બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ · અધ્યાય 2.59

નારદ ઉવાચ ॥
બૃહસ્પતિઃ કિં ચકાર તારકાહરણાન્તરે॥
કથં સંપ્રાપ તાં સાધ્વીં તન્મે વ્યાખ્યાતુમર્હસિ

શ્રીનારાયણ ઉવાચ ॥
દૃષ્ટ્વા વિલમ્બં તારાયાઃ સ્નાન્ત્યાશ્ચાપિ ગુરુઃ સ્વયમ્ ॥
પ્રસ્થાપયામાસ શિષ્યમન્વેષાર્થં ચ જાહ્નવીમ્

શિષ્યો ગત્વા ચ તદ્વત્તં જ્ઞાત્વા વૈ લોકવક્ત્રતઃ॥
રુદન્નુવાચ સ્વગુરું તારકાહરણં મુને

શ્રુત્વા સુરગુરુર્વાર્તાં શશિના ચ પ્રિયાં હૃતામ્ ॥
મુહૂર્ત્તં પ્રાપ મૂર્ચ્છાં ચ તતઃ સંપ્રાપ્ય ચેતનામ્

રુરોદોચ્ચૈઃ સશિષ્યશ્ચ હદયેન વિદૂયતા ॥
શોકેન લજ્જયાઽઽવિષ્ટો વિલલાપ મુહુર્મુહુઃ

ઉવાચ શિષ્યાન્સમ્બોધ્ય નીતિં ચ શ્રુતિસમ્મતામ્ ॥
સાશ્રુનેત્રઃ સાશ્રુનેત્રાઞ્છોકાર્તઃ શોકકર્શિતાન્

બૃહસ્પતિરુવાચ ॥
હે વત્સાઃ કેન શપ્તોઽહં ન જાને કારણં પરમ્ ॥
દુઃખં ધર્મ્મવિરુદ્ધો યઃ સ પ્રાપ્નોતિ ન સંશયઃ

યસ્ય નાસ્તિ સતી ભાર્ય્યા ગૃહેષુ પ્રિયવાદિની ॥
અરણ્યં તેન ગન્તવ્યં યથાઽરણ્યં તથા ગૃહમ્

ભાવાનુરક્તા વનિતા હૃતા યસ્ય ચ શત્રુણા ॥
અરણ્યં તેન ગન્તવ્યં યથાઽરણ્યં તથા ગૃહમ્

સુશીલા સુન્દરી ભાર્ય્યા ગતા યસ્ય ગૃહાદહો ॥
અરણ્યં તેન ગન્ત વ્યં યથાઽરણ્યં તથા ગૃહમ્

દૈવેનાપહૃતા યસ્ય પતિસાધ્યા પતિવ્રતા ॥
અરણ્યં તેન ગન્તવ્યં યથાઽરણ્યં યથા ગૃહમ્

યસ્ય માતા ગૃહે નાસ્તિ ગૃહિણી વા સુશાસિતા ॥
અરણ્યં તેન ગન્તવ્યં યથાઽરણ્યં તથા ગૃહમ્

પ્રિયાહીનં ગૃહં યસ્ય પૂર્ણં દ્રવિણબન્ધુભિઃ ॥
અરણ્યં તેન ગન્તવ્યં યથાઽરણ્યં તથા ગૃહમ્

ભાર્યાશૂન્યા વનસમાઃ સભાર્યાશ્ચ ગૃહા ગૃહાઃ ॥
ગૃહિણી ચ ગૃહં પ્રોક્તં ન ગૃહં ગૃહમુચ્યતે

અશુચિઃ સ્ત્રીવિહીનશ્ચ દૈવે પિત્ર્યે ચ કર્મણિ ॥
યદહ્ના કુરુતે કર્મ ન તસ્ય ફલભાગ્ભવેત્

દાહિકાશક્તિહીનશ્ચ યથા મન્દો હુતાશનઃ ॥
પ્રભાહીનો યથા સૂર્ય્યઃ શોભાહીનો યથા શશી

શક્તિહીનો યથા જીવો યથા ચાત્મા તનું વિના ॥
વિનાઽઽધારં યથાઽઽધેયો યથેશઃ પ્રકૃતિં વિના

ન ચ શક્તો યથા યજ્ઞઃ ફલદો દક્ષિણાં વિના॥
કર્મણાં ચ ફલં દાતું સામગ્રી મૂલમેવ ચ

વિના સ્વર્ણં સ્વર્ણકારો યથા શક્તઃ સ્વકર્મણિ ॥
યથા શક્તઃ કુલાલશ્ચ મૃત્તિકાં ચ વિના દ્વિજાઃ

તથા ગૃહી ન શક્તશ્ચ સતતં સર્વકર્મણિ ॥
ગૃહાધિષ્ઠાતૃદેવીં ચ સ્વશક્તિગૃહિણીં વિના

ભાર્ય્યામૂલાઃ ક્રિયાઃ સર્વા ભાર્ય્યામૂલા ગૃહાસ્તથા ॥
ભાર્ય્યામૂલં સુખં સર્વં ગૃહસ્થાનાં ગૃહે સદા

ભાર્ય્યામૂલઃ સદા હર્ષો ભાર્ય્યામૂલં ચ મઙ્ગલમ્ ॥
ભાર્ય્યામૂલં ચ સંસારો ભાર્ય્યામૂલં ચ સૌરભમ્

યથા રથશ્ચ રથિનાં ગૃહિણાં ચ તથા ગૃહમ્ ॥
સારથિસ્તુ યથા તેષાં ગૃહિણાં ચ તથા પ્રિયા

સર્વરત્નપ્રધાના ચ સ્ત્રીરત્નં દુષ્કુલાદપિ ॥
ગૃહીતા સા ગૃહસ્થેનેવેત્યાહ કમલોદ્ભવઃ

યથા જલં વિના પદ્મં પદ્મં શોભાં વિના યથા ॥
તથૈવ પુંસાં સ્વગૃહં ગૃહિણાં ગૃહિણીં વિના

ઇત્યેવમુક્ત્વા સ ગુરુઃ પ્રવિવેશ ગૃહં મુહુઃ ॥
ગૃહાદ્બહિર્નિસ્સસાર ભૂયો ભૂયઃ શુચાઽન્વિતઃ

મુહુર્મુહુશ્ચ મૂર્ચ્છાં ચ ચેતનાં સમવાપ સઃ ॥
ભૂયોભૂયો રુરોદોચ્ચૈઃ સ્મારંસ્મારં પ્રિયાગુણાન્

અથાન્તરે મહાજ્ઞાની જ્ઞાનિભિશ્ચ પ્રબોધિતઃ ॥
સચ્છિષ્યૈર્મુનિભિશ્ચાન્યૈઃ પુરન્દરગૃહં યયૌ

સ ગુરુઃ પૂજિતસ્તેન ચાતિથ્યેન મરુત્વતા ॥
તમુવાચ સ્વવૃત્તાન્તં હૃદિ શલ્યમિવાપ્રિયમ્

બૃહસ્પતિવચઃ શ્રુત્વા રક્તપઙ્કજલોચનઃ ॥
તમુવાચ મહેન્દ્રશ્ચ કોપપ્રસ્ફુરિતાધરઃ

મહેન્દ્ર ઉવાચ ॥
દૂતાનાં વૈ સહસ્રં ચ ચારકર્મણિ ગચ્છતુ ॥
અતીવ નિપુણં દક્ષં તત્ત્વપ્રાપ્તિનિમિત્તકમ્

યત્રાસ્તિ પાતકી ચન્દ્રો મન્માત્રા તારયા સહ ॥
ગચ્છામિ તત્ર સન્નદ્ધઃ સર્વૈર્દેવગણૈઃ સહ

ત્યજ ચિન્તાં મહાભાગ સર્વં ભદ્રં ભવિષ્યતિ ॥
ભદ્રબીજં દુર્ગમિદં કસ્ય સમ્પદ્વિપદ્વિના

ઇત્યુક્ત્વા ચ શુનાસીરો દૂતાનાં ચ સહસ્રકમ્ ॥
તૂર્ણં પ્રસ્થાપ યામાસ તત્કર્મનિપુણં મુને

તે દૂતા વૈ વર્ષશતં યયુર્નિર્જનમેવ ચ ॥
સુદુર્લંઘ્યં ચ વિશ્વેષુ ભ્રમિત્વા શક્રમાયયુઃ

ચન્દ્રં ચ શુક્રભવને તં પ્રપન્નં ચ વિજ્વરમ્ ॥
દૃષ્ટ્વા સતારકં ભીતં કથયામાસુરીશ્વરમ્

ઇતિ શ્રુત્વા શુનાસીરો નતવક્ત્રો બૃહસ્પતિમ્ ॥
ઉવાચ શોકસન્તપ્તો હદયેન વિદૂયતા

મહેન્દ્ર ઉવાચ ॥
શૃણુ નાથ પ્રવક્ષ્યામિ પરિણામસુખાવહમ્ ॥
ભયં ત્યજ મહાભાગ સર્વં ભદ્રં ભવિષ્યતિ

ત્વયા નહિ જિતઃ શુક્રો ન મયા દિતિનન્દનઃ ॥
એતદાલોચ્ય ચન્દ્રશ્ચ જગામ શરણં કવિમ્

ગચ્છ શીઘ્રં બ્રહ્મલોકમસ્માભિઃ સાર્દ્ધમેવ ચ ॥
બ્રહ્મણા સહ યાસ્યામઃ કૈલાસે શઙ્કરં વયમ્

ઇત્યુક્ત્વા તુ મહેન્દ્રશ્ચ સન્તપ્તો ગુરુણા સહ ॥
જગામ બ્રહ્મલોકં ચ સુખદૃશ્યં નિરામયમ્

તત્ર દૃષ્ટ્વા ચ બ્રહ્માણં નનામ ગુરુણા સહ ॥
પ્રોવાચ સર્વવૃત્તાન્તં દેવાનામીશ્વરં પરમ્

મહેન્દ્રવચનં શ્રુત્વા હસિત્વા કમલોદ્ભવઃ ॥
હિતં તથ્યં નીતિસારમુવાચ વિનયાન્વિતઃ

બ્રહ્મોવાચ ॥
યો દદાતિ પરસ્મૈ ચ દુઃખમેવ ચ સર્વતઃ ॥
તસ્મૈ દદાતિ દુઃખં ચ શાસ્તા કૃષ્ણઃ સનાતનઃ

અહં સ્રષ્ટા ચ સૃષ્ટેશ્ચ પાતા વિષ્ણુઃ સનાતનઃ ॥
યથા રુદ્રશ્ચ સંહર્ત્તા દદાતિ ચ શિવં શિવઃ

નિરન્તરં સર્વસાક્ષી ધર્મો વૈ સર્વકારણમ્ ॥
સર્વે દેવા વિષયિણઃ કૃષ્ણાજ્ઞાપરિપાલકાઃ

બૃહસ્પતિરુતથ્યશ્ચ સંવર્તશ્ચ જિતેન્દ્રિયઃ ॥
ત્રયશ્ચાંગિરસઃ પુત્રા વેદવેદાઙ્ગપારગાઃ

સંવર્તાય કનિષ્ઠાય ન ચ કિઞ્ચિદ્દદૌ ગુરુઃ ॥
સ બભૂવ તપસ્વી ચ કૃષ્ણં ધ્યાયતિ ચેશ્વરમ્

મધ્યમસ્યોતથ્યકસ્ય સતીં ભાર્યાં ચ ગુર્વિણીમ્ ॥
જહાર કામતસ્તાં ચ ભ્રાતૃજાયામકામુકીમ્

યો હરેદ્ભ્રાતૃજાયાં ચ કામી કામાદકામુકીમ્ ॥
બ્રહ્મહત્યાસહસ્રં ચ લભતે નાત્ર સંશયઃ

સ યાતિ કુમ્ભીપાકં ચ યાવચ્ચન્દ્રદિવાકરમ્ ॥
ભ્રાતૃજાયાપહારી ચ માતૃગામી ભવેન્નરઃ

તસ્માદુત્તીર્ય્ય પાપી ચ વિષ્ઠાયાં જાયતે કૃમિઃ ॥
વર્ષકોટિસહસ્રાણિ તત્ર સ્થિત્વા ચ પાતકી

તતો ભવેન્મહાપાપી વર્ષકોટિસહસ્રકમ્ ॥
પુંશ્ચલીયોનિગર્તે ચ કૃમિશ્ચૈવ પુરન્દર ॥

ગૃધ્રઃ કોટિસહસ્રાણિ શતજન્માનિ કુક્કુરઃ ॥
ભ્રાતૃજાયાપહરણાચ્છતજન્માનિ સૂકરઃ

દદાતિ યો ન દાયં ચ બલિષ્ઠો દુર્બલાય ચ ॥
સ યાતિ કુમ્ભીપાકં ચ યાવચ્ચન્દ્રદિવાકરમ્

નાભુક્તં ક્ષીયતે કર્મ્મ કલ્પકોટિશતૈરપિ ॥
અવશ્યમેવ ભોક્તવ્યં કૃતં કર્મ શુભાશુભમ્

જગદ્ગુરોઃ શિવસ્યાપિ ગુરુપુત્રો બૃહસ્પતિઃ ॥
જ્ઞાતં કરોતુ વૃત્તાન્તમીશ્વરં બલિનાં વરમ

સર્વે સમૂહા દેવાનાં સન્નદ્ધાશ્ચ સવાહનાઃ ॥
મધ્યસ્થા મુનયશ્ચૈવ સન્તુ વૈ નર્મદાતટે

પશ્ચાદહં ચ યાસ્યામિ પુણ્યં તન્નર્મ્મદાતટમ્ ॥
ગુરુસ્તદ્ગુરુપુત્રોઽપિ શીઘ્રં યાતુ શિવાલયમ્

મહેન્દ્ર ઉવાચ ॥
કથં વા વેદકર્ત્તુશ્ચ સિદ્ધાનાં યોગિનાં ગુરોઃ ॥
મૃત્યુઞ્જયસ્ય શમ્ભોશ્ચ ગુરુપુત્રો બૃહસ્પતિઃ

અઙ્ગિરાસ્તવ પુત્રશ્ચ તત્પુત્રશ્ચ બૃહસ્પતિઃ ॥
ત્વત્તો જ્ઞાની મહાદેવઃ કથં શિષ્યો ગુરોઃ પિતુઃ

બ્રહ્મોવાચ ॥
કથેયમતિગુપ્તા ચ પુરાણેષુ પુરન્દર ॥
ઇમાં પુરાપ્રવૃત્તિં ચ કથયામિ નિશામય

મૃતવત્સા કર્મ્મદોષાદ્ભાર્ય્યા ચાઙ્ગિરસઃ પુરા ॥
વ્રતં ચકાર સા ચૈવ કૃષ્ણસ્ય પરમાત્મનઃ

વ્રતં પુંસવનં નામ વર્ષમેકં ચકાર સા ॥
સનત્કુમારો ભગવાન્કારયામાસ તાં વ્રતમ્

તદાઽઽગત્ય ચ ગોલોકાત્પરમાત્મા કૃપામયઃ ॥
સ્વેચ્છામયં પરં બ્રહ્મ ભક્તાનુગ્રહવિગ્રહઃ

સુવ્રતાં ચ સલક્ષ્મીકાં તામુવાચ કૃપાનિધિઃ ॥
પ્રણતાં સાશ્રુનેત્રાં ચ વિનીતાં ચ તયા સ્તુતઃ

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ ॥
ગૃહાણેદં વ્રતફલં મમ તેજસ્સમન્વિતમ્ ॥
ભુંક્ષ્વ મદ્વરતઃ પુત્રિ ભવિષ્યતિ મદંશતઃ

પતિર્ગુરુશ્ચ દેવાનાં મહતાં જ્ઞાનિનાં વરઃ ॥
પુત્રસ્તે ભવિતા સાધ્વિ મદ્વરેણ બૃહસ્પતિઃ

મદ્વરેણ ભવેદ્યો હિ સ ચ મદ્વરપુત્રકઃ ॥
ત્વદ્ગર્ભે મમ પુત્રોઽયં ચિરજીવી ભવિષ્યતિ

વરજો વીર્ય્યજશ્ચૈવ ક્ષેત્રજઃ પાલકસ્તથા॥
વિદ્યામન્ત્રસુતૌ ચૈવ ગૃહીતઃ સપ્તમઃ સુતઃ

ઇત્યુક્ત્વા રાધિકાનાથઃ સ્વલોકં ચ જગામ સઃ ॥
શ્રીકૃષ્ણવરપુત્રોઽયં જ્ઞાનીશ્વરગુરુઃ સ્વયમ્ ॥
મૃત્યુઞ્જયં મહાજ્ઞાનં શિવાય પ્રદદૌ પુરા

દિવ્યં વર્ષત્રિલક્ષં ચ તપશ્ચક્રે હિમાલયે ॥
સ્વયોગં જ્ઞાનમખિલં તેજસ્સ્વામસમં પરમ્ ॥
સ્વશક્તિં વિષ્ણુમાયાં ચ સ્વાંશં વૈ વાહનં વૃષમ્

સ્વશૂલં ચ સ્વકવચં સ્વમન્ત્રં દ્વાદશાક્ષરમ્ ॥
કૃપામયઃ સ્તુતસ્તેન શ્રીકૃષ્ણશ્ચ પરાત્પરઃ ॥
શિવલોકે શિવા સા ચ વિષ્ણુમાયા શિવપ્રિયા

શક્તિર્નારાયણસ્યેયં સાઽઽવિર્ભૂતા સનાતની ॥
તેજસ્તુ સર્વદેવાનાં સાઽઽવિર્ભૂતા સનાતની

જઘાન દૈત્યનિકરં દેવેભ્યઃ પ્રદદૌ પદમ્ ॥
કલ્પાન્તે દક્ષકન્યા ચ સા મૂલપ્રકૃતિઃ સતી

પિતૃયજ્ઞે તનું ત્યક્ત્વા યોગાદ્વૈ સિદ્ધયોગિની ॥
બભૂવ શૈલકન્યા સા સાધ્વી વૈ ભર્તૃનિન્દયા

કાલેન કૃષ્ણતપસા શઙ્કરં પ્રાપ સુન્દરી॥
શ્રીકૃષ્ણો હિ ગુરુઃ શમ્ભોઃ પરમાત્મા પરાત્પરઃ।૭૭॥
કૃષ્ણસ્ય વરપુત્રોઽયં સ્વયમેવ બૃહસ્પતિઃ ॥
અતો હેતોઃ સુરગુરુર્ગુરુપુત્રઃ શિવસ્ય ચ

ઇત્યેવં કથિતં સર્વમતિગુહ્યં પુરાતનમ્॥
ઇતિ પ્રધાનસમ્બન્ધઃ શ્રુતશ્ચ કથિતો મયા

પારંપરિકમન્યં ચ કથયામિ નિશામય ॥
દુર્વાસા ગરુડશ્ચૈવ શઙ્કરાંશઃ પ્રતાપવાન્

શિષ્યૌ ચાંગિરસસ્તૌ દ્વૌ ગુરુપુત્રોઽથવા તતઃ ॥
પ્રાણાધિકાયાં સત્યાં ચ મૃતાયાં દક્ષશાપતઃ

સ્વજ્ઞાનં સ્વં ચ ભગવાન્વિસસ્માર સ્વમોહતઃ ॥
સ્મરણં કારયામાસ કૃષ્ણેન પ્રેરિતોઽઙ્ગિરાઃ

અતો હેતોર્ગુરુશ્ચૈવં મત્સુતસ્સ્યાચ્છિવસ્ય સઃ ॥
શીઘ્રં ગચ્છતુ કૈલાસં સ્વયમેવ બૃહસ્પતિઃ

ત્વં ગચ્છ તત્ર સન્નદ્ધઃ સદેવો નર્મદાતટમ્ ॥
ઇત્યુક્ત્વા જગતાં ધાતા વિરરામ ચ નારદ

ગુરુર્યયૌ ચ કૈલાસં મહેન્દ્રો નર્મદાતટમ્

ઇતિ શ્રીબ્રહ્મવૈવર્ત્તે મહાપુરાણે દ્વિતીયે પ્રકૃતિ ખણ્ડે નારદનારાયણસંવાદે દુર્ગોપાખ્યાને બૃહસ્પતેઃ કૈલાસગમનં નામૈકોનષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ