બૃહદારણ્યકોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 1.3

બ્ર્હુપ્ભ્_1,2.7 સો ઽકામયત, કથમ્? મેધ્યં મેધાર્હ યજ્ઞિયં મે મમેદં શરીરં સ્યાત્ ।
કિઞ્ચ આત્મન્વ્યાત્મવાંશ્ચાનેન શરીરેણ શરીરવાન્સ્યામિતિ પ્રાવિવેશ ।
યસ્માત્તચ્છરીરં તદ્વિયોગાદ્ગતયશોર્વીર્યં સદ્ અશ્વદ્ અશ્વયત્ તતસ્તસ્માદશ્વઃ સમભવત્ ।
તતો ઽશ્વનામા પ્રજાપતિરેવ સાક્ષાદિતિ સ્તૂયતે ।
યસ્માચ્ચ પુનસ્તત્પ્રવેશાદ્ગતયશોવીર્યત્વાદમેધ્યં સન્મેધ્યમભૂત્તદેવ તસ્માદેવાશ્વમેધસ્યાશ્વમેધનામ્નઃ ક્રતોરશ્વમેધત્વમ્ અશ્વમેધનામલાભઃ ।
ક્રિયાકારકફલાત્મકો હિ ક્રતુઃ ।
સ ચ પ્રજાપતિરેવેતિ સ્તૂયતે ।
ક્રતુનિર્વર્તકસ્યાશ્વસ્ય પજાપતિત્વમુક્તમ્ઽઉષા વા અશ્વસ્ય મેધસ્યઽઇત્યાદિના ।
તસ્યૈવાશ્વસ્ય મેધ્યસ્ય પ્રજાપતિસ્વરૂપસ્યાગ્નેશ્ચ યથોક્તસ્ય ક્રતુફલાત્મરૂપતયા સમસ્યોપાસનં વિધાતવ્યમિત્યારભ્યતે ।
પૂર્વત્ર ક્રિયાપદસ્યવિધાયકસ્યાશ્રુતત્વાત્ ક્રિયાપદાપેક્ષત્વાચ્ચ પ્રકરણસ્ય અયમર્થો ઽવગમ્યતે ।
એષ હ અશ્વમેધં ક્રતું વેદ ય એનમેવં વેદ, યઃ કશ્ચિદેનમશ્વમગ્નિરૂપમર્કં ચ યથોક્તમેવં વક્ષ્યમાણેન સમાસેન પદર્શ્યમાનેન વિશેષણેન વિશિષ્ટં વેદ, સ એષો ઽશ્વમેધં વેદ નાન્યઃ ।
તસ્માદેવં વેદિતવ્ય ઇત્યર્થઃ ।
કથમ્? તત્ર પશુવિષયમેવ તાવદ્દર્શનમાહ ।
તત્ર પ્રજાપતિર્ભૂયસા યજ્ઞેન ભૂયો યજેયેતિ કામયિત્વા આત્માનમેવ પશું મેધ્યં કલ્પયિત્વા તં પશુમનવરુધ્યૈવોત્સૃષ્ટં પશુમવરોધમકૃત્યૈવ મુક્તપ્રગ્રહમમન્યતાચિન્તયત્ ।
તં સંવત્સરસ્ય પૂર્ણસ્ય પરસ્તાદૂર્ધ્વમાત્મને આત્માર્થમાલભત- પ્રજાપતિદેવતાકત્વેનેત્યેતત્- આલભતાલમ્ભં કૃતવાન્ ।
પશૂનન્યાન્ગ્રામ્યાનારણ્યાંશ્ચ દેવતાભ્યો યથાદૈવતં પ્રત્યૌહત્પ્રતિગમિતવાન્ ।
યસ્માચ્ચૈવં પ્રજાપતિરમન્યત તસ્માદેવમન્યો ઽપ્યુક્તેન વિધિનાત્માનં પશુમશ્વં મેધ્યં કલ્પયિત્વા- સર્વદેવત્યો ઽહં પ્રોક્ષ્યમાણ આલભ્યમાનસ્ત્વહં મદ્દેવત્ય એવ સ્યામ્, અન્ય ઇતરે પશવો ગ્રામ્યારણ્યા યથાદૈવતમન્યાભ્યો દેવતાભ્ય આલભ્યન્તે મદવયવભૂતાભ્ય એવ- ઇતિવિદ્યાત્ ।
અત એવેદાનીં સર્વદેવત્યં પ્રોક્ષિતં પ્રાજાપત્યમાલભન્તે યાજ્ઞિકાઃ ।
ઽએવમેવ હ વા અશ્વમેધો ય એષ તપતિઽ- યસ્ત્વેવં પશુસાધનકઃ ક્રતુઃ સ એષ સાક્ષાત્ફલભૂતો નિર્દિશ્યત એષ હ વા અશ્વમેધઃ ।
કો ઽસૌ? ય એવ સવિતા તપતિ જગદવભાસયતિ તેજસા ।
તસ્યાસ્ય ક્રતુફલાત્મનઃ સંવત્સરઃ કાલવિશેષઃ, આત્મા શરીરં તન્નિર્વર્ત્યત્વાત્સંવત્સરસ્ય ।
તસ્યૈવ ક્રત્વાત્મનઃ, અગ્નિસાધ્યત્વાચ્ચ ફલસ્ય ક્રતુત્વરૂપેણૈવ નિર્દેશઃ, અયં પાર્થિવો ઽગ્નિરર્કઃ સાધનભૂતઃ ।
તસ્ય ચાર્કસ્ય ક્રતૌ ચિત્યસ્યેમે લોકાસ્ત્રયો ઽયોપ્યાત્માનઃ શરીરાવયવાઃ ।
તથા ચ વ્યાખ્યાતંઽતસ્ય પ્રાચી દિક્ઽઇત્યાદિના ।
તાવગ્ન્યાદિત્યાવેતૌ યથાવિશેષિતાવર્કાશ્વમેધૌ ક્રતુફલે ।
અર્કો યઃ પાર્થિવો ઽગ્નિઃ સ સાક્ષાત્ક્રતુરૂપઃ ક્રિયાત્મકઃ ।
ક્રતોરગ્નિસાધ્યત્વાત્તદ્રૂપેણૈવ નિર્દેશઃ ।
ક્રતુસાધ્યત્વાચ્ચ ફલસ્ય ક્રતુરૂપેણૈવ નિર્દેશ આદિત્યો ઽશ્વમેધ ઇતિ ।
તૌ સાધ્યૈસાધનૌ ક્રતુફલભૂતાવગ્ન્યાદિત્યૌ, સા ઉ પુનર્ભૂય એકૈવ દેવતા ભવતિ ।
કા સા? મૃત્યુરેવ ।
પૂર્વમપ્યેકૈવાસીત્ક્રિયાસાધનફલભેદાય વિભક્તા ।
તથા ચોક્તમ્"સ ત્રેધાત્માનં વ્યકુરુત" (બૃ.ઉ.1 । 2 । 3) ઇતિ ।
સા પુનરપિ ક્રિયાનિર્વૃત્ત્યુત્તરકાલમેકૈવ દેવતા ભવતિ મૃત્યુરેવ ફલરૂપ ।
યઃ પુનરેવમેનમશ્વમેધં મૃત્યુમેકાં દેવતાં વેદ ।
અહમેવ મૃત્યુરસ્મ્યશ્વમેધ એકા દેવતા મદ્રૂપા અશ્વાગ્નિસાધનસાધ્યેતિ સો ઽપજયતિ પુનર્મૃત્યું પુનર્મરણં સકૃન્મૃત્વા પુનર્મરણાય ન જાયત ઇત્યર્થઃ ।
અપજિતો ઽપિ મૃત્યુરેનં પુનરાપ્નુયાદિત્યાશઙ્ક્યાહ- નૈનં મૃત્યુરાપ્નોતિ ।
કસ્માત્? મૃત્યુરસ્ય એવંવિદ આત્મા ભવતિ ।
કિઞ્ચ મૃત્યુરેવ ફલરૂપઃ સન્ને તાસાં દેવતાનામેકો ભવતિ ।
તસ્યૈતત્ ફલમ્ ॥7॥
ઇતિ પ્રથમાધ્યાયે દ્વિતીયમગ્નિબ્રાહ્મણમ્ ॥2॥
દ્વયા હેત્યાદ્યસ્ય કઃ સમ્બન્ધઃ? કર્મણાં જ્ઞાનસહિતાનાં પરા ગતિરુક્તા મૃત્ય્વાત્મભાવો ઽશ્વમેધગત્યુક્ત્યા ।
અથેદાનીં મૃત્ય્વાત્મભાવસાધનભૂતયોઃ કર્મજ્ઞાનયોર્યત ઉદ્ભવસ્તત્પ્રકાશનાર્થમુદ્ગીથબ્રાહ્મણમારભ્યતે ।
નનુ મૃત્ય્વાત્મભાવઃ પૂર્વત્ર જ્ઞાનકર્મણોઃ ફલમુક્તમ્ ।
ઉદ્ગીથજ્ઞાનકર્મણોસ્તુમૃત્ય્વાત્મભાવાતિક્રમણં ફલં વક્ષ્યતિ અતો ભિન્નવિષયત્વાત્ફલસ્ય ન પૂર્વકર્મજ્ઞાનોદ્ભવપ્રકાશનાર્થમિતિ ચેત્ ।
નાયં દોષઃ;અગ્ન્યાદિત્યાત્મભાવત્વાદુદ્ગીથફલસ્ય ।
પૂર્વત્રાપ્યેતદેવ ફલમુક્તમ્ઽએતાસાં દેવતાનામેકો ભવતિઽઇતિ ।
નનુઽમૃત્યુમતિક્રાન્તઃઽઇત્યાદિ વિરુદ્ધમ્;ન સ્વાભાવિકપપ્માસઙ્ગવિષયત્વાદતિક્રમણસ્ય ।
કો ઽસૌ સ્વાભાવિકઃ પપ્માસઙ્ગો મૃત્યુઃ? કુતો વા તસ્યોદ્ભવઃ? કેન વા તસ્યાતિક્રમણમ્? કથં વા? ઇત્યેતસ્યાર્થસ્ય પ્રકાશનાયાખ્યાયિકારભતે ।
કથમ્-
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 1,3.1
દ્વયા હ પ્રાજાપત્યા દેવાશ્ ચાસુરાશ્ ચ તતઃ કાનીયસા એવ દેવા જ્યાયસા અસુરાઃ ।
ત એષુ લોકેષ્વ્ અસ્પર્ધન્ત ।
તે હ દેવા ઊચુર્ હન્તાસુરાન્ યજ્ઞ ઉદ્ગીથેનાત્યયામેતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_1,3.1 દ્વયા દ્વિપ્રકારાઃ ।
હેતિ પૂર્વવૃત્તાવદ્યોદકો નિપાતઃ ।
વર્તમાન પ્રદાપતેઃ પૂર્વજન્મનિ યદ્ વૃત્તં તદવદ્યોદયતિ હશબ્દેન ।
પ્રાજાપત્યાઃ પ્રજાપતેર્વૃત્તજન્માવસ્થસ્યાપત્યાનિ પ્રાજાપત્યાઃ ।
કે તે? દેવાશ્ચાસુરાશ્ચ ।
તસ્યૈવ પ્રજાપતેઃ પ્રાણા વાગાદયઃ ।
કથં પુનસ્તેષાં દેવાસુરત્વમ્? ઉચ્યતે - શાસ્ત્રજનિતજ્ઞાનકર્મભાવિતા દ્યોદનાદ્દેવા ભવન્તિ ।
ત એવ સ્વાભાવિકપ્રત્યક્ષાનુમાનજનિતદૃષ્ટપ્રયોજનકર્મજ્ઞાનભાવિતા અસુરાઃ ।
સ્વેષ્વેવાસુષુ રમણાત્ સુરેભ્યો વા દેવોભ્યો ઽન્યત્વાત્ ।
યસ્માચ્ચ દૃષ્ટપ્રયોજનજ્ઞાનકર્મભાવિતા અસુરાઃ, તતસ્તસ્માત્કાનીયસાઃ, કાનીયાંસ એવ કાનીયસાઃ, સ્વાર્થે ઽણિ વૃદ્ધિઃ ।
કનીયાંસો ઽલ્પા એવ દેવાઃ ।
જ્યાયસા અસુરાજ્યાયાનસો ઽસુરાઃ ।
સ્વાભાવિકી હિ કર્મજ્ઞાનપ્રવૃત્તિર્મહત્તરા પ્રાણાનાં શાસ્ત્રજનિતાયાઃ કર્મજ્ઞાનપ્રવૃત્તેર્દૃષ્ટપ્રયોજનત્વાત્ ।
અત એવ કનીયસ્ત્વં દેવાનાં શાસ્ત્રજનિતપ્રવૃત્તેરલ્પત્વાત્ ।
અત્યન્તયત્નસાધ્યા હિ સા ।
તે દેવાશ્ચાસુરાશ્ચ પ્રજાપતિશરીરસ્થા એષુ લોકેષુ નિમિત્તભૂતેષુ સ્વાભાવિકેતરકર્મજ્ઞાનસાધ્યેષુ અસ્પર્ધન્ત સ્પર્ધા. કૃતવન્તઃ ।
દેવાનાં ચાસુરાણાં ચ વૃત્ત્યુદ્ભવાભિભવૌ સ્પર્ધા ।
કદાચિચ્છાસ્ત્રજનિતકર્મજ્ઞાનભાવનારૂપા વત્તિઃ પ્રાણાનામુદ્ભવતિ ।
યદા ચોદ્ભવતિ તદા દૃષ્ટપ્રયોજના પ્રત્યક્ષાનુમાન જનિતકર્મજ્ઞાનભાવનારૂપા તેષામેવ પ્રાણાનાં વૃત્તિરાસુર્યભિભૂયતે ।
સ દેવાનાં જયો ઽસુરાણાં પરાજયઃ ।
કદાચિત્તદ્વિપર્યયેણ દેવાનાં વૃત્તિરભિભૂયત આસુર્યા ઉદ્ભવઃ ।
સો ઽસુરાણાં જયો દેવાનાં પરાજયઃ ।
એવં દેવાનાં જયે ધર્મભૂયસ્ત્વાદુત્કર્ષ આ પ્રજાપતિત્વપ્રાપ્તેઃ ।
અસુરજયે ઽધર્મભૂયસ્ત્વાદપકર્ષ આ સ્થાવરત્વપ્રાપ્તેઃ ।
ઉભયસામ્યે મનુષ્યત્વપ્રાપ્તિઃ ।
ત એવં કનીયસ્ત્વાદભિભૂયમાના અસુરૈર્દેવા બાહુલ્યાદસુરાણાં કિં કૃતવન્તઃ? ઇત્યુચ્યતે- તે દેવા અસુરૈરભિભૂયમાના હ કિલોચુરુક્તવન્તઃ ।
કથમ્? હન્તેદાનીમ્ અસ્મિન્યજ્ઞે જ્યોતિષ્ટોમે, ઉદ્ગીથેન ઉદ્ગીથકર્મપદાર્થકર્તૃસ્વરૂપાશ્રયણેન આત્યયામાતિગચ્છામઃ ।
અસુરાનભિભૂય સ્વં દેવભાવં શાસ્ત્રપ્રકાશિતં પ્રતિપત્યામહ ઇત્યુક્તવન્તો ઽન્યોન્યમ્ ।
ઉદ્ગીથકર્મપદાર્થકર્તૃસ્વરૂપાશ્રયણં ચ જ્ઞાનકર્મભ્યામ્ ।
કર્મ વક્ષ્યમાણં મન્ત્રજપલક્ષણં વિધિત્સ્યમાનં"તદેતાનિ જપેત્"ઇતિ ।
જ્ઞાનં ત્વિદમેવ નિરૂપ્યમાણમ્ ।
નન્વિદમભ્યારોહજપવિશેષોર્ઽથવાદૌ ન જ્ઞાનનિરૂપણપરમ્ ।
ન; ઽય એવં વેદઽઇતિ વચનાત્ ।
ઉદ્ગીથપ્રસ્તાવે પુરાકલ્પશ્રવણાદુદ્ગીથવિધિપરમિતિ ચેન્ન, અપ્રકરણાત્ ।
ઉદ્ગીથસ્ય ચાન્યત્ર વિહિતત્વાત્ ।
વિદ્યાપ્રકરત્વાચ્ચાસ્ય ।
અભ્યારોહજપસ્ય ચાનિત્યત્વાત્, એવં વિપ્રયોજ્યત્વાત્;વિજ્ઞાનસ્ય ચ નિત્યવચ્છ્રવણાત્ ।
"તદ્ધૈતલ્લોકજિદેવ"(બૃ. ઉ.1 । 3 । 28) ઇતિ ચ શ્રુતેઃ;પ્રાણસ્ય વાગાદીનાં શુદ્ધ્યશુદ્ધિવચનાત્ ।
ન હ્યન્યુપાસ્યતે પ્રાણસ્ય શુદ્ધિવચનં વાગાદીનાં ચ સહોપાન્યસ્તાનામશુદ્ધિવચનમ્ ।
વાગાદિનિન્દયા મુખ્યપ્રાણસ્તુતિશ્ચાભિપ્રેતા ઉપપદ્યતે ।
ઽમૃત્યુમતિક્રાન્તો દીપ્યતેઽઇત્યાદિ ફલવચનં ચ ।
પ્રાણસ્વરૂપાપત્તેર્હિ ફલં તદ્યદ્વાગાદ્યગ્ન્યાદિભાવઃ ।
ભવતુ નામ પ્રાણસ્યોપાસનમ્, ન તુ વિશુદ્ધ્યાદિગુણવત્તેતિ ।
નનુ સ્યાચ્છ્રુતત્વાત્;ન સ્યાત્;ઉપાસ્યત્વે સ્તુત્યર્થત્વોપપત્તેઃ ।
ન;અવિપરીતાર્થપ્રતિપત્તેઃ શ્રેયઃપ્રાપ્ત્યુપપત્તેર્લોકવત્ ।
યો હ્યવિપરીતમર્થં પ્રતિપદ્યતે લોકે સ ઇષ્ટં પ્રાપ્નોત્યનિષ્ટાદ્વા નિવર્તતે, ન વિપરીતાર્થપ્રતિપત્ત્યા ।
તથેહાપિ શ્રૌતશબ્દજનિતાર્થપ્રતિપત્તૌ શ્રેયઃપ્રાપ્તિરુપપન્ના ન વિપર્યયે ।
ન ચોપાસનાર્થશ્રુતશબ્દોત્થવિજ્ઞાનવિષયસ્ય અયથાર્થત્વે પ્રમાણમસ્તિ ।
ન ચ તદ્વિજ્ઞાનસ્યાપવાદઃ શ્રૂયતે ।
તતઃ શ્રેયઃપ્રાપ્તિદર્શનાદ્યથાર્થતાં પ્રતિપદ્યામહે;વિપર્યયે ચાનર્થપ્રાપ્તિદર્શનાત્ ।
યો હિ વિપર્યયેણાર્થં પ્રતિપદ્યતે લોકે, પુરુષં સ્થાણુરિત્યમિત્રં મિત્રમિતિ વા, સો ઽનર્થં પ્રાપ્નુવન્દૃશ્યતે ।
આત્મેશ્વરદેવતાદીનામપિ અયથાર્થાનામેવ ચેદ્ ગ્રહણં શ્રુતિતઃ, અનર્થપ્રાપ્ત્યર્થં શાસ્ત્રમિતિ ધ્રુવં પ્રાપ્નુયાલ્લોકવદેવ, ન ચૈતદિષ્ટમ્;તસ્માદ્યથાભૂતાનેવ આત્મેશ્વરદેવતાદીન્ ગ્રાહયત્યુપાસનાર્થં શાસ્ત્રમ્ ।
નામાદૌ બ્રહ્મદૃષ્ટિદર્શનાદયુક્તમિતિ ચેત્સ્ફુટં નામાદેરબ્રહ્મત્વમ્, તત્ર બ્રહ્મદૃષ્ટિં સ્થાણ્બાદાવિવ પુરુષદૃષ્ટિં વિપરીતાં ગ્રાહયચ્છાસ્ત્રં દૃશ્યતે ।
તસ્માદ્યથાર્થમેવ શાસ્ત્રતઃ પ્રતિપત્તેઃ શ્રેયઃ ઇત્યુક્તમિતિ ચેત્? ન, પ્રતિમાવદ્ભેદપ્રતિપત્તેઃ ।
નામાદવબ્રહ્મણિ બ્રહ્મદૃષ્ટિં વિપરીતાં ગ્રાહયતિ શાસ્ત્રં સ્થાણ્બાદાવિવ પુરુષદૃષ્ટિં, ઇતિ નૈતત્સાધ્વવોચઃ ।
કસ્મ્તાત્? ભેદેન હિ બ્રહ્મણો નામાદિવસ્તુપ્રતિપન્નસ્ય નામાદૌ વિધીયતે બ્રહ્મદૃષ્ટિઃ પ્રતિમાદાવિવ વિષ્ણુદૃષ્ટિઃ ।
આલમ્બનત્વેન હિ નામાદિપ્રતિપત્તિઃ પ્રતિમાદિવદેવ, ન તુ નામાદ્યેવ બ્રહ્મેતિ ।
યથા સ્થાણાવનિર્જ્ઞાતે ન સ્થાણુરિતિ, પુરુષ એવાયમિતિ પ્રતિપદ્યતે વિપરીતમ્, ન તુ તથા નામાદૌ બ્રહ્મદૃષ્ટિર્વિપરીતા ।
બ્રહ્મદૃષ્ટિરેવ કેવલા નાસ્તિ બ્રમેતિ ચેત્ ।
એતેન પ્રતિમાબ્રાહ્મણાદિષુ વિષ્ણ્વાદિદેવપિત્રાદિદૃષ્ટીનાં તુલ્યતા ।
ન;ઋગાદિષુ પૃથિવ્યાદિદૃષ્ટિદર્શનાત્ ।
વિદ્યમાનપૃથિવ્યાદિવસ્તુદૃષ્ટીનામેવ ઋગાદિવિષયે ક્ષેપદર્શનાત્ ।
તસ્માત્તત્સામાન્યાન્નામાદિષુ બ્રહ્માદિદૃષ્ટીનાં વિદ્યમાનબ્રહ્માદિવિષયત્વસિદ્ધિઃ ।
એતેન પ્રતિમાબ્રાહ્મણાદિષુ વિષ્ણ્વાદિદેવપિત્રાદિબુદ્ધીનાં ચ સત્યવસ્તુવિષયત્વસિદ્ધિઃ ।
મુખ્યાપેક્ષત્વાચ્ચ ગૌણત્વસ્ય ।
પઞ્ચાગ્ન્યાદિષુ ચાગ્નિત્વાદેર્ગૌણત્વાદ્ મુખ્યાગ્ન્યાદિસદ્ભાવવન્નામાદિષુ બહ્મત્વસ્ય ગૌણત્વાન્મુખ્યબ્રહ્મસદ્ભાવોપપત્તિઃ ।
ક્રિયાર્થૈશ્ચાવિશેષાદ્વિદ્યાર્થાનામ્ યથા ચ દર્શપૌર્ણમાસાદિક્રિયેદમ્ફલા વિશિષ્ટૈતિકર્તવ્યતાકા એવઙ્ક્રમપ્રયુક્તાઙ્ગા ચ ઇત્યેતદલૌકિકં વસ્તુ પ્રત્યક્ષાદ્યવિષયં તથાભૂતં ચ વેદવાક્યૈરેવ જ્ઞાપ્યતે ।
તથા, પરમાત્મેશ્વરદેવતાદિવસ્તુ અસ્થૂલાદિધર્મકમશનાયાદ્યતીતં ચેત્યેવમાદિવિશિષ્ટમિતિ વેદવાક્યૈરેવ જ્ઞાપ્યતે, ઇત્યલૌકિકત્વાત્તથાભૂતમેવ ભવિતુમર્હતીતિ ।
ન ચ ક્રિયાર્થૈર્વાક્યૈર્જ્ઞાનવાક્યાનાં બુદ્ધ્યુત્પાતકત્વે વિશેષો ઽસ્તિ ।
ન ચાનિશ્ચિતા વિપર્યસ્તા વા પરમાત્માદિવસ્તુવિષયા બુદ્ધિરુત્પદ્યતે ।
અનુષ્ઠેયાભાવાદયુક્તમિતિ ચેત્ ક્રિયાર્થૈર્વાક્યૈસ્ત્ર્યંશાભાવનાનુષ્ઠેયા જ્ઞાપ્યતે ઽલૌકિક્યપિ ।
ન તથા પરમાત્મેશ્વરાદિવિજ્ઞાને ઽનુષ્ઠેયં કિઞ્ચિતસ્તિ ।
અતઃ ક્રિયાર્થૈઃ સાધર્મ્યમિત્યયુક્તમિતિ ચેત્? ન, જ્ઞાનસ્ય તથાભૂતાર્થવિષયત્વાત્ ન હ્યનુષ્ઠેયત્વાત્તથાત્વમ્, કિં તર્હિ? પ્રમાણસમધિગતત્વાત્ ।
ન ચ તદ્વિષયાયા બુદ્ધેરનુષ્ઠેયવિષયત્વાત્તથાર્થત્વમ્, કિં તર્હિ? વેદવાક્યજનિતત્વાદેવ ।
વેદવાક્યાધિગતસ્ય વસ્તુનસ્તથાત્વે સત્યનુષ્ઠેયત્વવિશિષ્ઠં ચેદનુતિષ્ઠતિ ।
નો ચેદનુષ્ઠેયત્વવિશિષ્ઠં નાનુ તિષ્ઠતિ ।
અનનુષ્ઠેયત્વે વાક્યપ્રમાણત્વાનુપપત્તિરિતિ ચેત્ ।
ન હ્યનુષ્ઠેયે ઽસતિ પદાનાં સહતિરુપપદ્યતે ।
અનુષ્ઠેયત્વે તુ સતિ તાદર્થ્યેન પદાનિ સંહન્યન્તે ।

તત્રાનુષ્ઠેયનિષ્ઠં વાક્યં પ્રમાણં ભવતિ ઇદમનેનૈવં કર્તવ્યમિતિ ।
ન ત્વિદમનેનૈવમિત્યેવં પ્રકારાણાં પદશતાનામપિ વાક્યત્વમસ્તિઽકુર્યાત્ક્રિયેત કર્તવ્યં ભવેત્સ્યાદિતિ પઞ્ચમમ્ઽઇત્યેવમાદીનામન્યતમે ઽસતિ ।
અતઃ પરમાત્મેશ્વરાદીનામવાક્યપ્રમાણત્વમ્, પદાર્થત્વે ચ પ્રમાણાન્તરવિષયત્વમ્ ।
અતો ઽસદેતદિતિ ચેત્? ન,ઽઅસ્તિ મેરુર્વર્ણચતુષ્ટયોપેતઃઽઇત્યેવમાદ્યનનુષ્ઠેયે ઽપિ વાક્યદર્શનાત્ ।
ન ચઽમેરુર્વર્ણચતુષ્ટયોપેતઃઽઇત્યેવમાદિવાક્યશ્રવણે મેર્વાદાવનુષ્ઠેયત્વબુદ્ધિરુત્પદ્યતે ।
તથા અસ્તિપદસહિતાનાં પરમાત્મેશ્વરાદિપ્રતિપાદકવાક્યપદાનાં વિશેષણ વિશેષ્યભાવેન સંહતિઃ કેન વાર્યતે ।
મેર્વાદિજ્ઞાનવત્પરમાત્મજ્ઞાને પ્રયોજનાભાવાદયુક્તમિતિ ચેત્? ન,"બ્રહ્મવિદાપ્નોતિ પરમ્"(તૈ.ઉ.2 । 1 । 1) "બ્રહ્મવિદાપ્નોતિ પરમ્ ભિદ્યતે હૃદયગ્રન્થિઃ"(મુ.ઉ.2 । 2 । 8) ઇતિ ફલશ્રવણાત્, સંસારબીજાવિદ્યાદિદોષનિવૃત્તિદર્શનાચ્ચ ।
અનન્યશેષત્વાચ્ચ તજ્જ્ઞાનસ્ય, જુહ્વામિવ ફલશ્રુતેરર્થવાદત્વાનુપપત્તિ ।
પ્રતિષિદ્ધાનિષ્ટફલસમ્બન્ધશ્ચ વેદાદેવ વિજ્ઞાયતે ।
ન ચાનુષ્ઠેયઃ સઃ ।
ન ચ પ્રતિષિદ્ધવિષયે પ્રવૃત્તક્રિયસ્ય અકરણાદન્યદનુષ્ઠેયમસ્તિ ।
અકર્તવ્યતાજ્ઞાનનિષ્ઠતૈવ હિ પરમાર્થતઃ પ્રતિષેધવિધીનાં સ્યાત્ ।
ક્ષુધાર્તસ્ય પ્રતિષેધજ્ઞાનસંસ્કૃતસ્ય અભક્ષ્યે ઽભોજ્યે વા પ્રત્યુપસ્થિતે કલજ્જાભિશસ્તાન્નાદૌઽઇદં ભક્ષ્યમદો ભોજ્યમ્ઽઇતિ વા જ્ઞાનમુત્પન્નમ્, તદ્વિષયયા પ્રતિષેધજ્ઞાનસ્મૃત્યા બાધ્યતે ।
મૃગતૃષ્ણિકાયામિવ પેયજ્ઞાનં તદ્વિષયયાથાત્મ્યવિજ્ઞાનેન ।
તસ્મિન્બાધિતે સ્નાભાવિકનર્થકરીતદ્ભક્ષણભોજનપ્રવૃત્તિર્ન ભવતિ ।
વિપરીતજ્ઞાનનિમિત્તાયાઃ પ્રવૃત્તેર્નિવૃત્તિરેવ, ન પુનર્યત્નઃ કાર્યસ્તદભાવે ।
તસ્માત્ પ્રતિષેધવિધીનાં વસ્તુયાથાત્મ્યજ્ઞાનનિષ્ઠતૈવ, ન પુરુષવ્યાપારનિષ્ઠતાગન્ધો ઽપ્યસ્તિ ।
તથેહાપિ પરમાત્માદિયાથાત્મ્યજ્ઞાનવિધીનાં તાવન્માત્રપર્યવાસનતૈવ સ્યાત્ ।
તથા તદ્વિજ્ઞાનસંસ્કૃતસ્ય તદ્વિપરીતાર્થજ્ઞાનનિમિત્તાનાં પ્રવૃત્તીનામનર્થાર્થત્વેન જ્ઞાયમાનત્વાત્ પરમાત્માદિયાથાત્મ્યજ્ઞાનસ્મૃત્યા સ્વાભાવિકે તન્નિમિત્તવિજ્ઞાને બાધિતે ઽભાવઃ સ્યાત્ ।
નનુ કલઞ્જાદિભક્ષણાદેરનર્થાર્થત્વવસ્તુયાથાત્મ્યજ્ઞાનસ્મૃત્યા સ્વાભાવિકે તદ્ભક્ષ્યત્વાદિવિષયવિપરીતજ્ઞાને નિવર્તિતે તદ્ભક્ષણાદ્યનર્થપ્રવૃત્ત્યભાવવદપ્રતિષેધવિષયત્વાચ્છાસ્ત્રવિહિતપ્રવૃત્ત્યભાવો ન યુક્ત ઇતિ ચેત્ ।
ન, વિપરીતજ્ઞાનનિમિત્તત્વાનર્થાર્થત્વાભ્યાં તુલ્યત્વાત્ ।
કલઞ્જભક્ષણાદિપ્રવૃત્તેઃ મિથ્યાજ્ઞાનનિમિત્તત્વમ્ ।
અનર્થાર્થત્વં ચ યથા, તથા શાસ્ત્રવિહિતપ્રવૃત્તીનામપિ ।
તસ્માત્ પરમાત્મયાથાત્મ્યવિજ્ઞાનવતઃ શાસ્ત્રવિહિતપ્રવૃત્તીનામપિ મિથ્યાજ્ઞાનનિમિત્તત્વેન અનર્થાર્થત્વેન ચ તુલ્યત્વાત્ પરમાત્મજ્ઞાનેન વિપરીતજ્ઞાને નિવર્તિતે યુક્ત એવાભાવઃ ।
નનુ તત્ર યુક્તઃ, નિત્યાનાં તુ કેવલશાસ્ત્રનિમિત્તત્વાત્, અનર્થાર્થત્વાભાવચ્ચાભાવો ન યુક્ત ઇતિ ચેત્? ન અવિદ્યારાગદ્વેષાદિદોષવતો વિહિતત્વાત્ ।
યથા સ્વર્ગકામાદિદોષવતો દર્શપૂર્ણમાસાદીનિ કામ્યાનિ કર્માણિ વિહિતાનિ તથા સર્વાનર્થબીજાવિદ્યાદિદોષવતસ્તજ્જનિતેષ્ટાનિષ્ટપ્રાપ્તિપરિહારરાગદ્વેષાદિદોષવતશ્ચ તત્પ્રેરિતાવિશેષપ્રવૃત્તેરિષ્ટાનિષ્ટપ્રાપ્તિપરિહારાર્થિનો નિત્યાનિ કર્માણિ વિધીયન્તે, ન કેવલં શાસ્ત્રનિમિત્તાન્યેવ ।
ન ચાગ્નિહોત્રદર્શપૂર્ણમાસચાતુર્માસ્યપશુબન્ધસોમાનાં કર્મણાં સ્વતઃ કામ્યનિત્યત્વવિવેકોસ્તિ ।
કર્તૃગતેન હિ સ્વર્ગાદિકામદોષેણ કામાર્થતા ।
તથા અવિદ્યાદિદોષવતઃ સ્વભાવપ્રાપ્તેષ્ટાનિષ્ટપ્રાપ્તિપરિહારાર્થિનઃ તદર્થાન્યેવ નિત્યાનિ ઇતિ યુક્તમ્, તં પ્રતિ વિહિતત્વાત્ ।
ન પરમાત્મયાથાત્મ્યવિજ્ઞાનવતઃ શમોપાયવ્યતિરેકેણ કિઞ્ચિત્કર્મ વિહિતમુભલભ્યતે ।
કર્મનિમિત્તદેવતાદિસર્વસાધનવિજ્ઞાનોપમર્દેન હ્યાત્મજ્ઞાનં વિધીયતે, ન ચોપમર્દિતક્રિયાકારકાદિવિજ્ઞાનસ્ય કર્મપ્રવૃત્તિરુપપદ્યતે ।
વિશિષ્ટક્રિયાસાધનાદિજ્ઞાનપૂર્વકત્વાત્ક્રિયાપ્રવૃત્તેઃ ।
ન હિ દેશકાલાદ્યનવચ્છિન્નાસ્થૂલદ્વયાદિબ્રહ્મપત્યયધારિણઃ કર્માવસરો ઽસ્તિ ।
ભોજનાદિપ્રવૃત્ત્યવસરવત્સ્યાદિતિ ચેત્? ન, અવિદ્યાદિકેવલદોષનિમિત્તત્વાદ્ભોજનાદિ પ્રવૃત્તેરાવશ્યકત્વાનુપપત્તેઃ ।
ન તુ તથાનિયતં કદાચિત્ક્રિયતે કદાચિન્ન ક્રિયતે ચેતિ નિત્યં કર્મોપપદ્યતે ।
કેવલદોષનિમિત્તત્વાત્તુ ભોજનાદિકર્મણો ઽનિયતત્વં સ્યાત્ ।
દોષોદ્ભવાભિભવયોરનિયતત્વાત્ કામાનામિવ કામ્યેષુ ।
શાસ્ત્રનિમિત્તકાલાદ્યપેક્ષત્વાચ્ચ નિત્યાનામનિયતત્વાનુપપત્તિઃ ।
દોષનિમિત્તત્વે સત્યપિ યથા કામ્યાગ્નિહોત્રસ્ય શાસ્ત્રવિહિતત્વાત્ સાયંપ્રાતઃ કાલાદ્યપેક્ષત્વમેવમ્ ।
તદ્ભોજનાદિપવૃત્તૌ નિયમવત્સ્યાદિતિ ચેત્? ન, નિયમસાક્રિયત્વાત્ ક્રિયાયાશ્ચપ્રયોજકત્વાન્નાસૌ જ્ઞાનસ્યાપવાદકરઃ ।
તસ્માત્ પરમાત્માયાથાત્મ્યજ્ઞાનવિધેરપિ તદ્વિપરીતસ્થૂલદ્વૈતાદિજ્ઞાનનિવર્તકત્વાત્ સામર્થ્યાત્સર્વકર્મપ્રતિષેધવિધ્યર્થત્વં સમ્પદ્યતે;કર્મપ્રવૃત્ત્યભાવસ્ય તુલ્યત્વાદ્ યથા પ્રતિષેધવિષયે ।
તસ્માત્ પ્રતિષેધવિધિવચ્ચ વસ્તુપ્રતિપાદનં તત્પરત્વં ચ સિદ્ધં શાસ્ત્રસ્ય ॥1॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 1,3.2
તે હ વાચમ્ ઊચુસ્ ત્વં ન ઉદ્ગાયેતિ ।
તથેતિ તેભ્યો વાગ્ ઉદગાયત્ ।
યો વાચિ ભોગસ્ તં દેવેભ્ય આગાયત્ ।
યત્ કલ્યાણં વદતિ તદ્ આત્મને ।
તે ઽવિદુર્ અનેન વૈ ન ઉદ્ગાત્રાત્યેષ્યન્તીતિ ।
તમ્ અભિદ્રુત્ય પાપ્મનાવિધ્યન્ ।
સ યઃ સ પાપ્મા યદ્ એવેદમ્ અપ્રતિરૂપં વદતિ ।
સ એવ સ પાપ્મા

બ્ર્હુપ્ભ્_1,3.2 તે દેવા હૈવં વિનિશ્ચિત્ય, વાચં વાગભિમાનિનીં દેવતામુચુરુક્તવન્તઃ ।
ત્વં નો ઽસ્મભ્યમુદ્ગાયૌદ્ગાત્રં કર્મ કુરુષ્વ ।
વાગ્દેવતાનિર્વર્ત્ત્યમૌગાત્રં કમ દૃષ્ટવન્તઃ, તામેવ ચ દેવતાં જપમન્ત્રાભિધાયામ્"અસતો મા સદ્ગમય"(બૃ.ઉ.1 । 3 । 28) ઇતિ ।
અત્ર ચોપાસનાયાઃ કર્મણશ્ચ કર્તૃત્વેન વાગાદય એવ વિવક્ષ્યન્તે ।
કસ્માત્? યસ્માત્પરમાર્થતસ્તત્ કર્તૃકસ્તદ્વિષય એવ ચ સર્વો જ્ઞાનકર્મસંવ્યવહારઃ ।
વક્ષ્યતિ હિ"ધ્યાયતીવ લેલાયતીવ"ઇત્યાત્મકર્તૃકત્વાભાવં વિસ્તરતઃ ષષ્ટે ।
ઇહાપિ ચાદ્યાયાન્તે ઉપસંહરિષ્યતિ અવ્યાકૃતાદિક્રિયાકારકફલજાતમ્,"ત્રયં વા ઇદં નામ રૂપં કર્મ"(1 । 6 । 1) ઇતિ અવિદ્યાવિષયમ્ ।
અવ્યાકૃતાત્તુ યત્પરં પરમાત્માખ્યં વિદ્યાવિષયમ્ અનામરૂપકર્માત્મકમ્"નેતિ નેતિ"(2 । 3 । 6) ઇતિ ઇતરપ્રત્યાખ્યાનેનોપસંહરિષ્યતિ પૃથક્ ।
યસ્તુ વાગાદિસમાહારોપાધિપરિકલ્પિતઃ સંસાર્યાત્મા તં ચ વાગાદિસમાહારપક્ષપાતિનમેવ દર્શયિષ્યતિ"એતેભ્યો ભૂતેભ્યઃ સમુત્થાય તાન્યેવાનુવિનશ્યતિ"(2 । 4 । 12) ઇતિ ।
તસ્માદ્યુક્તા વાગાદીનામેવ જ્ઞાનકર્મકર્તૃત્વફલપ્રાપ્તિવિવક્ષા ।
તથેતિ તથાસ્ત્વિતિ દેવૈરુક્તા વાક્તેભ્યો ઽર્થિભ્યોર્ઽથાય ઉદકાયદુદ્ગાનં કૃતવતી ।
કઃ પુનરસૌ દેવેભ્યોર્ઽથાય ઉદ્ગાનકર્મણા વાચા નિર્વર્તિતઃ કાર્યવિશેષઃ? ઇત્યુચ્યતે- યો વાચી નિમિત્તભૂતાયાં વાગાદિસમુદાયસ્ય ય ઉપકારો નિષ્પદ્યતે વદનાદિવ્યાપારેણ, સ એવ ।
સર્વેષાં હ્યસૌ વાગ્વદનાભિનિર્વૃત્તો ભોગઃ ફલમ્ ।
તં ભોગં સા તૃષુ પવમાનેષુ કૃત્વા અવશિષ્ટેષુ નવસુ સ્તોત્રેષુ વાચનિકમાર્ત્વિજ્યં ફલં યત્કલ્યાણં શોભનં વદતિ વર્ણાનભિનિર્વર્તયતિ તદ્ આત્મને મહ્યમેવ ।
તદ્ધ્યસાધારણં વાગ્દેવતાયાઃ કર્મ યત્સમ્યગ્વર્ણાનામુચ્ચારણમ્ ।
અતસ્તદેવ વિશેષ્યતે યત્કલ્યાણં વદતીતિ ।
યત્તુ વદનકાર્યં સર્વસંઘાતોપકારાત્મકં તદ્યાજમાનમેવ ।
તત્ર કલ્યાણવદનાત્મસમ્બન્ધાસઙ્ગાવસરં દેવતાયા રન્ધ્રં પ્રતિલમ્ય તે વિદુરસુરાઃ, કથમ્? અનેનોદ્ગાત્રાનો ઽસ્માન્સ્વાભાવિકં જ્ઞાનં ચાભિભૂયાતીત્ય શાસ્ત્રજનિતકર્મજ્ઞાનરૂપેણ જ્યોતિષોદ્ગાત્રાત્મના અત્યેષ્વન્ત્યતિગમિષ્યન્તિ ।
ઇત્યેવં વિજ્ઞાય સમુદ્ગાતારમભિદ્રુત્યાભિગમ્ય સ્વેન આસઙ્ગલક્ષણેન પાપ્મનાવિધ્યંસ્તાડિતવન્તઃ સંયોજિતવન્ત ઇત્યર્થઃ ।
સ યઃ સ પાપ્મા પ્રજાપતેઃ પૂર્વજન્માવસ્થસ્ય વાચિ ક્ષિપ્તઃ સ એષ પ્રત્યક્ષીક્રિયતે ।
કો ઽસૌ? યદેવમપ્રતિરૂપમનનુરૂપં શાસ્ત્રપ્રતિષિદ્ધં વદતિ યેન પ્રયુક્તો ઽસભ્યબીભત્સાનૃતાદ્યનિચ્છન્નપિ વદતિ ।
અનેન કાર્યેણાપ્રતિરૂપવદનેન અનુગમ્યમાનઃ પ્રજાપતેઃ કાર્યભૂતાસુ પ્રજાસુ વાચિ વર્તતે ।
સ એવાપ્રતિરૂપવદનેનાનુમિતઃ સ પ્રજાપતેર્વાચિ ગતઃ પાપ્મા, કારણાનુવિધાયિ હિ કાર્યમિતિ ॥2॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 1,3.3-6
અથ હ પ્રાણમ્ ઊચુસ્ ત્વં ન ઉદ્ગાયેતિ ।
તથેતિ તેભ્યઃ પ્રાણ ઉદગાયત્ ।
યઃ પ્રાણે ભોગસ્ તં દેવેભ્ય આગાયત્ ।
યત્ કલ્યાણં જિઘ્રતિ તદ્ આત્મને ।
તે ઽવિદુર્ અનેન વૈ ન ઉદ્ગાત્રાત્યેષ્યન્તીતિ ।
તમ્ અભિદ્રુત્ય પાપ્મનાવિધ્યન્ ।
સ યઃ સ પાપ્મા યદ્ એવેદમ્ અપ્રતિરૂપં જિઘ્રતિ ।
સ એવ સ પાપ્મા

અથ હ ચક્ષુર્ ઊચુસ્ ત્વં ન ઉદ્ગાયેતિ ।
તથેતિ તેભ્યશ્ ચક્ષુર્ ઉદગાયત્ ।
યશ્ ચક્ષુષિ ભોગસ્ તં દેવેભ્ય આગાયત્ ।
યત્ કલ્યાણં પશ્યતિ તદ્ આત્મને ।
તે ઽવિદુર્ અનેન વૈ ન ઉદ્ગાત્રાત્યેષ્યન્તીતિ ।
તમ્ અભિદ્રુત્ય પાપ્મનાવિધ્યન્ ।
સ યઃ સ પાપ્મા યદ્ એવેદમ્ અપ્રતિરૂપં પશ્યતિ ।
સ એવ સ પાપ્મા

અથ હ શ્રોત્રમ્ ઊચુસ્ ત્વં ન ઉદ્ગાયેતિ ।
તથેતિ તેભ્યઃ શ્રોત્રમ્ ઉદગાયત્ ।
યઃ શ્રોત્રે ભોગસ્ તં દેવેભ્ય આગાયત્ ।
યત્ કલ્યાણં શૃણોતિ તદ્ આત્મને ।
તે ઽવિદુર્ અનેન વૈ ન ઉદ્ગાત્રાત્યેષ્યન્તીતિ ।
તમ્ અભિદ્રુત્ય પાપ્મનાવિધ્યન્ ।
સ યઃ સ પાપ્મા ।
યદ્ એવેદમ્ અપ્રતિરૂપં શૃણોતિ ।
સ એવ સ પાપ્મા

અથ હ મન ઊચુસ્ ત્વં ન ઉદ્ગાયેતિ ।
તથેતિ તેભ્યો મન ઉદગાયત્ ।
યો મનસિ ભોગસ્ તં દેવેભ્ય આગાયત્ ।
યત્ કલ્યાણં સંકલ્પયતિ તદ્ આત્મને ।
તે ઽવિદુર્ અનેન વૈ ન ઉદ્ગાત્રાત્યેષ્યન્તીતિ ।
તમ્ અભિદ્રુત્ય પાપ્મનાવિધ્યન્ ।
સ યઃ સ પાપ્મા ।
યદ્ એવેદમ્ અપ્રતિરૂપં સંકલ્પયતિ ।
સ એવ સ પાપ્મા ।
એવમ્ ઉ ખલ્વ્ એતા દેવતાઃ પાપ્મભિર્ ઉપાસૃજન્ ।
એવમ્ એનાઃ પાપ્મનાવિધ્યન્

બ્ર્હુપ્ભ્_1,3.3-6 તથૈવ ઘ્રાણાદિદેવતા ઉદ્ગીથનિર્વર્તત્વાજ્જપમન્ત્રપ્રકાશ્યા ઉપાસ્યાશ્ચેતિ કમેણ પરીક્ષિતવન્તઃ ।
દેવાનાં ચૈતન્નિશ્ચિતમાસીત્- વાગાદિદેવતાઃ કમેણ પરીક્ષ્યમાણાઃ કલ્યાણવિષયવિશેષાત્મસમ્બન્ધાસઙ્ગહેતોરાસુરપાપ્મસંસર્ગાદ્ ઉદ્ગીથનિર્વર્તનાસમર્થાઃ ।
અતો ઽનભિધેયાઃ"અસતો મા સદ્ગમય"ઇત્યનુપાસ્યાશ્ચ, અશુદ્ધત્વાદિતરાવ્યાપકત્વાચ્ચેતિ ।
એવમુ ખલ્વનુક્તા અપ્યેતાસ્ત્વગાદિદેવતાઃ કલ્યાણાકલ્યાણાકાર્યદર્શનાદેવં વાગાદિદેવ, એનાઃ પાપ્મનાવિધ્યન્પાપ્મના વિદ્ધવન્ત ઇતિ યદુક્તં તત્પાપ્મભિરુપાસૃજન્પાપ્મભિઃ સંસર્ગં કૃતવન્ત ઇત્યેતત્ ॥3-6 ॥
વાગાદિદેવતા ઉપાસીના અપિ મૃત્યતિગમનાયાશરણાઃ સન્તો દેવાઃ ક્રમેણ-
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 1,3.7
અથ હેમમ્ આસન્યં પ્રાણમ્ ઊચુસ્ ત્વં ન ઉદ્ગાયેતિ ।
તથેતિ તેભ્ય એષ પ્રાણ ઉદગાયત્ ।
તે ઽવિદુર્ અનેન વૈ ન ઉદ્ગાત્રાત્યેષ્યન્તીતિ ।
તમ્ અભિદ્રુત્ય પાપ્મનાવિવ્યત્સન્ ।
સ યથાશ્માનમ્ ઋત્વા લોષ્ટો વિધ્વંસેતૈવં હૈવ વિધ્વંસમાના વિષ્વઞ્ચો વિનેશુઃ ।
તતો દેવા અભવન્, પરાસુરા ।
ભવત્ય્ આત્મના, પરાસ્ય દ્વિષન્ ભ્રાતૃવ્યો ભવતિ ય એવં વેદ

બ્ર્હુપ્ભ્_1,3.7 અથાનન્તરં હ ઇમમિત્યભિનયપ્રદર્શનાર્થમ્ ।
આસન્યમાસ્યે ભવમાસન્યં મુખાન્તર્બિલસ્થં પ્રાણમૂચુસ્ત્વં ન ઉદ્ગાયેતિ ।
તથેત્યેવં શરણમુપગતેભ્યઃ સ એષ પ્રાણો મુખ્ય ઉદગાયદિત્યાદિ પૂર્વવત્ ।
પાપ્મનાવિવ્યત્સન્વેધનં કર્તુમિષ્ટવન્તસ્તે ચ દોષાસંસર્ગિણં સન્તં મુખ્યં પ્રાણમ્ ।
સ્વેન આસઙ્ગદોષેણ વાગાદિષુ લબ્ધપ્રસરાસ્તદભ્યાસાનુવૃત્ત્યા સંસ્રક્ષ્યમાણા વિનેશુર્વિનષ્ટા વિધ્વસ્તાઃ ।
કથમિવ? ઇતિ દૃષ્ટાન્ત ઉચ્યતે- સ યથા સ દૃષ્ટાન્તો યથા લોકે ઽશ્માનં પાષાણમૃત્વા ગત્વા પ્રાપ્ય, લોષ્ટઃ પાંસુપિણ્ડઃ પાષાણચૂર્ણનાયાશ્મનિ નિક્ષિપ્તઃ સ્વયં વિધ્વંસેત વિસ્ત્રંસેત વિચૂર્ણીભવેત્, એવં હૈવ યથાયં દૃષ્ટાન્ત એવમેવ, વિધ્વંસમાના વિશેષેણ ધ્વંસમાના વિષ્વઞ્ચો નાનાગતયો વિનેશુર્વિનષ્ટા યતઃ, તતસ્તસ્માદાસુરવિનાશાદ્દેવત્વપ્રતિબન્ધભૂતેભ્યઃ સ્વાભાવિકાસઙ્ગજનિતપાપ્મભ્યો વિયોગાદ્ અસંસર્ગધર્મિમુખ્યપ્રાણાશ્રયબલાદ્ દેવા વાગાદયઃ પ્રકૃતા અભવત્ ।
કિમભવન્? સ્વં દેવતારૂપમગ્ન્યાદ્યાત્મકં વક્ષ્યમાણમ્ ।
પૂર્વમષ્યગ્ન્યાદ્યાત્મન એવ સન્તઃ સ્વાભાવિકેન પાપ્મના તિરસ્કૃતવિજ્ઞાનાઃ પિણ્ડમાત્રાભિમાના આસન્ ।
તે તત્પાપ્મવિયોગાદુજ્ઝિત્વા પિણ્ડમાત્રાભિમાનં શાસ્ત્રસમર્પિતવાગાદ્યગ્ન્યાદ્યાત્માભિમાના બભૂવુરિત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ તે પ્રતિપક્ષભૂતા અસુરાઃ પરાભવન્નિત્યનુવર્તતે ।
પરાભૂતા વિનષ્ટા ઇત્યર્થઃ ।
યથા પુરાકલ્પેન વર્ણિતઃ પૂર્વયજમાનો ઽતિક્રાન્તકાલિકઃ એતામેવાખ્યાયિકારૂપાં શ્રુતિં દૃષ્ટ્વા તેનૈવ ક્રમેણ વાગાદિદેવતાઃ પરીક્ષ્ય, તાશ્ચાપોહ્યાસઙ્ગપાપ્માસ્પદદોષવત્ત્વેનાદોષાસ્પદં મુખ્યં પ્રાણમાત્મત્વેનોપગમ્ય વાગાદ્યાધ્યાત્મિકપિણ્ડમાત્રપરિચ્છિન્નાત્માભિમાનં હિત્વા વૈરાજપિણ્ડાભિમાનં વાગાદ્યગ્ન્યાદ્યાત્મવિષયં વર્તમાનપ્રજાપતિત્વં શાસ્ત્રપ્રકાશિતં પ્રતિપન્નઃ, તથૈવાયં યજમાનસ્તેનૈવ વિધિના ભવતિ પ્રજાપતિસ્વરૂપેણાત્મના ।
પરા ચાસ્યા પ્રજાપતિત્વપ્રતિપક્ષભૂતઃ પાપ્મા દ્વિષન્ભ્રાતૃવ્યો ભવતિ ।
યતો ઽદ્વેષ્ટાપિ ભવતિ કશ્ચિદ્ ભ્રાતૃવ્યો ભરતાદિતુલ્યઃ, યસ્ત્વિન્દ્રિયવિષયાસઙ્ગજનિતઃ પાપ્મા ભ્રાતૃવ્યો દ્વેષ્ટા ચ, પારમાર્થિકાત્મસ્વરૂપતિરતિરસ્કરણહેતુત્વાત્ સ ચ પરાભવતિ વિશીર્યતે લોષ્ટવાત્પ્રાણપરિષ્વઙ્ગાત્ ।
કસ્યૈતત્ફલમ્? ઇત્યાહ- ય એવં વેદ ।
યથોક્તં પ્રાણમાત્મત્વેન પ્રતિપદ્યતે પૂર્વયજમાનવદિત્યર્થઃ ॥7॥
ફલમુપસંહૃત્યાધુનાખ્યાયિકારૂપમેવાશ્રિત્યાહ- કસ્માચ્ચહેતોર્વાગાદીન્મુક્તા મુખ્ય એવ પ્રાણ આત્મત્વેનાશ્રયિતવ્યઃ? ઇતિ તદુપપત્તિનિરૂપણાય યસ્માદયં વાગાદીનાં પિણ્ડાદીનાં ચ સાધારણ આત્મા, ઇત્યેતમર્થમાખ્યાયિકયા દર્શયન્ત્યાહ શ્રુતિઃ-
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 1,3.8
તે હોચુઃ -- ક્વ નુ સો ઽભૂદ્ યો ન ઇત્થમ્ અસક્તેતિ ।
અયમ્ આસ્યે ઽન્તર્ ઇતિ ।
સો ઽયાસ્ય આઙ્ગિરસો ઽઙ્ગાનાં હિ રસઃ

બ્ર્હુપ્ભ્_1,3.8 તે પ્રજાપતિપ્રાણા મુખ્યેન પ્રાણેન પરિપ્રાપિતદેવસ્વરૂપા હોચુરુક્તવન્તઃ ફલાવસ્થાઃ ।
કિમ્? ઇત્યાહ- ક્વ ન્વિતિ વિતર્કે ।
ક્વ નુ કસ્મિન્નુ સો ઽભૂત્ ।
કઃ? યો નો ઽસ્માનિત્થમેવમસક્ત સઞ્જિતવાન્દેવભાવમાત્મત્વેનોપગમિતવાન્ ।
સ્મરન્તિ હિ લોકે કેનચિદુપકૃતા ઉપકારિણમ્ ।
લોકવદેવ સ્મરન્તો વિચારયમાણાઃ કાર્યકરણસંઘાતે આત્મન્યેવોપલબ્ધવન્તઃ ।
કથમ્? અયમાસ્યે ઽન્તરિતિ, આસ્યે મુખે ય આકાશસ્તસ્મિન્નન્તરયં પ્રત્યક્ષો વર્તત ઇતિ ।
સર્વો હિ લોકો વિચાર્યાધ્યવસ્યતિ, તથા દેવાઃ ।
યસ્માદયમન્તરાકાશે વાગાદ્યાત્મત્વેન વિશેષમનાશ્રિત્ય વર્તમાન ઉપલબ્ધો દેવૈઃ, તસ્માત્સપ્રાણો ઽયાસ્યો વિશેષાનાશ્રયાચ્ચ અસક્ત સઞ્જિતવાન્વાગાદીન્ ।
અત એવાઙ્ગિરસ આત્મા કાર્યકરણાનામ્ ।
કથમાઙ્ગિરસઃ? પ્રસિદ્ધં હ્યેતદઙ્ગાનાં કાર્યકરણલક્ષણાનાં રસઃ સાર આત્મેત્યર્થઃ ।
કથં પુનરઙ્ગરસત્વમ્? તદપાયે શોષપ્રાપ્તેરિતિ વક્ષ્યામઃ ।
યસ્માચ્ચાયમઙ્ગરસત્વાદ્વિશેષામાશ્રિતત્વાચ્ચ કાર્યકરણાનાં સાધારણ આત્મા વિશુદ્ધશ્ચ, તસ્માદ્વાગાદીનપાસ્ય પ્રાણ એવાત્મત્વેનાશ્રયિતવ્ય ઇતિ વાક્યાર્થઃ ।
આત્મા હ્યાત્મત્વેનોપગન્તવ્યો ઽવિપરીતબોધાચ્છ્રેયઃપ્રાપ્તેઃ, વિપર્યયે સ્વાનિષ્ટપ્રાપ્તિદર્શનાત્ ॥8॥
સ્યાન્મતં પ્રાણસ્ય વિશુદ્ધિરસિદ્ધેતિ ।
નનુ પરિહૃતમેતદ્વાગાદીનાં કલ્યાણવદનાદ્યાસઙ્ગવત્પ્રાણસ્ય આસઙ્ગાસ્પદત્વાભાવેન ।
વાઢમ્, કિં ત્વાઙ્ગિરસત્વેન વાગાદીનામાત્મત્વોક્ત્યા વાગાદિદ્વારેણ શવસૃષ્ટિતત્સ્પૃષ્ટેરિવાશુદ્ધતા શઙ્ક્યતે- ઇત્યાહ- શુદ્ધ એવ પ્રણઃ ।
કુતઃ?
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 1,3.9
સા વા એષા દેવતા દૂર્ નામ ।
દૂરં હ્ય્ અસ્યા મૃત્યુર્ ।
દૂરં હ વા અસ્માન્ મૃત્યુર્ ભવતિ ય એવં વેદ

બ્ર્હુપ્ભ્_1,3.9 સા વા એષા દેવતા દૂર્નામ ।
યં પ્રાણં પ્રાપ્યાશ્માનમિવ લોષ્ટવદ્વિધ્વસ્તા અસુરાસ્તં પરામૃશતિ સેતિ ।
સૈવૈષા યેયં વર્તમાનયજમાનશરીરસ્થા દેવૈર્નિર્ધારિતા"અયમાસ્યે ઽન્તઃ"ઇતિ ।
દેવતા ચ સા સ્યાત્, ઉપાસનક્રિયાયાઃ કર્મભાવેન ગુણભૂતત્વાત્ ।
યસ્યાત્મા દૂર્નામ દૂરિત્યેવં ખ્યાતા ।
નામશબ્દઃ ખ્યાપનપર્યાયઃ ।
તસ્માત્પ્રસિદ્ધાસ્યા વિશુદ્ધિદૂર્નામત્વાત્ ।
કુતઃ પુનર્દૂર્નામત્વમ્? ઇત્યાહ- દૂરં દૂરેઃ હિ યસ્માદસ્યાઃ પ્રાણદેવતાયાઃ મૃત્યુરાસઙ્ગલક્ષણઃ પાપ્મા ।
અસંશ્લેષધર્મિત્વાત્પ્રાણસ્ય સમીપસ્થાસ્યાપિ દૂરતા મૃત્યોસ્તસ્માદ્ દૂરિત્યેવં ખ્યાતિઃ, એવં પ્રાણસ્ય વિશુદ્ધિર્જ્ઞાપિતા ।
વિદુષઃ ફલમુચ્યતે- દૂરં હ વા અસ્માન્મૃત્યુર્ભવતિ ।
અસ્માદેવંવિદઃ, ય એવં વેદ તસ્માદેવમિતિ પ્રકૃતં વિશુદ્ધિગુણોપેતં પ્રાણમુપાસ્ત ઇત્યર્થઃ ।
ઉપાસનં નામ ઉપાસ્યાર્થવાદે યથા દેવતાદિસ્વરૂપં શ્રુત્યા જ્ઞાપ્યતે તથા મનસોપગમ્ય આસનં ચિન્તનં લૌકિકપ્રત્યયાવ્યવધાનેન યાવત્તદ્દેવતાદિસ્વરૂપાત્માભિમાનાભિવ્યક્તિરિતિ લૌકિકાત્માભિમાનવત્ ।
"દેવો ભૂત્વા દેવાનપ્યેતિ" (બૃ.ઉ.4 । 1 । 2) "કિન્દેવતો ઽસ્યાં પ્રાચ્યાં દિશ્યસિ" (બૃ.ઉ.3 । 9 । 20) ઇત્યેવમાદિશ્રુતિભ્યઃ ॥9॥
સા વા એષા દેવતા દૂરં હ વા અસ્માન્મૃત્યુર્ભવતીત્યુક્તમ્ ।
કથં પુનરેવંવિદો દૂરં મૃત્યુર્ભવતિ? ઇત્યુચ્યતે- એવંવિત્ત્વવિરોધાત્ ।
ઇન્દ્રિયવિષયસંસર્ગાસઙ્ગજો હિ પાપ્મા પ્રાણાત્માભિમાનિનો હિ વિરુધ્યતે, વાગાદિવિશેષાત્માભિમાનહેતુત્વાત્ સ્વાભાવિકાજ્ઞાનહેતુત્વાચ્ચ ।
શાસ્ત્રજનિતો હિ પ્રાણાત્માભિમાનઃ ।
તસ્માદેવંવિદઃ પાપ્મા દૂરં ભવતીતિ યુક્તં વિરોધાત્ ।
તદેતત્પ્રદર્શયતિ-
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 1,3.10
સા વા એષા દેવતૈતાસાં દેવતાનાં પાપ્માનં મૃત્યુમ્ અપહત્ય યત્રાસાં દિશામ્ અન્તસ્ તદ્ ગમયાં ચકાર ।
તદ્ આસાં પાપ્મનો વિન્યદધાત્ ।
તસ્માન્ ન જનમ્ ઇયાન્ નાન્તમ્ ઇયાન્ નેત્ પાપ્માનં મૃત્યુમ્ અન્વવાયાનીતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_1,3.10 સા વા એષા દેવતેત્યુક્તાર્થમ્ ।
એતાસાં વાગાદીનાં દેવતાનાં પાપ્માનં મૃત્યું સ્વાભાવિકાજ્ઞાનપ્રયુક્તેન્દ્રિયવિષયસંસર્ગાસઙ્ગજનિતેન હિ પાપ્મના સર્વો મ્રિયતે, સ હ્યતો મૃત્યુઃ, તં પ્રાણાત્માભિમાનમાત્રતયૈવ પ્રાણો ઽપહન્તેત્યુચ્યતે ।
વિરોધાદેવ તુ પાપ્મૈવંવિદો દૂરં ગતો ભવતિ ।
કિં પુનશ્ચકાર દેવતાનાં પાપ્માનં મૃત્યુમપહત્ય? ઇત્યુચ્યતે- યત્ર યસ્મિન્નાસાં પ્રાચ્યાદીનાં દિશામન્તો ઽવસાનં તત્તત્ર ગમયાઞ્ચકાર ગમનં કૃતવાનિત્યેતત્ ।
નનુ નાસ્તિ દિશામન્તઃ કથમન્તં ગમિતવાન્? ઇત્યુચ્યતે- શ્રૌતવિજ્ઞાનવજ્જનાવધિનિમિત્તકલ્પિતત્વાદ્દિશાં તદ્વિરોધિજનાવ્યુષિત એવ દેશો દિશામન્તઃ, દેશાન્તો ઽરણ્યમિતિ યદ્વદિત્યદોષઃ ।
તત્તત્ર ગમયિત્વા આસાં દેવતાનામ્, પાપ્મન ઇતિ દ્વિતીયાબહુવચનમ્, વિન્યદધાદ્વિવિધં ન્યગ્ભાવેનદધાત્સ્થાપિતવતી પ્રાણદેવતા ।
પ્રાણાત્માભિમાનશૂન્યેષુ અન્ત્યજનેષ્વિતિ સામર્થ્યાત્ ।
ઇન્દ્રિયસંસર્ગજો હિ સ ઇતિ પ્રાણ્યાશ્રયતાવગમ્યતે ।
તસ્માત્તમન્ત્યં જનં નેયાન્ન ગચ્છેત્સમ્ભાષણદર્શનાદિભિર્ન સંસૃજેત્ ।
તત્સંસર્ગે પાપ્મના સંસર્ગઃ કૃતઃ સ્યાત્પાપ્માશ્રયો હિ સઃ ।
તજ્જનનિવાસં ચાન્તં દિગન્તશબ્દવાચ્યં નેયાજ્જનશૂન્યમપિ, જનમપિ તદ્દેશવિયુક્તમિત્યભિપ્રાયઃ ।
નેદિતિ પરિભયાર્થે નિપાતઃ ।
ઇત્થં જનસંસર્ગે પાપ્માનં મૃત્યુમન્વવાયાનીતિ ।
અનુ અવ અયાનીત્યનુગચ્છેયમિતિ, એવં ભીતો ન જનમન્તં ચેયાદિતિ પૂર્વેણ સમ્બન્ધઃ ॥10॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 1,3.11
સા વા એષા દેવતૈતાસાં દેવતાનાં પાપ્માનં મૃત્યુમ્ અપહત્યાથૈના મૃત્યુમ્ અત્યવહત્

બ્ર્હુપ્ભ્_1,3.11 સા વા એષા દેવતા, તદેતત્પ્રાણાત્મજ્ઞાનકર્મફલં વાગાદીનામગ્ન્યાદ્યાત્મત્વમુચ્યતે ।
અથૈના મૃત્યુમત્યવહત્ તસ્માદાધ્યાત્મિકપરિચ્છેદકરઃ પાપ્મા મૃત્યુઃ પ્રાણાત્મવિજ્ઞાનેનપહતસ્તસ્માત્સપ્રાણો ઽપહન્તા પાપ્મનો મૃત્યોઃ ।
તસ્માત્સ એવ પ્રાણ એના વાગાદિદેવતાઃ પ્રકૃતં પાપ્માનં મૃત્યુમતીત્ય અવહત્પ્રાપયત્સ્વં સ્વમપરિચ્છિન્નમગ્ન્યાદિદેવાતાત્મરૂપમ્ ॥11॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 1,3.12
સા વૈ વાચમ્ એવ પ્રથમામ્ અત્યવહત્ ।
સા યદા મૃત્યુમ્ અત્યમુચ્યત સો ઽગ્નિર્ અભવત્ ।
સો ઽયમ્ અગ્નિઃ પરેણ મૃત્યુમ્ અતિક્રાન્તો દીપ્યતે

બ્ર્હુપ્ભ્_1,3.12. સ વૈ વાચમેવ પ્રથમામત્યવહત્ ।
સ પ્રાણો વાચમેવ પ્રથમાં પ્રધાનામિત્યેતત્ ।
ઉદ્ગીથકર્મણીતરકરણાપેક્ષયા સાધકતમત્વં પ્રાધાન્યં તસ્યાઃ ।
તાં પ્રથમામત્યવહદ્વહનં કૃતવાન્ ।
તસ્યાઃ પુનર્મૃત્યુમતીત્યોઢાયાઃ કિં રૂપમ્? ઇત્યુચ્યતે- સા વાગ્યદા યસ્મિન્કાલે પાપ્માનં મૃત્યુમ્ અત્યમુચ્યતાતીત્યામુચ્યત મોચિતા સ્વયમેવ, તદાસોગ્નિરભવત્ ।
સા વાક્પૂર્વમપ્યગ્નિરેવ સતી મૃત્યુવિયોગે ઽપ્યગ્નિરેવાભવત્ ।
એતાવાંસ્તુ વિશેષો મૃત્યુવિયોગે ।
સોયમતિક્રાન્તો ઽગ્નિઃ પરેણમૃત્યું પરસ્તાન્મૃત્યોર્દીપ્યતે ।
પ્રાઙ્મોક્ષાન્મૃત્યુપ્રતિબદ્ધો અધ્યાત્મવાગાત્મના નેદાનીમિવ દીપ્તિમાનાસીત્, ઇદાનીં તુ મૃત્યું પરેણ દીપ્યતે મૃત્યુવિયોગાત્ ॥12॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 1,3.13
અથ પ્રાણમ્ અત્યવહત્ ।
સ યદા મૃત્યુમ્ અત્યમુચ્યત સ વાયુર્ અભવત્ ।
સો ઽયં વાયુઃ પરેણ મૃત્યુમ્ અતિક્રાન્તઃ પવતે

બ્ર્હુપ્ભ્_1,3.13 તથા પ્રાણો ઘ્રાણમ્- વાયુરભવત્ ।
સ તુ પવતે મૃત્યું પરેણાતિક્રાન્તઃ ।
સર્વમન્યદુક્તાર્થમ્ ॥13॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 1,3.14
અથ ચક્ષુર્ અત્યવહત્ ।
તદ્ યદા મૃત્યુમ્ અત્યમુચ્યત સ આદિત્યો ઽભવત્ ।
સો ઽસાવ્ આદિત્યઃ પરેણ મૃત્યુમ્ અતિક્રાન્તસ્ તપતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_1,3.14 તથા ચક્ષુરાદિત્યો ઽભવત્સ તુ તપતિ ॥14॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 1,3.15
અથ શ્રોત્રમ્ અત્યવહત્ ।
તદ્ યદા મૃત્યુમ્ અત્યમુચ્યત તા દિશો ઽભવન્ ।
તા ઇમા દિશઃ પરેણ મૃત્યુમ્ અતિક્રાન્તાઃ

બ્ર્હુપ્ભ્_1,3.15 તથા શ્રોત્રં દિશો ઽભવત્ ।
દિશઃ પ્રાચ્યાદિવિભાગેનાવસ્થિતાઃ ॥15॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 1,3.16
અથ મનો ઽત્યવહત્ ।
તદ્ યદા મૃત્યુમ્ અત્યમુચ્યત સ ચન્દ્રમા અભવત્ ।
સો ઽસૌ ચન્દ્રઃ પરેણ મૃત્યુમ્ અતિક્રાન્તો ભાતિ ।
એવં હ વા એનમ્ એષા દેવતા મૃત્યુમ્ અતિવહતિ ય એવં વેદ

બ્ર્હુપ્ભ્_1,3.16 મનશ્ચન્દ્રમા ભાતિ ।
યથા પૂર્વયજમાનં વાગાદ્યગ્ન્યાદિભાવેન મૃત્યુમત્યવહત્, એવમેનં વર્તમાનયજમાનમપિ હ વા એષા પ્રાણદેવતા મૃત્યુમતિવહતિ વાગાદ્યગ્ન્યાદિભાવેન ।
એવં યો વાગાદિપઞ્ચકવિશિષ્ટં પ્રાણં વેદ ।
"તં યથા યથોપાસતે તદેવ ભવતિ"ઇતિ શ્રુતેઃ ॥16॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 1,3.17
અથાત્મને ઽન્નાદ્યમ્ આગાયત્ ।
યદ્ ધિ કિઞ્ચાન્નમ્ અદ્યતે ઽનેનૈવ તદ્ અદ્યતે ।
ઇહ પ્રતિતિષ્ઠતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_1,3.17 યથા વાગાદિભિરાત્માર્થમાગાનં કૃતં તથા મુખ્યો ઽપિ પ્રાણઃ સર્વપ્રાણસાધારણં પ્રાજાપત્યફલમાગાનં કૃત્વા ત્રિષુ પમાનેષુ, અથાનન્તરં શિષ્ટેષુ નવસુ, સ્તોત્રેષુ, આત્મને આત્માર્થમન્નાદ્યમન્નં ચ તદાદ્યં ચાન્નાદ્યમાગાયત્ ।
કર્તુઃ કામસંયોગો વાચનિક ઇત્યુક્તમ્ ।
કથં પુનસ્તદન્નાદ્યં પ્રાણેનાત્માર્થમાગીતમિતિ ગમ્યતે? ઇત્યત્ર હેતુમાહ- યત્કિઞ્ચેતિ સામાન્યાન્નમાત્રપરામર્શાર્થઃ ।
હીતિ હેતૌ ।
યસ્માલ્લોકે પ્રાણિભિર્યદ્કિઞ્ચિદન્નમદ્યતેભક્ષ્યતે તદનેનૈવ ।
અન ઇતિ પ્રાણસ્યાખ્યા પ્રસિદ્ધા અનઃ શબ્દઃ સાન્તઃ શકટવાચી, યસ્ત્વન્યઃ સ્વરાન્તઃ સ પ્રાણપર્યાયઃ ।
પ્રાણેનૈવ તદદ્યત ઇત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ ન કેવલં પ્રાણેનાદ્યત એવાન્નાદ્યમ્, તસ્મિઞ્છરીરાકારપરિણતે ઽન્નાદ્ય ઇહ પ્રતિતિષ્ઠતિ પ્રાણઃ ।
તસ્માત્પ્રાણેનાત્મનઃ પ્રતિષ્ઠાર્થમાગીતમન્નાદ્યમ્ ।
યદપિ પ્રાણેનાન્નાદનં તદપિ પ્રતિષ્ઠાર્થમેવેતિ ન વાગાદિષ્વિવ કલ્યાણસઙ્ગજપાત્મસમ્ભવઃ પ્રાણે ઽસ્તિ ॥17॥
નન્વવધારણમયુક્તં પ્રાણેનૈવ તદદ્યત ઇતિ, વાગાદીનામપિ અન્નનિમિત્તોપકારદર્શનાત્ ।
નૈષ દોષઃ, પ્રાણદ્વારત્વાત્તદુપકારસ્ય ।
કથં પ્રાણદ્વારકો ઽન્નકૃતૌ વાગાદીનામુપકાર ઇત્યેતમર્થં પ્રદર્શયન્નાહ-
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 1,3.18
તે દેવા અબ્રુવન્ ।
એતાવદ્ વા ઇદં સર્વં યદ્ અન્નમ્ ।
તદ્ આત્મન આગાસીઃ ।
અનુ નો ઽસ્મિન્ન્ અન્ન આભજસ્વેતિ ।
તે વૈ માભિસંવિશતેતિ ।
તથેતિ તં સમન્તં પરિણ્યવિશન્ત ।
તસ્માદ્ યદ્ અનેનાન્નમ્ અત્તિ તેનૈતાસ્ તૃપ્યન્તિ ।
એવં હ વા એનં સ્વા અભિસંવિશન્તિ ભર્તા સ્વાનાં શ્રેષ્ઠઃ પુરએતા ભવત્ય્ અન્નાદો ઽધિપતિર્ ય એવં વેદ ।
ય ઉ હૈવંવિદં સ્વેષુ પ્રતિર્ બુભૂષતિ ન હૈવાલં ભાર્યેભ્યો ભવતિ ।
અથ ય એવૈતમ્ અનુભવતિ યો વૈતમ્ અનુ ભાર્યાન્ બુભૂર્ષતિ સ હૈવાલં ભાર્યેભ્યો ભવતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_1,3.18 તે વાગાદયો દેવાઃ, સ્વવિષયદ્યોતનાદ્દેવાઃ, અબ્રુવન્નુક્તવન્તો મુખ્યં પ્રાણમ્ ઇદમેતાવન્નાતો ઽધિકમસ્તિ ।
વા ઇતિ સ્મરણાર્થઃ ।
ઇદં તત્સર્વમેતાવદેવ, કિમ્? યદન્નં પ્રાણસ્થિતિકરમદ્યતે લોકે તત્સર્વમાત્મન આત્માર્થમાગાસીઃ આગીતવાનસિ આગાનેનાત્મસાત્કૃતમિત્યર્થઃ ।
વયં ચાન્નમન્તરેણ સ્થાતું નોત્સામહે ।
અતો ઽનુ પશ્ચાન્નોસ્માનસ્મિન્નન્ને આત્માર્થે તવાન્ને આભજસ્વ આભાજયસ્વ ।
ણિચો ઽશ્રવણં છાન્દસમ્ ।
અસ્માંશ્ચાન્નભાગિનઃ કુરુ ।
ઇતર આહ- તે યૂયં યદ્યન્નાર્થિનો વૈ, મા મામભિસંવિશત સમન્તતો મામાભિમુખ્યેન નિવિશત ।
ઇત્યેવમુક્તવતિ પ્રાણે તથેત્યેવમિતિ, તં પ્રાણં પરિવેષ્ટ્ય નિવિષ્ટવન્ત ઇત્યર્થઃ ।
તથા નિવિષ્ટાનાં પ્રાણાનુજ્ઞયા તેષાં પ્રાણે નૈવાદ્યમાનં પ્રાણસ્થિતિકરં સદન્નં તૃપ્તિકરં ભવતિ ન સ્વાતન્ત્ર્યેણ ।
તસ્માદ્યુક્તમેવાવધારણમ્ અનેનૈવ તદદ્યત ઇતિ ।
તદેવ ચાહ- તસ્માદ્યસ્માત્પ્રાણાશ્રયતયૈવ પ્રાણાનુજ્ઞયાભિસન્નિવિષ્ટા વાગાદિદેવતાઃ તસ્માદ્યદન્નમનેન પ્રાણેનાત્તિ લોકસ્તેનાન્નેનૈતા વાગાદ્યાસ્તૃપ્યન્તિ ।
વાગાદ્યાશ્રયં પ્રાણં યો વેદ વાગાદયશ્ચ પઞ્ચ પ્રાણાશ્રયા ઇતિ તમપ્યેવમેવં હ વૈ સ્વા જ્ઞાતસ્ય અભિસંવિશન્તિ વાગાદય ઇવ પ્રાણમ્ ।
જ્ઞાતીનામાશ્રયણીયો ભવતીત્યભિપ્રાયઃ ।
અભિસન્નિવિષ્ટાનાં ચ સ્વાનાં પ્રાણવદેવ વાગાદીનાં સ્વાન્નેન ભર્તા ભવતિ ।
તથા શ્રેષ્ઠઃ પુરો ઽગ્રત એતા ગન્તા ભવતિ વાગાદીનામિવ પ્રાણઃ ।
તથાન્નાદો ઽનામયાવીત્યર્થઃ ।
અધિપતિરધિષ્ઠાય ચ પાલયિતા સ્વતન્ત્રઃ પતિઃ પ્રાણવદેવ વાગાદીનામ્ ।
ય એવં પ્રાણં વેદ તસ્યૈતદ્યથોક્તં ફલં ભવતિ ।
કિઞ્ચ ય ઉ હૈવંવિધં પ્રાણવિદં પ્રતિ સ્વેષુ જ્ઞાતીનાં મધ્યે પ્રતિઃ પ્રતિકૂલો બુભૂર્ષતિ પ્રતિસ્પર્ધી ભવિતુમિચ્છતિ, સોસુરા ઇવ, પ્રાણપ્રતિસ્પર્ધિનો ન હૈવાલં ન પર્યાપ્તો ભાર્યેભ્યો ભરણીયેભ્યો ભવતિ ભર્તુમિત્યર્થઃ ।
અથ પુનર્ય એવં જ્ઞાતીનાં મધ્યે એવંવિદં વાગાદય ઇવ પ્રાણમ્ અનુ અનુગતો ભવતિ, યો વૈતમેવંવિદમન્વેવાનુવર્તયન્નેવ આત્મીયાન્ભાર્યાન્ બુભૂર્ષતિ ભર્તુમિચ્છતિ, યથૈવ વાગાદયઃ પ્રાણાનુવૃત્ત્યાત્મબુભૂર્ષવ આસન્ ।
સ હૈવાલં પર્યાપ્તો ભાર્યેભ્યો ભરણીયેભ્યો ભવતિ ભર્તું નેતરઃ સ્વતન્ત્રઃ ।
સર્વમેતત્પ્રાણગુણવિજ્ઞાનફલમુક્તમ્ ॥18॥
કાર્યકરણાનામાત્મત્વપ્રતિપાદનાય પ્રાણસ્યાઙ્ગિરસત્વમુપન્યસ્તં સો ઽયાસ્ય આઙ્ગિરસ ઇતિ ।
અસ્માદ્ધેતોરયમાઙ્ગિરસ ઇત્યાઙ્ગિરસત્વે હેતુર્નોક્તઃ ।
તદ્ધેતુસિદ્ધ્યર્થમારભ્યતે, તદ્ધેતુસિદ્ધ્યાયત્તં હિ કાર્યાણાત્મત્વ પ્રાણસ્ય ।
અનન્તરં ચ વાગાદીનાં પ્રાણાધીનતોક્તા સા ચ કથમુપપાદનીયા? ઇત્યાહ-
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 1,3.19
સો ઽયાસ્ય આઙ્ગિરસો ઽઙ્ગાનાં હિ રસઃ ।
પ્રાણો વા અઙ્ગાનાં રસઃ ।
પ્રાણો હિ વા અઙ્ગાનાં રસઃ ।
તસ્માદ્ યસ્માત્ કસ્માચ્ચાઙ્ગાત્ પ્રાણ ઉત્ક્રામતિ તદ્ એવ તચ્ છુષ્યતિ ।
એષ હિ વા અઙ્ગાનાં રસઃ

બ્ર્હુપ્ભ્_1,3.19 સો ઽયાસ્ય આઙ્ગિરસ ઇત્યાદિ યથોપન્યસ્તમેવોપાદીયતે ઉત્તરાર્થમ્ઽપ્રાણો વા અઙ્ગાનાં રસઃઽઇત્યેવમન્તં વાક્યં યથાવ્યાખ્યાર્થમેવ પુનઃ સ્મારયતિ ।
કથમ્? ઽપ્રાણો વા અઙ્ગાનાં રસઃઽઇતિ ।
ઽપ્રાણો હિઽ-હિશબ્દઃ પ્રસિદ્ધૌ- અઙ્ગાનાં રસઃ ।
પ્રસિદ્ધમેતત્પ્રાણસ્યાઙ્ગરસત્વં ન વાગાદીનામ્ ।
તસ્માદ્યુક્તં પ્રાણો વા ઇતિ સ્મારણમ્ ।
કથં પુનઃ પ્રસિદ્ધત્વમ્? ઇત્યત આહ ।
તસ્માચ્છબ્દ ઉપસંહારાર્થ ઉપરિત્વેન સમ્બધ્યતે ।
યસ્માદ્યતો ઽવયવાત્કસ્માદનુક્તવિશેષાત્, યસ્માત્કસ્માદ્યતઃ કુતશ્ચિચ્ચ અઙ્ગાચ્છરીરાવયવાદવિશેષિતાત્પ્રાણ ઉત્ક્રામત્યપસર્પતિ તદેવ તત્રૈવ તદઙ્ગં શુષ્યતિ નીરસં ભવતિ શોષમુપૈતિ ।
તસ્માદેષ હિ વા અઙ્ગાનાં રસઃ ઇત્યુપસંહારઃ ।
અતઃ કાર્યકરણાનામાત્મા પ્રાણ ઇત્યેતત્સિદ્ધમ્ ।
આત્માપાયે હિ શેષો મરણં સ્યાત્તસ્માત્તેન જીવન્તિ પ્રાણિનઃ સર્વે ।
તસ્માદપાસ્ય વાગાદીન્પ્રાણ એવોપાસ્ય ઇતિ સમુદાયાર્થઃ ॥19॥
ન કેવલં કાર્યકરણયોરેવાત્મા પ્રાણો રૂપકર્મભૂતયોઃ ।
કિં તર્હિ? ઋગ્યજુઃસામ્નાં નામભૂતાનામાત્મેતિ સર્વાત્મકતયા પ્રાણં સ્તુવન્મહીકરોત્યુપાસ્યત્વાય-
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 1,3.20
એષ ઉ એવ બૃહસ્પતિઃ ।
વાગ્ વૈ બૃહતી ।
તસ્યા એષ પતિસ્ તસ્માદ્ ઉ બૃહસ્પતિઃ

બ્ર્હુપ્ભ્_1,3.20 એષ ઉ એવ પ્રકૃત આઙ્ગિરસો બૃહસ્પતિઃ ।
કથં બૃહસ્પતિઃ? ઇત્યુચ્યતે- વાગ્વૈ બૃહતી બૃહતીચ્છન્દઃ ષટ્ત્રિંશદક્ષરા ।
અનુષ્ટુપ્ચ વાક્ ।
કથમ્? "વાગ્વા અનુષ્ટુપ્"(નૃસિ.પૂ.1 । 1) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
સા ચ વાગનુષ્ટુબ્બૃહત્યાં છન્દસ્યન્તર્ભવતિ ।
અતો યુક્તં વાગ્વૈ બૃહતીતિ પ્રસિદ્ધવદ્વક્તુમ્ ।
બૃહત્યાં ચ સર્વા ઋચો ઽન્તર્ભવન્તિ પ્રાણસંસ્તુતત્વાત્ ।
"પ્રાણો બૃહતી પ્રાણ ઋચ ઇત્યેવ વિદ્યાત્"ઇતિ શ્રુત્યન્તરાત્ ।
વાગાત્મત્વાચ્ચર્ચા પ્રાણે ઽન્તર્ભાવઃ ।
તત્કથમ્? ઇત્યાહ- તસ્યા વાચો બૃહત્યા ઋચ એષ પ્રાણઃ પતિઃ ।
તસ્યા નિર્વર્તકત્વાત્ ।
કૌષ્ઠ્યાગ્નિપ્રેરિતમારુતનિર્વર્ત્યા હિ ઋક્ ।
પાલનાદ્વા વાચઃ પતિઃ ।
પ્રાણેન હિ પાલ્યતે વાક્ ।
અપ્રાણસ્ય શબ્દોચ્ચારણસામર્થ્યાભાવાત્ ।
તસ્મા બૃહસ્પતિરૃચાં પ્રાણ આત્મેત્યર્થઃ ॥20॥
તથા યજુષામ્ ।
કથમ્?
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 1,3.21
એષ ઉ એવ બ્રહ્મણસ્પતિઃ ।
વાગ્ વૈ બ્રહ્મ ।
તસ્યા એષ પતિસ્ તસ્માદ્ ઉ બ્રહ્મણસ્પતિઃ

બ્ર્હુપ્ભ્_1,3.21 એષ ઉ એવ બ્રહ્મણસ્પતિઃ ।
વાગ્વૈ બ્રહ્મ, બ્રહ્મ યજુઃ, તચ્ચ વાગ્વિશેષ એવ ।
તસ્યા વાચો યજુષો બ્રહ્મણ એષ પતિસ્તસ્માદુ બ્રહ્મણસ્પતિઃ પૂર્વવત્ ।
કથં પુનરેતદવગમ્યતે બૃહતીબ્રહ્મણોરૃગ્યજુષ્ટ્વં ન પુનરન્યાર્થત્વમ્? ઇત્યુચ્યતે- વાચો ઽન્તે સામસામાનાધિકરણ્યનિર્દેશાત્"વાગ્વૈ સામ"(1 । 3 । 22) ઇતિ ।
તથા ચઽવાગ્વૈ બૃહતીઽ ઽવાગ્વૈ બ્રહ્મઽઇતિ ચ વાક્સમાનાધિકરણયોરૃગ્યજુષ્ટ્વં યુક્તમ્ ।
પરિશેષાચ્ચ- સામ્નિ અભિહિતે ઋગ્યજુષી એવ પરિશિષ્ટે ।
વાગ્વિશેષત્વાચ્ચ- વાગ્વિશેષો હિ ઋગ્યજુષી ।
તસ્માત્ તયોર્વાચા સમાનાધિકરણતા યુક્તા ।
અવિશેષપ્રસઙ્ગાચ્ચ- સામોદ્ગીથ ઇતિ ચ સ્પષ્ટં વિશેષાભિધાનત્વમ્, તથા બૃહતીબ્રહ્મશબ્દયોરપિ વિશેષાભિધાનત્વં યુક્તમ્ ।
અન્યથા અનિર્ધારિત વિશેષયોરાનર્થક્યાપત્તેશ્ચ વિશેષાભિધાનસ્ય વાઙ્માત્રત્વે ચોભયત્ર પૌનરુક્ત્યાત્ ।
ઋગ્યજુઃસામોદ્ગીથશબ્દાનાં ચ શ્રુતિષ્વેવઙ્ક્રમદર્શનાત્ ॥21॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 1,3.22
એષ ઉ એવ સામ ।
વાગ્ વૈ સામૈષ સા ચામશ્ ચેતિ તત્ સામ્નઃ સામત્વમ્ ।
યદ્ વ્ એવ સમઃ પ્લુષિણા સમો મશકેન સમો નાગેન સમ એભિસ્ ત્રિભિર્ લોકૈઃ સમો ઽનેન સર્વેણ તસ્માદ્ વ્ એવ સામ ।
અશ્નુતે સામ્નઃ સાયુજ્યં સલોકતામ્ ।
ય એવમ્ એતત્ સામ વેદ

બ્ર્હુપ્ભ્_1,3.22 એષ ઉ એવ સામ ।
કથમ્? ઇત્યાહ વાગ્વૈ સા યત્કિઞ્ચિત્સ્ત્રીશબ્દાભિધેયં સા વાક્ ।
સર્વસ્ત્રીશબ્દાભિધેયવસ્તુવિષયો ઽમઃ શબ્દઃ ।
"કેન મે પૈંસ્નાનિ નામાન્યાપ્નોષીતિ, પ્રાણેનેતિ બ્રૂયાત્કેન મે સ્ત્રીનામાનીતિ વાચા"(કૌષી.ઉ 1 । 7) ઇતિ શ્રુત્યન્તરાત્ વાક્પ્રાણાભિધાનભૂતો ઽયં સામશબ્દઃ, તથા પ્રાણનિર્વર્ત્યસ્વરાદિસમુદાયમાત્રં ગિતિઃ સામશબ્દેનાભિધીયતે;અતો ન પ્રાણવાગ્વ્યતિરેકેણ સામનામાસ્તિ કિઞ્ચિત્, સ્વરવર્ણાદેશ્ચ પ્રાણનિર્વર્ત્યત્વાત્પ્રાણતન્ત્રત્વાચ્ચ ।
એષ ઉ એવ પ્રાણઃ સામ ।
યસ્માત્સામ સામેતિ વાક્પ્રાણાત્મકમ્- સા ચામશ્ચેતિ, તત્તસ્માત્સામ્નો ગીતિરૂપભ્ય સ્વરાદિસમુદાયસ્ય સામત્વં તત્પ્રગીતં ભુવિ ।
યદ્ ઉ એવ સમસ્તુલ્યઃ સર્વેણ વક્ષ્યમાણેન પ્રકારેણ, તસ્માદ્વા સામેત્યનેન સમ્બન્ધઃ ।
વાશબ્દઃ સામશબ્દલાભનિમિત્તપ્રકારાન્તરનિર્દેશસામર્થ્યલભ્યઃ ।
કેન પુનઃ પ્રકારેણ પ્રાણસ્ય તુલ્યત્વમ્? ઇત્યુચ્યતે- સમઃ પ્લુષિણા પુત્તિકાશરીરેણ સમો મશકેન મશકશરીરેણ, સમો નાગેન હસ્તિશરીરેણ, સમ એભિસ્ત્રિભિર્લોકૈસ્ત્રૈલોક્યશરીરેણ પ્રાજાપત્યેન, સમો ઽનેન જગદ્રૂપેણ હૈરણ્યગર્ભેણ ।
પુત્તિકાદિશરીરેષુ ગોત્વાદિવત્કાર્ત્સ્ન્યેન પરિસમાપ્ત ઇતિ સમત્વં પ્રાણસ્ય;ન પુનઃ શરીરમાત્રપરિમાણેનૈવ, અમૂર્તત્વાત્સર્વગતત્વાચ્ચ ।
ન ચ ઘટપ્રાસાદાદિપ્રદીપવત્સંકોચવિકાસિતયા શરીરે તાવન્માત્રં સમત્વમ્ ।
"ત એતે સર્વ એવ સમાઃ સર્વે ઽનન્તાઃ"(બૃહ.ઉ.1 । 5 । 13) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
સર્વગતસ્ય તુ શરીરપરિમાણવૃત્તિલાભો ન વિરુધ્યતે ।
એવં સમત્વાત્સામાખ્યં પ્રાણં વેદ યઃશ્રતિપ્રકાશિતમહચ્વં તસ્પૈતત્ફલમ્-અશ્નુતે વ્યાપ્નોતિ સામ્નઃ પ્રાણસ્ય સાયુજ્યં સયુગ્ભાવં સમાનદેહેન્દ્રિયાભિમાનત્વમ્, સાલોક્યં સમાનલોફતાં વા ભાવનાવિશેષતઃ, ય એવમેતદ્યથોક્તં સામ પ્રાણં વેદ-આ પ્રાણાત્માભિમાનાભિવ્યક્તેરુપાસ્તે ઇત્યર્થઃ ॥22॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 1,3.23
એષ ઉ વા ઉદ્ગીથઃ ।
પ્રાણો વા ઉત્ પ્રાણેન હીદં સર્વમ્ ઉત્તબ્ધમ્ ।
વાગ્ એવ ગીથા ।
ઉચ્ ચ ગીથા ચેતિ ।
સ ઉદ્ગીથઃ

બ્ર્હુપ્ભ્_1,3.23 એષ ઉ વા ઉદ્ગીથઃ ।
ઉદ્ગીથો નામ સામાવયવો ભક્તિવિશેષો નોદ્ગાનમ્, સામાધિકારાત્ ।
કથમુદ્ગીથઃ પ્રાણઃ? પ્રાણો વા ઉત્પ્રાણેન હિ યસ્માદિદં સર્વં જગદુત્તબ્ધમૂર્ધ્વં સ્તબ્ધમુત્તમ્ભિતં વિધૃતમિત્યર્થઃ ।
ઉત્તબ્ધાર્થાવદ્યોતકો ઽયમુચ્છબ્દઃ પ્રાણગુણાભિધાયકઃ, તસ્માદુત્પ્રાણઃ ।
વાગેવ ગીથાશબ્દવિશેષત્વાદુદ્ગીથભક્તેઃ ।
ગાયતેઃ શબ્દાર્થત્વાત્સા વાગેવ ।
ન હ્યુદ્ગીથભક્તેઃશબ્દવ્યતિરેકેણ કિઞ્ચિદ્રૂપમુત્પ્રેક્ષ્યતે ।
તસ્માદ્યુક્તમવધારણં વાગેવ ગીથેતિ ।
ઉચ્ચ પ્રાણો ગીથા ચ પ્રાણતન્ત્રા વાગિત્યુભયમેકેન શબ્દેનાભિધીયતે સ ઉદ્ગીથઃ ॥23॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 1,3.24
તદ્ ધાપિ બ્રહ્મદત્તશ્ ચૈકિતાનેયો રાજાનં ભક્ષયન્ન્ ઉવાચ ।
અયં ત્યસ્ય રાજા મૂર્ધાનં વિપાતયતાદ્ યદ્ ઇતો ઽયાસ્ય આઙ્ગિરસો ઽન્યેનોદગાયદ્ ઇતિ ।
વાચા ચ હ્ય્ એવ સ પ્રાણેન ચોદગાયદ્ ઇતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_1,3.24 તદ્ધાપિ તત્તત્રૈતસ્મિન્નુક્તેર્ઽથે હાપ્યાખ્યાયિકાપિ શ્રૂતયે હસ્મ ।
બ્રહ્મદત્તો નામતઃ ચિકિતાનસ્યાપત્યં ચૈકિતાનસ્તદપત્યં યુવા ચૈકિતાનેયઃ, રાજાનં યજ્ઞે સોમં ભક્ષયન્નુવાચ ।
કિમ્? અયં ચમસસ્થો મયાભક્ષ્યમાણો રાજા ત્યસ્ય તસ્ય મમાનૃતવાદિનો મૂર્ધાનં શિરો વિપાતયતાદ્વિસ્પષ્ટં પાતયતુ ।
તોરયં તાતઙ્ઙાદેશઃ આશિપિ લોટ્, વિપાતયતાદિતિ ।
યદ્યહમનૃતવાદી સ્યામિત્યર્થઃ ।
કથં પુનરનૃતવાદિત્વપ્રાપ્તિઃ? ઇત્યુચ્યતે-યદ્યદીતો ઽસ્માત્પ્રકૃતાત્ પ્રાણાદ્વાક્સંયુક્તાત્, અયાસ્યઃ-મુખ્યપ્રાણાભિધાયકેન અયાસ્યાઙ્ગિરસશબ્દેનાભિધીયતે વિશ્વસૃજાં પૂર્વર્ષીણાં સત્રે ઉદ્રાતાસો ઽન્યેન દેવતાન્તરેણ વાક્પ્રાણવ્યતિરિક્તેનોદગાયદુદ્ગાનં કૃતવાન્, તતો ઽહમનૃતવાદી સ્યામ્, તસ્ય મમ દેવતા વિપરીતપ્રતિપત્તુર્મૂર્ધાનં વિપાતયતુ, ઇત્યેવં શપથં ચકારેતિ વિજ્ઞાને પ્રત્યયદાર્ઢ્યકર્તવ્યતાં દર્શયતિ ।
તમિમમાખ્યાયિકાનિર્ધારિતમર્થં સ્વેન વચસોપસંહરતિ શ્રુતિઃ-વાચા ચ પ્રાણપ્રધાનયા પ્રાણેન ચ સ્વસ્યાત્મભૂતેન સો ઽયાસ્ય આઙ્ગિરસ ઉદ્ગાતોદગાયદિત્યેષોર્ઽથો નિર્ધારિતઃ શપથેન ॥24॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 1,3.25
તસ્ય હૈતસ્ય સામ્નો યઃ સ્વં વેદ ભવતિ હાસ્ય સ્વમ્ ।
તસ્ય વૈ સ્વર એવ સ્વમ્ ।
તસ્માદ્ આર્ત્વિજ્યં કરિષ્યન્ વાચિ સ્વરમ્ ઇચ્છેત ।
તયા વાચા સ્વરસમ્પન્નયાર્ત્વિજ્યં કુર્યાત્ ।
તસ્માદ્ યજ્ઞે સ્વરવન્તં દિદૃક્ષન્ત એવ ।
અથો યસ્ય સ્વં ભવતિ ।
ભવતિ હાસ્ય સ્વં ય એવમ્ એતત્ સામ્નઃ સ્વં વેદ

બ્ર્હુપ્ભ્_1,3.25 તસ્યેતિ પ્રકૃતં પ્રાણમભિસમ્વધ્નાતિ ।
હૈતસ્યેતિ મુખ્યં વ્યપદિશત્યભિનયેન ।
સામ્નઃ સામશબ્દવાચ્યસ્યપ્રાણસ્યયઃસ્વં ધનં વેદ, તસ્ય હ કિં સ્યાત્? ભવતિ હાસ્યસ્વમ્ ।
ફલેન પ્રલોભ્યાભિમુખીકૃત્ય શુશ્રૂષવે આહ-તસ્ય વૈ સામ્નઃ સ્વર એવ સ્વમ્ ।
સ્વર ઇતિ કણ્ઠગતં માધુર્યં તદેવાસ્ય સ્વં વિભૂષણમ્ ।
તેન હિ ભૂષિતમૃદ્ધિમલ્લક્ષ્યતૌદ્ગાનમ્ ।
યસ્માદેવં તસ્માદાર્ત્વિજ્યં ઋત્વિક્કર્મોદ્ગાનં કરિષ્યન્વાચિ વિષયે વાચિ વાગાશ્રિતં સ્વરમિચ્છેત ઇચ્છેત્ સામ્નો ધનવત્તાં સ્વરેણ ચિકીર્ષુરુદ્ગાતા ।
ઇદં તુ પ્રાસઙ્ગિકંવિધીયતે;સામ્નઃ સૌસ્વર્યેણ સ્વરવચ્વપ્રત્યયેકર્તવ્યે ઇચ્છામાત્રેણ સૌસ્વર્યં ન ભવતીતિ દન્તધાવનતૈલપાનાદિ સામર્થ્યાત્કર્તવ્યમિત્યર્થઃ ।
તથૈવં સંસ્કૃતયા વાચા સ્વરસમ્પન્નયાર્ત્વિજ્યં કુર્યાત્ ।
તસ્માદ્યસ્માત્સામ્નઃ સ્વભૂતઃ સ્વરસ્તેન સ્વેન ભૂષિતં સામ અતો યજ્ઞે સ્વરવન્તમુદ્ગાતારં દિદૃક્ષન્ત એવ દ્રષ્ટુમિચ્છન્ત એવ ધનિનામવ લૌકિકાઃ ।
પ્રસિદ્ધં હિ લોકે ઽથો અપિ યસ્ય સ્વં ધનં ભવતિ તં ધનિનં દિદૃક્ષન્તે ઇતિ સિદ્ધસ્ય ગુણવિજ્ઞાનફલસમ્બન્ધસ્ય ઉપસંહારઃ ક્રિયતે- ભવતિ હાસ્ય સ્વં ય એવમેતત્સામ્નઃ સ્વં વેદેતિ ॥25॥
અથાન્યો ગુણઃ સુવર્ણવત્તાલક્ષણો વિધીયતે ।
અસાવપિ સૌસ્વર્યમેવ ।
એતાવાન્વિશેષઃ- પૂર્વં કણ્ઠગતમાધુર્યમિદં તુ લાક્ષણિકં સુવર્ણશબ્દવાચ્યમ્ ।
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 1,3.26
તસ્ય હૈતસ્ય સામ્નો યઃ સુવર્ણં વેદ ભવતિ હાસ્ય સુવર્ણમ્ ।
તસ્ય વૈ સ્વર એવ સુવર્ણમ્ ।
ભવતિ હાસ્ય સુવર્ણં ય એવમ્ એતત્ સામ્નઃ સુવર્ણં વેદ

બ્ર્હુપ્ભ્_1,3.26 તસ્ય હૈતસ્ય સામ્નો યઃ સુવર્ણં વેદ ભવતિ હાસ્ય સુવર્ણમ્ ।
સુવર્ણ શબ્દસામાન્યાત્સ્વરસુવર્ણયોઃ લોકિકમેવ સુવર્ણં ગુણવિજ્ઞાનફલં ભવતીત્યર્થઃ ।
તસ્ય વૈ સ્વર એવ સુવર્ણમ્ ।
ભવતિ હાસ્ય સુવર્ણં ય એવમેતત્સામ્નઃ સુવર્ણં વેદેતિ પૂર્વવત્સર્વમ્ ॥26॥
તથા પ્રતિષ્ઠાગુણં વિધિત્સન્નાહ-
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 1,3.27
તસ્ય હૈતસ્ય સામ્નો યઃ પ્રતિષ્ઠાં વેદ પ્રતિ હ તિષ્ઠતિ ।
તસ્ય વૈ વાગ્ એવ પ્રતિષ્ઠા ।
વાચિ હિ ખલ્વ્ એષ એતત્ પ્રાણઃ પ્રતિષ્ઠિતો ગીયતે ।
અન્ન ઇત્ય્ ઉ હૈક આહુઃ

બ્ર્હુપ્ભ્_1,3.27 તસ્ય હૈતસ્ય સામ્નો યઃ પ્રતિષ્ઠાં વેદ ।
પ્રતિતિષ્ઠત્યસ્યામિતિ પ્રતિષ્ઠા વાક્તાં પ્રતિષ્ઠાં સામ્નો ગુણં યો વેદ સ પ્રતિતિષ્ઠતિ હ ।
"તં યથા યથોપાસતે"ઇતિ શ્રુતેસ્તદ્ગુણત્વં યુક્તમ્ ।
પૂર્વવત્ફલેન પ્રતિલોભિતાય કા પ્રતિલોભિતાય કા પ્રતિષ્ઠેતિ શુશ્રૂપવે આહ- તસ્ય વૈ સામ્નો વાગેવ, વાગિતિ જિહ્વામૂલીયાદીનાં સ્થાનાનામાખ્યા, સૈવ પ્રતિષ્ઠા, તદાહ- વાચિ હિ જિહ્વામૂલીયાદિષુહિ યસ્માત્પ્રતિષ્ઠિતઃ સન્નેષ પ્રાણ એતદ્ગાનં ગીયતે ગીતિભાવમાપદ્યતે તસ્માત્સામ્નઃ પ્રતિષ્ઠા વાક્ ।
અન્ને પ્રતિષ્ઠિતો ગીયત ઇત્યુ હૈકે ઽન્યે આહુઃ ।
ઇહ પ્રતિતિષ્ઠતીતિ યુક્તમ્ ।
અનિન્દિતત્વાદેકીયપક્ષસ્ય વિકલ્પેન પ્રતિષ્ઠાગુણવિજ્ઞાનં કુર્યાદ્ વાગ્વા પતિષ્ઠાન્નં વેતિ ॥27॥
એવં પ્રાણવિજ્ઞાનવતો જપકર્મ વિધિત્સ્યતે ।
યદ્વિજ્ઞાનવતો જપકર્મણ્યધિકારસ્તદ્વિજ્ઞાનમુક્તમ્ ।
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 1,3.28
અથાતઃ પવમાનાનામ્ એવાભ્યારોહઃ ।
સ વૈ ખલુ પ્રસ્તોતા સામ પ્રસ્તૌતિ ।
સ યત્ર પ્રસ્તુયાત્ તદ્ એતાનિ જપેત્ ।
અસતો મા સદ્ ગમય, તમસો મા જ્યોતિર્ ગમય, મૃત્યોર્ મામૃતં ગમયેતિ ।
સ યદ્ આહાસતો મા સદ્ ગમયેતિ ।
મૃત્યુર્ વા અસત્ સદ્ અમૃતં મૃત્યોર્ મામૃતં ગમયામૃતં મા કુર્વ્ ઇત્ય્ એવૈતદ્ આહ ।
તમસો મા જ્યોતિર્ ગમયેતિ ।
મૃત્યુર્ વૈ તમો જ્યોતિર્ અમૃતં મૃત્યોર્ મામૃતં ગમયામૃતં મા કુર્વ્ ઇત્ય્ એવૈતદ્ આહ ।
મૃત્યોર્ મામૃતં ગમયેતિ ।
નાત્ર તિરોહિતમ્ ઇવાસ્તિ ।
અથ યાનીતરાણિ સ્તોત્રાણિ તેષ્વ્ આત્મને ઽન્નાદ્યમ્ આગાયેત્ ।
તસ્માદ્ ઉ તેષુ વરં વૃણીત ।
યં કામં કામયેત્ તમ્ ।
સ એષ એવંવિદ્ ઉદ્ગાતાત્મને વા યજમાનાય વા યં કામં કામયતે તમ્ આગાયતિ ।
તદ્ ધૈતલ્ લોકજિદ્ એવ ।
ન હૈવાલોક્યતાયા આશાસ્તિ ય એવમ્ એતત્ સામ વેદ