બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ · અધ્યાય 1.16

બ્રાહ્મણ ઉવાચ ॥
દૃષ્ટઃ કાલો યમો મૃત્યુકન્યા વ્યાધિગણા અહો ॥
કસ્તેઽધુના ચ સન્દેહસ્તં પૃચ્છ કન્યકે શુભે

બ્રાહ્મણસ્ય વચઃ શ્રુત્વા હૃષ્ટા માલાવતી સતી ॥
યન્મનોનિ હિતં પ્રશ્નં ચકાર જગદીશ્વરમ્

માલાવત્યુવાચ ॥
ત્વયા યત્કથિતો વ્યાધિઃ પ્રાણિનાં પ્રાણહારકઃ ॥
તત્કારણં ચ વિવિધં સર્વં વેદે નિરૂપિતમ્

યતો ન સઞ્ચરેદ્વ્યાધિર્દુર્નિવારોઽશુભાવહઃ ॥
તદુપાયં ચ સાકલ્યં ભવાન્વક્તુમિહાર્હતિ

યદ્યત્પૃષ્મપૃષ્ટં વા જ્ઞાતમજ્ઞાતમેવ વા ॥
સર્વં કથય તદ્ભદ્રં ત્વં ગુરુર્દીનવત્સલઃ

માલાવતીવચઃ શ્રુત્વા વિપ્રરૂપી જનાર્દનઃ ॥
સંહિતાં વક્તુમારેભે સહિતાર્થાં ચ વૈદ્યકીમ્

બ્રાહ્મણ ઉવાચ ॥
વન્દે તં સર્વતત્ત્વજ્ઞં સર્વકારણકારણમ્ ॥
વેદવેદાંગબીજસ્ય બીજં શ્રીકૃષ્ણમીશ્વરમ્

સ ઈશશ્ચતુરો વેદાન્સસૃજે મઙ્ગલાલયાન્ ॥
સર્વમઙ્ગલમઙ્ગલ્ય બીજરૂપઃ સનાતનઃ

ઋગ્યજુઃસામાથર્વાખ્યાન્દૃષ્ટ્વા વેદાન્પ્રજાપતિઃ ॥
વિચિન્ત્ય તેષામર્થં ચૈવાયુર્વેદં ચકાર સઃ

કૃત્વા તુ પઞ્ચમં વેદં ભાસ્કરાય દદૌ વિભુઃ ॥
સ્વતન્ત્રસંહિતાં તસ્માદ્ભાસ્કરશ્ચ ચકાર સઃ

ભાસ્કરશ્ચ સ્વશિષ્યેભ્ય આયુર્વેદં સ્વસંહિતામ્ ॥
પ્રદદૌ પાઠયામાસ તે ચક્રુઃ સંહિતાસ્તતઃ ॥

તેષાં નામાનિ વિદુષાં તન્ત્રાણિ તત્કૃતાનિ ચ ॥
વ્યાધિપ્રણાશબીજાનિ સાધ્વિ મત્તો નિશામય

ધન્વન્તરિર્દિવો દાસઃ કાશીરાજોઽશ્વિનીસુતૌ ॥
નકુલઃ સહદેવોઽર્કિશ્ચ્યવનો જનકો બુધઃ

જાબાલો જાજલિઃ પૈલઃ કરથોઽગસ્ત્ય એવ ચ ॥
એતે વેદાઙ્ગવેદજ્ઞાઃ ષોડશ વ્યાધિનાશકાઃ

ચિકિત્સાતત્ત્વવિજ્ઞાનં નામ તન્ત્રં મનોહરમ્ ॥
ધન્વન્તરિશ્ચ ભગ વાંશ્ચકાર પ્રથમં સતિ

ચિકિત્સાદર્પણં નામ દિવોદાસશ્ચકાર સઃ ॥
ચિકિત્સાકૌમુદીં દિવ્યાં કાશીગજશ્ચકાર સઃ

ચિકિત્સાસારતન્ત્રં ચ શ્રમઘ્નં ચાશ્વિનીસુતૌ ॥
તન્ત્રં વૈદ્યકસર્વસ્વં નકુલશ્ચ ચકાર સઃ

ચકાર સહદેવશ્ચ વ્યાધિસિન્ધુવિમર્દનમ્ ॥
જ્ઞાનાર્ણવં મહાતન્ત્રં યમરાજશ્ચકાર હ

ચ્યવનો જીવદાનં ચ ચકાર ભગવાનૃષિઃ ॥
ચકાર જનકો યોગી વૈદ્યસન્દેહભઞ્જનમ્

સર્વસારં ચન્દ્રસુતો જાબાલસ્તન્ત્રસારકમ્ ॥
વેદાઙ્ગસારં તન્ત્રં ચ ચકાર જાજલિર્મુનિઃ

પૈલો નિદાનં કરથસ્તન્ત્રં સર્વધરં પરમ્ ॥
દ્વૈધનિર્ણયતન્ત્રં ચ ચકાર કુમ્ભસમ્ભવઃ

ચિકિત્સાશાસ્ત્રબીજાનિ ત ન્ત્રાણ્યેતાનિ ષોડશ ॥।
વ્યાધિપ્રણાશબીજાનિ બલાધાનકરીષિ

મથિત્વા જ્ઞાનમન્ત્રેણૈવાયુર્વેદપયોનિધિમ્॥
તતસ્તસ્માદુદાજહ્રુર્નવનીતાનિ કોવિદાઃ

એતાનિ ક્રમશો દૃષ્ટ્વા દિવ્યાં ભાસ્કરસંહિતામ્ ॥
આયુર્વેદં સર્વબીજં સર્વં જાનાસિ સુન્દરિ

વ્યાધેસ્તત્ત્વપરિજ્ઞાનં વેદનાયાશ્ચ નિગ્રહઃ ॥
એતદ્વૈદ્યસ્ય વૈદ્યત્વં ન વૈદ્યઃ પ્રભુરાયુષઃ

આયુર્વેદસ્ય વિજ્ઞાતા ચિકિત્સાસુ યથાર્થવિત્ ॥
ધર્મિષ્ઠશ્ચ દયાલુશ્ચ તેન વૈદ્યઃ પ્રકીર્તિતઃ

જનકઃ સર્વરોગાણાં દુર્વારો દારુણો જ્વરઃ ॥
શિવભક્તશ્ચ યોગી ચ નિષ્ઠુરો વિકૃતાકૃતિઃ

ભીમસ્ત્રિપાદસ્ત્રિશિરાઃ ષડ્ભુજો નવલોચનઃ ॥
ભસ્મપ્રહરણો રૌદ્રઃ કાલાન્તકયમોપમઃ

મન્દાગ્નિસ્તસ્ય જનકો મન્દાગ્નેર્જનકાસ્ત્રયઃ ॥
પિત્તશ્લેષ્મસમીરાશ્ચ પ્રાણિનાં દુઃખદાયકાઃ

વાયુજઃ પિત્તજશ્ચૈવ શ્લેષ્મજશ્ચ તથૈવ ચ ॥
જ્વરભેદાશ્ચ ત્રિવિધાશ્ચતુર્થશ્ચ ત્રિદોષજઃ

પાણ્ડુશ્ચ કામલઃ કુષ્ઠઃ શોથઃ પ્લીહા ચ શૂલકઃ ॥
જ્વરાતિસારગ્રહણીકાસવ્રણહલીમકાઃ

મૂત્રકૃચ્છ્રશ્ચ ગુલ્મશ્ચ રક્તદોષવિકારજઃ ॥
વિષમેહશ્ચ કબ્જશ્ચ ગોદશ્ચ ગલગણ્ડકઃ

ભ્રમરી સન્નિપાતશ્ચ વિષૂચી દારુણી સતિ ॥
એષાં ભેદપ્રભેદેન ચતુઃષષ્ટી રુજઃ સ્મૃતાઃ

મૃત્યુકન્યાસુતાશ્ચૈતે જરા તસ્યાશ્ચ કન્યકા ॥
જરા ચ ભ્રાતૃભિઃ સાર્દ્ધં શશ્વદ્ ભ્રમતિ ભૂતલમ્

એતે ચોપાયવેત્તારં ન ગચ્છન્તિ ચ સંયતમ્॥
પલાયન્તે ચ તં દૃષ્ટ્વા વૈનતેયમિવોરગાઃ

ચક્ષુર્જલં ચ વ્યાયામઃ પાદાધસ્તૈલમર્દનમ્ ॥
કર્ણયોર્મૂર્ધ્નિ તૈલં ચ જરાવ્યાધિવિનાશનમ્

વસન્તે ભ્રમણં વહ્નિસેવાં સ્વલ્પાં કરોતિ યઃ ॥
બાલાં ચ સેવતે કાલે જરા તં નોપગચ્છતિ

ખાતશીતોદકસ્નાયી સેવતે ચન્દનદ્રવમ્
નોપયાતિ જરા તં ચ નિદાઘેઽનિલસેવકમ્

પ્રાવૃષ્યુષ્ણોદકસ્નાયી ઘનતોયં ન સેવતે ॥
સમયે ચ સમાહારી જરા તં નોપગચ્છતિ

શરદ્રૌદ્રં ન ગૃહ્ણાતિ ભ્રમણં તત્ર વર્જયેત્ ॥
ખાતસ્નાયી સમાહારી જરા તં નોપગચ્છતિ

ખાતસ્નાયી ચ હેમન્તે કાલે વહ્નિં ચ સેવતે ॥
ભુઙ્ક્તે નવાન્નમુષ્ણં ચ જરા તં નોપગચ્છતિ

શિશિરેંઽશુકવહ્નિં ચ નવોષ્ણાન્નં ચ સેવતે ॥
યશ્ચ વોષ્ણોદકસ્નાયી જરા તં નોપગચ્છતિ

સદ્યોમાંસં નવાન્નં ચ બાલાસ્ત્રીક્ષીરભોજનમ્॥
ઘૃતં ચ સેવતે યો હિ જરા તં નોપગચ્છતિ

ભુઙ્ક્તે સદન્નં ક્ષુત્કાલે તૃષ્ણાયાં પીયતે જલમ્ ॥
નિત્યં ભુઙ્ક્તે ચ તામ્બૂલં જરા તં નોપગચ્છતિ

દધિ હૈયઙ્ગવીનં ચ નવનીતં તથા ગુડમ્ ॥
નિત્યં ભુઙ્ક્તે સંયમી યો જરા તં નોપગચ્છતિ

શુષ્કમાંસં સ્ત્રિયં વૃદ્ધાં બાલાર્કં તરુણં દધિ ॥
સંસેવન્તે જરા યાતિ પ્રહૃષ્ટા ભ્રાતૃભિઃ સહ

રાત્રૌ યે દધિ સેવન્તે પુંશ્ચલીશ્ચ રજસ્વલાઃ ॥
તાનુપૈતિ જરા હૃષ્ટા ભ્રાતૃભિઃ સહ સુન્દરિ

રજસ્વલા ચ કુલટા ચાવીરા જારદૂતિકા ॥
શૂદ્રયાજકપત્ની યા ઋતુહીના ચ યા સતિ

યો હિ તાસામન્નભોજી બ્રહ્મહત્યાં લભેત્તુ સઃ ॥
તેન પાપેન સાર્દ્ધં સા જરા તમુપગચ્છતિ

પાપાનાં વ્યાધિભિઃ સાર્દ્ધં મિત્રતા સન્તતં ધ્રુવમ્ ॥
પાપં વ્યાધિજરાબીજં વિઘ્નબીજં ચ નિશ્ચિતમ્

પાપેન જાયતે વ્યાધિઃ પાપેન જાયતે જરા ॥
પાપેન જાયતે દૈન્યં દુઃખં શોકો ભયઙ્કરઃ

તસ્માત્પાપં મહાવૈરં દોષબીજમમઙ્ગલમ્ ॥
ભારતે સતતં સન્તો નાચરન્તિ ભયાતુરાઃ

સ્વધર્માચારયુક્તં ચ દીક્ષિતં હરિસેવકમ્ ॥
ગુરુદેવાતિથીનાં ચ ભક્તં સક્તં તપઃસુ ચ

વ્રતોપવાસયુક્તં ચ સદા તીર્થનિષેવકમ્ ॥
રોગા દ્રવન્તિ તં દૃષ્ટ્વા વૈનતેયમિવોરગાઃ

એતાઞ્જરા ન સેવેત વ્યાધિસંઘશ્ચ દુર્જયઃ ॥
સર્વં બોધ્યમસમયે કાલે સર્વં ગ્રસિષ્યતિ

જ્વરસ્ય સર્વરોગાણાં જનકઃ કથિતઃ સતિ ॥
પિત્તશ્લેષ્મસમીરાશ્ચ જ્વરસ્ય જનકાસ્ત્રયઃ

એતે યથા સં ચરન્તિ સ્વયં યાન્તિ ચ દેહિષુ ॥
તમેવ વિવિધોપાયં સાધ્વિ મત્તો નિશામય

ક્ષુધિ જાજ્વલ્યમાનાયામાહારાભાવ એવ ચ ॥
પ્રાણિનાં જાયતે પિત્તં ચક્રે ચ મણિપૂરકે

તાલબિલ્વફલં ભુક્ત્વા જલપાનં ચ તત્ક્ષણમ્ ॥
તદેવ તુ ભવેત્પિત્તં સદ્યઃ પ્રાણહરં પરમ્

તપ્તોદકં ચ શિરસિ ભાદ્રે તિક્તં વિશેષતઃ ॥
દૈવગ્રસ્તશ્ચ યો ભુઙ્ક્તે પિત્તં તસ્ય પ્રજાયતે

સશર્કરં ચ ધાન્યાકં પિષ્ટં શીતોદકાન્વિતમ્ ॥
ચણકં સર્વગવ્યં ચ દધિતક્રવિવર્જિતમ્

બિલ્વતાલફલં પક્વં સર્વમૈક્ષવમેવ ચ ॥
આર્દ્રકં મુદ્ગયૂષં ચ તિલપિષ્ટં સશર્કરમ્

પિત્તક્ષયકરં સદ્યો બલપુષ્ટિપ્રદં પરમ્ ॥
પિત્તનાશં ચ તદ્બીજમુક્તમન્યન્નિબોધ મે

ભોજનાનન્તરં સ્નાનં જલપાનં વિના તૃષા ॥
તિલતૈલં સ્નિગ્ધતૈલં સ્નિગ્ધમામલકીદ્રવમ્

પર્ય્યુષિતાન્નં ચ તક્રં ચ પક્વં રમ્ભાફલં દધિ ॥
મેઘામ્બુ શર્કરાતોયં સુસ્નિગ્ધજલસેવનમ્

નારિકેલોદકં રૂક્ષસ્નાનં પર્યુષિતે જલે ॥
તરુગુંજાપક્વફલં સુપક્વં કર્ક્કટીફલમ્

ખાતસ્નાનં ચ વર્ષાસુ મૂલકં શ્લેષ્મકારકમ્ ॥
બ્રહ્મરન્ધ્રે ચ તજ્જન્મ મહદ્વીર્ય્ય વિનાશનમ્

વહ્નિસ્વેદં ભ્રષ્ટભઙ્ગં પક્વતૈલવિશેષકમ્ ॥
ભ્રમણં શુષ્કભક્ષં ચ શુષ્કપક્વહરીતકી

પિણ્ડારકમપક્વં ચ રમ્ભા ફલમપક્વકમ્ ॥
વેસવારઃ સિન્ધુવાર અનાહારમપાનકમ્

સઘૃતં રોચનાચૂર્ણં સઘૃતં શુષ્કશર્કરમ્ ॥
મરીચં પિપ્પલં શુષ્કમાર્દ્રકં જીવકં મધુ

દ્રવ્યાણ્યેતાનિ ગાન્ધર્વિ સદ્યઃ શ્લેષ્મહરાણિ ચ ॥
બલપુષ્ટિકરાણ્યેવ વાયુબીજં નિશામય

ભોજનાનન્તરં સદ્યો ગમનં ધાવનં તથા ॥
છેદનં વહ્નિતાપશ્ચ શશ્વદ્ભ્રમણમૈથુનમ્

વૃદ્ધસ્ત્રીગમનં ચૈવ મનઃસન્તાપ એવ ચ ॥
અતિરૂક્ષમનાહારં યુદ્ધં કલહમેવ ચ

કટુ વાક્યં ભયં શોકઃ કેવલં વાયુકારણમ્ ॥
આજ્ઞાખ્યચક્રે તજન્મ નિશામય તદૌષધમ્

પક્વં રમ્ભાફલં ચૈવ સબીજં શર્કરોદકમ્ ॥
નારિકેલોદકં ચૈવ સદ્યસ્તક્રં સુપિષ્ટકમ્

માહિષં દધિ મિષ્ટં ચ કેવલં વા સશર્કરમ્ ॥
સદ્યઃ પર્ય્યુષિતાન્નં ચ સૌવીરં શીતલોદકમ્

પક્વતૈલવિશેષં ચ તિલતૈલં ચ કેવલમ્ ॥
લાંગલીતાલખર્જૂરમુષ્ણમામલકીદ્રવમ્

શીતલોષ્ણોદકસ્નાનં સુસ્નિગ્ધચન્દનદ્રવમ્ ॥
સ્નિગ્ધપદ્મપત્રતલ્પં સુસ્નિગ્ધવ્યજનાનિ ચ

એતત્તે કથિતં વત્સે સદ્યોવાયુપ્રણાશનમ્ ॥
વાયવસ્ત્રિવિધાઃ પુંસાં ક્લેશસન્તાપકામજાઃ

વ્યાધિસંઘશ્ચ કથિતસ્તન્ત્રાણિ વિવિધાનિ ચ ॥
તાનિ વ્યાધિપ્રણાશાય કૃતાનિ સદ્ભિરેવ ચ

તન્ત્રાણ્યેતાનિ સર્વાણિ વ્યાધિક્ષયકરાણિ ચ ॥
રસાયનાદયો યેષુ ચોપાયાશ્ચ સુદુર્લભાઃ

ન શક્તઃ કથિતું સાધ્વિ યથાર્થં વત્સરેણ ચ ॥
તેષાં ચ સર્વતન્ત્રાણાં કૃતાનાં ચ વિચક્ષણૈઃ

કેન રોગેણ ત્વત્કાન્તો મૃતઃ કથય શોભને ॥
તદુપાયં કરિષ્યામિ યેન જીવેદયં સતિ

સૌતિરુવાચ ॥
બ્રાહ્મણસ્ય વચઃ શ્રુત્વા કન્યા ચિત્રરથસ્ય ચ ॥
કથાં કથિતુમારેભે સા ગાન્ધર્વી પ્રહર્ષિતા

માલાવત્યુવાચ ॥
યોગેન પ્રાણાંસ્તત્યાજ બ્રહ્મણઃ શાપહેતુના ॥
સભાયાં લજ્જિતઃ કાન્તો મમ વિપ્ર નિશામય

સર્વં શ્રુતમપૂર્વં ચ શુભાખ્યાનં મનોહરમ્ ॥
ભવેદ્ભવે કુતઃ કેષાં મહલ્લભ્યં વિપદ્વિના

અધુના મત્પ્રાણકાન્તં દેહિ દેહિ વિચક્ષણ ॥
નત્વા વઃ સ્વામિના સાર્દ્ધં યાસ્યામિ સ્વગૃહં પ્રતિ

માલાવતીવચઃ શ્રુત્વા વિપ્રરૂપી જનાર્દનઃ ॥
સભાં જગામ દેવાનાં શીઘ્રં વિપ્રસ્તદન્તિકાત્

ઇતિ શ્રીબ્રહ્મવૈવર્તે મહાપુ૦ સૌતિશૌ૦ બ્રહ્મખણ્ડે માલાવતીવિષ્ણુસંવાદે ચિકિત્સાપ્રણયને ષોડશોઽધ્યાયઃ