Brahmavaivarta Purana · Chapter 2.59

nārada uvāca //
bṛhaspatiḥ kiṃ cakāra tārakāharaṇāntare//
kathaṃ saṃprāpa tāṃ sādhvīṃ tanme vyākhyātumarhasi

śrīnārāyaṇa uvāca //
dṛṣṭvā vilambaṃ tārāyāḥ snāntyāścāpi guruḥ svayam //
prasthāpayāmāsa śiṣyamanveṣārthaṃ ca jāhnavīm

śiṣyo gatvā ca tadvattaṃ jñātvā vai lokavaktrataḥ//
rudannuvāca svaguruṃ tārakāharaṇaṃ mune

śrutvā suragururvārtāṃ śaśinā ca priyāṃ hṛtām //
muhūrttaṃ prāpa mūrcchāṃ ca tataḥ saṃprāpya cetanām

rurodoccaiḥ saśiṣyaśca hadayena vidūyatā //
śokena lajjayā''viṣṭo vilalāpa muhurmuhuḥ

uvāca śiṣyānsambodhya nītiṃ ca śrutisammatām //
sāśrunetraḥ sāśrunetrāñchokārtaḥ śokakarśitān

bṛhaspatiruvāca //
he vatsāḥ kena śapto'haṃ na jāne kāraṇaṃ param //
duḥkhaṃ dharmmaviruddho yaḥ sa prāpnoti na saṃśayaḥ

yasya nāsti satī bhāryyā gṛheṣu priyavādinī //
araṇyaṃ tena gantavyaṃ yathā'raṇyaṃ tathā gṛham

bhāvānuraktā vanitā hṛtā yasya ca śatruṇā //
araṇyaṃ tena gantavyaṃ yathā'raṇyaṃ tathā gṛham

suśīlā sundarī bhāryyā gatā yasya gṛhādaho //
araṇyaṃ tena ganta vyaṃ yathā'raṇyaṃ tathā gṛham

daivenāpahṛtā yasya patisādhyā pativratā //
araṇyaṃ tena gantavyaṃ yathā'raṇyaṃ yathā gṛham

yasya mātā gṛhe nāsti gṛhiṇī vā suśāsitā //
araṇyaṃ tena gantavyaṃ yathā'raṇyaṃ tathā gṛham

priyāhīnaṃ gṛhaṃ yasya pūrṇaṃ draviṇabandhubhiḥ //
araṇyaṃ tena gantavyaṃ yathā'raṇyaṃ tathā gṛham

bhāryāśūnyā vanasamāḥ sabhāryāśca gṛhā gṛhāḥ //
gṛhiṇī ca gṛhaṃ proktaṃ na gṛhaṃ gṛhamucyate

aśuciḥ strīvihīnaśca daive pitrye ca karmaṇi //
yadahnā kurute karma na tasya phalabhāgbhavet

dāhikāśaktihīnaśca yathā mando hutāśanaḥ //
prabhāhīno yathā sūryyaḥ śobhāhīno yathā śaśī

śaktihīno yathā jīvo yathā cātmā tanuṃ vinā //
vinā''dhāraṃ yathā''dheyo yatheśaḥ prakṛtiṃ vinā

na ca śakto yathā yajñaḥ phalado dakṣiṇāṃ vinā//
karmaṇāṃ ca phalaṃ dātuṃ sāmagrī mūlameva ca

vinā svarṇaṃ svarṇakāro yathā śaktaḥ svakarmaṇi //
yathā śaktaḥ kulālaśca mṛttikāṃ ca vinā dvijāḥ

tathā gṛhī na śaktaśca satataṃ sarvakarmaṇi //
gṛhādhiṣṭhātṛdevīṃ ca svaśaktigṛhiṇīṃ vinā

bhāryyāmūlāḥ kriyāḥ sarvā bhāryyāmūlā gṛhāstathā //
bhāryyāmūlaṃ sukhaṃ sarvaṃ gṛhasthānāṃ gṛhe sadā

bhāryyāmūlaḥ sadā harṣo bhāryyāmūlaṃ ca maṅgalam //
bhāryyāmūlaṃ ca saṃsāro bhāryyāmūlaṃ ca saurabham

yathā rathaśca rathināṃ gṛhiṇāṃ ca tathā gṛham //
sārathistu yathā teṣāṃ gṛhiṇāṃ ca tathā priyā

sarvaratnapradhānā ca strīratnaṃ duṣkulādapi //
gṛhītā sā gṛhasthenevetyāha kamalodbhavaḥ

yathā jalaṃ vinā padmaṃ padmaṃ śobhāṃ vinā yathā //
tathaiva puṃsāṃ svagṛhaṃ gṛhiṇāṃ gṛhiṇīṃ vinā

ityevamuktvā sa guruḥ praviveśa gṛhaṃ muhuḥ //
gṛhādbahirnissasāra bhūyo bhūyaḥ śucā'nvitaḥ

muhurmuhuśca mūrcchāṃ ca cetanāṃ samavāpa saḥ //
bhūyobhūyo rurodoccaiḥ smāraṃsmāraṃ priyāguṇān

athāntare mahājñānī jñānibhiśca prabodhitaḥ //
sacchiṣyairmunibhiścānyaiḥ purandaragṛhaṃ yayau

sa guruḥ pūjitastena cātithyena marutvatā //
tamuvāca svavṛttāntaṃ hṛdi śalyamivāpriyam

bṛhaspativacaḥ śrutvā raktapaṅkajalocanaḥ //
tamuvāca mahendraśca kopaprasphuritādharaḥ

mahendra uvāca //
dūtānāṃ vai sahasraṃ ca cārakarmaṇi gacchatu //
atīva nipuṇaṃ dakṣaṃ tattvaprāptinimittakam

yatrāsti pātakī candro manmātrā tārayā saha //
gacchāmi tatra sannaddhaḥ sarvairdevagaṇaiḥ saha

tyaja cintāṃ mahābhāga sarvaṃ bhadraṃ bhaviṣyati //
bhadrabījaṃ durgamidaṃ kasya sampadvipadvinā

ityuktvā ca śunāsīro dūtānāṃ ca sahasrakam //
tūrṇaṃ prasthāpa yāmāsa tatkarmanipuṇaṃ mune

te dūtā vai varṣaśataṃ yayurnirjanameva ca //
sudurlaṃghyaṃ ca viśveṣu bhramitvā śakramāyayuḥ

candraṃ ca śukrabhavane taṃ prapannaṃ ca vijvaram //
dṛṣṭvā satārakaṃ bhītaṃ kathayāmāsurīśvaram

iti śrutvā śunāsīro natavaktro bṛhaspatim //
uvāca śokasantapto hadayena vidūyatā

mahendra uvāca //
śṛṇu nātha pravakṣyāmi pariṇāmasukhāvaham //
bhayaṃ tyaja mahābhāga sarvaṃ bhadraṃ bhaviṣyati

tvayā nahi jitaḥ śukro na mayā ditinandanaḥ //
etadālocya candraśca jagāma śaraṇaṃ kavim

gaccha śīghraṃ brahmalokamasmābhiḥ sārddhameva ca //
brahmaṇā saha yāsyāmaḥ kailāse śaṅkaraṃ vayam

ityuktvā tu mahendraśca santapto guruṇā saha //
jagāma brahmalokaṃ ca sukhadṛśyaṃ nirāmayam

tatra dṛṣṭvā ca brahmāṇaṃ nanāma guruṇā saha //
provāca sarvavṛttāntaṃ devānāmīśvaraṃ param

mahendravacanaṃ śrutvā hasitvā kamalodbhavaḥ //
hitaṃ tathyaṃ nītisāramuvāca vinayānvitaḥ

brahmovāca //
yo dadāti parasmai ca duḥkhameva ca sarvataḥ //
tasmai dadāti duḥkhaṃ ca śāstā kṛṣṇaḥ sanātanaḥ

ahaṃ sraṣṭā ca sṛṣṭeśca pātā viṣṇuḥ sanātanaḥ //
yathā rudraśca saṃharttā dadāti ca śivaṃ śivaḥ

nirantaraṃ sarvasākṣī dharmo vai sarvakāraṇam //
sarve devā viṣayiṇaḥ kṛṣṇājñāparipālakāḥ

bṛhaspatirutathyaśca saṃvartaśca jitendriyaḥ //
trayaścāṃgirasaḥ putrā vedavedāṅgapāragāḥ

saṃvartāya kaniṣṭhāya na ca kiñciddadau guruḥ //
sa babhūva tapasvī ca kṛṣṇaṃ dhyāyati ceśvaram

madhyamasyotathyakasya satīṃ bhāryāṃ ca gurviṇīm //
jahāra kāmatastāṃ ca bhrātṛjāyāmakāmukīm

yo haredbhrātṛjāyāṃ ca kāmī kāmādakāmukīm //
brahmahatyāsahasraṃ ca labhate nātra saṃśayaḥ

sa yāti kumbhīpākaṃ ca yāvaccandradivākaram //
bhrātṛjāyāpahārī ca mātṛgāmī bhavennaraḥ

tasmāduttīryya pāpī ca viṣṭhāyāṃ jāyate kṛmiḥ //
varṣakoṭisahasrāṇi tatra sthitvā ca pātakī

tato bhavenmahāpāpī varṣakoṭisahasrakam //
puṃścalīyonigarte ca kṛmiścaiva purandara //

gṛdhraḥ koṭisahasrāṇi śatajanmāni kukkuraḥ //
bhrātṛjāyāpaharaṇācchatajanmāni sūkaraḥ

dadāti yo na dāyaṃ ca baliṣṭho durbalāya ca //
sa yāti kumbhīpākaṃ ca yāvaccandradivākaram

nābhuktaṃ kṣīyate karmma kalpakoṭiśatairapi //
avaśyameva bhoktavyaṃ kṛtaṃ karma śubhāśubham

jagadguroḥ śivasyāpi guruputro bṛhaspatiḥ //
jñātaṃ karotu vṛttāntamīśvaraṃ balināṃ varama

sarve samūhā devānāṃ sannaddhāśca savāhanāḥ //
madhyasthā munayaścaiva santu vai narmadātaṭe

paścādahaṃ ca yāsyāmi puṇyaṃ tannarmmadātaṭam //
gurustadguruputro'pi śīghraṃ yātu śivālayam

mahendra uvāca //
kathaṃ vā vedakarttuśca siddhānāṃ yogināṃ guroḥ //
mṛtyuñjayasya śambhośca guruputro bṛhaspatiḥ

aṅgirāstava putraśca tatputraśca bṛhaspatiḥ //
tvatto jñānī mahādevaḥ kathaṃ śiṣyo guroḥ pituḥ

brahmovāca //
katheyamatiguptā ca purāṇeṣu purandara //
imāṃ purāpravṛttiṃ ca kathayāmi niśāmaya

mṛtavatsā karmmadoṣādbhāryyā cāṅgirasaḥ purā //
vrataṃ cakāra sā caiva kṛṣṇasya paramātmanaḥ

vrataṃ puṃsavanaṃ nāma varṣamekaṃ cakāra sā //
sanatkumāro bhagavānkārayāmāsa tāṃ vratam

tadā''gatya ca golokātparamātmā kṛpāmayaḥ //
svecchāmayaṃ paraṃ brahma bhaktānugrahavigrahaḥ

suvratāṃ ca salakṣmīkāṃ tāmuvāca kṛpānidhiḥ //
praṇatāṃ sāśrunetrāṃ ca vinītāṃ ca tayā stutaḥ

śrīkṛṣṇa uvāca //
gṛhāṇedaṃ vrataphalaṃ mama tejassamanvitam //
bhuṃkṣva madvarataḥ putri bhaviṣyati madaṃśataḥ

patirguruśca devānāṃ mahatāṃ jñānināṃ varaḥ //
putraste bhavitā sādhvi madvareṇa bṛhaspatiḥ

madvareṇa bhavedyo hi sa ca madvaraputrakaḥ //
tvadgarbhe mama putro'yaṃ cirajīvī bhaviṣyati

varajo vīryyajaścaiva kṣetrajaḥ pālakastathā//
vidyāmantrasutau caiva gṛhītaḥ saptamaḥ sutaḥ

ityuktvā rādhikānāthaḥ svalokaṃ ca jagāma saḥ //
śrīkṛṣṇavaraputro'yaṃ jñānīśvaraguruḥ svayam //
mṛtyuñjayaṃ mahājñānaṃ śivāya pradadau purā

divyaṃ varṣatrilakṣaṃ ca tapaścakre himālaye //
svayogaṃ jñānamakhilaṃ tejassvāmasamaṃ param //
svaśaktiṃ viṣṇumāyāṃ ca svāṃśaṃ vai vāhanaṃ vṛṣam

svaśūlaṃ ca svakavacaṃ svamantraṃ dvādaśākṣaram //
kṛpāmayaḥ stutastena śrīkṛṣṇaśca parātparaḥ //
śivaloke śivā sā ca viṣṇumāyā śivapriyā

śaktirnārāyaṇasyeyaṃ sā''virbhūtā sanātanī //
tejastu sarvadevānāṃ sā''virbhūtā sanātanī

jaghāna daityanikaraṃ devebhyaḥ pradadau padam //
kalpānte dakṣakanyā ca sā mūlaprakṛtiḥ satī

pitṛyajñe tanuṃ tyaktvā yogādvai siddhayoginī //
babhūva śailakanyā sā sādhvī vai bhartṛnindayā

kālena kṛṣṇatapasā śaṅkaraṃ prāpa sundarī//
śrīkṛṣṇo hi guruḥ śambhoḥ paramātmā parātparaḥ/७७//
kṛṣṇasya varaputro'yaṃ svayameva bṛhaspatiḥ //
ato hetoḥ suragururguruputraḥ śivasya ca

ityevaṃ kathitaṃ sarvamatiguhyaṃ purātanam//
iti pradhānasambandhaḥ śrutaśca kathito mayā

pāraṃparikamanyaṃ ca kathayāmi niśāmaya //
durvāsā garuḍaścaiva śaṅkarāṃśaḥ pratāpavān

śiṣyau cāṃgirasastau dvau guruputro'thavā tataḥ //
prāṇādhikāyāṃ satyāṃ ca mṛtāyāṃ dakṣaśāpataḥ

svajñānaṃ svaṃ ca bhagavānvisasmāra svamohataḥ //
smaraṇaṃ kārayāmāsa kṛṣṇena prerito'ṅgirāḥ

ato hetorguruścaivaṃ matsutassyācchivasya saḥ //
śīghraṃ gacchatu kailāsaṃ svayameva bṛhaspatiḥ

tvaṃ gaccha tatra sannaddhaḥ sadevo narmadātaṭam //
ityuktvā jagatāṃ dhātā virarāma ca nārada

gururyayau ca kailāsaṃ mahendro narmadātaṭam

iti śrībrahmavaivartte mahāpurāṇe dvitīye prakṛti khaṇḍe nāradanārāyaṇasaṃvāde durgopākhyāne bṛhaspateḥ kailāsagamanaṃ nāmaikonaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ