Brahmavaivarta Purana · Chapter 4.17

// śrīnārāyaṇa uvāca //
supteṣu vrajanandeṣu naktaṃ vṛndāvane vane //
sunidrite ca nidreśe mātṛvakṣaḥsthalasthite

nidritāsu ca gopīṣu ramyatalpasthitāsu ca //
yūnāṃ ca sukhasaṃyogānuṣaktamānasāsu ca

kāsucicchiśuyuktāsu sakhīyuktāsu kāsucit //
kāsucicchakaṭasthāsu syaṃdanasthāsu kāsucit

pūrṇendukaumudīyukte svargādapi manohare //
nānāprakārakusumavāyunā surabhīkṛte

sarvaprāṇini niśceṣṭe muhūrte pañcame gate //
tatrājagāma bhagavāñchilpināṃ ca gurorguruḥ

bibhraddivyāṃśukaṃ sūkṣmaṃ ratnamālyaṃ manoharam //
ratnālaṅkāramatulaṃ śrīmanmakarakuṇḍalam

jñānena vayasā vṛddho darśanīyaḥ kiśoravat //
atīva sundaraḥ śrīmānkāmadevasamaprabhaḥ

viśiṣṭaśilpanipuṇaiḥ sārddhaṃ śilpitrikoṭibhiḥ //
maṇiratnairhemaratnairlohāstrayutahastakaiḥ

ājagmuryakṣanikarāḥ kuberavanakiṃkarāḥ //
sphāṭikāratnaveṣāśca dīrghaskandhāśca kecana

padmarāgakarā kecidindranīlakarā varāḥ //
kecitsyamantakakarāścandrakāntakarāstathā

sūryakāntakarāścānye prabhākarakarā varāḥ //
kecitparaśuhastāśca lohasārakarā varāḥ

kecicca gandhasārāṇāṃ maṇīndrāṇāṃ ca vāhakāḥ //
keciccāmarahastāśca keciddarpaṇavāhakāḥ

svarṇapātraghaṭādīnāṃ vāhakāścaiva kecana //
viśvakarmā ca sāmagrīṃ dṛṣṭvā tu sumanoharām

nagaraṃ kartumārebhe dhyātvā kṛṣṇaṃ śubhekṣaṇam //
pañcayojanavistīrṇaṃ bhārate śreṣṭhamuttamam //

puṇyakṣetraṃ tīrthasāramatipriyatamaṃ hareḥ //
tatrasthānāṃ mumukṣūṇāṃ paraṃ nirvāṇakāraṇam

golokasya ca sopānaṃ sarveṣāṃ vāñchitapradam //
catuṣkoṭicatuḥśālaṃ tatraivātimanoharam

kapāṭastambhasopānasahitaiḥ prastarairvaraiḥ //
citraputtalikāpuṣpakalaśojjvalaśekharam

śailajāśmavinirmāṇavediprāṃgaṇasaṃyutam //
śilāprākārasaṃyuktaṃ pracakārātha līlayā

yathocitabṛhatkṣudradvāradvayasamanvitam //
sphāṭikākāramaṇibhirmudā yukto vinirmame

sopānairgandhasārāṇāṃ stambhaiḥ śaṃkuvinirmitaiḥ //
kapāṭailohasārāṇāṃ rājataiḥ kalaśojjvalaiḥ

vajrasāravinirmāṇaprākāraiḥ pariśobhitam //
kṛtvā''śramaṃ ballavānāṃ yathāsthānaṃ yathocitam //
vṛṣabhānvālayaṃ ramyaṃ kartumārabdhavānpunaḥ

prākāraparikhāyuktaṃ caturdvārānvitaṃ param //
cāruviṃśaccatuḥśālaṃ mahāmaṇivinirmitam

ratnasāravikāraiśca tūlikānikarairvaraiḥ //
suvarṇākāramaṇibhirārohairatisundaraiḥ

lohasārakapāṭaiśca śobhitaṃ citrakṛtrimaiḥ //
mandiremandire ramye suvarṇakalaśojjvalam

tadāśramaikadeśe ca nirjane'timanohare //
cārucampakavṛkṣāṇāmudyānābhyantare mune

saṃbhogārthaṃ kalāvatyāḥ svāminā saha kautukāt //
viśiṣṭena maṇīndreṇa cakārāṭṭālikālayam

yuktaṃ navabhirārohairindranīlavinirmitaiḥ //
sthūṇākapāṭanikarairgaṃdhasāravikārajaiḥ //
atyucchritaṃ manoramyaṃ sarvato'pi vilakṣaṇam

nārada uvāca //
kalāvatī kā bhagavankasya patnī manoharā //
yatnato yadgṛhaṃ ramyaṃ nirmame surakāruṇā

nārāyaṇa uvāca //
pitṝṇāṃ mānasī kanyā kamalāṃśā kalāvatī //
sundarī vṛṣabhānasya pativrataparāyaṇā //
yasyāśca tanayā rādhā kṛṣṇaprāṇādhikā priyā

śrīkṛṣṇārddhāṃśasaṃbhūtā tena tulyā ca tejasā //
yasyāśca caraṇāmbhojarajaḥpūtā vasundharā //
yasyāṃ ca sudṛḍhāṃ bhaktiṃ santo vāñchaṃti santatam

nārada uvāca //
pitṝṇāṃ mānasīṃ kanyāṃ vraje tiṣṭhankathaṃ mune //
mānavaḥ kena puṇyena kathamāpa sudurlabhām

vṛṣabhānurvrajapatiḥ purā''sītko mahānaho //
kasya vā kena tapasā rādhā kanyā babhūva ha

sūta uvāca //
nāradasya vacaḥ śrutvā maharṣirjñānināṃ varaḥ //
prahasyovāca prītyā tamitihāsaṃ purātanam

nārāyaṇa uvāca //
babhūvuḥ kanyakāstisraḥ pitṝṇāṃ mānasātpurā

kalāvatī ratnamālā menakāścātidurlabhāḥ //
ratnamālā ca janakaṃ varayāmāsa kāmukī

śailādhipaṃ hareraṃśaṃ menakā sā himālayam //
duhitā ratnamālāyā ayonisaṃbhavā satī

śrīrāmapatnī śrīḥ sākṣātsītā satyaparāyaṇā //
kanyakā menakāyāśca pārvatī sā purā satī

ayonisaṃbhavā sā ca harermāyā sanātanī //
sā lebhe tapasā devaṃ haraṃ nārāyaṇātmakam // ३८ /
kalāvatī sucandraṃ ca manuvaṃśasamudbhavam //
sa ca rājā hareraṃśastāṃ saṃprāpya kalāvatīm

manye guṇavatāṃ śreṣṭhamātmānamatisundaram //
aho rūpamaho veṣamaho asyā navaṃ vayaḥ

sukomalāṅgaṃ lalitaṃ śaraccandrādhikānanam //
gamanaṃ durlabhamaho gajakhañjanagañjanam

kaṭākṣairmohituṃ śaktā munīndrāṇāṃ ca mānasam //
śroṇīyugmaṃ sulalitaṃ rambhāstaṃbhavinirmitam

stanadvayaṃ sukaṭhinamatipīnonnataṃ mune //
nitambayugalaṃ cāru rathacakravinirmitam

hastau pādau ca raktau ca pakvabimbaphalādharam//
pakvadāḍimabījābhaṃ dantapaṅktimanoharam

śaranmadhyāhnapadmānāṃ prabhāmocanalocanam //
bhūṣaṇairbhūṣitaṃ rūpaṃ kṛtaṃ sadratnabhūṣaṇam //

itīva matvā dṛṣṭvā ca kāmabāṇaprapīḍitaḥ //
divyaṃ syandanamāruhya kāmukyā saha kāmukaḥ

krīḍāṃ cakāra rahasi sthānesthāne manohare //
ramyāyāṃ malayadroṇyāṃ candanāguruvāyunā

cārucampakapuṣpāṇāṃ talpe ratisukhāvahe//
mālatīmallikānāṃ ca puṣpodyāne'tipuṣpite

puṣpabhadrānadītīre nirjane ketakīvane //
paścimābdhitaṭāntasthakānane jantuvarjite

nandane mandaradroṇyāṃ kāverītīraje vane //
śaileśaile suramye ca nadyāṃnadyāṃ nadenade

dvīpedvīpe tu rahasi sa reme vāmayā saha //
navasaṃgamasaṃyogādbubudhe na divāniśam

evaṃ varṣasahasraṃ tadgatameva muhūrtavat //
kṛtvā vihāraṃ suciraṃ sa virakto babhūva ha

jagāma tapase vindhyaśailaṃ tīrthaṃ tayā saha //
bhārate'tipraśasyaṃ ca pulahāśramamuttamam

tapastepe nṛpastatra divyavarṣasahasrakam //
mokṣākāṅkṣī niḥspṛhaśca nirāhāraḥ kṛśodaraḥ

mūrchāmāpa muniśreṣṭha dhyātvā kṛṣṇapadāmbujam//
tadgātravyāptavalmīkaṃ sādhvī dūraṃ cakāra sā

niśceṣṭitaṃ patiṃ dṛṣṭvā tyaktaṃ prāṇaiśca pañcabhiḥ //
māṃsaśoṇitaraktaṃ tamasthisaṃsaktavigraham

uccai ruroda śokārtā nirjane tu kalāvatī //
he nāthanāthetyuccārya kṛtvā vakṣasi mūrchitam

vilalāpa mahādīnā pativrataparāyaṇā //
dṛṣṭvā nṛpaṃ nirāhāraṃ kṛśaṃ dhamanisaṃyutam

śrutvā ca rodanaṃ tasyāḥ kṛpayā ca kṛpānidhiḥ//
āvirbabhūva jagatāṃ vidhātā kamalodbhavaḥ

kroḍe kṛtvā ca taṃ tūrṇaṃ ruroda bhagavānvibhuḥ //
brahmā kamaṇḍalujalenāsicya nṛpavigraham

jīvaṃ saṃcārayāmāsa brahmajñānena brahmavit //
nṛpendraścetanāṃ prāpya puro dṛṣṭvā prajāpatim

praṇanāma ca taṃ dṛṣṭvā taṃ ca kāmasamaprabham //
tamuvāceti saṃtuṣṭo varaṃ vṛṇu yathepsitam

sa vidhervacanaṃ śrutvā vavre nirvāṇamīpsitam //
dayānidhe tvaṃ dayayā varaṃ dātuṃ samudyataḥ

prasannavadanaḥ śrīmānsmerānanasaroruhaḥ //
kṛtvānumānaṃ manasi śuṣkakaṇṭhoṣṭhatālukā

tamuvāca satī trastā varaṃ dātuṃ samudyatam // //
kalāvatyuvāca //
yadi muktiṃ nṛpendrāya dadāsi kamalodbhava

ato'balāyā he brahmankā gatirbhavitā vada //
vinā kāntaṃ ca kāntānāṃ kā śobhā caturānana

vrataṃ pativratāyāśca patireva śrutau śrutam //
guruścābhīṣṭadevaśca tapodharmamayaḥ patiḥ

sarveṣāṃ ca priyataro na bandhuḥ svāminaḥ paraḥ //
sarvadharmātparā brahmanpatisevā sudurlabhā

svāmisevāvihīnāyāḥ sarvaṃ tanniṣphalaṃ bhavet //
vrataṃ dānaṃ tapaḥ pūjā japahomādikaṃ ca yat

snānaṃ ca sarvatīrtheṣu pṛthivyāśca pradakṣiṇam//
dīkṣā ca sarvayajñeṣu mahādānāni yāni ca

paṭhanaṃ sarvavedānāṃ sarvāṇi ca tapāṃsi ca //
vedajñānāṃ brāhmaṇānāṃ bhojanaṃ devasevanam

etāni svāmisevāyāḥ kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm //
svāmisevāvihīnā yā vadaṃti svāmine kaṭum

pataṃti kālasūtre ca yāvaccaṃdradivākarau //
sarpapramāṇāḥ kṛmayo daṃśaṃti ca divāniśam

saṃtataṃ viparītaṃ ca kurvaṃti śabdamulbaṇam //
mūtraśleṣmapurīṣāṇāṃ kurvaṃti bhakṣaṇaṃ mudā

mukhe tāsāṃ dadatyevamulkāṃ ca yamakiṃkarāḥ //
bhuktvā bhogaṃ ca narake kṛmiyoniṃ prayāṃti tāḥ

bhakṣaṃti janmaśatakaṃ raktamāṃsapurīṣakam //
śrutvāhaṃ viduṣāṃ vaktrādvedavākyeṣu niścitam

jānāmi kiṃcidabalā tvaṃ vedajanako vibhuḥ //
gurorguruśca viduṣāṃ yogināṃ jñānināṃ tathā

sarvajñamevaṃbhūtaṃ tvāṃ bodhayāmi kimacyuta //
prāṇādhiko'yaṃ kāṃto'yaṃ yadi mukto babhūva ha // / ७८ //
mama ko rakṣitā brahmandharmasya yauvanasya ca //
kaumāre rakṣitā tāto dattvā pātrāya satkṛtī

sarvadā rakṣitā kāṃtastadabhāve ca tatsutaḥ //
triṣvavasthāsu nārīṇāṃ trātāraśca trayaḥ smṛtāḥ

yāḥ svataṃtrāśca tā naṣṭāḥ sarvadharmabahiṣkṛtāḥ //
asatkulaprasūtāstāḥ kulaṭā duṣṭamānasāḥ

śatajanmakṛtaṃ puṇyaṃ tāsāṃ naśyati padmaja //
putrasneho yathā bālye tathā yūni ca vārddhake /

pativratānāṃ kānte ca sarvakāle samā spṛhā //
sute stanaṃdhaye sneho mātṝṇāṃ cātiśobhite

patisnehasya sādhvīnāṃ kalāṃ nārhati ṣoḍaśīm //
stanāndhe stanadānāntamiṣṭānne bhojanāvadhi

kānte cittaṃ satīnāṃ ca svapne jñāne ca santatam //
duḥkhānto bandhuvicchedaḥ putrāṇāṃ ca tato'dhikaḥ

sudāruṇaḥ svāminaśca duḥkhaṃ nātaḥ paraṃ striyāḥ//
avidagdhā yathā dagdhā jvaladagnau viṣādane

tathā vidagdhā dagdhā syādvidagdhavirahānale //
nānne tṛṣṇā jale tṛṣṇā sādhvīnāṃ svāminaṃ vinā

virahāgnau mano dagdhaṃ vahnau śuṣkatṛṇaṃ yathā//
na hi kāntātparo bandhurna hi kāntātparaḥ priyaḥ

na hi kāntātparo devo na hi kāntātparo guruḥ //
na hi kāntātparo dharmo na hi kāntātparaṃ dhanam

na hi kāntātparaḥ prāṇā na hi kāntātparaḥ striyāḥ //
nimagnaṃ kṛṣṇapādābje vaiṣṇavānāṃ yathā manaḥ

yathaikaputre mātuśca yathā strīṣu ca kāminām //
dhaneṣu kṛpaṇānāṃ ca cirakālārjiteṣu ca

yathā bhayeṣu bhītānāṃ śāstreṣu viduṣāṃ yathā //
stanādāne śiśūnāṃ ca śilpeṣu śilpināṃ yathā

yathā jāre puṃścalīnāṃ sādhvīnāṃ ca tathā priye //
taṃ vinā jīvituṃ brahmankṣaṇamekaṃ na ca kṣamam

maraṇaṃ jīvanaṃ tāsāṃ jīvanaṃ maraṇādhikam //
sadbhartṛrahitānāṃ ca śokena hatacetasām //
anyaśokanimagnānāṃ kālena pānabhojanāt

viparītaḥ kāntaśoko varddhate bhakṣaṇādaho //
karmacchāyā satīnāṃ ca saṅginīnāṃ satī varā (? )

itare bhogadehānte sādhvī janmani janmani //
karoṣi cejjagaddhātarimaṃ muktaṃ mayā vinā

tvāṃ śaptvā'haṃ tvayi vibho paśya dāsyāmi strīvadham //
śrutvā kalāvatīvākyamuvāca vismito vidhiḥ //
hitaṃ pīyūṣasadṛśaṃ bhayasaṃvignamānasaḥ

brahmovāca // //
vatse muktiṃ na dāsyāmi svāminaṃ ca tvayā vinā //

muktaṃ kartuṃ tvayā sārddhaṃ sāmprataṃ nāhamīśvaraḥ //
mātarmuktirvinā bhogāddurlabhā sarvasaṃmatā

nirvāṇatāṃ samāpnoti bhogī bhogavikṛntane //
kavivarṣaṃ svargabhogaṃ kuruṣva svāminā saha

tatastu yuvayorjanma bhavitā bhārate sati //
yadā bhaviṣyati satī kanyā te rādhikā svayam

jīvanmuktau tayā sārddhaṃ golokaṃ ca gamiṣyathaḥ //
katikālaṃ nṛpaśreṣṭha bhuṅkṣva bhogaṃ striyā saha

sādhvī vai sattvayuktā ca mā māṃ śaptuṃ tvamarhasi //
jīvanmuktāḥ samāḥ santaḥ kṛṣṇapādābjamānasāḥ

vāñchanti haridāsyaṃ ca durlabhaṃ na ca nirvṛtim //
ityuktvā tau varau dattvā santasthau puratastayoḥ

yayatustau taṃ praṇamya jagāma svālayaṃ vidhiḥ //
ājagmatustau kālena bhuktvā bhogaṃ ca bhāratam

paraṃ puṇyapradaṃ divyaṃ brahmādīnāṃ ca vāñchitam //
sucandro vṛṣabhānuśca lalābha janma gokule

padmāvatyāśca jaṭhare surabhānasya retasā //
jātismaro hareraṃśaḥ śuklapakṣe yathā śaśī

vavṛdhe'nudinaṃ tatra vrajagehe vrajādhipaḥ //
sarvajñaśca mahāyogī haripādābjamānasaḥ

nandadabandhurvadānyaśca rūpavānguṇavānsudhīḥ //
kalāvatī kānyakubje babhūvāyonisaṃbhavā

jātismarā mahāsādhvī sundarī kamalākalā //
kānyakubje nṛpaśreṣṭho bhanandana urukramaḥ

sa tāṃ saṃprāpya yāgānte yajñakuṇḍasamutthitām //
nagnāṃ hasantīṃ rūpāḍhyāṃ stanāndhāmiva bālikām

tejasā prajvalantīṃ ca prataptakanakaprabhām //
kṛtvā vakṣasi rājendraḥ svakāntāyai dadau mudā

mālāvatī stanaṃ dattvā tāṃ pupoṣa praharṣitā //
tadannaprāśanadine satāṃ madhye śubhe kṣaṇe

nāmarakṣaṇakāle ca vāgbabhūvāśarīriṇī //
kalāvatīti kanyāyā nāma rakṣa nṛpeti ca

ityevaṃ vacanaṃ śrutvā taccakāra mahīpatiḥ //
viprebhyo bhikṣukebhyaśca bandibhyaśca dhanaṃ dadau

sarvebhyo bhojayāmāsa cakāra sumahotsavam //
kālena sā rūpavatī yauvanasthā babhūva ha

atīva sundara śyāmā munimānasamohinī //
cārucampakavarṇābhā śaraccandranibhānanā

īṣaddhāsyaprasannāsyā praphullapadmalocanā //
nitamba śroṇibhārārtā stanabhāranatā satī

gacchantī rājamārgeṇa gajendramandagāminī //
dadarśa nandaḥ pathi tāṃ gacchantīṃ ca mudā nvitaḥ

jitendriyaśca jñānī ca mūrcchāmāpa tathā'pi ca//
trasto lokānpathi gatāṃstūrṇaṃ papraccha sādaram

gacchantī kasya kanyeyamiti hovāca taṃ janaḥ //
bhanandanasya nṛpateḥ kanyā nāmnā kalāvatī

kamalākalayā dhanyā saṃbhūtā nṛpamandire //
kautukena ca gacchantī krīḍārthaṃ sakhimandiram

vraja vraja vrajaśreṣṭhetyuktvā loko jagāma ha //
prahṛṣṭamānaso nando jagāma rājamandiram

avaruhya rathāttūrṇaṃ viveśa nṛpateḥ sabhām //
utthāya rājā saṃbhāṣya svarṇasiṃhāsanaṃ dadau

iṣṭālāpaṃ bahutaraṃ cakāra ca parasparam //
vinayāvanato nandaḥ sambandhoktiṃ cakāra ha

nanda uvāca //
śṛṇu rājendra vakṣyāmi viśeṣavacanaṃ śubham //
saṃbandhaṃ kuru kanyāyā viśiṣṭena ca sāmpratam

surabhānusutaḥ śrīmānvṛṣabhānurvrajādhipaḥ //
nārāyaṇāṃśo guṇavānsundaraśca supaṇḍitaḥ

sthirayauvanayuktaśca yogī jātismaro yuvā //
kanyā te'yonisaṃbhūtā yajñakuṇḍasamudbhavā

trailokyamohinī śāntā kamalāṃśā kalāvatī //
sa ca yogyastvadduhitustadyogyā te ca kanyakā

vidagdhāyā vidagdhena saṃbandho guṇavānnṛpa //
ityevamuktvā nandastu virarāma ca saṃsadi //
uvāca taṃ nṛpaśreṣṭho vinayāvanato mune //

bhanandana uvāca //
saṃbandho hi vidhivaśo na me sādhyo vrajādhipa

prajāpatiryogakartā janmadātā'hameva ca //
kā kasya patnī kanyā vā varaḥ ko vā sasādhanaḥ

karmānurūpaphaladaḥ sarveṣāṃ kāraṇaṃ vidhiḥ //
bhavitavyaṃ kṛtaṃ karma tadamoghaṃ śrutau śrutam

anyathā niṣphalaṃ sarvamanīśasyodyamo yathā //
vṛṣabhānupriyā dhātrā likhitā cetsutā mama //

purā bhūtaiva ko vā'haṃ kenānyena nivāryate //
ityevamuktvā rājendro vinayānatakaṃdharaḥ

miṣṭānnaṃ bhojayāmāsa sādareṇa ca nārada //
nṛpānujñāmupādāya vrajarājo vrajaṃ gataḥ

gatvā sa kathayāmāsa surabhānasya saṃsadi //
surabhānaśca yatnena nandanena ca sādaram

saṃbandhaṃ yojayāmāsa gargadvārā ca satvaram //
vivāhakāle rājendro vipulaṃ yautakaṃ dadau //

gajaratnamaśvaratnaṃ ratnāni maṇibhūṣaṇam //
vṛṣabhānurmudā yuktaḥ prāpya tāṃ ca kalāvatīm

reme sunirjane ramye bubudhe na divāniśam //
cakṣurnimeṣavirahādvyākulāṃ svāminā vinā

vyākulo vṛṣabhānuśca kṣaṇena ca tayā vinā //
jātismarā ca sā kanyā māyāmānuṣarūpiṇī

jātismaro hareraṃśo vṛṣabhāno mudā'nvitaḥ //
vavṛdhe ca tayoḥ prema nityaṃnityaṃ navaṃnavam

sadā sakāmā sā prauḍhā sa ca kāmasamo yuvā //
tayoḥ kanyā ca kālena rādhikā sā babhūva ha //
daivātsudāma śāpena śrīkṛṣṇasyājñayā purā

ayonisaṃbhavā sā ca kṛṣṇaprāṇādhikā satī //
yasyā darśanamātreṇa tau vimuktau babhūvatuḥ//

itihāsaśca kathitaḥ prakṛtaṃ śṛṇu sāmpratam //
pāpendhanānāṃ dāhe ca jvaladagniśikhopamaḥ /

/
vṛṣabhānāśramaṃ gatvā śilpināṃ pravaro mudā //
sthānāntaraṃ viśvakarmā jagāma svagaṇaiḥ saha

krośamātraṃ sthalaṃ cāru manasā''locya tattvavit //
āśramaṃ kartumārebhe nandasya sumahātmanaḥ

kṛtvā'numānaṃ buddhyā ca sarvato'pi vilakṣaṇam //
parikhābhirgabhīrābhiścaturbhiḥ saṃyutaṃ varam

durlaṅghyābhirvairibhiśca khanitābhiśca prastaraiḥ //
puṣyodyānaiḥ puṣpitābhiḥ pārāvāreṣu puṣpitaiḥ

cāru campakavṛkṣaiśca puṣpitaiḥ sumanoharaiḥ //
parito vāsitābhiśca sugandhivāyunā mune

āmrairguḍālaiḥ panasaiḥ kharjūrairnārikelakaiḥ //
dāḍimaiḥ śrīphalairbhṛṅgairjambīrairnāgaraṅgakaiḥ

tuṅgairāmrātakairjambusamūhaiśca phalānvitaiḥ //
kadalīnāṃ ketakīnāṃ kadambānāṃ kadambakaiḥ //

sarvataḥ śobhitābhiśca phalaistaiḥ puṣpitairaho //
krīḍārhābhirnigūḍhābhirvāñchitābhiśca sarvadā

parikhānāṃ rahaḥ sthāne cakāra mārgamuttamam //
durgamaṃ paravargāṇāṃ svānāṃ ca sugamaṃ sadā

saṃketena maṇistambhaiśchāditaiḥ svalpapāthasā //
stambhasīmākṛtamaho na saṃkīrṇaṃ na vistṛtam

parikhoparibhāge ca prākāraṃ sumanoharam //
dhanuḥśatapramāṇaṃ ca cakārātisamucchritam

prastarasya pramāṇaṃ ca pañcaviṃśatihastakam //
sindūrākāramaṇibhirnirmitaṃ cātisundaram

bāhye dvābhyāṃ ca saṃyuktamantare saptabhistathā //
dvārbhiśca sanniruddhābhirmaṇisārakapāṭakaiḥ

harinmaṇīnāṃ kalaśaiścitrayuktairvirājitam //
maṇisāravikāraiśca kapāṭaiśca suśobhitam

svarṇasāravinirmāṇakalaśojjvalaśekharam //
nandālayaṃ vinirmāya babhrāma nagaraṃ punaḥ

rājamārgāśca vividhānsa ca cārūṃścakāra ha //
raktabhānuvikāraiśca vedībhiśca supattanaiḥ

pārāvāre ca parito nibandhāṃśca manoharān //
vāṇijyārhaiśca vaṇijāṃ parito maṇimaṇḍapaiḥ

sarvato dakṣiṇe vāme jvaladbhiśca virājitān //
tato vṛndāvanaṃ gatvā nirmame rāsamaṇḍalam

sundaraṃ maṇḍalākāraṃ maṇiprākārasaṃyutam //
parito yojanāyāmaṃ maṇivedibhiranvitam

maṇisāravikāraiśca maṇḍapairnavakoṭibhiḥ //
śṛṅgārārhaiśca citrāḍhyai ratitalpasamanvitaiḥ

nānājātiprasūnānāṃ vāyunā surabhīkṛtaiḥ //
ratnapradīpasaṃyuktaiḥ suvarṇakalaśojjvalaiḥ

puṣpodyānaiḥ puṣpitaiśca sarobhiśca suśobhitam //
rāsasthalaṃ vinirmāya jagāmānyatsthalaṃ puraḥ

dṛṣṭvā vṛndāvanaṃ ramyaṃ parituṣṭo babhūva ha //
vṛndāvanābhyantare ca sthānesthāne sunirjane

kṛtvā parimitaṃ buddhyā manasālocya yatnataḥ //
vilakṣaṇāni ramyāṇi tatra triṃśadvanāni ca

rādhāmādhavayoreva krīḍārthaṃ ca vinirmame //
tato madhuvanābhyāśe nirjane'timanohare

vaṭamūlasamīpe ca sarasaḥ paścime taṭe //
campakodyānapūrvāyāṃ ketakīvanamadhyataḥ

punastayośca krīḍārthaṃ cakāra ratnamaṇḍapam //
caturbhirvedikābhiśca parītamatisundaram

sadratnasāraracitai rājitaṃ tūlikāśataiḥ //
amūlyaratnaracitairnānācitreṇa citritaiḥ

kapāṭairnavabhiryuktaṃ navadvārairmanoharaiḥ //
ratneṃdracittrakalaśaiḥ kṛtrimaiśca trikoṭibhiḥ

paritaḥ parito bhittyāmūrdhvaṃ ca pariśobhitam //
mahāmaṇīndravikṛtairārohairnavabhirvṛtam

sadratnasāraracitakalaśojjvalaśekharam//
patākātoraṇairyuktaṃ śobhitaṃ śvetacāmaraiḥ

sarvataḥ purato dīptamamūlyaratna darpaṇaiḥ //
dhanuḥpramāṇaśatakamūrdhvamagniśikhopamam

śatahastapramāṇaṃ ca prastāraṃ vartulākṛtim //
śobhitaṃ ratnakalpaiśca tadabhyantaramuttamam

vahniśuddhāṃśukairvastrairmālājālavicitritaiḥ//
pārijātaprasūnānāṃ mālyopadhānasaṃyutaiḥ

candanāgurukastūrīkuṅkumaiḥ surabhīkṛtam //
navaśṛṅgārayogyaiśca kāmavarddhanakāribhiḥ

mālatīcampakānāṃ ca puṣparājibhiranvitam //
sakarpūraiśca tāmbūlaiḥ sadratnapātrasaṃsthitaiḥ

vajrasāreṇa khacitairmuktājālavilambibhiḥ //
ratnasāraghaṭākīrṇaṃ ratnapīṭhaiḥ susaṃyutam

ratnasiṃhāsanairyuktaṃ ratnacitreṇa citritaiḥ //
kṣaritaiścandrakāntaiśca susiktaṃ jalabindubhiḥ

śītavāsitatoyena saṃyuktaṃ bhogavastubhiḥ //
kṛtvā ratigṛhaṃ ramyaṃ nagaraṃ ca punaryayau

yāni yeṣāṃ mandirāṇi tannāmāni lilekha saḥ //
mudā yukto viśvakarmā śiṣyairyakṣagaṇaiḥ saha

nidreśaṃ nidritaṃ natvā prayayau svālayaṃ mune //
sarvatraivaṃ sukṛtināṃ samastaṃ bhagavatkṛpā

nehāścaryaṃ ca nagaraṃ babhūveśecchayā bhuvi //
ityevaṃ kathitaṃ sarvaṃ hareścaritamaṅgalam //
sukhadaṃ pātakaharaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi

// nārada uvāca //
kathaṃ vṛndāvanaṃ nāma kānanasyāsya bhārate //
vyutpattirasya saṃjñā vā tattvaṃ vada sutattvavit

sūta uvāca //
nāradasya vacaḥ śrutvā ṛṣirnārāyaṇo mudā //
prahasyovāca nikhilaṃ tattvameva purātanam

// nārāyaṇa uvāca // //
purā kedāranṛpatiḥ saptadvīpapatiḥ svayam

āsītsatyayuge brahmansatyadharmarataḥ sadā //
sa reme saha nārībhiḥ putrapautragaṇaiḥ saha

putrāniva prajāḥ sarvāḥ pālayāmāsa dhārmikaḥ //
kṛtvā kratuśataṃ rājā lebhe nendratvamīpsitam

kṛtvā nānāvidhaṃ puṇyaṃ phalakāṅkṣī na ca svayam //
nityaṃ naimittikaṃ sarvaṃ śrīkṛṣṇaprītipūrvakam

kedāratulyo rājendro na bhūto bhavitā punaḥ //
putreṣu rājyaṃ saṃnyasya priyāṃ trailokyamohinīm

jaigīṣavyopadeśena jagāma tapase vanam //
hareraikāntiko bhakto dhyāyate saṃtataṃ harim

śaśvatsudarśanaṃ cakramasti yatsannidhau mune //
ciraṃ taptvā muniśreṣṭho golokaṃ ca jagāma saḥ

kedāraṃ nāma tīrthaṃ ca tannāmnā ca babhūva ha //
tatrādyāpi mṛtaḥ prāṇī sadyo mukto bhaveddhruvam

kamalāṃśā tasya kanyā nāmnā vṛndā tapasvinī //
na vavre sā varaṃ kaṃcidyogaśāstraviśāradā

datto durvāsasā tasyai harermantraḥ sudurlabhaḥ //
sā viraktā gṛhaṃ tyaktvā jagāma tapase vanam

ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi tapastepe sunirjane //
āvirbabhūva śrīkṛṣṇastatpuro bhaktavatsalaḥ

prasannavadanaḥ śrīmānvaraṃ vṛṇvityuvāca saḥ //
dṛṣṭvā sā rādhikā kāntaṃ śānte sundaravigraham

mūrcchāṃ saṃprāpa sā sadyaḥ kāmabāṇaprapīḍitā //
sā ca śīghraṃ varaṃ vavre patistvaṃ me bhaveti ca

omityuktvā ca rahasi ciraṃ reme tayā saha //
sā jagāma ca golokaṃ kṛṣṇena saha kautukāt

rādhā samā sā saubhāgyādgopīśreṣṭhā babhūva ha //
vṛndā yatra tapastepe tattu vṛndāvanaṃ smṛtam

vṛndayā'tra kṛtā krīḍā tena vā munipuṃgava //
athā'nyaṃ cetihāsaṃ ca śṛṇuṣva vatsa puṇyadam

yena vṛndāvanaṃ nāma nibodha kathayāmi te //
kuśadhvajasya kanye dve dharmaśāstraviśārade

tulasīvedavatyau ca virakte bhavakarmaṇi //
tapastaptvā vedavatī prāpa nārāyaṇaṃ param

sītā janakakanyā sā sarvatra parikīrtitā //
tulasī ca tapastaptvā vāñchāṃ kṛtvā hariṃ prati

daivāddurvāsasaḥ śāpātprāpya śaṅkhāsuraṃ prati //
paścātsaṃprāpya kamalākāntaṃ kāntaṃ manoharam

sā caiva hariśāpena vṛkṣarūpā sureśvarī //
tasyāḥ śāpena ca hariḥ śālagrāmo babhūva ha

tathā tasthau ca satataṃ śilāvakṣasi suṃdarī //
vistīrṇaṃ kathitaṃ sarvaṃ tulasīcaritaṃ ca te //
tathā'pi ca prasaṃgena kiṃciduktaṃ mune punaḥ

tasyāśca tapasaḥ sthānaṃ tadidaṃ ca tapodhana //
tena vṛndāvanaṃ nāma pravadanti manīṣiṇaḥ

atha vā te pravakṣyāmi paraṃ hetvantaraṃ śṛṇu //
yena vṛndāvanaṃ nāma puṇyakṣetrasya bhārate

rādhāṣoḍaśanāmnāṃ ca vṛndānāma śrutau śrutam //
tasyāḥ krīḍāvanaṃ ramyaṃ tena vṛndāvanaṃ smṛtam

goloke prītaye tasyāḥ kṛṣṇena nirmitaṃ purā //
krīḍārthaṃ bhuvi tannāmnā vanaṃ vṛndāvanaṃ smṛtam

nārada uvāca //
kāni ṣoḍaśa nāmāni rādhikāyā jagadguro //
tāni me vada śiṣyāya śrotuṃ kautūhalaṃ mama

śrutaṃ nāmnāṃ sahasraṃ ca sāmavede nirūpitam //
tathā'pi śrotumicchāmi tvatto nāmāni ṣoḍaśa

abhyaṃtarāṇi teṣāṃ vā tadanyānyeva me vibho //
aho puṇyasvarūpāṇi bhaktānāṃ vāñchitāni ca

nāmāni teṣāṃ vyutpattiṃ sarveṣāṃ durlabhāni ca //
pāvanāni jaganmāturjagatāmapi kāraṇam

śrīnārāyaṇa uvāca //
rādhā rāseśvarī rāsavāsinī rasikeśvarī //
kṛṣṇaprāṇādhikā kṛṣṇapriyā kṛṣṇasvarūpiṇī

kṛṣṇavāmāṃgasaṃbhūtā paramānandarūpiṇī //
kṛṣṇā vṛndāvanī vṛndā vṛndāvanavinodinī

candrāvatī candrakāntā śatacandranibhānanā //
nāmānyetāni sārāṇi teṣāmabhyantarāṇi ca

rādhetyevaṃ ca saṃsiddhā rākāro dānavācakaḥ //
svayaṃ nirvāṇadātrī yā sā rādhā parikīrtitā

rāseśvarasya patnīyaṃ tena rāseśvarī smṛtā //
rāse ca vāso yasyāśca tena sā rāsavāsinī

sarvāsāṃ rasikānāṃ ca devīnāmīśvarī parā //
pravadanti purā santastena tāṃ rasikeśvarīm

prāṇādhikā preyasī sā kṛṣṇasya paramātmanaḥ //
kṛṣṇaprāṇādhikā sā ca kṛṣṇena parikīrtitā

kṛṣṇasyātipriyā kāntā kṛṣṇo vā'syāḥ priyaḥ sadā //
sarvairdevagaṇairuktā tena kṛṣṇapriyā smṛtā

kṛṣṇarūpaṃ sannidhātuṃ yā śaktā cāvalīlayā //
sarvāṃśaiḥ kṛṣṇasadṛśī tena kṛṣṇasvarūpiṇī

vāmāṅgārdhena kṛṣṇasya yā saṃbhūtā parā satī //
kṛṣṇavāmāṅgasaṃbhūtā tena kṛṣṇena kīrtitā

paramānandarāśiśca svayaṃ mūrtimatī satī //
śrutibhiḥ kīrtitā tena paramānandarūpiṇī

kṛṣirmokṣārthavacano na evotkṛṣṭavācakaḥ //
ākāro dātṛvacanastena kṛṣṇā prakīrtitā

asti vṛndāvanaṃ yasyāstena vṛndāvanī smṛtā //
vṛndāvanasyādhidevī tena vā'tha prakīrtitā

saṃghaḥ sakhīnāṃ vṛndaḥ syādakāro'pyastivācakaḥ //
sakhivṛndo'sti yasyāśca sā vṛndā parikīrtitā

vṛndāvane vinodaśca so'syā hyasti ca tatra vai //
vedā vadanti tāṃ tena vṛndāvanavinodinīm

nakhacandrāvalīvakracandro'sti yatra saṃtatam//
tena candrāvalī sā ca kṛṣṇena parikīrtitā

candratulyā kāntirasti sadā yasyā divāniśam //
sā candrakāntā harṣeṇa hariṇā parikīrtitā

śaraccandraprabhā yasyāścānane'sti divāniśam //
muninā kīrtitā tena śaraccandraprabhānanā

idaṃ ṣoḍaśanāmoktamarthavyākhyānasaṃyutam //
nārāyaṇena yaddattaṃ brahmaṇe nābhipaṅkaje

brahmaṇā ca purā dattaṃ dharmāya janakāya me //
dharmeṇa kṛpayā dattaṃ mahyamādityaparvaṇi

puṣkare ca mahātīrthe puṇyāhe devasaṃsadi //
rādhāprabhāvaprastāve suprasannena cetasā

idaṃ stotraṃ mahāpuṇyaṃ tubhyaṃ dattaṃ mayā mune //
nindakāyāvaiṣṇavāya na dātavyaṃ mahāmune

yāvajjīvamidaṃ stotraṃ trisaṃdhyaṃ yaḥ paṭhennaraḥ //
rādhāmādhavayoḥ pādapadme bhaktirbhavediha

ante labhettayordāsyaṃ śaśvatsahacaro bhavet //
aṇimādikasiddhiṃ ca saṃprāpya nityavigraham

vratadānopavāsaiśca sarvairniyamapūrvakaiḥ //
caturṇāṃ caiva vedānāṃ pāṭhaiḥ sarvārthasaṃyutaiḥ

sarveṣāṃ yajñatīrthānāṃ karaṇairvidhibodhitaiḥ //
pradakṣiṇena bhūmeśca kṛtsnāyā eva saptadhā

śaraṇāgatarakṣāyāmajñānāṃ jñānadānataḥ //
devānāṃ vaiṣṇavānāṃ ca darśanenāpi yatphalam

tadeva stotrapāṭhasya kalāṃ nārhati ṣoḍaśīm //
stotrasyāsya prabhāveṇa jīvanmukto bhavennaraḥ

nārada uvāca //
saṃprāptaṃ paramāścaryaṃ stotraṃ sarvasudurlabham //
kavacaṃ cāpi devyāśca saṃsāravijayaṃ prabho //

kṛtaṃ stotraṃ suyatnena prāptaṃ tadapi durlabham //
śrutvā kṛṣṇakathāṃ citrāṃ tvatpādābjaprasādataḥ

adhunā śrotumicchāmi yadrahasyaṃ ca tadvada //
prātaśca nagaraṃ dṛṣṭvā kimūcurballavā mune

śrīnārāyaṇa uvāca //
gatāyāṃ tatra yāminyāṃ gate ca viśvakarmaṇi //
aruṇodayavelāyāṃ janāḥ sarve jajāgaruḥ

utthāya dṛṣṭvā nagaraṃ sarvebhyo'pi vilakṣaṇam //
kimāścaryaṃ kimāścaryamityūcurvrajavāsinaḥ

kāścidgopānkecidūcuḥ kuta etadabhūdidam //
na jāne kena rūpeṇa ko bhūmau prabhavediti

bubudhe manasā nando gargavākyamanusmaran //
śrīharericchayā sarvaṃ jagadetaccarācaram

brahmāditṛṇaparyantaṃ yasya bhrūbhaṅgalīlayā //
āvirbhūtaṃ tirobhūtaṃ tasyāsādhyaṃ ca kiṃ kutaḥ

vivareṣveva yallomnāṃ brahmāṇḍānyakhilāni ca //
īśasya tanmahāviṣṇoḥ kimasādhyaṃ hareraho

brahmānanteśadharmāśca dhyāyante yatpadāmbujam //
kimasādhyaṃ tadīśasya māyāmānuṣarūpiṇaḥ

bhrāmaṃbhrāmaṃ tannagaraṃ darśaṃdarśaṃ gṛhaṃgṛham //
pāṭhaṃpāṭhaṃ ca nāmāni sarvebhyo nilayaṃ dadau

kṛtvā śubhakṣaṇaṃ nando vṛṣabhānaśca kautukī //
cakāra sagaṇaiḥ sārddhaṃ mudā''śramaniveśanam

sarve vṛndāvanasthāśca prasannavadanekṣaṇāḥ //
mudā praveśanaṃ cakruḥ svasvamāśramamuttamam

sarve mumudire gopāḥ svesve sthāne manohare //
bālakā bālikāścaiva cikrīḍuśca praharṣitāḥ

śrīkṛṣṇo baladevaśca śiśubhiḥ saha kautukāt //
krīḍāṃ cakāra tatraiva sthānesthāne manohare

ityevaṃ kathitaṃ sarvaṃ nirmāṇaṃ nagarasya ca //
abalānāṃ vane rāsamaṇḍalasya ca nārada

iti śrībrahmavaivarte mahāpurāṇe nārāyaṇanāradasaṃvāde śrīvṛndāvananagaravarṇanaṃ nāma saptadaśo'dhyāyaḥ