બૃહત્કથાશ્લોકસંગ્રહ · અધ્યાય 1

મહાખાતા મહાશાલા પુર્ય્ અસ્ત્ય્ ઉજ્જયિનીતિ યા
મહામ્ભોધિમહાશૈલ મેખલૈવ મહામહી ॥

પ્રાસાદાન્ યત્ર પશ્યન્તઃ સંતતાન્ હૈમરાજતાન્
મેરુકૈલાસકૂટેભ્યઃ સ્પૃહયન્તિ ન નાગરાઃ ॥

વેદમૌર્વીવિપઞ્ચીનાં ધ્વનયઃ પ્રતિમન્દિરમ્
યત્ર સંનિપતન્તો ઽપિ ન બાધન્તે પરસ્પરમ્ ॥

કૃતં વર્ણનયા તસ્યા યસ્યાં સતતમ્ આસતે
મહાકાલપ્રભૃતયસ્ ત્યક્ત્વા શિવપુરં ગણાઃ ॥

તસ્યામ્ આસીન્ મહાસેનો મહાસેનઃ ક્ષિતીશ્વરઃ
યસ્ય દેવીસહસ્રાણિ ષોડશ શ્રીપતેર્ ઇવ ॥

ચિરં પાલયતસ્ તસ્ય પ્રજાઃ શાસ્તોક્તકારિણઃ
ગોપાલઃ પાલકશ્ ચેતિ સુતૌ જાતૌ ગુણામ્બુધી ॥

બૃહસ્પતિસમશ્ ચાસ્ય મન્ત્રી ભરતરોહકઃ
રોહન્તકઃ સુરોહશ્ ચ તસ્યાસ્તાં તત્સમૌ સુતૌ ॥

નરેન્દ્રમન્ત્રિપુત્રાણાં ચતુર્વિદ્યાર્થવેદિનામ્
પ્રયોગેષુ ચ દષાણાં યાન્તિ સ્મ દિવસાઃ સુખમ્ ॥

અથ ગાં પાલયામ્ આસ ગોપાલઃ પિતૃપાલિતામ્
પાલકો ઽપિ યવીયસ્ત્વાદ્ યૌવરાજ્યમ્ અપાલયત્ ॥

મન્ત્રિપુત્રૌ તુ મન્ત્રિત્વમ્ અથ ભૂમિર્ નવેશ્વરા
નવમન્ત્રિકૃતારક્ષા જાયતે સ્મ પુનર્ વા ॥

ગજરાજમ્ અથો રાજા દાનરાજિવિરાજિતમ્
અધિષ્ઠાય જગત્સારં નિર્જગામ બહિઃ પુરઃ ॥

તદ્દર્શનાશયાયાતમ્ અનેકં નૃકદમ્બકમ્
બિભ્યદ્ વ્યાડાદ્ ગજાત્ તસ્માદ્ ઇતશ્ ચેતશ્ ચ વિદ્રુતમ્ ॥

કન્યકાન્યતમા તત્ર ગૃહ્યમાણાથ હસ્તિના
પ્રાંશુપ્રાકારતઃ પ્રાંશોર્ અગમ્યાં પરિખામ્ અગાત્ ॥

ખાતપાતવ્યથાજાત સંજ્ઞાનાશાત્ ક્ષણં તતઃ
તટસ્થા હસ્તિપૃષ્ઠસ્થં સાભાષત રુષા નૃપમ્ ॥

અવધ્યમ્ અવધીર્ યસ્ ત્વં પિતરં તસ્ય કિં મયા
અધીતવેદં યો હન્તિ બ્રાહ્મણં તસ્ય કે મૃગાઃ ॥

ઇતિ કન્યાવચઃ શ્રુત્વા દુઃશ્રવં શ્વપચૈર્ અપિ
ચિન્તેષુ ભિન્નહૃદયઃ પ્રવિવેશ નિવેશનમ્ ॥

અતિવાહ્ય ચ દુઃખેન દિનશેષં સમાસમમ્
જનવાદોપલમ્ભાય પ્રદોષે નિર્યયૌ ગૃહાત્ ॥

કાલકમ્બલસંવીતઃ સાસિચર્માસિપુત્રિકઃ
સમન્ત્રાગદસંનાહઃ સંચચાર શનૈઃ શનૈઃ ॥

અથ શુશ્રાવ કસ્મિંશ્ચિત્ દેવતાયતને ધ્વનિમ્
અભિસારિકયા સાર્ધં ભાષમાણસ્ય કામિનઃ ॥

હતં મુષ્ટિભિર્ આકાશં તુષાણાં કણ્ડનં કૃતમ્
મયા યેન ત્વયા સાર્ધં બદ્ધા પ્રીતિર્ અબુદ્ધિના ॥

ઇયમ્ એતાવતી વેલા ખિદ્યમાનેન યાપિતા
મયા ત્વં તુ ગૃહાદ્ એવ ન નિર્યાસિ પતિવ્રતા ॥

કૌમારઃ સુભાગો ભર્તા યદિ નામ પ્રિયસ્ તવ
ખલીકૃતૈઃ કિમ્ અસ્માભિર્ વૃથેવ કુલપુત્રકૈઃ ॥

એવમાદિ તતઃ શ્રુત્વા સા પ્રગલ્ભાભિસારિકા
વિહસ્ય વિટમ્ આહ સ્મ ત્વાદૃશા હિ હતત્રપાઃ ॥

નનુ ચિત્તં મયારાધ્યં તસ્યાપિ ભવતઃ કૃતે
ન હિ ભર્તૄન્ અવિશ્વાસ્ય રમન્તે કુલટા વિટૈઃ ॥

અથ નિર્મક્ષિકં ભદ્ર મધુ પાતું મનોરથઃ
જહિ ઘાતય બાલં મે પતિં નિત્યપ્રમાદિનમ્ ॥

અથ પાપાદ્ અસિ ત્રસ્તઃ સ્ફુટં નાહં તવ પ્રિયા
નનુ દુર્વારરાગાન્ધઃ સુતાં યાતિ પ્રજાપતિઃ ॥

અથવાલં વિવાદેન વૈધર્મ્યં કિં ન પશ્યસિ
યેન રાજ્યસુખાન્ધેન પ્રજાપાલઃ પિતા હતઃ ॥

સુદુઃશ્રવમ્ ઇદં શ્રુત્વા ગોપાલો દુર્વચં વચઃ
ગચ્છન્ન્ અન્યત્ર શુશ્રાવ ધ્વનિં વિપ્રસ્ય જલ્પતઃ ॥

અયિ બ્રાહ્મણિ જાગર્ષિ નન્દિનિ ક્રન્દતે શિશુઃ
ત્વરિતં યાજતે દેહિ સ્તન્યં કણ્ઠો ઽસ્ય મા શુષત્ ॥

ઇતિ શ્રુત્વા ગિરં ભર્તુર્ વિનિદ્રા બ્રાહ્મણી સુતમ્
પિતૃઘાતિન્ મ્રિયસ્વેતિ નિર્દયં નિરભર્ત્સયત્ ॥

આઃ પાપે કિમ્ અસંભદ્ધં પિતૃઘાતિન્ન્ ઇતિ ત્વયા
બાલો ઽયમ્ ઉક્તેત્ય્ એનં બ્રાહ્મણઃ કુપિતો ઽબ્રવીત્ ॥

કિમ્ આર્યપુત્ર પુત્રેણ યદા રાજ્ઞા પિતા હતઃ
શ્રુતિસ્મૃતિવિદ્ ઇત્ય્ એતદ્ ઉવાચ બ્રાહ્મણી પતિમ્ ॥

શ્રુત્વૈવમાદિ કૌલીનં પ્રવિશ્યાન્તઃપુરં નૃપઃ
અનયત્ ક્ષણદાશેષમ્ અસંમીલિતલોચનઃ ॥

અથ ગાઢાન્ધકારાયાં વેલાયાં મંત્રિણૌ રહઃ
અપૃચ્છત્ કો ઽયમ્ અસ્માસુ પ્રવાદઃ કથ્યતામ્ ઇતિ ॥

તતસ્ તાવ્ ઊચતુસ્ ત્રસ્તૌ સત્રાસં નૃપચોદિતૌ
કૌલીનહેતુશ્રુતયે ચિત્તં દેવાવધીયતામ્ ॥

સુગૃહીતાભિધાનસ્ય પ્રદ્યોતસ્ય પિતુસ્ તવ
આસન્ન્ અવ્યભિચારીણ્ય્ અરિષ્ટાન્ય્ અષ્ટૌ મુમૂર્ષતઃ ॥

ઉદ્ધાર્યે ધવલે કેશે પ્રમાદાત્ કૃષ્ણએ ઉદ્ધૃતે
ઉદ્ધર્તારં મહીપાલઃ કર્તયામ્ આસ નાપિતમ્ ॥

ભુઞ્જાનેન ચ પાષાણે દશનાગ્રેણ ખણ્ડિતે
કુલક્રમાગતો વૃદ્ધઃ સૂપકારઃ પ્રમાપિતઃ ॥

પ્રકૃતેર્ વિપરીતત્વં જાનન્ન્ અપ્ય્ એવમાદિભિઃ
પ્રભો વિધેર્ વિધેયત્વાદ્ બ્રાહ્મણાન્ અપ્ય્ અબાધત ॥

ભર્તુર્ ઈદૃશિ વૃત્તાન્તે મન્ત્રી તસ્યાવયોઃ પિતા
અદૃષ્ટભર્તૃવ્યસનઃ પૂર્વમ્ એવાગમદ્ દિવમ્ ॥

શ્રુતમન્ત્રિવિનાશસ્ તુ સ રાજા રાજયક્ષ્મણા
ગુરુશોકસહાયેન સહસૈવાભ્યભૂયત ॥

તતસ્ તાતે દિવં યાતે યાતુકામે ચ ભૂપતૌ
પ્રજાસુ ચ વિરક્તાસુ જાતૌ સ્વઃ કિંક્રિયાકુલૌ ॥

પ્રાપ્તકાલમ્ ઇદં શ્રેય ઇતિ બુદ્ધ્વા પ્રસારિતમ્
કૌલીનમ્ ઇદમ્ આવાભ્યાં સપર્યન્તેષ્વ્ અવન્તિષુ ॥

ક્રોધબાધિતબોધત્વાદ્ બાધમાનં નિજાઃ પ્રજાઃ
બન્ધયામ્ આસ રાજાનં રાજપુત્રઃ પ્રિયપ્રજઃ ॥

શૃઙ્ખલાતન્ત્રચરણઃ સ્વતન્ત્રાદ્ ભ્રંશિતઃ પદાત્
સુખસ્ય મહતો દધ્યૌ સ રાજેન્દ્રો ગજેન્દ્રવત્ ॥

ચિન્તામુષિતનિદ્રત્વાદ્ આહારવિરહેણ ચ
સ ક્ષપાઃ ક્ષપયન્ ક્ષીણઃ સંવત્સરશતાયતાઃ ॥

પુત્રેણૈવમ્ અવસ્થો ઽપિ પ્રજાપ્રિયચિકીર્ષુણા
ન મુક્ત એવ મુક્તશ્ ચ યાવત્ પ્રાણૈઃ પ્રિયૈર્ ઇતિ ॥

નિદાનમ્ ઇદમ્ એતસ્ય કૌલીનસ્ય વિગર્હિતમ્
ઇતરદ્ વાધુના દેવઃ પ્રભુર્ ઇત્ય્ અથ ભૂપતિઃ ॥

અધોમુખઃ ક્ષણં સ્થિત્વા તલાહતમહીતલઃ
દૃષ્ટ્વા ચ સાસ્રમ્ આકાશમ્ અનાથ ઇદમ્ અબ્રવીત્ ॥

તુલ્યૌ શુક્રબૃહસ્પત્યોર્ યુવાં મુક્ત્વા સુહૃત્તમૌ
અનપાયમ્ ઉપાયં કઃ પ્રયુઞ્જીતૈતમ્ ઈદૃશમ્ ॥

કિં તુ સત્ત્વવતામ્ એષ શઙ્કાશૂન્યધિયાં ક્રમઃ
દૃષ્ટાદૃષ્ટભયગ્રસ્ત ચેતસાં ન તુ માદૃશામ્ ॥

તસ્મત્ પાલયતં ભદ્રૌ પાલકં પાલકં બુવઃ
ઇદં ત્વ્ અલીકકૌલીનમ્ અશક્તો ઽહમ્ ઉપેક્ષિતુમ્ ॥

તસ્યૈવં ભાષમાણસ્ય વ્રીડાધોમુખમન્ત્રિણઃ
કૂજન્ પ્રકાશયામ્ આસ ક્ષીણાં તામ્રશિખઃ ક્ષપામ્ ॥

અથ શુશ્રુવિરે વાચઃ સૂતમાગધબન્દિનામ્
યશોધવલિતાનન્ત દિગન્તોદ્બુધ્યતામ્ ઇતિ ॥

દીનદીનં તદ્ આકર્ણ્ય કર્ણદારણમ્ અપ્રિયમ્
પિધાય પાર્થિવઃ કર્ણાવ્ ઉત્તમાઙ્ગમ્ અકમ્પયત્ ॥

સ ચાવોચત્ પ્રતીહારી નિવાર્યન્તામ્ અમી મમ
ક્ષતે ક્ષારાવદેકેન કિં ફલં ભવતામ્ ઇતિ ॥

આસીચ્ ચાસ્યાથ વા ધિઙ્ મામ્ એવમ્ આત્માપવાદિનમ્
નનુ પ્રશસ્યમ્ આત્માનં નાહમ્ અર્હામિ નિન્દિતુમ્ ॥

નિર્યન્ત્રણવિહારેણ ચિરજીવિનિ રાજનિ
રાજપુત્રેણ લડિતઃ કેનાન્યેન યથા મયા ॥

સમુચ્છિન્નદુરુચ્છેદ બાહ્યાભ્યન્તરવૈરિણા
વર્ણાશ્રમાઃ સ્વધર્મેભ્યઃ કિં વા વિચલિતા મયા ॥

અવન્તિવર્ધનસમો નિજાહાર્યગુણાકરઃ
પુત્રઃ પુન્નરકાત્ ત્રાતા કસ્યાન્યસ્ય યથા મમ ॥

અથવાસ્તામ્ ઇદં સર્વમ્ એકેનૈવાસ્મિ વર્ધિતઃ
નરવાહનદેવેન જામાત્રા ચક્રવર્તિના ॥

એક એવ તુ મે નાસીદ્ ગુણઃ સો ઽપ્ય્ અયમ્ આગતઃ
પ્રસાદાન્ મન્ત્રિવૃષયોર્ યત્ તપોવનસેવનમ્ ॥

ઇતિ નિષ્કમ્પસંકલ્પશ્ ચોદયામ્ આસ મન્ત્રિણૌ
સસિંહાસનમ્ આસ્થાનં મણ્ડપે દીયતામ્ ઇતિ ॥

તયોસ્ તુ ગતયોઃ કેશાન્ વાપયિત્વા સવલ્કલઃ
કમણ્ડલુસનાથશ્ ચ ભૂપાલો નિર્યયૌ ગૃહાત્ ॥

વિષાદવિપ્લુતાક્ષેણ વક્ષોનિક્ષિપ્તપાણિના
દૃશ્યમાનો ઽવરોધેન વિવેશાસ્થાનમણ્ડપમ્ ॥

ત્રાસમ્લાનકપોલેન દૃષ્ટઃ પૃથુલચક્ષુષા
પાલકેનાબ્રવીત્ તં ચ સ્થિત એવ સ્થિતં સ્થિતમ્ ॥

પ્રસાદાત્ તાત તાતસ્ય વત્સરાજસ્ય ચ ત્વયા
બુદ્ધેઃ સ્વસ્યાશ્ ચ શુદ્ધાયાઃ કિં નામ ન પરીક્ષિતમ્ ॥

અતો ઽનુશાસિતારં ત્વામ્ અનુશાસતિ બાલિશાઃ
યેન લોકે તએ ઉચ્યન્તે વિયાતાઃ પિતૃશિક્ષકાઃ ॥

એતાવત્ તુ મયા વાચ્યં પિત્ર્યં સિંહાસનં ત્વયા
વર્ણાશ્રમપરિત્રાર્થમ્ ઇદમ્ અધ્યાસ્યતામ્ ઇતિ ॥

તચ્ ચાવશ્યમ્ અનુષ્ઠેયમ્ અસ્માકીનં વચસ્ ત્વયા
માદૃશાં હિ ન વાક્યાનિ વિમૃશન્તિ ભવાદૃશાઃ ॥

ઇતીદં પાલકઃ શ્રુત્વા સ્થિત્વા ચાધોમુખઃ ક્ષણમ્
ઉત્તરં ચિન્તયામ્ આસ નાસાગ્રાહિતલોચનઃ ॥

કૃતકૃત્રિમરોષસ્ તુ રાજા પાલકમ્ અબ્રવીત્
ભોઃ સિંહાસનમ્ આરોહ કિં તવોત્તરચિન્તયા ॥

કિં ચોત્તરશતેનાપિ ત્વયાહં સોપપત્તિના
વેગઃ પ્રાવૃષિ શોણસ્ય ચરણેનેવ દુર્ધરઃ ॥

ઇતિ દ્વિજાતયઃ શ્રુત્વા પુરોહિતપુરઃસરાઃ
વિષાદગદ્ગદગિરઃ પ્રમૃજ્યાશ્રુ બભાષિરે ॥

પાલકસ્ તે નિયોજ્યત્વાદ્ આજ્ઞાં મા સ્મ વિચારયત્
ત્વન્નિયોગાન્ નિયોક્તારઃ કસ્માદ્ વયમ્ ઉદાસ્મહે ॥

ધ્રિયમાણે પ્રજાપાલે જ્યેષ્ઠે ભ્રાતરિ પાલકઃ
મૃગેન્દ્રાસનમ્ આરોહન્ ખટ્વારૂઢો ભવેન્ નનુ ॥

રાજ્યાગ્નિમ્ આદધદ્ વાપિ ત્વયિ વર્ષશતાયુષિ
પરિવેત્તારમ્ આત્માનમ્ અયં મન્યેત નિન્દિતમ્ ॥

તસ્માદ્ અસ્માન્ નિવર્તસ્વ સંકલ્પદ્ અતિભીષણાત્
શોકજાન્ય્ અશ્રુવારીણિ ભવન્ત્વ્ આનન્દજાનિ નઃ ॥

બદ્ધાઞ્જલિર્ અથોવાચ કિંચિન્ નમિતકંધરઃ
અલં વઃ પીડયિત્વા માં વચોભિર્ ઇતિ પાર્થિવઃ ॥

મયાયમ્ અભ્યનુજ્ઞાતો રક્ષણે ચ ક્ષમઃ ક્ષિતેઃ
ખટ્વારૂઢો ન ભવિતા નિન્દિતઃ શબ્દવેદિભિઃ ॥

અસમર્થે ચ રાજ્યાગ્નેઃ પાલને પતિતે મયિ
પરિવેત્તાપિ નૈવાયં ભવિષ્યતિ નરાધિપઃ ॥

યચ્ ચાપિ પિહિતાઃ કર્ણા આકર્ણ્ય પતિતધ્વનિમ્
પ્રજાભિસ્ તચ્ ચ ન મૃષા મયા હિ નિહતઃ પિતા ॥

તદ્ ઇદં પાતકં કૃત્વા યુષ્મત્પીડાપ્રશાન્તયે
પ્રાયશ્ચિત્તં વ્રજન્ કર્તું ન નિવાર્યો ઽસ્મિ કેનચિત્ ॥

મયા ચાત્યક્તધર્મેણ યત્ પ્રજાનાં કૃતે કૃતમ્
તસ્ય પ્રત્યુપકારાય પાલકઃ પાલ્યતામ્ અયમ્ ॥

ઇતીદં પ્રકૃતીર્ ઉક્ત્વા પાલકં પુનર્ અબ્રવીત્
અવન્તિવર્ધનં પુત્રં મત્પ્રીત્યા પાલયેર્ ઇતિ ॥

વિલક્ષહસિતં કૃત્વા ગોપાલં પાલકો ઽબ્રવીત્
અવન્તિવર્ધનો રાજા રાજન્ કસ્માન્ ન જાયતામ્ ॥

સત્સુ ભાર્તૃષુ ભૂપાલ ગુણવત્સ્વ્ અપિ ભૂભુજઃ
નિક્ષિપ્તવન્તઃ શ્રૂયન્તે પુત્રેષ્વ્ એવ ગુરું ધુરમ્ ॥

ગોપાલસ્ તમ્ અથોવાચ ભવિષ્યતિ યુવા યદા
ત્વં ચ વૃદ્ધસ્ તદા યુક્તં સ્વયમ્ એવ કરિષ્યસિ ॥

એવં નિરુત્તરાઃ કૃત્વા પ્રકૃતીસ્ તાઃ સપાલકાઃ
સર્વતીર્થામ્બુકલશૈર્ અભ્યષિઞ્ચત્ સ પાલકમ્ ॥

આરોપ્ય ચૈનં ત્વરિતં સિંહાસનમ્ ઉદઙ્મુખઃ
નિર્જગામ પુરાત્ સ્વસ્માદ્ એકરાત્રોષિતો યથા ॥

અથ રાજનિ કાનનાવૃતે પુરમ્ આસ્પન્દિતલોકલોચનામ્ ।
નિભૃતશ્વસિતામયધ્વનિં મૃતકલ્પાં પ્રવિવેશ પાલકઃ ॥