બૃહદારણ્યકોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 1.2

બ્ર્હુપ્ભ્_1,1.2 અહઃ સૌવર્ણો ગ્રહો દીપ્તિસામાન્યાદ્વૈ ।
અહરશ્વં પુરસ્તાન્મહિમાન્વજાયતેતિ કથમ્? અશ્વસ્ય પ્રજાપતિત્વાત્ ।
પ્રજાપતિર્હ્યાદિત્યાદિલક્ષણો ઽહ્ના લક્ષ્યતે ।
અશ્વં લક્ષયિત્વાજાયત સૌવર્ણો મહિમા ગ્રહો વૃક્ષમનુ વિદ્યોતતે વિદ્યુદિતિ યદ્વત્ ।
તસ્ય ગ્રહસ્ય પૂર્વે પૂર્વઃ સમુદ્રે સમુદ્રો યોનિર્વિભક્તિવ્યત્યયેન ।
યોનિરિત્યાસાદનસ્થાનમ્ ।
તથા રાત્રી રાજતે ગ્રહો વર્ણસામાન્યાજ્જઘન્યત્વસામાન્યાદ્વા ।
એનમશ્વં પશ્ચાત્પૃષ્ટતો મહિમાન્વજાયત, તસ્યાપરે સમુદ્રે યોનિઃ ।
મહિમા મહત્ત્વાત્ ।
અશ્વસ્ય હિ વિભૂતિરેષા યત્સૌવર્ણો રાજતશ્ચ ગ્રહાવુભયતઃ સ્થાપ્યેતે ।
તાવેતૌ વૈ મહિમાનૌ મહિમાખ્યૌ ગ્રહાવશ્વમભિતઃ સમ્બભૂવતુરુક્તલક્ષણાવેવ સમ્ભૂતૌ ।
ઇત્થમસાવશ્વો મહત્વયુક્ત ઇતિ પુનર્વચનં સ્તુત્યર્થમ્ ।
તથા ચ હયો ભૂત્વેત્યાદિ સ્તુત્યર્થમેવ ।
હયો હિનોતેર્ગતિકર્મણો વિશિષ્ટગતિરિત્યર્થઃ ।
જાતવિશેષો વા ।
દેવાનવહદ્ દેવત્વમગમયત્પ્રજાપતિત્વાત્ ।
દેવાનાં વા વોઢાભવત્ ।
નતુ નિન્દૈવ વાહનત્વમ્ ।
નૈષ દોષઃ, વાહનત્વં સ્વાભાવિકમશ્વસ્ય ।
સ્વાભાવિકત્વાદુચ્છ્રાયપ્રાપ્તિર્દેવાદિસમ્બન્ધો ઽશ્વસ્યેતિ સ્તુતિરેવૈષા ।
તથા વાજ્યાદયો જાતિવિશેષાઃ ।
વાજી ભૂત્વા ગન્ધર્વાનવહદિત્યનુષઙ્ગઃ ।
તથાર્વા ભૂત્વાસુરાન્ ।
અશ્વો ભૂત્વા મનુષ્યાન્ ।
સમુદ્ર એવેતિ પરમાત્મા બન્ધુબન્ધનં બધ્યતે ઽસ્મિન્નિતિ ।
સમુદ્રો યોનિઃ કારણમુત્પત્તિં પ્રતિ ।
એવમસૌ શુદ્ધયોનિઃ શુદ્ધસ્થિતિરિતિ સ્તૂયતે ।
અપ્સુ યોનિર્વા અશ્વઃ ઇતિ શ્રુતેઃ પ્રસિદ્ધ એવ વા સમુદ્રો યોનિઃ ॥2॥
ઇતિ પ્રથમાધ્યાયે પ્રથમમશ્વમેધબ્રાહ્મણમ્ ॥1॥
અથાગ્નેરશ્વમેધોપયોગિકસ્યોત્પત્તિરુચ્યતે ।
તદ્વિષયદર્શનવિવક્ષયૈવોત્પત્તિઃ સ્તુત્યર્થા ।
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 1,2.1
નૈવેહ કિં ચનાગ્ર આસીત્ ।
મૃત્યુનૈવેદમ્ આવૃતમ્ આસીદ્ અશનાયયા ।
અશનાયા હિ મૃત્યુઃ ।
તન્ મનો ઽકુરુતાત્મન્વી સ્યામ્ ઇતિ ।
સો ઽર્ચન્ન્ અચરત્ ।
તસ્યાર્ચત આપો ઽજાયન્ત ।
અર્ચતે વૈ મે કમ્ અભૂદ્ ઇતિ ।
તદ્ એવાર્ક્યસ્યાર્કત્વમ્ ।
કં હ વા અસ્મૈ ભવતિ ય એવમ્ એતદ્ અર્ક્યસ્યાર્કત્વં વેદ

બ્ર્હુપ્ભ્_1,2.1 નૈવેહ કિઞ્ચનાગ્ર આસીત્ ।
ઇહ સંસારમણ્ડલે કિઞ્ચન કિઞ્ચિદપિ નામરૂપપ્રવિભક્તવિશેષં નૈવાસીદ્ ન બભૂવ અગ્રે પ્રાગુત્પત્તેર્મનાદેઃ ।
કિં શૂન્યમેવ સ્યાત્"નૈવેહ કિઞ્ચન"ઇતિ શ્રુતેઃ ।
ન કાર્યં કારણં વાસીત્ ।
ઉત્પત્તેશ્ચ, ઉત્પદ્યતે હિ ઘટઃ, અતઃ પ્રાગુત્પત્તેર્ઘટસ્ય નાસ્તિત્વમ્ ।
નનુ કારણસ્ય ન નાસ્તિત્વં મૃત્પિણ્ડાદિદર્શનાત્ ।
યન્નોપલભ્યતે તસ્યૈવ નાસ્તિતા ।
અસ્તુ કાર્યસ્ય ન તુ કારણસ્ય, ઉપલમ્પમાનત્વાત્ ।
નઃ પ્રાગુત્પત્તેઃ સર્વાનુપલમ્ભાત્ ।
અનુપલબ્ધિશ્ચેદભાવહેતુઃ સર્વસ્ય જગતઃ પ્રાગુત્પત્તેર્ન કારણં કાર્યં વોપલભ્યતે ।
તસ્માત્સર્વસ્યૈવાભાવો ઽસ્તુ ।
નઃ"મૃત્યુનૈવેદમાવૃતમાસીત્"ઇતિ શ્રુતેઃ ।
યદિ હિ કિઞ્ચિદપિ નાસીદ્ યેનાવ્રિયતે યચ્ચાવ્રિયતે તદા નાવક્ષ્યત્ઽમૃત્યુનૈવેદમાવૃતમ્ઽઇતિ ।
ન હિ ભવતિ ગગનકુસુમચ્છન્નો વન્ધ્યાપુત્ર ઇતિ ।
બ્રવીતિ ચઽમૃત્યુનૈવેદમાવૃતમાસીત્ઽઇતિ, તસ્માદ્યેનાવૃતં કારણેન, યચ્ચાવૃતં કાર્યં પ્રાગુત્પત્તેસ્તદુભયમાસીત્, શ્રુતેઃ પ્રામાણ્યાદનુમેયત્વાચ્ચ ।
અનુમીયતે ચ પ્રાગુત્પત્તેઃ કાર્યકારણયોરસ્તિત્વમ્;કાર્યસ્ય હિ સતો જાયમાનસ્ય કારણે સત્યુત્પત્તિદર્શનાત્, અસતિ ચાદર્શનાત્ ।
જગતો ઽપિ પ્રાગુત્પત્તેઃ કારણાસ્તિત્વમનુમીયતે ઘટાદિકારણાસ્તિત્વવત્ ।
ઘટાદિકારણસ્યાપ્યસત્ત્વમેવ, અનુપમૃદ્ય મૃત્પિણ્ડાદિકં ઘટાદ્યનુત્પત્તેરિતિ ચેત્? ન;મૃદાદેઃ કારણત્વાત્ ।
મૃત્સુવર્ણાદિ હિ તત્ર કારણં ઘટરુચકાદેઃ, ન પિણ્ડાકારવિશેષઃ, તદભાવે ભાવાત્ ।
અસત્યપિ પિણ્ડાકારવિશેષે મૃત્સુવર્ણાદિકારણદ્રવ્યમાત્રાદેવ ઘટરુચકાદિકાર્યોત્પત્તિર્દૃશ્યતે ।
તસ્માન્ન પિણ્ડાકારવિશેષે ઘટરુચકાદિકારણમ્ ।
અસતિ તુ મૃત્સુવર્ણાદિદ્રવ્યે ઘટરુચકાદિર્ન જાયત ઇતિ મૃત્સુવર્ણાદિદ્રવ્યમેવ કારણમ્, ન તુ પિણ્ડાકારવિશેષઃ ।
સર્વં હિ કારણં કાર્યમુત્પાદયત્પૂર્વોત્પન્નસ્યાત્મકાર્યસ્ય તિરોધાનં કુર્વત્કાર્યાન્તરમુત્પાદયતિ, એકસ્મિન્કારણે યુગપદનેકકાર્યવિરોધાત્ ।
ન ચ પૂર્વકાર્યોપમમર્દે કારણસ્ય સ્વાત્મોપમર્દે ભવતિ ।
તસ્માત્પિણ્ડાદ્યુપમર્દે કાર્યોત્પત્તિદર્શનમહેતુઃ પ્રાગુત્પત્તેઃ કારણાસત્ત્વેઃ ।
પિણ્ડાદિવ્યતિરેકેણ મૃદાદેરસત્ત્વાદયુક્તમિતિ ચેત્-પિણ્ડાદિપૂર્વકાર્યોપમર્દે મૃદાદિકારણં નોપમૃદ્યતે, ઘટાદિકાર્યાન્તરે ઽપ્યનુવર્તતે ઇત્યેતદયુક્તમ્;પિણ્ડઘટાદિવ્યતિરેકેણ મૃદાદિકારણસ્યાનુપલમ્ભાદિતિ ચેત્? ન, મૃદાદિકારણાનાં ઘટાદ્યુત્પત્તૌ પિણ્ડાદિનિવૃત્તાવનુવૃત્તિદર્શનાત્ ।
સાદૃશ્યાદન્વયદર્શનં ન કારણાનુવૃત્તેરિતિ ચેન્ન, પિણ્ડાદિગતાનાં મૃદાદ્યવયવાનામેવ ઘટાદૌ પ્રત્યક્ષત્વે ઽનુમાનાભાસાત્સાદૃશ્યાદિકલ્પનાનુપપત્તેઃ ।
ન ચ પ્રત્યક્ષાનુમાનયોર્વિરુદ્ધાવ્યભિચારિતા,પ્રત્યક્ષપૂર્વકત્વાદનુમાનસ્ય સર્વત્રૈવાનાશ્વાસપ્રસઙ્ગાત્ ।
યદિ ચ ક્ષણિકં સર્વં તદેવેદમિતિ ગમ્યમાનં તદ્બુદ્ધેરપ્યન્યતદ્બુદ્ધ્યપેક્ષત્વે તસ્યા અપ્યન્યતદ્બુદ્ધ્યપેક્ષત્વમિત્યનવસ્થાયાં તત્સદૃશમિદમિત્યસ્યા અપિ બુદ્ધેર્મૃપાત્વાત્સર્વત્રાનાશ્વાસતૈવ ।
તદિદમ્બુદ્ધ્યોરપિ કર્ત્રભાવે સમ્બન્ધાનુપપત્તિઃ ।
સાદૃશ્યાત્તત્સમ્બન્ધ ઇતિ ચેન્ન, તદિદમ્બુદ્ધ્યોરિતરેતરવિષયત્વાનુપપત્તેઃ ।
અસતિ ચેતરેતરવિષયત્વે સાદૃશ્યગ્રહણાનુપપત્તિઃ ।
અસત્યેવ સાદૃશ્યે તદ્બુદ્ધિરિતિ ચેન્ન, તદિદમ્બુદ્ધ્યોરપિ સાદૃશ્યબુદ્ધિવદસદ્વિષયત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
અસદ્વિષયત્વમેવ સર્વબુદ્ધીનામસ્ત્વિતિ ચેન્ન, બુદ્ધિબુદ્ધેરપ્યસદ્વિષયત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
તદપ્યસ્ત્વિતિ ચેન્ન, સર્વબુદ્ધીનાં મૃષાત્વે ઽસત્યબુદ્ધ્યનુપપત્તેઃ ।
તસ્માદસદેતત્સાદૃશ્યાત્તદ્બુદ્ધિરિતિ ।
અતઃ સિદ્ધઃ પ્રાક્કાર્યોત્પત્તેઃ કારણસદ્ભાવઃ ।
કાર્યસ્ય ચાભિવ્યક્તિલિઙ્ગત્વાત્ ।
કાર્યસ્ય ચ સદ્ભાવઃ પ્રાગુત્પત્તેઃ સિદ્ધઃ ।
કથમભિવ્યક્તિલિઙ્ગત્વાદભિવ્યક્તિલિઙ્ગમસ્યેતિ ।
અભિવ્યક્તિઃ સાક્ષાદ્વિજ્ઞાનાલમ્બનત્વપ્રાપ્તિઃ ।
યદ્વિ લોકે પ્રાવૃતં તમ આદિના ઘટાદિવસ્તુ તદાલોકાદિના પ્રાવરણતિરસ્કારેણ વિજ્ઞાનવિષયત્વં પ્રાપ્નુવત્પ્રાક્સદ્ભાવં ન વ્યભિચરતિ ।
તથેદમપિ જગત્પ્રાગુત્પત્તેરિત્યવગચ્છામઃ ।
ન હ્યવિદ્યમાનો ઘટ ઉદિતે ઽપ્યાદિત્યે ઉપલભ્યતે ।
ન તે ઽવિદ્યમાનત્વાભાવાદુપલભ્યેતૈવેતિ ચેત્ ।
ન હિ તવ ઘટાદિકાર્યં કદાચિદપ્યવિદ્યમાનમિત્યુદિતે આદિત્યે ઉપલભ્યેતૈવ મૃત્પિણ્ડે ઽસન્નિહિતે તમાદ્યાવરણે ચાસતિ વિદ્યમાનત્વાદિતિ ચેત્? ન, દ્વિવિધત્વાદાવરણસ્ય ।
ઘટાદિકાર્યસ્ય દ્વિવિધં હ્યાવરણં મૃદાદારવિભક્તસ્ય તમઃકુડ્યાદિ પ્રાઙ્મૃદો ઽભિવ્યક્તેર્મૃદાદ્યવયવાનાં પિણ્ડાદિકાર્યાન્તરરૂપેણ સંસ્થાનમ્ ।
તસ્માત્પ્રાગુત્પત્તેર્વિદ્યમાનસ્યૈવ ઘટાદિકાર્યસ્ય આવૃતત્વાદનુપલબ્ધિઃ ।
નષ્ટોત્પન્નભાવાભાવશબ્દપ્રત્યયભેદસ્તુ અભિવ્યાક્તતિરોભાવયોર્દ્વિવિધત્વાપેક્ષઃ ।
પિણ્ડકપાલાદેરાવરણવૈલક્ષણ્યાદયુક્તમિતિ ચેત્? તમઃકુડ્યાદિ હિ ઘટાદ્યાવરણં ઘટાદિભિન્નદેશં દૃષ્ટં ન તથા ઘટાદિભિન્નદેશે દૃષ્ટે પિણ્ડકપાલે ।
તસ્માત્ પિણ્ડકપાલસંસ્થાનયોર્વિદ્યમાનસ્યૈવ ઘટસ્યાવૃતત્વાદ્ અનુપલબ્ધિરિત્યયુક્તમ્ આવરણધર્મવૈલક્ષણ્યાદિતિ ચેત્? ન ક્ષીરોદકાદેઃ ક્ષીરાદ્યાવરણેનૈકદેશત્વદર્શનાત્ ।
ઘટાદિકાર્યે કપાલચૂર્ણાદ્યવયવાનામન્તર્ભાવાદનાવરણત્વમિતિ ચેન્ન, વિભક્તાનાં કાર્યાન્તરત્વાદાવરણત્વોપપત્તેઃ ।
આવરણાભાવ એવ યત્નઃ કર્તવ્ય ઇતિ ચેત્? પિણ્ડકપાલાવસ્થયોર્વિદ્યમાનમેવ ઘટાદિકાર્યમાવૃતત્વાન્નોભલભ્યત ઇતિ ચેદ્ ઘટાદિકાર્યાર્થિના તદાવરણવિનાશ એવ યત્નઃ કર્તવ્યો ન ઘટાદ્યુત્પત્તૌ? ન ચૈતદસ્તિ, તસ્માદયુક્તં વિદ્યમાનસ્યૈવાવૃતત્વાદનુપલબ્ધિરિતિ ચેત્? ન અનિયમાત્ ।
ન હિ વિનાશમાત્રપ્રયત્નાદેવ ઘટાદ્યભિવ્યક્તિર્નિયતા ।
તમાદ્યાવૃતે ઘટાદૌ પ્રદીપાદ્યુત્પત્તૌ પ્રયત્નદર્શનાત્ ।
સો ઽપિ તમોનાશાયૈવેતિ ચેત્? દીપાદ્યુત્પત્તાવપિ યઃ પ્રયત્નઃ સો ઽપિ તમસ્તિરસ્કરણાય તસ્મિન્નષ્ટે ઘટઃ સ્વયમેવોપલભ્યતે ।
ન હિ કિઞ્ચિદાધીયતે ઇતિ ચેત્? ન, પ્રકાશવતો ઘટસ્યોપલભ્યમાનત્વાત્ ।
યથા પ્રકાશવિશિષ્ટો ઘટ ઉપલભ્યતે ન તથા પ્રાક્પ્રદીપકરણાત્ ।
તસ્માન્ન તમસ્તિરસ્કારાયૈવ પ્રદીપકરણં કિં તર્હિ? પ્રકાશવત્ત્વય ।
પ્રકાશવત્ત્વેનૈવોપલભ્યમાનત્વાત્ ।
ક્વચિદાવરણવિનાશે ઽપિ યત્નઃ સ્યાત્, યથા કુડ્યાદિવિનાશે ।
તસ્માન્ન નિયમો ઽસ્ત્યભિવ્યક્તર્થિનાવરણવિનાશ એવ યત્નઃ કાર્ય ઇતિ ।
નિયમાત્મર્થવત્ત્વાચ્ચ ।
કારણે વર્તમાનં કાર્યં કાર્યાન્તરાણામાવરણમિત્યવોચામ ।
તત્ર યદિ પૂર્વાભિવ્યક્તસ્ય કાર્યસ્યપિણ્ડસ્યવ્યવહિતસ્ય વા કપાલસ્ય વિનાશ એવ યત્નઃ ક્રિયેત, તદા વિદલચૂર્ણાદ્યપિ કાર્યં જાયેત ।
તેનાપ્યાવૃતો ઘટો નોપલભ્યત ઇતિ પુનઃ પ્રયત્નાન્તરપેક્ષૈવ ।
તસ્માદ્ ઘટાદ્યભિવ્યક્ત્યર્થિનો નિયત એવ કારકવ્યાપારોર્ઽથવાન્ ।
તસ્માત્પ્રાગુત્પત્તેરપિ તદેવ કાર્યમ્ ।
અતિતાનાગતપ્રત્યયભેદાચ્ચ ।
અતીતો ઘટો ઽનાગતો ઘટ ઇત્યેતયોશ્ચ પ્રત્યયોર્વર્તમાનઘટપ્રત્યયવન્ન નિર્વિષયત્વં યુક્તમ્;અનાગતાર્થિપ્રવૃત્તેશ્ચ ।
ન હ્યસત્યર્થિતયા પ્રવૃત્તિર્લોકે દૃષ્ટા ।
યોગિનાં ચાતીતાનાગતજ્ઞાનસ્ય સત્યત્વાત્ ।

અસંશ્ચેદ્ભવિષ્યદ્ઘટ ઐશ્વરમ્ભવિષ્યદ્ઘટવિષયં પ્રત્યક્ષજ્ઞાનં મિથ્યા સ્યાત્ ન ચ પ્રત્યક્ષમુપચર્યતે ।
ઘટસદ્ભાવેહ્યનુમાનમવોચામ ।
વિપ્રતિષેધાચ્ચ ।
યદિ ઘટો ભવિષ્યતીતિ કુલાલાદિષુ વ્યાપ્રિયમાણેષુ ઘટાર્થં પ્રમાણેન નિશ્ચિતં યેન ચ કાલેન ઘટસ્ય સમ્બન્ધો ભવિષ્યતીત્યુચ્યતે, તસ્મિન્નેવ કાલે ઘટો ઽસન્નિતિ વિપ્રતિષિદ્ધમભિધીયતે ।
ભવિષ્યનઘટો ઽસન્નિતિ, ન ભવિષ્યતીત્યર્થઃ ।
અયં ઘટો ન વર્તત ઇતિ યદ્વત્ ।
અથ પ્રાગુત્પત્તેર્ઘટો ઽસન્નિત્યુચ્યેત, ઘટાર્થ પ્રવૃત્તેષુ કુલાલાદિષુ તત્ર યથા વ્યાપારરૂપેણ વર્તમાનાસ્તાવત્કુલાલાદયઃ, તથા ઘટો ન વર્તત ઇત્યસચ્છબ્દસ્યાર્થશ્ચેન્ન વિરુધ્યતે ।
કસ્માત્? સ્વેન હિ ભવિષ્યદ્રૂપેણ ઘટો વર્તતે ।
ન હિ પિણ્ડસ્ય વર્તમાનતા કપાલસ્ય વા ઘટસ્ય ભવતિ ।
ન ચ તયોર્ભવિષ્યત્તા ઘટસ્ય ।
તસ્માત્કુલાલાદિવ્યાપારવર્તમાનતાયાં પ્રાગુત્પત્તેર્ઘટો ઽસન્નિતિ ન વિરુધ્યતે ।
યદિ ઘટસ્ય યત્સ્વં ભવિષ્યત્તાકાર્યરૂપં તત્પ્રતિપિધ્યેત, તત્પ્રતિપેધે વિરોધઃ સ્યાત્ ।
ન તુ તદ્ભવાન્પ્રતિષેધતિ ।
ન ચ સર્વેષાં ક્રિયાવતાં કારકાણામેકૈવ વર્તમાનતા ભવિષ્યત્ત્વં વા ।
અપિ ચ ચતુર્વિધાનામભાવાનાં ઘટસ્યેતરેતરાભાવો ઘટાદન્યો દૃષ્ટો યથા ઘટાભાવઃ પટાદિરેવ ન ઘટસ્વરૂપમેવ ।
ન ચ ઘટાભાવઃ સન્પટો ઽભાવાત્મકઃ, કિં તર્હિ? ભાવરૂપ એવ ।
એવં ઘટસ્ય પ્રાક્પ્રધ્વંસાત્યન્તાભાવનામપિ ઘટાદન્યત્વં સ્યાત્ ।
ઘટેન વ્યપદિશ્યમાનત્વાદ્ ઘટસ્યેતરેતરાભાવવત્ ।
તથૈવ ભાવાત્મકતાભાવાનામ્ ।
એવં ચ સતિ ઘટસ્ય પ્રાગભાવ ઇતિ ન ઘટસ્વરૂપમેવ પ્રાગુત્પત્તેર્નાસ્તિ ।
અથ ઘટસ્ય પ્રાગભાવ ઇતિ ઘટસ્ય યત્સ્વરૂપં તદેવોચ્યેત ઘટસ્યેતિવ્યપદેશાનુપપત્તિઃ ।
અથ કલ્પયિત્વા વ્યપદિશ્યેત શિલાપુત્રકસ્ય શરીરમિતિ યદ્વત્, તથાપિ ઘટસ્ય પ્રાગભાવ ઇતિ કલ્પિતસ્યૈવાભાવસ્ય ઘટેન વ્યપદેશો ન ઘટસ્વરૂપસ્યૈવ ।
અથાર્થાન્તરં ઘટાદ્ ઘટસ્યાભાવ ઇતિ, ઉક્તોત્તરમેતત્ ।
કિઞ્ચાન્યત્પ્રાગુત્પત્તેઃ શશવિષાણવદભાવભૂતસ્ય ઘટસ્ય સ્વકારણસત્તાસમ્બન્ધાનુપપત્તિઃ, દ્વિનિષ્ઠત્વાત્સમ્બન્ધસ્ય અયુતસિદ્ધાનામદોષ ઇતિ ચેન્ન, ભાવાભાવયોરયુતસિદ્ધત્વાનુપપત્તેઃ ।
ભાવાભૂતયોર્હિ યુતસિદ્ધતાયુતસિદ્ધતા વા સ્યાન્ન તુ ભાવાભાવયોરભાવયોર્વા ।
તસ્માત્સદેવ કાર્યં પ્રાગુત્પત્તેરિતિ સિદ્ધમ્ ।
કિંલ્લક્ષણેન મૃત્યુનાવૃતમિત્યત આહ-અશનાયયા અશિતુમિચ્છા અશનાયા સૈવ? મૃત્યોર્લક્ષણં તયા લક્ષિતેન મૃત્યુનાશનાયયા ।
કથમશનાયા મૃત્યુઃ? ઇત્યુચ્યતે-- અશનાયા હિ મૃત્યુઃ ।
હિશબ્દેન પ્રસિદ્ધં હેતુમવદ્યોતયતિ ।
યો હ્યશિતુમિચ્છતિ સો ઽશનાયાનન્તરમેવ હન્તિ જન્તૂન્, તેનાસાવશનાયયા લક્ષ્યતે મૃત્યુરિત્યશનાયા હીત્યાહ ।
બુદ્ધ્યાત્મનો ઽશનાયા ધર્મ ઇતિ સ એષ બુદ્ધ્યવસ્થો હિરણ્યગર્ભો મૃત્યુરિત્યુચ્યતે ।
તેન મૃત્યુનેદં કાર્યમાવૃતમાસીત્ ।
યથા પિણ્ડાવસ્થયા મૃદા ઘણ્ટાદય આવૃતાઃ સ્યુરિતિ તદ્વત્ ।
તન્મનો ઽકુરુત ।
તદિતિ મનસો નિર્દેશઃ ।
સ પ્રકૃતો મૃત્યુર્વક્ષ્યમાણકાર્યસિસૃક્ષયા તત્કાર્યાલોચનક્ષમં મનઃશબ્દવાચ્યં સંકલ્પાદિલક્ષણમન્તઃકરણમકુરુત કૃતવાન્ ।
કેનાભિપ્રાયેણ મનો ઽકરોત્? ઇત્યુચ્યતે-આત્મન્વી આત્મવાન્ સ્યાં ભવેયમ્ ।
અહમનેનાત્મના મનસા મનસ્વી સ્યામિત્યભિપ્રાયઃ ।
સ પ્રજાપતિરભિવ્યક્તેન મનસા સમનસ્કઃ સન્નર્ચન્નર્ચયન્પૂજયન્ આત્માનમેવ કૃતાર્થો ઽસ્મીત્યચરચ્ચરણમકરોત્ ।
તસ્ય પ્રજાપતેરર્ચતઃ પૂજયત આપો રસાત્મિકાઃ પૂજાઙ્ગભૂતા અજાયન્તોત્પન્નાઃ ।
અત્રાકાશપ્રભૃતીનાં ત્રયાણામુત્પત્ત્યનન્તરમિતિ વક્તવ્યમ્, શ્રુત્યન્તરસામર્થ્યાદ્વિકલ્પાસમ્ભવાચ્ચ સૃષ્ટિક્રમસ્ય ।
અર્ચતે પૂજાં કુર્વતે વૈ મે મહ્યં કમુદકમભૂદિત્યેવમમન્યત યસ્માન્મૃત્યુઃ, તદેવ તસ્માદેવ હેતોરર્કસ્ય અગ્નેરશ્વમેધક્રત્વૌપયોગિકસ્યાર્કત્વમ્ અર્કત્વે હેતુરિત્યર્થઃ ।
અગ્નેરર્કનામનિર્વચનમેતેત્ ।
અર્ચનાત્સુખહેતુપૂજાકરણાદ્ અપ્સમ્બન્ધાચ્ચ અગ્નેરેતદ્ગૌણં નામાર્ક ઇતિ ।
ય એવં યથોક્તમર્કસ્યાર્કત્વં વેદ જાનાતિ કમુદકં સુખં વા નામસામાન્યાત્ ।
હ વા ઇત્યવતારણાર્થૌ ।
ભવત્યેવેતિ ।
અસ્મૈ એવંવિદે એવંવિદર્થં ભવતિ ॥1॥
કઃ પુનરસાવર્કઃ? ઇત્યુચ્યતે-
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 1,2.2
આપો વા અર્કઃ ।
તદ્ યદ્ અપાં શર આસીત્ તત્ સમહન્યત ।
સા પૃથિવ્ય્ અભવત્ ।
તસ્યામ્ અશ્રામ્યત્ ।
તસ્ય શ્રાન્તસ્ય તપ્તસ્ય તેજોરસો નિરવર્તતાગ્નિઃ

બ્ર્હુપ્ભ્_1,2.2 આપો વૈ યા અર્ચનાઙ્ગભૂતાસ્તા એવાર્કો ઽગ્નેરર્કસ્ય હેતુત્વાત્ ।
અપ્સુ ચાગ્નિઃ પ્રતિષિઠિત ઇતિ ।
ન પુનઃ સાક્ષાદેવાર્કસ્તાઃ, તાસામપ્રકરણાત્, અગ્નેશ્ચ પ્રકરણમ્ ।
વક્ષ્યતિ ચઽઅયમગ્નિરર્કઃઽ(બૃહ.ઉ.1 । 2 । 7) ઇતિ ।
તત્તત્ર યદપાં શર ઇવ શરો દધ્ન ઇવ મણ્ડભૂતમાસીત્તત્સમહન્યત સઙ્ગાતમાપદ્યત તેજસા બાહ્યાન્તઃપચ્યમાનમ્ ।
લિઙ્ગવ્યત્યયેન વા યો ઽષાં શરઃ સમહન્યતેતિ ।
સા પૃથિવ્યભવત્સ સંઘાતો યેયં પૃથિવી સાભવત્ ।
તાભ્યો ઽદ્ભયો અણ્ડમભિનિર્વૃત્તમિત્યર્થઃ ।
તસ્યાં પૃથિવ્યામુત્પાદિતાયાં સ મૃત્યુ પ્રજાપતિરશ્રામ્યચ્છ્રમયુક્તો બભૂવ ।
સર્વો હિ લોકઃ કાર્ય કૃત્વા શ્રામ્યતિ ।
પ્રજાપતશ્ચતન્મહત્કાર્યં યત્પૃથિવીસર્ગઃ ।
કિં તસ્ય શ્રાન્તસ્ય? ઇત્યુચ્યતે તસ્ય શ્રાન્તસ્ય તપ્તસ્ય ખિન્નસ્ય તેજોરસસ્તેજ એવ રસસ્તેજોરસો રસઃ સારો નિરવર્તત પ્રજાપતિશરીરાન્નિષ્ક્રાન્ત ઇત્યર્થઃ ।
કો ઽસૌ નિષ્ક્રાન્ત? અગ્નિઃ ।
સો ઽણ્ડસ્યાન્તર્વિરાટ્ પ્રજાપતિઃ પ્રથમજઃ કાર્યકરણસંઘાતવાન્ જાતઃ ।
સ વૈ શરીરિ પ્રથમઃ ઇતિ સ્મરણાત્ ॥2॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 1,2.3
સ ત્રેધાત્માનં વ્યકુરુતાદિત્યં તૃતીયં વાયું તૃતીયમ્ ।
સ એષ પ્રાણસ્ ત્રેધાવિહિતઃ ।
તસ્ય પ્રાચી દિક્ શિરો ઽસૌ ચાસૌ ચેર્મૌ ।
અથાસ્ય પ્રતીચી દિક્ પુચ્છમ્ અસૌ ચાસૌ ચ સક્થ્યૌ ।
દક્ષિણા ચોદીચી ચ પાર્શ્વે ।
દ્યૌઃ પૃષ્ઠમ્ અન્તરિક્ષમ્ ઉદરમ્ ઇયમ્ ઉરઃ ।
સ એષો ઽપ્સુ પ્રતિષ્ઠિતઃ ।
યત્ર ક્વ ચૈતિ તદ્ એવ પ્રતિતિષ્ઠત્ય્ એવં વિદ્વાન્

બ્ર્હુપ્ભ્_1,2.3 સ ચ જાતઃ પ્રજાપતિસ્ત્રેધા ત્રિપ્રકારમાત્માનં સ્વયમેવ કાર્યકરણસંઘાતં વ્યકુરુત વ્યભજદિત્યેતત્ ।
કથં ત્રેધા? ઇત્યાહ આદિત્યં તૃતીયમગ્નિવાય્વપેક્ષયા ત્રયાણાં પૂરણમ્ અકુરુતેત્યનુવર્તતે ।
તથાગ્ન્યાદિત્યાપેક્ષયા વાયું તૃતીયમ્ ।
તથા વાય્વાદિત્યાપેક્ષયાગ્નિં તૃતીયમિતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
સામર્થ્યસ્ય તુલ્યત્વાત્ત્રયાણાં સંખ્યાપૂરણત્વે ।
સ એષ પ્રાણઃ સર્વભૂતાનામાત્માપ્ય્ અગ્નિવાય્વાદિત્યરૂપેણ વિશેષતઃ સ્વેનૈવ મૃત્ય્વાત્મના ત્રેધા વિહિતો વિભક્તો ન વિરાટ્ સ્વરૂપોપમર્દનેન ।
તસ્યાસ્ય પ્રથમજસ્યાગ્નેરશ્વમેધોપયોગિકસ્યાર્કસ્ય વિરાજશ્ચિત્યાત્મકસ્ય અશ્વસ્યેવ દર્શનમુચ્યતે ।
સર્વા હિ પૂર્વોક્તોત્પત્તિરસ્ય સ્તુત્યર્થેત્યવોચામૈત્થમસૌ શુદ્ધજન્મેતિ ।
તસ્ય પ્રાચી દિક્શિરો વિશિષ્ટત્વસામાન્યાત્ ।
અસૌ ચાસૌ ચૈશાન્યાગ્નેય્યૌ ઈર્મૌ બાહૂ ।
ઈરયતેર્ગતિકર્મણઃ ।
અથાસ્યાગ્નેઃ પ્રતીચી દિક્પુચ્છં જઘન્યોભાગઃ, પ્રાઙ્મુખસ્ય પ્રત્યગ્દિક્સમ્બન્ધાદ્ ।
અસૌ ચાસૌ ચ વાયવ્યનૈરૃત્યૌ સક્થ્યૌસક્થિની પૃષ્ઠકોણત્વસામાન્યાત્ ।
દક્ષિણા ચોદીચી ચ પાર્શે ઉભયદિક્સમ્બન્ધસામાન્યાત્ ।
દ્યૌઃ પૃષ્ઠમન્તરિક્ષમુદરમિતિ પૂર્વવત્ ।
ઇયમુરઃ અધોભાગસામાન્યાત્ ।
સ એષો ઽગ્નિ પ્રજાપતિરૂપો લોકાદ્યાત્મકો ઽગ્નિરપ્સુ પ્રતિષ્ઠિતઃ"એવમિમે લોકા અપ્સ્વન્તઃ"ઇતિ શ્રુતેઃ ।
યત્ર ક્ક ચ યસ્મિન્કસ્મિંશ્ચિદેતિ ગચ્છતિ તદેવ તત્રૈવ પ્રતિતિષ્ઠતિ સ્થિતિં લભતે ।
કો ઽસૌ? એવં યથોક્તમપ્સુ પ્રતિષ્ઠિતત્વમગ્નેવિદ્વાન્વિજાનન્ ગુણફલમેતત્ ॥3॥
યો ઽસૌ મૃત્યુઃ સો ઽબાદિક્રમેણાત્મનાત્માનમ્ અણ્ડસ્યાન્તઃ કાર્યકરણસંઘાતવન્તં વિરાજમગ્નિમસૃજત, ત્રેધા ચાત્માનમકુરુતેત્યુક્તમ્ ।
સ કિંવ્યાપારઃ સન્નસૃજત? ઇત્યુચ્યતે-
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 1,2.4
સો ઽકામયત -- દ્વિતીયો મ આત્મા જાયેતેતિ ।
સ મનસા વાચં મિથુનં સમભવદ્ અશનાયા મૃત્યુઃ ।
તદ્ યદ્ રેત આસીત્ સ સંવત્સરો ઽભવત્ ।
ન હ પુરા તતઃ સંવત્સર આસ ।
તમ્ એતાવન્તં કાલમ્ અબિભર્ યાવાન્ત્ સંવત્સરઃ ।
તમ્ એતાવતઃ કાલસ્ય પરસ્તાદ્ અસૃજત ।
તં જાતમ્ અભિવ્યાદદાત્ ।
સ ભાણ્ અકરોત્ ।
સૈવ વાગ્ અભવત્

બ્ર્હુપ્ભ્_1,2.4 સ મૃત્યુરકામયત કામિતવાન્ ।
કિમ્? દ્વિતીયો મે મમાત્મા શરીરં યેનાહં શરીરી સ્યાં સ જાયેતોત્પદ્યેત ઇત્યેવમેતદકામયત ।
સ એવં કામયિત્વા મનસા પૂર્વોત્પન્નેન વાચં લક્ષણાં મિથુનં દ્વન્દ્વભાવં સમભવત્સમ્ભવનં કૃતવાન્મનસા ત્રયીમાલોચિતવાન્ ।
ત્રયીવિહિતં સૃષ્ટિક્રમં મનસાન્વાલોચયદિત્યર્થઃ ।
કો ઽસૌ? અશનાયયા લક્ષિતો મૃત્યુઃ ।
અશનાયા મૃત્યુરિત્યુક્તમ્ ।
તમેવ પરામૃશત્યન્યત્ર પ્રસઙ્ગો મા ભૂદિતિ ।
તદ્યદ્રેત આસીત્-તત્તત્ર મિથુને યદ્રેત આસીત્, પ્રથમશરીરિણઃ પ્રજાપતેરુત્પત્તૌ કારણં રેતો બીજં જ્ઞાનકર્મરૂપમ્,ત્રય્યાલોચનાયાં યદ્દૃષ્ટવાનાસીજ્જન્માન્તરકૃતમ્;તદ્ભાવભાવિતો ઽપઃ સૃષ્ટ્વા તેન રેતસા બીજેનાપ્સ્વનુપ્રવિશ્ય અણ્ડરૂપેણ ગર્ભીભૂતઃ સ સંવત્સરો ઽભવત્, સંવત્સરકાલનિર્માતા સંવત્સરઃ પ્રજાપતિરભવત્ ।
ન હ, પુરા પૂર્વમ્, તતસ્તસ્માત્સંવત્સરકાલનિર્માતુઃ પ્રજાપતેઃ, સંવત્સરઃ કાલો નામ નાસ ન બભૂવ હ ।
તં સંવત્સરકાલનિર્માતારમન્તર્ગર્ભપ્રજાપતિમ્, યાવાનિહ પ્રસિદ્ધઃ કાલ એતાવન્તમેતાવત્સંવત્સરપરિમાણં કાલમબિભઃ ભૃતવાન્મૃત્યુઃ ।
યાવાન્સંવત્સર ઇહ પ્રસિદ્ધઃ, તતઃ પરસ્તાત્કિં કૃતવાન્? તમેતાવતઃ કાલસ્ય સંવત્સરમાત્રસ્ય પરસ્તાદ્ ઊર્ધ્વમસૃજત સૃષ્ટવાન્, અણ્ડમભિનદિત્યર્થઃ તમેવં કુમારં જાતમગ્નિં પ્રથમશરીરિણમ્, અશનાયવત્ત્વાન્મૃત્યુરભિવ્યાદદાન્મુખવિદારણં કૃતવાનત્તુમ્;સ ચ કુમારો ભીતઃ સ્વાભાવિક્યાવિદ્યયા યુક્તો ભાણિત્યેવં શબ્દમકરોત્ ।
સૈવ વાગભવત્, વાક્-શબ્દો ઽભવત્ ॥4॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 1,2.5
સ ઐક્ષત યદિ વા ઇમમ્ અભિમંસ્યે કનીયો ઽન્નં કરિષ્ય ઇતિ ।
સ તયા વાચા તેનાત્મનેદં સર્વમ્ અસૃજત યદ્ ઇદં કિઞ્ચ -- ઋચો યજૂંષિ સામાનિ છન્દાંસિ યજ્ઞાન્ પ્રજાં પશૂન્ ।
સ યદ્-યદ્ એવાસૃજત તત્તદ્ અત્તુમ્ અધ્રિયત ।
સર્વં વા અત્તીતિ તદ્ અદિતેર્ અદિતિત્વમ્ ।
સર્વસ્યાત્તા ભવતિ સર્વમ્ અસ્યાન્નં ભવતિ ય એવમ્ એતદ્ અદિતેર્ અદિતિત્વં વેદ

બ્ર્હુપ્ભ્_1,2.5 સ ઐક્ષત-સ એવં ભીતં કૃતરવં કુમારં દૃષ્ટ્વા મૃત્યુરૈક્ષતેક્ષિતવાન્ અશનાયાવાનપિ-યદા કદાચિદ્વા ઇમં કુમારમપિમંસ્યે-અભિપૂર્વોમન્યતિર્હિંસાર્થઃ-હિંસિષ્ય ઇત્યર્થઃ;કનીયો ઽન્નં કરિષ્યે કનીયો ઽલ્પમન્નં કરિષ્ય ઇતિ ।
એવમીક્ષિત્વા તદ્ભક્ષણાદુપરરામ બહુ હ્યન્નં કર્તવ્યં દીર્ઘકાલભક્ષણાય નઃ કનીયઃ ।
તદ્ભક્ષણે હિ કનીયો ઽન્નં સ્યાદ્બીજભક્ષણ ઇવ સસ્યાભાવઃ ।
સ એવમ્પ્રયોજનમન્નબાહુલ્યમાલોચ્ય તય્યૈવ ત્રય્યા વાચા પૂર્વોક્તયા તેનૈવ ચાત્મના મનસા મિથુનીભાવમાલોચનમુપગમ્યોપગમ્યેદં સર્વં સ્થાવરં જઙ્ગમં ચાસૃજત યદિદં કિઞ્ચયત્કિઞ્ચેદમ્ ।
કિં તત્? ઋચો યજૂંષિ સામાનિ છન્દાંસિ ચ સપ્તગાયત્ર્યાદીદીનિ સ્તોત્રશસ્ત્રાદિકર્માઙ્ગભૂતાંસ્ત્રિવિધાન્ મન્ત્રાન્ગાયત્ર્યાદિચ્છન્દોવિશિષ્ટાન્ યજ્ઞાંશ્ચ તત્સાધ્યાન્પ્રજાસ્તત્કર્ત્રીઃ પશૂંશ્ચ ગ્રામ્યાનારણ્યાન્કર્મસાધનભૂતાન્ ।
નનુ ત્રય્યા મિથુનીભૂતયાસૃજતેત્યુક્તમ્, ઋગાદીનેહ કથમસૃજતેતિ? નૈષ દોષઃ, મનસસ્ત્વવ્યક્તો ઽયં મિથુનીભાવસ્ત્રય્યા, બાહ્યસ્તુ ઋગાદીનાં વિદ્યમાનાનામેવ કર્મસુ વિનિયોગભાવેન વ્યક્તીભાવઃ સર્ગ ઇતિ ।
સ પ્રજાપતિરેવમન્નવૃદ્ધિં બુદ્ધ્વા યદ્યદેવ ક્રિયાસાધનં ફલં વા કિઞ્ચિદસૃજત તત્તદત્તું ભક્ષયિતુમધ્રિયત ધૃતવાન્મનઃ ।
સર્વં કૃત્સ્નં વૈ યસ્માદત્તીતિ તત્તસ્માદદિતેરદિતિનામ્નો મૃત્યોરદિતિત્વં પ્રસિદ્ધમ્ ।
તથા ચ મન્ત્રઃ-"અદિતિર્દ્યૈરદિતિરન્તરિક્ષમદિતિર્માતા સ પિતા"(યજુઃ.સં.25 । 23) ઇત્યાદિઃ ।
સર્વસ્યૈતસ્ય જગતો ઽન્નભૂતસ્યાત્તા સર્વાત્મનૈવભવત્યન્યથા વિરોધાત્ ।
ન હિ કશ્ચિત્સર્વસ્યૈકો ઽત્તા દૃશ્યતેતસ્માત્સર્વાત્મા ભવતીત્યર્થઃ ।
સર્વમસ્યાન્નં ભવતિ;અત એવ સર્વાત્મનો હ્યત્તુઃ સર્વમન્નં ભવતીત્યુપપદ્યતે ।
ય એવમેતદ્યથોક્તમદિતેર્મૃત્યોઃ પ્રજાપતેઃ સર્વસ્ય અદનાદદિતિત્વં વેદ તસ્યૈતત્ ફલમ્ ॥5॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 1,2.6
સો ઽકામયત -- ભૂયસા યજ્ઞેન ભૂયો યજેયેતિ ।
સો ઽશ્રામ્યત્ ।
સ તપો ઽતપ્યત ।
તસ્ય શ્રાન્તસ્ય તપ્તસ્ય યશો વીર્યમ્ ઉદક્રામત્ ।
પ્રાણા વૈ યશો વીર્યમ્ ।
તત્ પ્રાણેષૂત્ક્રાન્તેષુ શરીરં શ્વયિતુમ્ અધ્રિયત ।
તસ્ય શરીર એવ મન આસીત્

બ્ર્હુપ્ભ્_1,2.6 સો ઽકામયતેત્યશ્વાશ્વમેધયોર્નિર્વચનાર્થમિદમાહ- ભૂયસા મહતા યજ્ઞેન ભૂયઃ પુનરપિ યજ્ઞેયેતિ ।
જન્માન્તરકરણાપેક્ષયા ભૂયઃ- શબ્દઃ ।
સ પ્રજાપતિઃ જન્માન્તરે ઽશ્વમેધેનાયજત ।
સ તદ્ભાવભાવિત એવ કલ્પાદૌ વ્યાવર્તત ।
સો ઽશ્વમેધક્રિયાકારકફલાત્મત્વેન નિર્વૃત્તઃ સન્નકામયત ભૂયસા યજ્ઞેન ભૂયો યજેયેતિ ।
એવં મહત્કાર્યં કામયિત્વા લોકવદશ્રામ્યત્ ।
સ તપો ઽતપ્યત ।
તસ્ય શ્રાન્તસ્ય તપ્તસ્યેતિ પૂર્વવત્, યશો વીર્યમુદક્રામદિતિ ।
સ્વયમેવ પદાર્થમાહ- પ્રાણાશ્ચક્ષુરાદયો વૈ યશો યશોહેતુત્વાત્ તેષુ હિ યત્સુખ્યાતિર્ભવતિ, તથા વીર્યં બલમસ્મિઞ્શરીરે ।
તદેવં પ્રાણલક્ષણં યશો વીર્યમુદક્રામદુત્ક્રાન્તવત્ ।
તદેવં યશોવીર્યભૂતેષુ પ્રાણેષૂત્ક્રાન્તેષુ શરીરાન્નિષ્ક્રાન્તેષુ તચ્છરીરં પ્રજાપતેઃ શ્વયિતુમુચ્છૂનભાવં ગન્તુમધ્રિયતામેધ્યં ચાભવત્ તસ્ય પ્રજાપતેઃ શરીરાન્નિર્ગતસ્યાપિ તસ્મિન્નેવ શરીરે મન આસીદ્યથા કસ્યચિત્પ્રિયે વિષયે દૂરં ગતસ્યાપિ મનો ભવતિ તદ્વત્ ॥6॥
સ તસ્મિન્નેવ શરીરે ગતમનાઃ સન્કિમકરોત્? ઇત્યુચ્યતે-
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 1,2.7
સો ઽકામયત -- મેધ્યં મ ઇદં સ્યાદ્ આત્મન્વ્ય્ અનેન સ્યામ્ ઇતિ ।
તતો ઽશ્વઃ સમભવત્ ।
યદ્ અશ્વત્ તન્ મેધ્યમ્ અભૂદ્ ઇતિ તદ્ એવાશ્વમેધસ્યાશ્વમેધત્વમ્ ।
એષ હ વા અશ્વમેધં વેદ ય એનમ્ એવં વેદ ।
તમ્ અનવરુધ્યૈવામન્યત ।
તં સંવત્સરસ્ય પરસ્તાદ્ આત્મન આલભત ।
પશૂન્ દેવતાભ્યઃ પ્રત્યૌહત્ ।
તસ્માત્ સર્વદેવત્યં પ્રોક્ષિતં પ્રાજાપત્યમ્ આલભન્તે ।
એષ વા અશ્વમેધો ય એષ તપતિ ।
તસ્ય સંવત્સર આત્મા ।
અયમ્ અગ્નિર્ અર્કઃ ।
તસ્યેમે લોકા આત્માનઃ ।
તાવ્ એતાવ્ અર્કાશ્વમેધૌ ।
સો પુનર્ એકૈવ દેવતા ભવતિ મૃત્યુર્ એવ ।
અપ પુનર્મૃત્યું જયતિ ।
નૈનં મૃત્યુર્ આપ્નોતિ ।
મૃત્યુર્ અસ્યાત્મા ભવતિ ।
સર્વમ્ આયુર્ એતિ ।
એતાસાં દેવતાનામ્ એકો ભવતિ