Brahmavaivarta Purana · Chapter 2.1

śrīgaṇeśāya namaḥ //
śrīveṅkaṭeśvarāya namaḥ //
// śrīmahāsarasvatyai namaḥ //
// śrīlakṣmīnarasiṃhābhyāṃ namaḥ //
// atha prakṛtikhaṇḍaprāraṃbhaḥ //
// nārada uvāca // //
gaṇeśajananī durgā rādhā lakṣmīḥ sarasvatī //
sāvitrī vai sṛṣṭividhau prakṛtiḥ pañcadhā smṛtā

āvirbabhūva sā kena kā vā sā jñānināṃ varā //
kiṃ vā tallakṣaṇaṃ brūhi sābhavatpañcadhā katham

sarvāsāṃ caritaṃ pūjāvidhānaṃ kathamīpsitam //
avatāraṃ kutra kasyāstanmāṃ vyākhyātumarhasi

nārāyaṇa uvāca //
prakṛterlakṣaṇaṃ vatsa ko vā vaktuṃ kṣamo bhavet//
kiṃcittathāpi vakṣyāmi yacchrutaṃ dharmavaktrataḥ

prakṛṣṭavācakaḥ praśca kṛtiśca sṛṣṭivācakaḥ //
sṛṣṭau prakṛṣṭā yā devī prakṛtiḥ sā prakīrtitā

guṇe prakṛṣṭasattve ca praśabdo vartate śrutau //
madhyame kṛśca rajasi tiśabdastamasi smṛtaḥ

triguṇātmasvarūpā yā sarvaśaktisamanvitā //
pradhānā sṛṣṭikaraṇe prakṛtistena kathyate

prathame varttate praśca kṛtissyātsṛṣṭivācakaḥ //
sṛṣṭerādyā ca yā devī prakṛtiḥ sā prakīrtitā

yogenātmā sṛṣṭividhau dvidhārūpo babhūva saḥ //
pumāṃśca dakṣiṇārddhāṅgo vāmāṅgaḥ prakṛtiḥ smṛtaḥ

sā ca brahmasvarūpā syānmāyā nityā sanātanī //
yathā''tmā ca yathāśaktiryathā'gnau dāhikā smṛtā

ataeva hi yogīndraḥ strīpuṃbhedaṃ na manyate //
sarvaṃ brahmamayaṃ brahmañchaśvatpaśyati nārada

svecchāmayasyecchayā ca śrīkṛṣṇasya sisṛkṣayā //
sā''virbabhūva sahasā mūlaprakṛtirīśvarī

tadājñayā pañcavidhā sṛṣṭikarmaṇi bhedataḥ //
atha bhaktānurodhādvā bhaktānugrahavigrahā

gaṇeśamātā durgā yā śivarūpā śivapriyā //
nārāyaṇī viṣṇumāyā pūrṇabrahmasvarūpiṇī

brahmādidevairmunibhirmanubhiḥ pūjitā sadā //
sarvādhiṣṭhātṛdevī sā brahmarūpā sanātanī

yaśomaṅgaladharmaśrīsatyapuṇyapradāyinī //
mokṣaharṣapradātrīyaṃ śokaduḥkhārtināśinī

śaraṇāgatadīnārtaparitrāṇaparāyaṇā //
tejaḥsvarūpā paramā tadadhiṣṭhātṛdevatā

sarvaśaktisvarūpā ca śaktirīśasya santatam //
siddheśvarī siddharūpā siddhidā siddhideśvarī

buddhirnidrā kṣutpipāsā cchāyā tandrā dayā smṛtiḥ //
jātiḥ kṣāntiśca śāntiśca kāṃtirbhrāntiśca cetanā

tuṣṭiḥ puṣṭistathā lakṣmīrvṛttirmātā tathaiva ca //
sarvaśaktisvarūpā sā kṛṣṇasya paramātmanaḥ

uktaḥ śrutau śrutaguṇaścātisvalpo yathāgamam //
guṇo'styananto'nantāyā aparāṃ ca niśāmaya

śuddhasattvasvarūpā yā padmā ca paramātmanaḥ //
sarvasampatsvarūpā yā tadadhiṣṭhātṛdevatā

kāntā dāntā'tiśāntā ca suśīlā sarvamaṅgalā //
lobhānmohātkāmaroṣānmadāhaṅkāratastathā

tyaktā'nuraktā patyuśca sarvādyā ca pativratā //
prāṇatulyā bhagavataḥ premapātrī priyaṃvadā

sarvasasyātmikā sarvajīvanopāyarūpiṇī //
mahālakṣmīśca vaikuṇṭhe patisevāparāyaṇā //

svarge ca svargalakṣmīśca rājalakṣmīśca rājasu //
gṛhe ca gṛhalakṣmīśca martyānāṃ gṛhiṇāṃ tathā//

sarveṣu prāṇidravyeṣu śobhārūpā manoharā //
prītirūpā puṇyavatāṃ prabhārūpā nṛpeṣu ca

vāṇijyarūpā vaṇijāṃ pāpināṃ kalahaṅkarī //
dayāmayī bhaktamātā bhaktānugrahakārikā

capale capalā bhaktasampado rakṣaṇāya ca //
jagajjīvanmṛtaṃ sarvaṃ yayā devyā vinā mune

śaktirdvitīyā kathitā vedoktā sarvasammatā //
sarvapūjyā sarvavandyā cānyāṃ matto niśāmaya //

vāgbuddhividyājñānādhidevatā paramātmanaḥ //
sarvavidyāsvarūpā yā sā ca devī sarasvatī

subuddhiḥ kavitā medhā pratibhā smṛtidā satām //
nānāprakārasiddhāntabhedārthakalpanāpradā

vyākhyābodhasvarūpā ca sarvasaṃdehabhañjinī //
vicārakāriṇī granthakāriṇī śaktirūpiṇī

sarvasaṅgītasandhānatālakāraṇarūpiṇī //
viṣayajñānavāgrūpā prativiśvaṃ ca jīvinām //

yayā vinā ca viśvaugho mūko mṛtasamaḥ sadā //
vyākhyāmudrākarā śāntā vīṇāpustakadhāriṇī

śuddhasattvasvarūpā yā suśīlā śrīharipriyā //
himacandanakundendukumudāmbhojasannibhā

japantī paramātmānaṃ śrīkṛṣṇaṃ ratnamālayā//
tapassvarūpā tapasāṃ phaladātrī tapasvinī

siddhividyāsvarūpā ca sarvasiddhipradā sadā

yathāgamaṃ yathākiñcidaparāṃ saṃnibodha me //
mātā caturṇāṃ vedānāṃ vedāṅgānāṃ ca chandasām

sandhyāvandanamantrāṇāṃ tantrāṇāṃ ca vicakṣaṇā//
dvijādijātirūpā ca japarūpā tapasvinī

brāhmaṇyatejorūpā ca sarvasaṃskārakāriṇī //
pavitrarūpā sāvitrī gāyatrī brahmaṇaḥ priyā

tīrthāni yasyāḥ saṃsparśaṃ darśaṃ vāñchanti śuddhaye //
śuddhasphaṭikasaṃkāśā śuddhasattvasvarūpiṇī

paramānandarūpā ca paramā ca sanātanī //
parabrahmasvarūpā ca nirvāṇapadadāyinī

brahmatejomayī śaktistadadhiṣṭhātṛdevatā //
yatpādarajasā pūtaṃ jagatsarvaṃ ca nārada

devī caturthī kathitā pañcamīṃ varṇayāmi te //
premaprāṇādhidevī yā pañcaprāṇasvarūpiṇī

prāṇādhikapriyatamā sarvādyā sundarī varā //
sarvasaubhāgyayuktā ca māninī gauravānvitā

vāmārddhāṅgasvarūpā ca suguṇaistejasā samā //
parāvarā sarvamātā paramādyā sanātanī

paramānandarūpā ca dhanyā mānyā ca pūjitā //
rāsakrīḍādhidevī ca kṛṣṇasya paramātmanaḥ

rāsamaṇḍalasaṃbhūtā rāsamaṇḍalamaṇḍitā //
rāseśvarī surasikā rāsāvāsanivāsinī

golokavāsinī devī gopīveṣavidhāyikā //
paramāhlādarūpā ca santoṣāmarṣarūpiṇī

nirguṇā ca nirākārā nirliptā''tmasvarūpiṇī //
nirīhā nirahaṅkārā bhaktānugrahavigrahā

vedānusāradhyānena vijñeyā sā vicakṣaṇaiḥ //
dṛṣṭirdṛṣṭā sahasreṣu surendrairmunipuṅgavaiḥ

vahniśuddhāṃśukādhānā ratnālaṅkārabhūṣitā//
koṭiprabhājuṣṭaśrīyuktā bhaktavigrahā

śrīkṛṣṇabhaktadāsyaikadāyinī sarvasampadām //
avatāre ca vārāhe vṛṣabhānusutā ca yā

yatpādapadmasaṃsparśapavitrā ca vasundharā //
brahmādibhiradṛṣṭā yā sarvadṛṣṭā ca bhārate

strīratnasārasaṃbhūtā kṛṣṇavakṣaḥ sthalasthitā //
tathā ghane navaghane lolā saudāminī mune

ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi prataptaṃ brahmaṇā purā //
yatpādapadmanakharadṛṣṭaye cātmaśuddhaye

svapne'pi naiva dṛṣṭaḥ syātpratyakṣe'pi ca kā kathā //
tenaiva tapasā dṛṣṭā bhūri vṛndāvane vane

kathitā pañcamī devī sā rādhā parikīrttitā //
aṃśarūpā kalārūpā kalāṃśāṃśasamudbhavā

prakṛteḥ prativiśvaṃ ca rūpaṃ syātsarvayoṣitaḥ//
paripūrṇatamāḥ pañcavidhā devyaḥ prakīrttitāḥ

yā yāḥ pradhānāṃśarūpā varṇayāmi niśāmaya //
pradhānāṃśasvarūpā ca gaṅgā bhuvanapāvanī

viṣṇupādābjasaṃbhūtā dravarūpā sanātanī //
pāpipāpedhmadāhāya jvaladindhanarūpiṇī

darśanasparśanasnānapānairnirvāṇadāyinī //
golokasthānagamanasusopānasvarūpiṇī

pavitrarūpā tīrthānāṃ saritāṃ ca parāvarā //
śambhumaulijaṭāmerumuktāpaṃktisvarūpiṇī

tapassampādinī sadyo bhārate ca tapasvinām //
śaṅkhapadmakṣīranibhā śuddhasattvasvarūpiṇī

nirmalā nirahaṅkārā sādhvī nārāyaṇapriyā //
pradhānāṃśasvarūpā ca tulasī viṣṇukāminī

viṣṇubhūṣaṇarūpā ca viṣṇupādasthitā satī //
tapassaṅkalpapūjādisadyassampādinī mune

sārabhūtā ca puṣpāṇāṃ pavitrā puṇyadā sadā //
darśanasparśanābhyāṃ ca sadyo nirvāṇadāyinī

kalau kaluṣaśuṣkedhmadāhanāyāgnirūpiṇī //
yatpādapadmasaṃsparśātsadyaḥ pūtā vasundharā

yatsparśadarśaṃ vāñchanti tīrthānāmātmaśuddhaye //
yayā vinā ca viśveṣu sarvaṃ karmāsti niṣphalam

mokṣadā yā mumukṣūṇāṃ kāmināṃ sarvakāmadā //
kalpavṛkṣasvarūpā ca bhārate vṛkṣarūpiṇī

trāṇāya bhāratānāṃ ca pūjānāṃ paradevatā //
pradhānāṃśasvarūpā ca manasā kaśyapātmajā

śaṅkarapriyaśiṣyā ca mahājñānaviśāradā //
nāgeśvarasyānantasya bhaginī nāgapūjitā

nāgeśvarī nāgamātā sundarī nāgavāhinī //
nāgendragaṇayuktā sā nāgabhūṣaṇabhūṣitā

nāgendravanditā siddhayoginī nāgavāsinī //
viṣṇubhaktā viṣṇurūpā viṣṇupūjāparāyaṇā

tapaḥsvarūpā tapasāṃ phaladātrī tapasvinī //
divyaṃ trilakṣavarṣaṃ ca tapastaptaṃ yayā hareḥ

tapasvinīṣu pūjyā ca tapasviṣu ca bhārate //
sarvamantrādhidevī ca jvalantī brahmatejasā

brahmasvarūpā paramā brahmabhāvanatatparā //
jaratkārumuneḥ patnī kṛṣṇaśambhupativratā

āstīkasya munermātā pravarasya tapasvinām//
pradhānāṃśasvarūpā yā devasenā ca nārada

mātṛkā sā pūjyatamā sā ca ṣaṣṭhī prakīrttitā //
śiśūnāṃ prativiśvaṃ tu pratipālanakāriṇī

tapasvinī viṣṇubhaktā kārttikeyasya kāminī //
ṣaṣṭhāṃśarūpā prakṛtestena ṣaṣṭhī prakīrtitā

putrapautrapradātrī ca dhātrī ca jagatāṃ sadā //
sundarī yuvatī ramyā satataṃ bharturantike

sthāne śiśūnāṃ paramā vṛddharūpā ca yoginī //
pūjā dvādaśamāseṣu yasyāḥ ṣaṣṭhyāstu santatam

pūjā ca sūtikāgāre paraṣaṣṭhadine śiśoḥ //
ekaviṃśatime caiva pūjā kalyāṇahetukī

śaśvanniyamitā caiṣā nityā kāmyā'pyataḥ parā //
mātṛrūpā dayārūpā śaśvadrakṣaṇakāriṇī

jale sthale cāntarikṣe śiśūnāṃ svapnagocarā //
pradhānāṃśasvarūpā yā devī maṅgalacaṇḍikā

prakṛtermukhasaṃbhūtā sarvamaṅgaladā sadā //
sṛṣṭau maṅgalarūpā ca saṃhāre koparūpiṇī

tena maṅgalacaṇḍī sā paṇḍitaiḥ parikīrttitā //
pratimaṅgalavāreṣu prativiśveṣu pūjitā

pañcopacārairbhaktyā ca yoṣidbhiḥ paripūjitā //
putrapautradhanaiśvaryyayaśomaṅgaladāyinī

śoka santāpapāpārttiduḥkhadāridryanāśinī//
parituṣṭā sarvavācchāpradātrī sarvayoṣitām

ruṣṭā kṣaṇena saṃhartuṃ śaktā viśvaṃ maheśvarī//
pradhānāṃśasvarūpā ca kālī kamalalocanā

durgālalāṭasaṃbhūtā raṇe śumbhaniśumbhayoḥ //
durgārddhāṃśasvarūpā syādguṇaissā tejasā samā

koṭisūryyaprabhājuṣṭadivyasundaravigrahā //
pradhānā sarvaśaktīnāṃ varā balavatī parā

sarvasiddhipradā devī paramā siddhiyoginī //
kṛṣṇabhaktā kṛṣṇatulyā tejasā vikramairguṇaiḥ //
kṛṣṇabhāvanayā śaśvatkṛṣṇavarṇā sanātanī

brahmāṇḍaṃ sakalaṃ hartuṃ śaktā niḥśvāsamātrataḥ //
raṇaṃ daityaiḥ samaṃ tasyāḥ krīḍayā lokarakṣayā

dharmārthakāmamokṣāṃśca dātuṃ śaktā supūjitā //
brahmādibhiḥ stūyamānā munibhirmanubhirnaraiḥ

pradhānāṃśasvarūpā ca prakṛtiśca vasundharā //
ādhārabhūtā sarveṣāṃ sarvasasyaprasūtikā

ratnākārā ratnagarbhā sarvaratnākarāśrayā //
prajādibhiḥ prajeśaiśca pūjitā vanditā sadā

sarvopajīvyarūpā ca sarvasampadvidhāyinī //
yayā vinā jagatsarvaṃ nirādhāraṃ carācaram

prakṛteśca kalā yā yāstā nibodha munīśvara //
yasya yasya ca yāḥ patnyastāḥ sarvā varṇayāmi te

svāhādevī vahnipatnī triṣu lokeṣu pūjitā //
yayā vinā havirdattaṃ na grahītuṃ surāḥ kṣamāḥ

dakṣiṇā yajñapatnī ca dīkṣā sarvatra pūjitā //
yayā vinā ca viśveṣu sarvaṃ karma ca niṣphalam

svadhā pitṝṇāṃ patnī ca munibhirmanubhirnaraiḥ //
pūjitā paitṛkaṃ dānaṃ niṣphalaṃ ca yayā vinā

svastidevī vāyupatnī prati viśveṣu pūjitā //
ādānaṃ ca pradānaṃ ca niṣphalaṃ ca yayā vinā

puṣṭirgaṇapateḥ patnī pūjitā jagatītale //
yayā vinā parikṣīṇāḥ pumāṃso yoṣito'pi ca

anantapatnī tuṣṭiśca pūjitā vanditā sadā //
yayā vinā na santuṣṭāḥ sarve lokāśca sarvataḥ

īśānapatnī sampattiḥ pūjitā ca surairnaraiḥ //
sarve lokā daridrāśca viśveṣu ca yayā vinā

dhṛtiḥ kapilapatnī ca sarvaiḥ sarvatra pūjitā //
sarve lokā adhīrāssyurjagatsu ca yayā vinā

yamapatnī kṣamā sādhvī suśīlā sarvapūjitā//
samunmattāśca rudrāśca sarve lokā yayā vinā

krīḍādhiṣṭhātṛdevī sā kāmapatnī ratiḥ satī //
kelikautukahīnāśca sarve lokā yayā vinā

satyapatnī satī muktiḥ pūjitā jagatāṃ priyā //
yayā vinā bhavelloko bandhutārahitaḥ sadā

mohapatnī dayā sādhvī pūjitā ca jagatpriyā //
sarve lokāśca sarvatra niṣṭhurāśca yayā vinā

puṇyapatnī pratiṣṭhā sā puṇyarūpā ca pūjitā //
yayā vinā jagatsarvaṃ jīvanmṛtasamaṃ mune

sukarmapatnī kīrtiśca dhanyā mānyā ca pūjitā //
yayā vinā jagatsarvaṃ yaśohīnaṃ mṛtaṃ yathā

kriyā udyogapatnī ca pūjitā sarvasaṅgatā //
yayā vinā jagatsarvamucchinnamiva nārada

adharmapatnī mithyā sā sarvadhūrtaiśca pūjitā //
yayā vinā jagatsarvamucchinnaṃ vidhinirmitam

satye adarśanā yā ca tretāyāṃ sūkṣmarūpiṇī //
arddhāvayavarūpā ca dvāpare saṃhṛtā hriyā

kalau mahāpragalbhā ca sarvatra vyāptikāraṇāt //
kapaṭena saha bhrātrā bhramatyeva gṛhe gṛhe

śāntirlajjā ca bhārye dve suśīlasya ca pūjite //
yasyāṃ vinā jagatsarvamunmattamiva nārada

jñānasya tisro bhāryāśca buddhirmedhā smṛtistathā //
yābhirvinā jagatsarvaṃ mūḍhaṃ mṛtasamaṃ sadā

mūrttiśca dharmapatnī sā kāntirūpā manoharā //
paramātmā ca viśvaughā nirādhārā yayā vinā

sarvatra śobhārūpā ca lakṣmīrmūrtimatī satī //
śrīrūpā mūrtirūpā ca mānyā dhanyā ca pūjitā

kālāgnirudrapatnī ca nidrā yā siddhayoginām //
sarvalokāḥ samācchannā māyāyogena rātriṣu

kālasya tisro bhāryyāśca sandhyā rātrirdināni ca //
yābhirvinā vidhātrā ca saṃkhyāṃ kartuṃ na śakyate

kṣutpipāse lobhabhāryye dhanye mānye ca pūjite //
yābhyāṃ vyāptaṃ jagatkṣobhayuktaṃ cintitameva ca //

prabhā ca dāhikā caiva dve bhārye tejasastathā //
yābhyāṃ vinā jagatsraṣṭuṃ vidhātā ca na hīśvaraḥ

kālakanye mṛtyujare prajvarasya priye priye //
yasyāṃ jagatsamucchinnaṃ vidhātrā nirmite vidhau

nidrākanyā ca tandrā sā prītiranyā sukhapriye//
yābhyāṃ vyāptaṃ jagatsarvaṃ vidhiputra vidhervidhau

vairāgyasya ca dve bhārye śraddhā bhaktiśca pūjite //
yābhyāṃ śaśvajjagatsarvaṃ jīvanmuktamidaṃ mune

aditirdevamātā ca surabhiśca gavāṃ prasūḥ //
ditiśca daityajananī kadrūśca vinatā danuḥ

upayuktāḥ sṛṣṭividhāvetāśca prakṛteḥ kalāḥ //
kalāścānyāḥ santi bahvyastāsu kāścinnibodha me //

rohiṇī candrapatnī ca saṃjñā sūryasya kāminī //
śatarūpā manorbhāryā śacīndrasya ca gehinī

tārā bṛhaspaterbhāryyā vasiṣṭhasyāpyarundhatī //
ahalyā gautamastrī syādanasūyā'trikāminī

devahūtiḥ kardamasya prasūtirdakṣakāminī //
pitṝṇāṃ mānasī kanyā menakā sā'mbikāprasūḥ

lopāmudrā tathā hūtiḥ kuberasya tu kāminī //
varuṇānī yamastrī ca balervindhyāvalīti ca

kuntī ca damayantī ca yaśodā devakī satī //
gāndhārī draupadī savyā sāvitrī satyavatpriyā //

vṛṣabhānupriyā sādhvī rādhāmātā kalāvatī //
mandodarī ca kausalyā subhadrā kaikayī tathā

revatī satyabhāmā ca kālindī lakṣmaṇā tathā //
mitravindā nāgnajitī tathā jāmbavatī parā

lakṣmaṇā rukmiṇī sītā svayaṃ lakṣmīḥ prakīrtitā //
kalā yojanagandhā ca vyāsamātā mahāsatī

bāṇaputrī tathoṣā ca citralekhā ca tatsakhī //
prabhāvatī bhānumatī tathā māyāvatī satī

reṇukā ca bhṛgormātā halimātā ca rohiṇī//
ekānaṃśā ca durgā sā śrīkṛṣṇabhaginī satī

bahvyaḥ santi kalāścaivaṃ prakṛtereva bhārate //
yā yāśca grāmadevyastāḥ sarvāśca prakṛteḥ kalāḥ

kalāṃśāṃśasamudbhūtāḥ prativiśveṣu yoṣitaḥ //
yoṣitāmapamānena prakṛteśca parābhavaḥ

brāhmaṇī pūjitā yena patiputravatī satī //
prakṛtiḥ pūjitā tena vastrālaṅkāracandanaiḥ

kumārī cāṣṭavarṣīyā vastrālaṅkāracandanaiḥ//
pūjitā yena viprasya prakṛtistena pūjitā

sarvāḥ prakṛtisambhūtā uttamādhamamadhyamāḥ//
sattvāṃśāścottamā jñeyāḥ suśīlāśca pativratāḥ

madhyamā rajasaścāṃśāstāśca bhogyāḥ prakīrttitāḥ //
sukhasambhogavatyaśca svakārye tatparāḥ sadā

adhamāstamasaścāṃśā ajñātakulasambhavāḥ //
durmukhāḥ kulaṭā dhūrttāḥ svatantrāḥ kalahapriyāḥ

pṛthivyāṃ kulaṭā yāśca svarge cāpsarasāṃ gaṇāḥ //
prakṛtestamasaścāṃśāḥ puṃścalyaḥ parikīrttitāḥ

evaṃ nigaditaṃ sarvaṃ prakṛterbhedapañcakam //
tāḥ sarvāḥ pūjitāḥ pṛthvyāṃ puṇyakṣetre ca bhārate

pūjitā surathenādau durgā durgārtināśinī //
dvitīyā rāmacandreṇa rāvaṇasya vadhārthinā

tatpaścājjagatāṃ mātā triṣu lokeṣu pūjitā //
jātā''dau dakṣapatnyāṃ ca nihantuṃ daityadānavān

tato dehaṃ parityajya yajñe bhartuśca nindayā //
jajñe himavataḥ patnyāṃ lebhe paśupatiṃ patim

gaṇeśaśca svayaṃ kṛṣṇaḥ skando viṣṇukalodbhavaḥ //
babhūvatustau tanayau paścāttasyāśca nārada

lakṣmīrmaṅgalabhūpena prathame paripūjitā //
triṣu lokeṣu tatpaścāddevatāmunimānavaiḥ

sāvitrī prathamaṃ cāpi bhaktyā vai paripūjitā //
tatpaścāttriṣu lokeṣu devatāmunimānavaiḥ

ādau sarasvatī devī brahmaṇā paripūjitā //
tatpaścāttriṣu lokeṣu devatāmunimānavaiḥ

prathamaṃ pūjitā rādhā goloke rāsamaṇḍale //
paurṇamāsyāṃ kārttikasya kṛṣṇena paramātmanā

gopikābhiśca gopaiśca bālikābhiśca bālakaiḥ //
gavāṃ gaṇaiḥ suragaṇaistatpaścānmāyayā hareḥ

tadā brahmādibhirdevairmunibhirmanubhistathā/
puṣpadhūpādibhirbhaktyā pūjitā vanditā sadā

pṛthivyāṃ prathame devī suyajñena ca pūjitā//
śaṅkareṇopadiṣṭena puṇyakṣetre ca bhārate

triṣu lokeṣu tatpaścādājñayā paramātmanaḥ //
puṣpadhūpādibhirbhaktyā pūjitā munibhiḥ suraiḥ //

kalā yā yāḥ susaṃbhūtāḥ pūjitāstāśca bhārate //
pūjitā grāmadevyaśca grāme ca nagare mune

evaṃ te kathitaṃ sarvaṃ prakṛteścaritaṃ śubham //
yathāgamaṃ lakṣaṇañca kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi

iti śrībrahmavaivartte mahāpurāṇe dvitīye prakṛti khaṇḍe nārāyaṇanāradasaṃvāde prakṛtisvarūpatadbhedavarṇanaṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ