Brahmavaivarta Purana · Chapter 1.16

brāhmaṇa uvāca //
dṛṣṭaḥ kālo yamo mṛtyukanyā vyādhigaṇā aho //
kaste'dhunā ca sandehastaṃ pṛccha kanyake śubhe

brāhmaṇasya vacaḥ śrutvā hṛṣṭā mālāvatī satī //
yanmanoni hitaṃ praśnaṃ cakāra jagadīśvaram

mālāvatyuvāca //
tvayā yatkathito vyādhiḥ prāṇināṃ prāṇahārakaḥ //
tatkāraṇaṃ ca vividhaṃ sarvaṃ vede nirūpitam

yato na sañcaredvyādhirdurnivāro'śubhāvahaḥ //
tadupāyaṃ ca sākalyaṃ bhavānvaktumihārhati

yadyatpṛṣmapṛṣṭaṃ vā jñātamajñātameva vā //
sarvaṃ kathaya tadbhadraṃ tvaṃ gururdīnavatsalaḥ

mālāvatīvacaḥ śrutvā viprarūpī janārdanaḥ //
saṃhitāṃ vaktumārebhe sahitārthāṃ ca vaidyakīm

brāhmaṇa uvāca //
vande taṃ sarvatattvajñaṃ sarvakāraṇakāraṇam //
vedavedāṃgabījasya bījaṃ śrīkṛṣṇamīśvaram

sa īśaścaturo vedānsasṛje maṅgalālayān //
sarvamaṅgalamaṅgalya bījarūpaḥ sanātanaḥ

ṛgyajuḥsāmātharvākhyāndṛṣṭvā vedānprajāpatiḥ //
vicintya teṣāmarthaṃ caivāyurvedaṃ cakāra saḥ

kṛtvā tu pañcamaṃ vedaṃ bhāskarāya dadau vibhuḥ //
svatantrasaṃhitāṃ tasmādbhāskaraśca cakāra saḥ

bhāskaraśca svaśiṣyebhya āyurvedaṃ svasaṃhitām //
pradadau pāṭhayāmāsa te cakruḥ saṃhitāstataḥ //

teṣāṃ nāmāni viduṣāṃ tantrāṇi tatkṛtāni ca //
vyādhipraṇāśabījāni sādhvi matto niśāmaya

dhanvantarirdivo dāsaḥ kāśīrājo'śvinīsutau //
nakulaḥ sahadevo'rkiścyavano janako budhaḥ

jābālo jājaliḥ pailaḥ karatho'gastya eva ca //
ete vedāṅgavedajñāḥ ṣoḍaśa vyādhināśakāḥ

cikitsātattvavijñānaṃ nāma tantraṃ manoharam //
dhanvantariśca bhaga vāṃścakāra prathamaṃ sati

cikitsādarpaṇaṃ nāma divodāsaścakāra saḥ //
cikitsākaumudīṃ divyāṃ kāśīgajaścakāra saḥ

cikitsāsāratantraṃ ca śramaghnaṃ cāśvinīsutau //
tantraṃ vaidyakasarvasvaṃ nakulaśca cakāra saḥ

cakāra sahadevaśca vyādhisindhuvimardanam //
jñānārṇavaṃ mahātantraṃ yamarājaścakāra ha

cyavano jīvadānaṃ ca cakāra bhagavānṛṣiḥ //
cakāra janako yogī vaidyasandehabhañjanam

sarvasāraṃ candrasuto jābālastantrasārakam //
vedāṅgasāraṃ tantraṃ ca cakāra jājalirmuniḥ

pailo nidānaṃ karathastantraṃ sarvadharaṃ param //
dvaidhanirṇayatantraṃ ca cakāra kumbhasambhavaḥ

cikitsāśāstrabījāni ta ntrāṇyetāni ṣoḍaśa ///
vyādhipraṇāśabījāni balādhānakarīṣi

mathitvā jñānamantreṇaivāyurvedapayonidhim//
tatastasmādudājahrurnavanītāni kovidāḥ

etāni kramaśo dṛṣṭvā divyāṃ bhāskarasaṃhitām //
āyurvedaṃ sarvabījaṃ sarvaṃ jānāsi sundari

vyādhestattvaparijñānaṃ vedanāyāśca nigrahaḥ //
etadvaidyasya vaidyatvaṃ na vaidyaḥ prabhurāyuṣaḥ

āyurvedasya vijñātā cikitsāsu yathārthavit //
dharmiṣṭhaśca dayāluśca tena vaidyaḥ prakīrtitaḥ

janakaḥ sarvarogāṇāṃ durvāro dāruṇo jvaraḥ //
śivabhaktaśca yogī ca niṣṭhuro vikṛtākṛtiḥ

bhīmastripādastriśirāḥ ṣaḍbhujo navalocanaḥ //
bhasmapraharaṇo raudraḥ kālāntakayamopamaḥ

mandāgnistasya janako mandāgnerjanakāstrayaḥ //
pittaśleṣmasamīrāśca prāṇināṃ duḥkhadāyakāḥ

vāyujaḥ pittajaścaiva śleṣmajaśca tathaiva ca //
jvarabhedāśca trividhāścaturthaśca tridoṣajaḥ

pāṇḍuśca kāmalaḥ kuṣṭhaḥ śothaḥ plīhā ca śūlakaḥ //
jvarātisāragrahaṇīkāsavraṇahalīmakāḥ

mūtrakṛcchraśca gulmaśca raktadoṣavikārajaḥ //
viṣamehaśca kabjaśca godaśca galagaṇḍakaḥ

bhramarī sannipātaśca viṣūcī dāruṇī sati //
eṣāṃ bhedaprabhedena catuḥṣaṣṭī rujaḥ smṛtāḥ

mṛtyukanyāsutāścaite jarā tasyāśca kanyakā //
jarā ca bhrātṛbhiḥ sārddhaṃ śaśvad bhramati bhūtalam

ete copāyavettāraṃ na gacchanti ca saṃyatam//
palāyante ca taṃ dṛṣṭvā vainateyamivoragāḥ

cakṣurjalaṃ ca vyāyāmaḥ pādādhastailamardanam //
karṇayormūrdhni tailaṃ ca jarāvyādhivināśanam

vasante bhramaṇaṃ vahnisevāṃ svalpāṃ karoti yaḥ //
bālāṃ ca sevate kāle jarā taṃ nopagacchati

khātaśītodakasnāyī sevate candanadravam
nopayāti jarā taṃ ca nidāghe'nilasevakam

prāvṛṣyuṣṇodakasnāyī ghanatoyaṃ na sevate //
samaye ca samāhārī jarā taṃ nopagacchati

śaradraudraṃ na gṛhṇāti bhramaṇaṃ tatra varjayet //
khātasnāyī samāhārī jarā taṃ nopagacchati

khātasnāyī ca hemante kāle vahniṃ ca sevate //
bhuṅkte navānnamuṣṇaṃ ca jarā taṃ nopagacchati

śiśireṃ'śukavahniṃ ca navoṣṇānnaṃ ca sevate //
yaśca voṣṇodakasnāyī jarā taṃ nopagacchati

sadyomāṃsaṃ navānnaṃ ca bālāstrīkṣīrabhojanam//
ghṛtaṃ ca sevate yo hi jarā taṃ nopagacchati

bhuṅkte sadannaṃ kṣutkāle tṛṣṇāyāṃ pīyate jalam //
nityaṃ bhuṅkte ca tāmbūlaṃ jarā taṃ nopagacchati

dadhi haiyaṅgavīnaṃ ca navanītaṃ tathā guḍam //
nityaṃ bhuṅkte saṃyamī yo jarā taṃ nopagacchati

śuṣkamāṃsaṃ striyaṃ vṛddhāṃ bālārkaṃ taruṇaṃ dadhi //
saṃsevante jarā yāti prahṛṣṭā bhrātṛbhiḥ saha

rātrau ye dadhi sevante puṃścalīśca rajasvalāḥ //
tānupaiti jarā hṛṣṭā bhrātṛbhiḥ saha sundari

rajasvalā ca kulaṭā cāvīrā jāradūtikā //
śūdrayājakapatnī yā ṛtuhīnā ca yā sati

yo hi tāsāmannabhojī brahmahatyāṃ labhettu saḥ //
tena pāpena sārddhaṃ sā jarā tamupagacchati

pāpānāṃ vyādhibhiḥ sārddhaṃ mitratā santataṃ dhruvam //
pāpaṃ vyādhijarābījaṃ vighnabījaṃ ca niścitam

pāpena jāyate vyādhiḥ pāpena jāyate jarā //
pāpena jāyate dainyaṃ duḥkhaṃ śoko bhayaṅkaraḥ

tasmātpāpaṃ mahāvairaṃ doṣabījamamaṅgalam //
bhārate satataṃ santo nācaranti bhayāturāḥ

svadharmācārayuktaṃ ca dīkṣitaṃ harisevakam //
gurudevātithīnāṃ ca bhaktaṃ saktaṃ tapaḥsu ca

vratopavāsayuktaṃ ca sadā tīrthaniṣevakam //
rogā dravanti taṃ dṛṣṭvā vainateyamivoragāḥ

etāñjarā na seveta vyādhisaṃghaśca durjayaḥ //
sarvaṃ bodhyamasamaye kāle sarvaṃ grasiṣyati

jvarasya sarvarogāṇāṃ janakaḥ kathitaḥ sati //
pittaśleṣmasamīrāśca jvarasya janakāstrayaḥ

ete yathā saṃ caranti svayaṃ yānti ca dehiṣu //
tameva vividhopāyaṃ sādhvi matto niśāmaya

kṣudhi jājvalyamānāyāmāhārābhāva eva ca //
prāṇināṃ jāyate pittaṃ cakre ca maṇipūrake

tālabilvaphalaṃ bhuktvā jalapānaṃ ca tatkṣaṇam //
tadeva tu bhavetpittaṃ sadyaḥ prāṇaharaṃ param

taptodakaṃ ca śirasi bhādre tiktaṃ viśeṣataḥ //
daivagrastaśca yo bhuṅkte pittaṃ tasya prajāyate

saśarkaraṃ ca dhānyākaṃ piṣṭaṃ śītodakānvitam //
caṇakaṃ sarvagavyaṃ ca dadhitakravivarjitam

bilvatālaphalaṃ pakvaṃ sarvamaikṣavameva ca //
ārdrakaṃ mudgayūṣaṃ ca tilapiṣṭaṃ saśarkaram

pittakṣayakaraṃ sadyo balapuṣṭipradaṃ param //
pittanāśaṃ ca tadbījamuktamanyannibodha me

bhojanānantaraṃ snānaṃ jalapānaṃ vinā tṛṣā //
tilatailaṃ snigdhatailaṃ snigdhamāmalakīdravam

paryyuṣitānnaṃ ca takraṃ ca pakvaṃ rambhāphalaṃ dadhi //
meghāmbu śarkarātoyaṃ susnigdhajalasevanam

nārikelodakaṃ rūkṣasnānaṃ paryuṣite jale //
taruguṃjāpakvaphalaṃ supakvaṃ karkkaṭīphalam

khātasnānaṃ ca varṣāsu mūlakaṃ śleṣmakārakam //
brahmarandhre ca tajjanma mahadvīryya vināśanam

vahnisvedaṃ bhraṣṭabhaṅgaṃ pakvatailaviśeṣakam //
bhramaṇaṃ śuṣkabhakṣaṃ ca śuṣkapakvaharītakī

piṇḍārakamapakvaṃ ca rambhā phalamapakvakam //
vesavāraḥ sindhuvāra anāhāramapānakam

saghṛtaṃ rocanācūrṇaṃ saghṛtaṃ śuṣkaśarkaram //
marīcaṃ pippalaṃ śuṣkamārdrakaṃ jīvakaṃ madhu

dravyāṇyetāni gāndharvi sadyaḥ śleṣmaharāṇi ca //
balapuṣṭikarāṇyeva vāyubījaṃ niśāmaya

bhojanānantaraṃ sadyo gamanaṃ dhāvanaṃ tathā //
chedanaṃ vahnitāpaśca śaśvadbhramaṇamaithunam

vṛddhastrīgamanaṃ caiva manaḥsantāpa eva ca //
atirūkṣamanāhāraṃ yuddhaṃ kalahameva ca

kaṭu vākyaṃ bhayaṃ śokaḥ kevalaṃ vāyukāraṇam //
ājñākhyacakre tajanma niśāmaya tadauṣadham

pakvaṃ rambhāphalaṃ caiva sabījaṃ śarkarodakam //
nārikelodakaṃ caiva sadyastakraṃ supiṣṭakam

māhiṣaṃ dadhi miṣṭaṃ ca kevalaṃ vā saśarkaram //
sadyaḥ paryyuṣitānnaṃ ca sauvīraṃ śītalodakam

pakvatailaviśeṣaṃ ca tilatailaṃ ca kevalam //
lāṃgalītālakharjūramuṣṇamāmalakīdravam

śītaloṣṇodakasnānaṃ susnigdhacandanadravam //
snigdhapadmapatratalpaṃ susnigdhavyajanāni ca

etatte kathitaṃ vatse sadyovāyupraṇāśanam //
vāyavastrividhāḥ puṃsāṃ kleśasantāpakāmajāḥ

vyādhisaṃghaśca kathitastantrāṇi vividhāni ca //
tāni vyādhipraṇāśāya kṛtāni sadbhireva ca

tantrāṇyetāni sarvāṇi vyādhikṣayakarāṇi ca //
rasāyanādayo yeṣu copāyāśca sudurlabhāḥ

na śaktaḥ kathituṃ sādhvi yathārthaṃ vatsareṇa ca //
teṣāṃ ca sarvatantrāṇāṃ kṛtānāṃ ca vicakṣaṇaiḥ

kena rogeṇa tvatkānto mṛtaḥ kathaya śobhane //
tadupāyaṃ kariṣyāmi yena jīvedayaṃ sati

sautiruvāca //
brāhmaṇasya vacaḥ śrutvā kanyā citrarathasya ca //
kathāṃ kathitumārebhe sā gāndharvī praharṣitā

mālāvatyuvāca //
yogena prāṇāṃstatyāja brahmaṇaḥ śāpahetunā //
sabhāyāṃ lajjitaḥ kānto mama vipra niśāmaya

sarvaṃ śrutamapūrvaṃ ca śubhākhyānaṃ manoharam //
bhavedbhave kutaḥ keṣāṃ mahallabhyaṃ vipadvinā

adhunā matprāṇakāntaṃ dehi dehi vicakṣaṇa //
natvā vaḥ svāminā sārddhaṃ yāsyāmi svagṛhaṃ prati

mālāvatīvacaḥ śrutvā viprarūpī janārdanaḥ //
sabhāṃ jagāma devānāṃ śīghraṃ viprastadantikāt

iti śrībrahmavaivarte mahāpu० sautiśau० brahmakhaṇḍe mālāvatīviṣṇusaṃvāde cikitsāpraṇayane ṣoḍaśo'dhyāyaḥ