanti jantūn, tenāsāvaśanāyayā lakṣyate mṛtyurityaśanāyā hītyāha /
buddhyātmano 'śanāyā dharma iti sa eṣa buddhyavastho hiraṇyagarbho mṛtyurityucyate /
tena mṛtyunedaṃ kāryamāvṛtamāsīt /
yathā piṇḍāvasthayā mṛdā ghaṇṭādaya āvṛtāḥ syuriti tadvat /
tanmano 'kuruta /
taditi manaso nirdeśaḥ /
sa prakṛto mṛtyurvakṣyamāṇakāryasisṛkṣayā tatkāryālocanakṣamaṃ manaḥśabdavācyaṃ saṃkalpādilakṣaṇamantaḥkaraṇamakuruta kṛtavān /
kenābhiprāyeṇa mano 'karot? ityucyate-ātmanvī ātmavān syāṃ bhaveyam /
ahamanenātmanā manasā manasvī syāmityabhiprāyaḥ /
sa prajāpatirabhivyaktena manasā samanaskaḥ sannarcannarcayanpūjayan ātmānameva kṛtārtho 'smītyacaraccaraṇamakarot /
tasya prajāpaterarcataḥ pūjayata āpo rasātmikāḥ pūjāṅgabhūtā ajāyantotpannāḥ /
atrākāśaprabhṛtīnāṃ trayāṇāmutpattyanantaramiti vaktavyam, śrutyantarasāmarthyādvikalpāsambhavācca sṛṣṭikramasya /
arcate pūjāṃ kurvate vai me mahyaṃ kamudakamabhūdityevamamanyata yasmānmṛtyuḥ, tadeva tasmādeva hetorarkasya agneraśvamedhakratvaupayogikasyārkatvam arkatve heturityarthaḥ /
agnerarkanāmanirvacanametet /
arcanātsukhahetupūjākaraṇād apsambandhācca agneretadgauṇaṃ nāmārka iti /
ya evaṃ yathoktamarkasyārkatvaṃ veda jānāti kamudakaṃ sukhaṃ vā nāmasāmānyāt /
ha vā ityavatāraṇārthau /
bhavatyeveti /
asmai evaṃvide evaṃvidarthaṃ bhavati //1//
kaḥ punarasāvarkaḥ? ityucyate-
START BrhUp 1,2.2
āpo vā arkaḥ |
tad yad apāṃ śara āsīt tat samahanyata |
sā pṛthivy abhavat |
tasyām aśrāmyat |
tasya śrāntasya taptasya tejoraso niravartatāgniḥ

1.2.3

BrhUpBh_1,2.2 āpo vai yā arcanāṅgabhūtāstā evārko 'gnerarkasya hetutvāt /
apsu cāgniḥ pratiṣiṭhita iti /
na punaḥ sākṣādevārkastāḥ, tāsāmaprakaraṇāt, agneśca prakaraṇam /
vakṣyati ca'ayamagnirarkaḥ'(bṛha.u.1 / 2 / 7) iti /
tattatra yadapāṃ śara iva śaro dadhna iva maṇḍabhūtamāsīttatsamahanyata saṅgātamāpadyata tejasā bāhyāntaḥpacyamānam /
liṅgavyatyayena vā yo 'ṣāṃ śaraḥ samahanyateti /
sā pṛthivyabhavatsa saṃghāto yeyaṃ pṛthivī sābhavat /
tābhyo 'dbhayo aṇḍamabhinirvṛttamityarthaḥ /
tasyāṃ pṛthivyāmutpāditāyāṃ sa mṛtyu prajāpatiraśrāmyacchramayukto babhūva /
sarvo hi lokaḥ kārya kṛtvā śrāmyati /
prajāpataścatanmahatkāryaṃ yatpṛthivīsargaḥ /
kiṃ tasya śrāntasya? ityucyate tasya śrāntasya taptasya khinnasya tejorasasteja eva rasastejoraso rasaḥ sāro niravartata prajāpatiśarīrānniṣkrānta ityarthaḥ /
ko 'sau niṣkrānta? agniḥ /
so 'ṇḍasyāntarvirāṭ prajāpatiḥ prathamajaḥ kāryakaraṇasaṃghātavān jātaḥ /
sa vai śarīri prathamaḥ iti smaraṇāt //2//
START BrhUp 1,2.3
sa tredhātmānaṃ vyakurutādityaṃ tṛtīyaṃ vāyuṃ tṛtīyam |
sa eṣa prāṇas tredhāvihitaḥ |
tasya prācī dik śiro 'sau cāsau cermau |
athāsya pratīcī dik puccham asau cāsau ca sakthyau |
dakṣiṇā codīcī ca pārśve |
dyauḥ pṛṣṭham antarikṣam udaram iyam uraḥ |
sa eṣo 'psu pratiṣṭhitaḥ |
yatra kva caiti tad eva pratitiṣṭhaty evaṃ vidvān

1.2.4

BrhUpBh_1,2.3 sa ca jātaḥ prajāpatistredhā triprakāramātmānaṃ svayameva kāryakaraṇasaṃghātaṃ vyakuruta vyabhajadityetat /
kathaṃ tredhā? ityāha ādityaṃ tṛtīyamagnivāyvapekṣayā trayāṇāṃ pūraṇam akurutetyanuvartate /
tathāgnyādityāpekṣayā vāyuṃ tṛtīyam /
tathā vāyvādityāpekṣayāgniṃ tṛtīyamiti draṣṭavyam /
sāmarthyasya tulyatvāttrayāṇāṃ saṃkhyāpūraṇatve /
sa eṣa prāṇaḥ sarvabhūtānāmātmāpy agnivāyvādityarūpeṇa viśeṣataḥ svenaiva mṛtyvātmanā tredhā vihito vibhakto na virāṭ svarūpopamardanena /
tasyāsya prathamajasyāgneraśvamedhopayogikasyārkasya virājaścityātmakasya aśvasyeva darśanamucyate /
sarvā hi pūrvoktotpattirasya stutyarthetyavocāmaitthamasau śuddhajanmeti /
tasya prācī dikśiro viśiṣṭatvasāmānyāt /
asau cāsau caiśānyāgneyyau īrmau bāhū /
īrayatergatikarmaṇaḥ /
athāsyāgneḥ pratīcī dikpucchaṃ jaghanyobhāgaḥ, prāṅmukhasya pratyagdiksambandhād /
asau cāsau ca vāyavyanairṛtyau sakthyausakthinī pṛṣṭhakoṇatvasāmānyāt /
dakṣiṇā codīcī ca pārśe ubhayadiksambandhasāmānyāt /
dyauḥ pṛṣṭhamantarikṣamudaramiti pūrvavat /
iyamuraḥ adhobhāgasāmānyāt /
sa eṣo 'gni prajāpatirūpo lokādyātmako 'gnirapsu pratiṣṭhitaḥ"evamime lokā apsvantaḥ"iti śruteḥ /
yatra kka ca yasminkasmiṃścideti gacchati tadeva tatraiva pratitiṣṭhati sthitiṃ labhate /
ko 'sau? evaṃ yathoktamapsu pratiṣṭhitatvamagnevidvānvijānan guṇaphalametat //3//
yo 'sau mṛtyuḥ so 'bādikrameṇātmanātmānam aṇḍasyāntaḥ kāryakaraṇasaṃghātavantaṃ virājamagnimasṛjata, tredhā cātmānamakurutetyuktam /
sa kiṃvyāpāraḥ sannasṛjata? ityucyate-
START BrhUp 1,2.4
so 'kāmayata -- dvitīyo ma ātmā jāyeteti |
sa manasā vācaṃ mithunaṃ samabhavad aśanāyā mṛtyuḥ |
tad yad reta āsīt sa saṃvatsaro 'bhavat |
na ha purā tataḥ saṃvatsara āsa |
tam etāvantaṃ kālam abibhar yāvānt saṃvatsaraḥ |
tam etāvataḥ kālasya parastād asṛjata |
taṃ jātam abhivyādadāt |
sa bhāṇ akarot |
saiva vāg abhavat

1.2.5

BrhUpBh_1,2.4 sa mṛtyurakāmayata kāmitavān /
kim? dvitīyo me mamātmā śarīraṃ yenāhaṃ śarīrī syāṃ sa jāyetotpadyeta ityevametadakāmayata /
sa evaṃ kāmayitvā manasā pūrvotpannena vācaṃ lakṣaṇāṃ mithunaṃ dvandvabhāvaṃ samabhavatsambhavanaṃ kṛtavānmanasā trayīmālocitavān /
trayīvihitaṃ sṛṣṭikramaṃ manasānvālocayadityarthaḥ /
ko 'sau? aśanāyayā lakṣito mṛtyuḥ /
aśanāyā mṛtyurityuktam /
tameva parāmṛśatyanyatra prasaṅgo mā bhūditi /
tadyadreta āsīt-tattatra mithune yadreta āsīt, prathamaśarīriṇaḥ prajāpaterutpattau kāraṇaṃ reto bījaṃ jñānakarmarūpam,trayyālocanāyāṃ yaddṛṣṭavānāsījjanmāntarakṛtam;tadbhāvabhāvito 'paḥ sṛṣṭvā tena retasā bījenāpsvanupraviśya aṇḍarūpeṇa garbhībhūtaḥ sa saṃvatsaro 'bhavat, saṃvatsarakālanirmātā saṃvatsaraḥ prajāpatirabhavat /
na ha, purā pūrvam, tatastasmātsaṃvatsarakālanirmātuḥ prajāpateḥ, saṃvatsaraḥ kālo nāma nāsa na babhūva ha /
taṃ saṃvatsarakālanirmātāramantargarbhaprajāpatim, yāvāniha prasiddhaḥ kāla etāvantametāvatsaṃvatsaraparimāṇaṃ kālamabibhaḥ bhṛtavānmṛtyuḥ /
yāvānsaṃvatsara iha prasiddhaḥ, tataḥ parastātkiṃ kṛtavān? tametāvataḥ kālasya saṃvatsaramātrasya parastād ūrdhvamasṛjata sṛṣṭavān, aṇḍamabhinadityarthaḥ tamevaṃ kumāraṃ jātamagniṃ prathamaśarīriṇam, aśanāyavattvānmṛtyurabhivyādadānmukhavidāraṇaṃ kṛtavānattum;sa ca kumāro bhītaḥ svābhāvikyāvidyayā yukto bhāṇityevaṃ śabdamakarot /
saiva vāgabhavat, vāk-śabdo 'bhavat //4//
START BrhUp 1,2.5
sa aikṣata yadi vā imam abhimaṃsye kanīyo 'nnaṃ kariṣya iti |
sa tayā vācā tenātmanedaṃ sarvam asṛjata yad idaṃ kiñca -- ṛco yajūṃṣi sāmāni chandāṃsi yajñān prajāṃ paśūn |
sa yad-yad evāsṛjata tattad attum adhriyata |
sarvaṃ vā attīti tad aditer adititvam |
sarvasyāttā bhavati sarvam asyānnaṃ bhavati ya evam etad aditer adititvaṃ veda

1.2.6

BrhUpBh_1,2.5 sa aikṣata-sa evaṃ bhītaṃ kṛtaravaṃ kumāraṃ dṛṣṭvā mṛtyuraikṣatekṣitavān aśanāyāvānapi-yadā kadācidvā imaṃ kumāramapimaṃsye-abhipūrvomanyatirhiṃsārthaḥ-hiṃsiṣya ityarthaḥ;kanīyo 'nnaṃ kariṣye kanīyo 'lpamannaṃ kariṣya iti /
evamīkṣitvā tadbhakṣaṇādupararāma bahu hyannaṃ kartavyaṃ dīrghakālabhakṣaṇāya naḥ kanīyaḥ /
tadbhakṣaṇe hi kanīyo 'nnaṃ syādbījabhakṣaṇa iva sasyābhāvaḥ /
sa evamprayojanamannabāhulyamālocya tayyaiva trayyā vācā pūrvoktayā tenaiva cātmanā manasā mithunībhāvamālocanamupagamyopagamyedaṃ sarvaṃ sthāvaraṃ jaṅgamaṃ cāsṛjata yadidaṃ kiñcayatkiñcedam /
kiṃ tat? ṛco yajūṃṣi sāmāni chandāṃsi ca saptagāyatryādīdīni stotraśastrādikarmāṅgabhūtāṃstrividhān mantrāngāyatryādicchandoviśiṣṭān yajñāṃśca tatsādhyānprajāstatkartrīḥ paśūṃśca grāmyānāraṇyānkarmasādhanabhūtān /
nanu trayyā mithunībhūtayāsṛjatetyuktam, ṛgādīneha kathamasṛjateti? naiṣa doṣaḥ, manasastvavyakto 'yaṃ mithunībhāvastrayyā, bāhyastu ṛgādīnāṃ vidyamānānāmeva karmasu viniyogabhāvena vyaktībhāvaḥ sarga iti /
sa prajāpatirevamannavṛddhiṃ buddhvā yadyadeva kriyāsādhanaṃ phalaṃ vā kiñcidasṛjata tattadattuṃ bhakṣayitumadhriyata dhṛtavānmanaḥ /
sarvaṃ kṛtsnaṃ vai yasmādattīti tattasmādaditeraditināmno mṛtyoradititvaṃ prasiddham /
tathā ca mantraḥ-"aditirdyairaditirantarikṣamaditirmātā sa pitā"(yajuḥ.saṃ.25 / 23) ityādiḥ /
sarvasyaitasya jagato 'nnabhūtasyāttā sarvātmanaivabhavatyanyathā virodhāt /
na hi kaścitsarvasyaiko 'ttā dṛśyatetasmātsarvātmā bhavatītyarthaḥ /
sarvamasyānnaṃ bhavati;ata eva sarvātmano hyattuḥ sarvamannaṃ bhavatītyupapadyate /
ya evametadyathoktamaditermṛtyoḥ prajāpateḥ sarvasya adanādadititvaṃ veda tasyaitat phalam //5//
START BrhUp 1,2.6
so 'kāmayata -- bhūyasā yajñena bhūyo yajeyeti |
so 'śrāmyat |
sa tapo 'tapyata |
tasya śrāntasya taptasya yaśo vīryam udakrāmat |
prāṇā vai yaśo vīryam |
tat prāṇeṣūtkrānteṣu śarīraṃ śvayitum adhriyata |
tasya śarīra eva mana āsīt

1.2.7

BrhUpBh_1,2.6 so 'kāmayatetyaśvāśvamedhayornirvacanārthamidamāha- bhūyasā mahatā yajñena bhūyaḥ punarapi yajñeyeti /
janmāntarakaraṇāpekṣayā bhūyaḥ- śabdaḥ /
sa prajāpatiḥ janmāntare 'śvamedhenāyajata /
sa tadbhāvabhāvita eva kalpādau vyāvartata /
so 'śvamedhakriyākārakaphalātmatvena nirvṛttaḥ sannakāmayata bhūyasā yajñena bhūyo yajeyeti /
evaṃ mahatkāryaṃ kāmayitvā lokavadaśrāmyat /
sa tapo 'tapyata /
tasya śrāntasya taptasyeti pūrvavat, yaśo vīryamudakrāmaditi /
svayameva padārthamāha- prāṇāścakṣurādayo vai yaśo yaśohetutvāt teṣu hi yatsukhyātirbhavati, tathā vīryaṃ balamasmiñśarīre /
tadevaṃ prāṇalakṣaṇaṃ yaśo vīryamudakrāmadutkrāntavat /
tadevaṃ yaśovīryabhūteṣu prāṇeṣūtkrānteṣu śarīrānniṣkrānteṣu taccharīraṃ prajāpateḥ śvayitumucchūnabhāvaṃ gantumadhriyatāmedhyaṃ cābhavat tasya prajāpateḥ śarīrānnirgatasyāpi tasminneva śarīre mana āsīdyathā kasyacitpriye viṣaye dūraṃ gatasyāpi mano bhavati tadvat //6//
sa tasminneva śarīre gatamanāḥ sankimakarot? ityucyate-
START BrhUp 1,2.7
so 'kāmayata -- medhyaṃ ma idaṃ syād ātmanvy anena syām iti |
tato 'śvaḥ samabhavat |
yad aśvat tan medhyam abhūd iti tad evāśvamedhasyāśvamedhatvam |
eṣa ha vā aśvamedhaṃ veda ya enam evaṃ veda |
tam anavarudhyaivāmanyata |
taṃ saṃvatsarasya parastād ātmana ālabhata |
paśūn devatābhyaḥ pratyauhat |
tasmāt sarvadevatyaṃ prokṣitaṃ prājāpatyam ālabhante |
eṣa vā aśvamedho ya eṣa tapati |
tasya saṃvatsara ātmā |
ayam agnir arkaḥ |
tasyeme lokā ātmānaḥ |
tāv etāv arkāśvamedhau |
so punar ekaiva devatā bhavati mṛtyur eva |
apa punarmṛtyuṃ jayati |
nainaṃ mṛtyur āpnoti |
mṛtyur asyātmā bhavati |
sarvam āyur eti |
etāsāṃ devatānām eko bhavati

Original text: Bṛhadāraṇyakopaniṣad, Kāṇva recension with the commentary ascribed to Śaṃkara · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc