બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ · અધ્યાય 2.1

શ્રીગણેશાય નમઃ ॥
શ્રીવેઙ્કટેશ્વરાય નમઃ ॥
॥ શ્રીમહાસરસ્વત્યૈ નમઃ ॥
॥ શ્રીલક્ષ્મીનરસિંહાભ્યાં નમઃ ॥
॥ અથ પ્રકૃતિખણ્ડપ્રારંભઃ ॥
॥ નારદ ઉવાચ ॥ ॥
ગણેશજનની દુર્ગા રાધા લક્ષ્મીઃ સરસ્વતી ॥
સાવિત્રી વૈ સૃષ્ટિવિધૌ પ્રકૃતિઃ પઞ્ચધા સ્મૃતા

આવિર્બભૂવ સા કેન કા વા સા જ્ઞાનિનાં વરા ॥
કિં વા તલ્લક્ષણં બ્રૂહિ સાભવત્પઞ્ચધા કથમ્

સર્વાસાં ચરિતં પૂજાવિધાનં કથમીપ્સિતમ્ ॥
અવતારં કુત્ર કસ્યાસ્તન્માં વ્યાખ્યાતુમર્હસિ

નારાયણ ઉવાચ ॥
પ્રકૃતેર્લક્ષણં વત્સ કો વા વક્તું ક્ષમો ભવેત્॥
કિંચિત્તથાપિ વક્ષ્યામિ યચ્છ્રુતં ધર્મવક્ત્રતઃ

પ્રકૃષ્ટવાચકઃ પ્રશ્ચ કૃતિશ્ચ સૃષ્ટિવાચકઃ ॥
સૃષ્ટૌ પ્રકૃષ્ટા યા દેવી પ્રકૃતિઃ સા પ્રકીર્તિતા

ગુણે પ્રકૃષ્ટસત્ત્વે ચ પ્રશબ્દો વર્તતે શ્રુતૌ ॥
મધ્યમે કૃશ્ચ રજસિ તિશબ્દસ્તમસિ સ્મૃતઃ

ત્રિગુણાત્મસ્વરૂપા યા સર્વશક્તિસમન્વિતા ॥
પ્રધાના સૃષ્ટિકરણે પ્રકૃતિસ્તેન કથ્યતે

પ્રથમે વર્ત્તતે પ્રશ્ચ કૃતિસ્સ્યાત્સૃષ્ટિવાચકઃ ॥
સૃષ્ટેરાદ્યા ચ યા દેવી પ્રકૃતિઃ સા પ્રકીર્તિતા

યોગેનાત્મા સૃષ્ટિવિધૌ દ્વિધારૂપો બભૂવ સઃ ॥
પુમાંશ્ચ દક્ષિણાર્દ્ધાઙ્ગો વામાઙ્ગઃ પ્રકૃતિઃ સ્મૃતઃ

સા ચ બ્રહ્મસ્વરૂપા સ્યાન્માયા નિત્યા સનાતની ॥
યથાઽઽત્મા ચ યથાશક્તિર્યથાઽગ્નૌ દાહિકા સ્મૃતા

અતએવ હિ યોગીન્દ્રઃ સ્ત્રીપુંભેદં ન મન્યતે ॥
સર્વં બ્રહ્મમયં બ્રહ્મઞ્છશ્વત્પશ્યતિ નારદ

સ્વેચ્છામયસ્યેચ્છયા ચ શ્રીકૃષ્ણસ્ય સિસૃક્ષયા ॥
સાઽઽવિર્બભૂવ સહસા મૂલપ્રકૃતિરીશ્વરી

તદાજ્ઞયા પઞ્ચવિધા સૃષ્ટિકર્મણિ ભેદતઃ ॥
અથ ભક્તાનુરોધાદ્વા ભક્તાનુગ્રહવિગ્રહા

ગણેશમાતા દુર્ગા યા શિવરૂપા શિવપ્રિયા ॥
નારાયણી વિષ્ણુમાયા પૂર્ણબ્રહ્મસ્વરૂપિણી

બ્રહ્માદિદેવૈર્મુનિભિર્મનુભિઃ પૂજિતા સદા ॥
સર્વાધિષ્ઠાતૃદેવી સા બ્રહ્મરૂપા સનાતની

યશોમઙ્ગલધર્મશ્રીસત્યપુણ્યપ્રદાયિની ॥
મોક્ષહર્ષપ્રદાત્રીયં શોકદુઃખાર્તિનાશિની

શરણાગતદીનાર્તપરિત્રાણપરાયણા ॥
તેજઃસ્વરૂપા પરમા તદધિષ્ઠાતૃદેવતા

સર્વશક્તિસ્વરૂપા ચ શક્તિરીશસ્ય સન્તતમ્ ॥
સિદ્ધેશ્વરી સિદ્ધરૂપા સિદ્ધિદા સિદ્ધિદેશ્વરી

બુદ્ધિર્નિદ્રા ક્ષુત્પિપાસા ચ્છાયા તન્દ્રા દયા સ્મૃતિઃ ॥
જાતિઃ ક્ષાન્તિશ્ચ શાન્તિશ્ચ કાંતિર્ભ્રાન્તિશ્ચ ચેતના

તુષ્ટિઃ પુષ્ટિસ્તથા લક્ષ્મીર્વૃત્તિર્માતા તથૈવ ચ ॥
સર્વશક્તિસ્વરૂપા સા કૃષ્ણસ્ય પરમાત્મનઃ

ઉક્તઃ શ્રુતૌ શ્રુતગુણશ્ચાતિસ્વલ્પો યથાગમમ્ ॥
ગુણોઽસ્ત્યનન્તોઽનન્તાયા અપરાં ચ નિશામય

શુદ્ધસત્ત્વસ્વરૂપા યા પદ્મા ચ પરમાત્મનઃ ॥
સર્વસમ્પત્સ્વરૂપા યા તદધિષ્ઠાતૃદેવતા

કાન્તા દાન્તાઽતિશાન્તા ચ સુશીલા સર્વમઙ્ગલા ॥
લોભાન્મોહાત્કામરોષાન્મદાહઙ્કારતસ્તથા

ત્યક્તાઽનુરક્તા પત્યુશ્ચ સર્વાદ્યા ચ પતિવ્રતા ॥
પ્રાણતુલ્યા ભગવતઃ પ્રેમપાત્રી પ્રિયંવદા

સર્વસસ્યાત્મિકા સર્વજીવનોપાયરૂપિણી ॥
મહાલક્ષ્મીશ્ચ વૈકુણ્ઠે પતિસેવાપરાયણા ॥

સ્વર્ગે ચ સ્વર્ગલક્ષ્મીશ્ચ રાજલક્ષ્મીશ્ચ રાજસુ ॥
ગૃહે ચ ગૃહલક્ષ્મીશ્ચ મર્ત્યાનાં ગૃહિણાં તથા॥

સર્વેષુ પ્રાણિદ્રવ્યેષુ શોભારૂપા મનોહરા ॥
પ્રીતિરૂપા પુણ્યવતાં પ્રભારૂપા નૃપેષુ ચ

વાણિજ્યરૂપા વણિજાં પાપિનાં કલહઙ્કરી ॥
દયામયી ભક્તમાતા ભક્તાનુગ્રહકારિકા

ચપલે ચપલા ભક્તસમ્પદો રક્ષણાય ચ ॥
જગજ્જીવન્મૃતં સર્વં યયા દેવ્યા વિના મુને

શક્તિર્દ્વિતીયા કથિતા વેદોક્તા સર્વસમ્મતા ॥
સર્વપૂજ્યા સર્વવન્દ્યા ચાન્યાં મત્તો નિશામય ॥

વાગ્બુદ્ધિવિદ્યાજ્ઞાનાધિદેવતા પરમાત્મનઃ ॥
સર્વવિદ્યાસ્વરૂપા યા સા ચ દેવી સરસ્વતી

સુબુદ્ધિઃ કવિતા મેધા પ્રતિભા સ્મૃતિદા સતામ્ ॥
નાનાપ્રકારસિદ્ધાન્તભેદાર્થકલ્પનાપ્રદા

વ્યાખ્યાબોધસ્વરૂપા ચ સર્વસંદેહભઞ્જિની ॥
વિચારકારિણી ગ્રન્થકારિણી શક્તિરૂપિણી

સર્વસઙ્ગીતસન્ધાનતાલકારણરૂપિણી ॥
વિષયજ્ઞાનવાગ્રૂપા પ્રતિવિશ્વં ચ જીવિનામ્ ॥

યયા વિના ચ વિશ્વૌઘો મૂકો મૃતસમઃ સદા ॥
વ્યાખ્યામુદ્રાકરા શાન્તા વીણાપુસ્તકધારિણી

શુદ્ધસત્ત્વસ્વરૂપા યા સુશીલા શ્રીહરિપ્રિયા ॥
હિમચન્દનકુન્દેન્દુકુમુદામ્ભોજસન્નિભા

જપન્તી પરમાત્માનં શ્રીકૃષ્ણં રત્નમાલયા॥
તપસ્સ્વરૂપા તપસાં ફલદાત્રી તપસ્વિની

સિદ્ધિવિદ્યાસ્વરૂપા ચ સર્વસિદ્ધિપ્રદા સદા

યથાગમં યથાકિઞ્ચિદપરાં સંનિબોધ મે ॥
માતા ચતુર્ણાં વેદાનાં વેદાઙ્ગાનાં ચ છન્દસામ્

સન્ધ્યાવન્દનમન્ત્રાણાં તન્ત્રાણાં ચ વિચક્ષણા॥
દ્વિજાદિજાતિરૂપા ચ જપરૂપા તપસ્વિની

બ્રાહ્મણ્યતેજોરૂપા ચ સર્વસંસ્કારકારિણી ॥
પવિત્રરૂપા સાવિત્રી ગાયત્રી બ્રહ્મણઃ પ્રિયા

તીર્થાનિ યસ્યાઃ સંસ્પર્શં દર્શં વાઞ્છન્તિ શુદ્ધયે ॥
શુદ્ધસ્ફટિકસંકાશા શુદ્ધસત્ત્વસ્વરૂપિણી

પરમાનન્દરૂપા ચ પરમા ચ સનાતની ॥
પરબ્રહ્મસ્વરૂપા ચ નિર્વાણપદદાયિની

બ્રહ્મતેજોમયી શક્તિસ્તદધિષ્ઠાતૃદેવતા ॥
યત્પાદરજસા પૂતં જગત્સર્વં ચ નારદ

દેવી ચતુર્થી કથિતા પઞ્ચમીં વર્ણયામિ તે ॥
પ્રેમપ્રાણાધિદેવી યા પઞ્ચપ્રાણસ્વરૂપિણી

પ્રાણાધિકપ્રિયતમા સર્વાદ્યા સુન્દરી વરા ॥
સર્વસૌભાગ્યયુક્તા ચ માનિની ગૌરવાન્વિતા

વામાર્દ્ધાઙ્ગસ્વરૂપા ચ સુગુણૈસ્તેજસા સમા ॥
પરાવરા સર્વમાતા પરમાદ્યા સનાતની

પરમાનન્દરૂપા ચ ધન્યા માન્યા ચ પૂજિતા ॥
રાસક્રીડાધિદેવી ચ કૃષ્ણસ્ય પરમાત્મનઃ

રાસમણ્ડલસંભૂતા રાસમણ્ડલમણ્ડિતા ॥
રાસેશ્વરી સુરસિકા રાસાવાસનિવાસિની

ગોલોકવાસિની દેવી ગોપીવેષવિધાયિકા ॥
પરમાહ્લાદરૂપા ચ સન્તોષામર્ષરૂપિણી

નિર્ગુણા ચ નિરાકારા નિર્લિપ્તાઽઽત્મસ્વરૂપિણી ॥
નિરીહા નિરહઙ્કારા ભક્તાનુગ્રહવિગ્રહા

વેદાનુસારધ્યાનેન વિજ્ઞેયા સા વિચક્ષણૈઃ ॥
દૃષ્ટિર્દૃષ્ટા સહસ્રેષુ સુરેન્દ્રૈર્મુનિપુઙ્ગવૈઃ

વહ્નિશુદ્ધાંશુકાધાના રત્નાલઙ્કારભૂષિતા॥
કોટિપ્રભાજુષ્ટશ્રીયુક્તા ભક્તવિગ્રહા

શ્રીકૃષ્ણભક્તદાસ્યૈકદાયિની સર્વસમ્પદામ્ ॥
અવતારે ચ વારાહે વૃષભાનુસુતા ચ યા

યત્પાદપદ્મસંસ્પર્શપવિત્રા ચ વસુન્ધરા ॥
બ્રહ્માદિભિરદૃષ્ટા યા સર્વદૃષ્ટા ચ ભારતે

સ્ત્રીરત્નસારસંભૂતા કૃષ્ણવક્ષઃ સ્થલસ્થિતા ॥
તથા ઘને નવઘને લોલા સૌદામિની મુને

ષષ્ટિવર્ષસહસ્રાણિ પ્રતપ્તં બ્રહ્મણા પુરા ॥
યત્પાદપદ્મનખરદૃષ્ટયે ચાત્મશુદ્ધયે

સ્વપ્નેઽપિ નૈવ દૃષ્ટઃ સ્યાત્પ્રત્યક્ષેઽપિ ચ કા કથા ॥
તેનૈવ તપસા દૃષ્ટા ભૂરિ વૃન્દાવને વને

કથિતા પઞ્ચમી દેવી સા રાધા પરિકીર્ત્તિતા ॥
અંશરૂપા કલારૂપા કલાંશાંશસમુદ્ભવા

પ્રકૃતેઃ પ્રતિવિશ્વં ચ રૂપં સ્યાત્સર્વયોષિતઃ॥
પરિપૂર્ણતમાઃ પઞ્ચવિધા દેવ્યઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ

યા યાઃ પ્રધાનાંશરૂપા વર્ણયામિ નિશામય ॥
પ્રધાનાંશસ્વરૂપા ચ ગઙ્ગા ભુવનપાવની

વિષ્ણુપાદાબ્જસંભૂતા દ્રવરૂપા સનાતની ॥
પાપિપાપેધ્મદાહાય જ્વલદિન્ધનરૂપિણી

દર્શનસ્પર્શનસ્નાનપાનૈર્નિર્વાણદાયિની ॥
ગોલોકસ્થાનગમનસુસોપાનસ્વરૂપિણી

પવિત્રરૂપા તીર્થાનાં સરિતાં ચ પરાવરા ॥
શમ્ભુમૌલિજટામેરુમુક્તાપંક્તિસ્વરૂપિણી

તપસ્સમ્પાદિની સદ્યો ભારતે ચ તપસ્વિનામ્ ॥
શઙ્ખપદ્મક્ષીરનિભા શુદ્ધસત્ત્વસ્વરૂપિણી

નિર્મલા નિરહઙ્કારા સાધ્વી નારાયણપ્રિયા ॥
પ્રધાનાંશસ્વરૂપા ચ તુલસી વિષ્ણુકામિની

વિષ્ણુભૂષણરૂપા ચ વિષ્ણુપાદસ્થિતા સતી ॥
તપસ્સઙ્કલ્પપૂજાદિસદ્યસ્સમ્પાદિની મુને

સારભૂતા ચ પુષ્પાણાં પવિત્રા પુણ્યદા સદા ॥
દર્શનસ્પર્શનાભ્યાં ચ સદ્યો નિર્વાણદાયિની

કલૌ કલુષશુષ્કેધ્મદાહનાયાગ્નિરૂપિણી ॥
યત્પાદપદ્મસંસ્પર્શાત્સદ્યઃ પૂતા વસુન્ધરા

યત્સ્પર્શદર્શં વાઞ્છન્તિ તીર્થાનામાત્મશુદ્ધયે ॥
યયા વિના ચ વિશ્વેષુ સર્વં કર્માસ્તિ નિષ્ફલમ્

મોક્ષદા યા મુમુક્ષૂણાં કામિનાં સર્વકામદા ॥
કલ્પવૃક્ષસ્વરૂપા ચ ભારતે વૃક્ષરૂપિણી

ત્રાણાય ભારતાનાં ચ પૂજાનાં પરદેવતા ॥
પ્રધાનાંશસ્વરૂપા ચ મનસા કશ્યપાત્મજા

શઙ્કરપ્રિયશિષ્યા ચ મહાજ્ઞાનવિશારદા ॥
નાગેશ્વરસ્યાનન્તસ્ય ભગિની નાગપૂજિતા

નાગેશ્વરી નાગમાતા સુન્દરી નાગવાહિની ॥
નાગેન્દ્રગણયુક્તા સા નાગભૂષણભૂષિતા

નાગેન્દ્રવન્દિતા સિદ્ધયોગિની નાગવાસિની ॥
વિષ્ણુભક્તા વિષ્ણુરૂપા વિષ્ણુપૂજાપરાયણા

તપઃસ્વરૂપા તપસાં ફલદાત્રી તપસ્વિની ॥
દિવ્યં ત્રિલક્ષવર્ષં ચ તપસ્તપ્તં યયા હરેઃ

તપસ્વિનીષુ પૂજ્યા ચ તપસ્વિષુ ચ ભારતે ॥
સર્વમન્ત્રાધિદેવી ચ જ્વલન્તી બ્રહ્મતેજસા

બ્રહ્મસ્વરૂપા પરમા બ્રહ્મભાવનતત્પરા ॥
જરત્કારુમુનેઃ પત્ની કૃષ્ણશમ્ભુપતિવ્રતા

આસ્તીકસ્ય મુનેર્માતા પ્રવરસ્ય તપસ્વિનામ્॥
પ્રધાનાંશસ્વરૂપા યા દેવસેના ચ નારદ

માતૃકા સા પૂજ્યતમા સા ચ ષષ્ઠી પ્રકીર્ત્તિતા ॥
શિશૂનાં પ્રતિવિશ્વં તુ પ્રતિપાલનકારિણી

તપસ્વિની વિષ્ણુભક્તા કાર્ત્તિકેયસ્ય કામિની ॥
ષષ્ઠાંશરૂપા પ્રકૃતેસ્તેન ષષ્ઠી પ્રકીર્તિતા

પુત્રપૌત્રપ્રદાત્રી ચ ધાત્રી ચ જગતાં સદા ॥
સુન્દરી યુવતી રમ્યા સતતં ભર્તુરન્તિકે

સ્થાને શિશૂનાં પરમા વૃદ્ધરૂપા ચ યોગિની ॥
પૂજા દ્વાદશમાસેષુ યસ્યાઃ ષષ્ઠ્યાસ્તુ સન્તતમ્

પૂજા ચ સૂતિકાગારે પરષષ્ઠદિને શિશોઃ ॥
એકવિંશતિમે ચૈવ પૂજા કલ્યાણહેતુકી

શશ્વન્નિયમિતા ચૈષા નિત્યા કામ્યાઽપ્યતઃ પરા ॥
માતૃરૂપા દયારૂપા શશ્વદ્રક્ષણકારિણી

જલે સ્થલે ચાન્તરિક્ષે શિશૂનાં સ્વપ્નગોચરા ॥
પ્રધાનાંશસ્વરૂપા યા દેવી મઙ્ગલચણ્ડિકા

પ્રકૃતેર્મુખસંભૂતા સર્વમઙ્ગલદા સદા ॥
સૃષ્ટૌ મઙ્ગલરૂપા ચ સંહારે કોપરૂપિણી

તેન મઙ્ગલચણ્ડી સા પણ્ડિતૈઃ પરિકીર્ત્તિતા ॥
પ્રતિમઙ્ગલવારેષુ પ્રતિવિશ્વેષુ પૂજિતા

પઞ્ચોપચારૈર્ભક્ત્યા ચ યોષિદ્ભિઃ પરિપૂજિતા ॥
પુત્રપૌત્રધનૈશ્વર્ય્યયશોમઙ્ગલદાયિની

શોક સન્તાપપાપાર્ત્તિદુઃખદારિદ્ર્યનાશિની॥
પરિતુષ્ટા સર્વવાચ્છાપ્રદાત્રી સર્વયોષિતામ્

રુષ્ટા ક્ષણેન સંહર્તું શક્તા વિશ્વં મહેશ્વરી॥
પ્રધાનાંશસ્વરૂપા ચ કાલી કમલલોચના

દુર્ગાલલાટસંભૂતા રણે શુમ્ભનિશુમ્ભયોઃ ॥
દુર્ગાર્દ્ધાંશસ્વરૂપા સ્યાદ્ગુણૈસ્સા તેજસા સમા

કોટિસૂર્ય્યપ્રભાજુષ્ટદિવ્યસુન્દરવિગ્રહા ॥
પ્રધાના સર્વશક્તીનાં વરા બલવતી પરા

સર્વસિદ્ધિપ્રદા દેવી પરમા સિદ્ધિયોગિની ॥
કૃષ્ણભક્તા કૃષ્ણતુલ્યા તેજસા વિક્રમૈર્ગુણૈઃ ॥
કૃષ્ણભાવનયા શશ્વત્કૃષ્ણવર્ણા સનાતની

બ્રહ્માણ્ડં સકલં હર્તું શક્તા નિઃશ્વાસમાત્રતઃ ॥
રણં દૈત્યૈઃ સમં તસ્યાઃ ક્રીડયા લોકરક્ષયા

ધર્માર્થકામમોક્ષાંશ્ચ દાતું શક્તા સુપૂજિતા ॥
બ્રહ્માદિભિઃ સ્તૂયમાના મુનિભિર્મનુભિર્નરૈઃ

પ્રધાનાંશસ્વરૂપા ચ પ્રકૃતિશ્ચ વસુન્ધરા ॥
આધારભૂતા સર્વેષાં સર્વસસ્યપ્રસૂતિકા

રત્નાકારા રત્નગર્ભા સર્વરત્નાકરાશ્રયા ॥
પ્રજાદિભિઃ પ્રજેશૈશ્ચ પૂજિતા વન્દિતા સદા

સર્વોપજીવ્યરૂપા ચ સર્વસમ્પદ્વિધાયિની ॥
યયા વિના જગત્સર્વં નિરાધારં ચરાચરમ્

પ્રકૃતેશ્ચ કલા યા યાસ્તા નિબોધ મુનીશ્વર ॥
યસ્ય યસ્ય ચ યાઃ પત્ન્યસ્તાઃ સર્વા વર્ણયામિ તે

સ્વાહાદેવી વહ્નિપત્ની ત્રિષુ લોકેષુ પૂજિતા ॥
યયા વિના હવિર્દત્તં ન ગ્રહીતું સુરાઃ ક્ષમાઃ

દક્ષિણા યજ્ઞપત્ની ચ દીક્ષા સર્વત્ર પૂજિતા ॥
યયા વિના ચ વિશ્વેષુ સર્વં કર્મ ચ નિષ્ફલમ્

સ્વધા પિતૄણાં પત્ની ચ મુનિભિર્મનુભિર્નરૈઃ ॥
પૂજિતા પૈતૃકં દાનં નિષ્ફલં ચ યયા વિના

સ્વસ્તિદેવી વાયુપત્ની પ્રતિ વિશ્વેષુ પૂજિતા ॥
આદાનં ચ પ્રદાનં ચ નિષ્ફલં ચ યયા વિના

પુષ્ટિર્ગણપતેઃ પત્ની પૂજિતા જગતીતલે ॥
યયા વિના પરિક્ષીણાઃ પુમાંસો યોષિતોઽપિ ચ

અનન્તપત્ની તુષ્ટિશ્ચ પૂજિતા વન્દિતા સદા ॥
યયા વિના ન સન્તુષ્ટાઃ સર્વે લોકાશ્ચ સર્વતઃ

ઈશાનપત્ની સમ્પત્તિઃ પૂજિતા ચ સુરૈર્નરૈઃ ॥
સર્વે લોકા દરિદ્રાશ્ચ વિશ્વેષુ ચ યયા વિના

ધૃતિઃ કપિલપત્ની ચ સર્વૈઃ સર્વત્ર પૂજિતા ॥
સર્વે લોકા અધીરાસ્સ્યુર્જગત્સુ ચ યયા વિના

યમપત્ની ક્ષમા સાધ્વી સુશીલા સર્વપૂજિતા॥
સમુન્મત્તાશ્ચ રુદ્રાશ્ચ સર્વે લોકા યયા વિના

ક્રીડાધિષ્ઠાતૃદેવી સા કામપત્ની રતિઃ સતી ॥
કેલિકૌતુકહીનાશ્ચ સર્વે લોકા યયા વિના

સત્યપત્ની સતી મુક્તિઃ પૂજિતા જગતાં પ્રિયા ॥
યયા વિના ભવેલ્લોકો બન્ધુતારહિતઃ સદા

મોહપત્ની દયા સાધ્વી પૂજિતા ચ જગત્પ્રિયા ॥
સર્વે લોકાશ્ચ સર્વત્ર નિષ્ઠુરાશ્ચ યયા વિના

પુણ્યપત્ની પ્રતિષ્ઠા સા પુણ્યરૂપા ચ પૂજિતા ॥
યયા વિના જગત્સર્વં જીવન્મૃતસમં મુને

સુકર્મપત્ની કીર્તિશ્ચ ધન્યા માન્યા ચ પૂજિતા ॥
યયા વિના જગત્સર્વં યશોહીનં મૃતં યથા

ક્રિયા ઉદ્યોગપત્ની ચ પૂજિતા સર્વસઙ્ગતા ॥
યયા વિના જગત્સર્વમુચ્છિન્નમિવ નારદ

અધર્મપત્ની મિથ્યા સા સર્વધૂર્તૈશ્ચ પૂજિતા ॥
યયા વિના જગત્સર્વમુચ્છિન્નં વિધિનિર્મિતમ્

સત્યે અદર્શના યા ચ ત્રેતાયાં સૂક્ષ્મરૂપિણી ॥
અર્દ્ધાવયવરૂપા ચ દ્વાપરે સંહૃતા હ્રિયા

કલૌ મહાપ્રગલ્ભા ચ સર્વત્ર વ્યાપ્તિકારણાત્ ॥
કપટેન સહ ભ્રાત્રા ભ્રમત્યેવ ગૃહે ગૃહે

શાન્તિર્લજ્જા ચ ભાર્યે દ્વે સુશીલસ્ય ચ પૂજિતે ॥
યસ્યાં વિના જગત્સર્વમુન્મત્તમિવ નારદ

જ્ઞાનસ્ય તિસ્રો ભાર્યાશ્ચ બુદ્ધિર્મેધા સ્મૃતિસ્તથા ॥
યાભિર્વિના જગત્સર્વં મૂઢં મૃતસમં સદા

મૂર્ત્તિશ્ચ ધર્મપત્ની સા કાન્તિરૂપા મનોહરા ॥
પરમાત્મા ચ વિશ્વૌઘા નિરાધારા યયા વિના

સર્વત્ર શોભારૂપા ચ લક્ષ્મીર્મૂર્તિમતી સતી ॥
શ્રીરૂપા મૂર્તિરૂપા ચ માન્યા ધન્યા ચ પૂજિતા

કાલાગ્નિરુદ્રપત્ની ચ નિદ્રા યા સિદ્ધયોગિનામ્ ॥
સર્વલોકાઃ સમાચ્છન્ના માયાયોગેન રાત્રિષુ

કાલસ્ય તિસ્રો ભાર્ય્યાશ્ચ સન્ધ્યા રાત્રિર્દિનાનિ ચ ॥
યાભિર્વિના વિધાત્રા ચ સંખ્યાં કર્તું ન શક્યતે

ક્ષુત્પિપાસે લોભભાર્ય્યે ધન્યે માન્યે ચ પૂજિતે ॥
યાભ્યાં વ્યાપ્તં જગત્ક્ષોભયુક્તં ચિન્તિતમેવ ચ ॥

પ્રભા ચ દાહિકા ચૈવ દ્વે ભાર્યે તેજસસ્તથા ॥
યાભ્યાં વિના જગત્સ્રષ્ટું વિધાતા ચ ન હીશ્વરઃ

કાલકન્યે મૃત્યુજરે પ્રજ્વરસ્ય પ્રિયે પ્રિયે ॥
યસ્યાં જગત્સમુચ્છિન્નં વિધાત્રા નિર્મિતે વિધૌ

નિદ્રાકન્યા ચ તન્દ્રા સા પ્રીતિરન્યા સુખપ્રિયે॥
યાભ્યાં વ્યાપ્તં જગત્સર્વં વિધિપુત્ર વિધેર્વિધૌ

વૈરાગ્યસ્ય ચ દ્વે ભાર્યે શ્રદ્ધા ભક્તિશ્ચ પૂજિતે ॥
યાભ્યાં શશ્વજ્જગત્સર્વં જીવન્મુક્તમિદં મુને

અદિતિર્દેવમાતા ચ સુરભિશ્ચ ગવાં પ્રસૂઃ ॥
દિતિશ્ચ દૈત્યજનની કદ્રૂશ્ચ વિનતા દનુઃ

ઉપયુક્તાઃ સૃષ્ટિવિધાવેતાશ્ચ પ્રકૃતેઃ કલાઃ ॥
કલાશ્ચાન્યાઃ સન્તિ બહ્વ્યસ્તાસુ કાશ્ચિન્નિબોધ મે ॥

રોહિણી ચન્દ્રપત્ની ચ સંજ્ઞા સૂર્યસ્ય કામિની ॥
શતરૂપા મનોર્ભાર્યા શચીન્દ્રસ્ય ચ ગેહિની

તારા બૃહસ્પતેર્ભાર્ય્યા વસિષ્ઠસ્યાપ્યરુન્ધતી ॥
અહલ્યા ગૌતમસ્ત્રી સ્યાદનસૂયાઽત્રિકામિની

દેવહૂતિઃ કર્દમસ્ય પ્રસૂતિર્દક્ષકામિની ॥
પિતૄણાં માનસી કન્યા મેનકા સાઽમ્બિકાપ્રસૂઃ

લોપામુદ્રા તથા હૂતિઃ કુબેરસ્ય તુ કામિની ॥
વરુણાની યમસ્ત્રી ચ બલેર્વિન્ધ્યાવલીતિ ચ

કુન્તી ચ દમયન્તી ચ યશોદા દેવકી સતી ॥
ગાન્ધારી દ્રૌપદી સવ્યા સાવિત્રી સત્યવત્પ્રિયા ॥

વૃષભાનુપ્રિયા સાધ્વી રાધામાતા કલાવતી ॥
મન્દોદરી ચ કૌસલ્યા સુભદ્રા કૈકયી તથા

રેવતી સત્યભામા ચ કાલિન્દી લક્ષ્મણા તથા ॥
મિત્રવિન્દા નાગ્નજિતી તથા જામ્બવતી પરા

લક્ષ્મણા રુક્મિણી સીતા સ્વયં લક્ષ્મીઃ પ્રકીર્તિતા ॥
કલા યોજનગન્ધા ચ વ્યાસમાતા મહાસતી

બાણપુત્રી તથોષા ચ ચિત્રલેખા ચ તત્સખી ॥
પ્રભાવતી ભાનુમતી તથા માયાવતી સતી

રેણુકા ચ ભૃગોર્માતા હલિમાતા ચ રોહિણી॥
એકાનંશા ચ દુર્ગા સા શ્રીકૃષ્ણભગિની સતી

બહ્વ્યઃ સન્તિ કલાશ્ચૈવં પ્રકૃતેરેવ ભારતે ॥
યા યાશ્ચ ગ્રામદેવ્યસ્તાઃ સર્વાશ્ચ પ્રકૃતેઃ કલાઃ

કલાંશાંશસમુદ્ભૂતાઃ પ્રતિવિશ્વેષુ યોષિતઃ ॥
યોષિતામપમાનેન પ્રકૃતેશ્ચ પરાભવઃ

બ્રાહ્મણી પૂજિતા યેન પતિપુત્રવતી સતી ॥
પ્રકૃતિઃ પૂજિતા તેન વસ્ત્રાલઙ્કારચન્દનૈઃ

કુમારી ચાષ્ટવર્ષીયા વસ્ત્રાલઙ્કારચન્દનૈઃ॥
પૂજિતા યેન વિપ્રસ્ય પ્રકૃતિસ્તેન પૂજિતા

સર્વાઃ પ્રકૃતિસમ્ભૂતા ઉત્તમાધમમધ્યમાઃ॥
સત્ત્વાંશાશ્ચોત્તમા જ્ઞેયાઃ સુશીલાશ્ચ પતિવ્રતાઃ

મધ્યમા રજસશ્ચાંશાસ્તાશ્ચ ભોગ્યાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ ॥
સુખસમ્ભોગવત્યશ્ચ સ્વકાર્યે તત્પરાઃ સદા

અધમાસ્તમસશ્ચાંશા અજ્ઞાતકુલસમ્ભવાઃ ॥
દુર્મુખાઃ કુલટા ધૂર્ત્તાઃ સ્વતન્ત્રાઃ કલહપ્રિયાઃ

પૃથિવ્યાં કુલટા યાશ્ચ સ્વર્ગે ચાપ્સરસાં ગણાઃ ॥
પ્રકૃતેસ્તમસશ્ચાંશાઃ પુંશ્ચલ્યઃ પરિકીર્ત્તિતાઃ

એવં નિગદિતં સર્વં પ્રકૃતેર્ભેદપઞ્ચકમ્ ॥
તાઃ સર્વાઃ પૂજિતાઃ પૃથ્વ્યાં પુણ્યક્ષેત્રે ચ ભારતે

પૂજિતા સુરથેનાદૌ દુર્ગા દુર્ગાર્તિનાશિની ॥
દ્વિતીયા રામચન્દ્રેણ રાવણસ્ય વધાર્થિના

તત્પશ્ચાજ્જગતાં માતા ત્રિષુ લોકેષુ પૂજિતા ॥
જાતાઽઽદૌ દક્ષપત્ન્યાં ચ નિહન્તું દૈત્યદાનવાન્

તતો દેહં પરિત્યજ્ય યજ્ઞે ભર્તુશ્ચ નિન્દયા ॥
જજ્ઞે હિમવતઃ પત્ન્યાં લેભે પશુપતિં પતિમ્

ગણેશશ્ચ સ્વયં કૃષ્ણઃ સ્કન્દો વિષ્ણુકલોદ્ભવઃ ॥
બભૂવતુસ્તૌ તનયૌ પશ્ચાત્તસ્યાશ્ચ નારદ

લક્ષ્મીર્મઙ્ગલભૂપેન પ્રથમે પરિપૂજિતા ॥
ત્રિષુ લોકેષુ તત્પશ્ચાદ્દેવતામુનિમાનવૈઃ

સાવિત્રી પ્રથમં ચાપિ ભક્ત્યા વૈ પરિપૂજિતા ॥
તત્પશ્ચાત્ત્રિષુ લોકેષુ દેવતામુનિમાનવૈઃ

આદૌ સરસ્વતી દેવી બ્રહ્મણા પરિપૂજિતા ॥
તત્પશ્ચાત્ત્રિષુ લોકેષુ દેવતામુનિમાનવૈઃ

પ્રથમં પૂજિતા રાધા ગોલોકે રાસમણ્ડલે ॥
પૌર્ણમાસ્યાં કાર્ત્તિકસ્ય કૃષ્ણેન પરમાત્મના

ગોપિકાભિશ્ચ ગોપૈશ્ચ બાલિકાભિશ્ચ બાલકૈઃ ॥
ગવાં ગણૈઃ સુરગણૈસ્તત્પશ્ચાન્માયયા હરેઃ

તદા બ્રહ્માદિભિર્દેવૈર્મુનિભિર્મનુભિસ્તથા।
પુષ્પધૂપાદિભિર્ભક્ત્યા પૂજિતા વન્દિતા સદા

પૃથિવ્યાં પ્રથમે દેવી સુયજ્ઞેન ચ પૂજિતા॥
શઙ્કરેણોપદિષ્ટેન પુણ્યક્ષેત્રે ચ ભારતે

ત્રિષુ લોકેષુ તત્પશ્ચાદાજ્ઞયા પરમાત્મનઃ ॥
પુષ્પધૂપાદિભિર્ભક્ત્યા પૂજિતા મુનિભિઃ સુરૈઃ ॥

કલા યા યાઃ સુસંભૂતાઃ પૂજિતાસ્તાશ્ચ ભારતે ॥
પૂજિતા ગ્રામદેવ્યશ્ચ ગ્રામે ચ નગરે મુને

એવં તે કથિતં સર્વં પ્રકૃતેશ્ચરિતં શુભમ્ ॥
યથાગમં લક્ષણઞ્ચ કિં ભૂયઃ શ્રોતુમિચ્છસિ

ઇતિ શ્રીબ્રહ્મવૈવર્ત્તે મહાપુરાણે દ્વિતીયે પ્રકૃતિ ખણ્ડે નારાયણનારદસંવાદે પ્રકૃતિસ્વરૂપતદ્ભેદવર્ણનં નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ