બ્રહ્મસૂત્ર2 · અધ્યાય 4.1

યજ્ઞાદ્યુપકૃતવિદ્યાસાધનશ્રવણાદિવીર્યવિશેષાત્કિલ તત્ફલે વિદ્યાયામૈહિકામુષ્મિકત્વલક્ષણ ઉત્કર્ષો દર્શિતઃ ।
તથા ચ યથા સાધનોત્કર્ષનિકર્ષાભ્યાં તત્ફલસ્ય વિદ્યાયા ઉત્કર્ષનિકર્ષાવેવં વિદ્યાફલસ્યાપિ મુક્તેરુત્કર્ષનિકર્ષૌ સંભાવ્યેતે ।
નચ મુક્તાવૈહિકામુષ્મિકત્વલક્ષણો વિશેષ ઉપપદ્યતે બ્રહ્મોપાસનાપરિપાકલબ્ધજન્મનિ વિદ્યાયાં જીવતો મુક્તેરવશ્યંભાવનિયમાત્સત્યપ્યારબ્ધવિપાકકર્માપ્રક્ષયે ।
તસ્માન્મુક્તાવેવ રૂપતો નિકર્ષોત્કર્ષૌ સ્યાતામ્ ।
અપિચ સગુણાનાં વિદ્યાનામુત્કર્ષનિકર્ષાભ્યાં તત્ફલાનામુત્કર્ષનિકર્ષૌ દૃષ્ટાવિતિ મુક્તેરપિ વિદ્યાફલત્વાદ્રૂપતશ્ચોત્કર્ષનિકર્ષૌ સ્યાતામિતિ પ્રાપત ઉચ્યતે-ન મુક્તેસ્તત્ર તત્રૈકરૂપ્યશ્રુતેરુપપત્તેશ્ચ ।
સાધ્યં હિ સાધનવિશેશષાદ્વિશેષવદ્ભવતિ ।
નચ મુક્તિર્બ્રહ્મણો નિત્યસ્વરૂપાવસ્થાનલક્ષણા નિત્યા સતી સાધ્યા ભવિતુમર્હતિ ।
નચ સવાસનનિઃશેષક્લેશકર્માશયપ્રક્ષયો વિદ્યાજન્મ {fન્ 1-વિરોધિકાર્યોદય એવ પૂર્વપ્રધ્વસં ઇતિ મતમાશ્રિત્ય ક્લેશાદિક્ષયો વિદ્યાજન્મેતિ સામાનાધિકરણ્યમ્ ।}
વિશેષવાન્, યેન તદ્વિશેષાન્મોક્ષો વિશેષવાન્ભવેત્ ।
નચ સાવશેષઃ ક્લેશાદિપ્રક્ષયો મોક્ષાય કલ્પતે ।
નચ ચિરાચિરોત્પાદાનુત્પાદાવન્તરેણ વિદ્યાયામપિ રૂપતો ભેદઃ કશ્ચિદુપલક્ષ્યતે તસ્યા અપ્યેકરૂપત્વેન શ્રુતેઃ ।
સગુણાયાસ્તુ વિદ્યાયાસ્તત્તદ્ગુણાવાપોદ્ધામાભ્યાં તત્કાર્યસ્ય ફલસ્યોત્કર્ષનિકર્ષૌ યુજ્યેતે ।
ન ચાત્ર વિદ્યાત્વં સામાન્યતો દૃષ્ટં ભવતિ ।
આગમતત્પ્રભવયુક્તિબાધિતત્વેન કાલાત્યયાપદિષ્ટત્વાત્ ।
તસ્માત્તસ્યા મુક્ત્યવસ્થાયા ઐકરૂપ્યાવધૃતેર્મુક્તિલક્ષણસ્ય ફલસ્યાવિશેષો યુક્ત ઇતિ ॥52॥
ઇતિ શ્રીવાચસ્પતિમિશ્રવિરચિતે શારીરકભગવત્પાદભાષ્યવિભાગે ભામત્યાં તૃતીયાધ્યાયસ્ય ચતુર્થઃ પાદઃ ॥
॥ ઇતિ તૃતીયાધ્યાયસ્ય નિર્ગુણવિદ્યાયા અન્તરઙ્ગસાધનવિચારાખ્યશ્ચતુર્થઃ પાદઃ ॥
અથ ચતુર્થો ઽધ્યાયઃ
નાભ્યર્થ્યા ઇહ સન્તઃ સ્વયં પ્રવૃત્તા ન ચેતરે શક્યાઃ ।
મત્સરપિત્તનિબન્ધનમચિકિત્સ્યમરોચકં યેષામ્ ॥1॥
શઙ્કે સંપ્રતિ નિર્વિશઙ્કમધુના સ્વરાજ્યસૌખ્યં વહન્નેન્દ્રઃ સાન્દ્રતપઃસ્થિતેષુ કથમપ્યુદ્વેગમભ્યેષ્યતિ ।
યદ્વાચસ્પતિમિશ્રનિર્મિતમિતવ્યાખ્યાનમાત્રસ્ફુટદ્વેદાન્તાર્થવિવેકવઞ્ચિદભવાઃ સ્વર્ગે ઽપ્યમી નિઃસ્પૃહાઃ ॥2॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_4,1.1.1
આવૃત્તિર્ અસકૃદુપદેશાત્

સાધનાનુષ્ઠાનપૂર્વકત્વાત્ફલસિદ્ધેર્વિષયક્રમેણ વિષયિણોરપિ તદ્વિચારયોઃ ક્રમમાહ-- તૃતીયે ઽધ્યાય ઇતિ ।
મુક્તિલક્ષણસ્ય ફલસ્યાત્યન્તપરોક્ષત્વાત્તદર્થાનિ દર્શનશ્રવણમનનનિદિધ્યાસનાનિ ચોદ્યમાનાન્યદૃષ્ટાર્થાનીતિ યાવદ્વિધાનમનુષ્ઠેયાનિ ન તુ તતો ઽધિકમાવર્તનીયાનિ પ્રમાણાભાવાત્ ।
યત્ર પુનઃ સકૃદુપદેશ ઉપાસીતેત્યાદિષુ તત્ર સકૃદેવ પ્રયોગઃ પ્રયાજાદિવદિતિ પ્રાપ્ત ઉચ્યતે ।
યદ્યપિ મુક્તિરદૃષ્ટચરી તથાપિ સવાસનાવિદ્યોચ્છેદેનાત્મનઃ સ્વરૂપાવસ્થાનલક્ષણાયાસ્તસ્યાઃ શ્રુતિસિદ્ધત્વાદવિદ્યાયાશ્ચ વિદ્યોત્પાદવિરોધિતયા વિદ્યોત્પાદેન સમુચ્છેદસ્યાહિવિભ્રમસ્યેવ રજ્જુતત્વસાક્ષાત્કારેણ સમુચ્છેદસ્યોપપત્તિસિદ્ધત્વાદન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં ચ શ્રવણમનનનિદિધ્યાસનાભ્યાસસ્યૈવ સ્વગોચરસાક્ષાત્કારફલત્વેન લોકસિદ્ધત્વાસકલદુઃખવિનિર્મુક્તૈકચૈતન્યાત્મકો ઽહમિત્યપરોક્ષરૂપાનુભવસ્યાપિ શ્રવણાદ્યભ્યાસસાધનત્વેનાનુમાનાત્તદર્થાનિ શ્રવણાદીનિ દૃષ્ટાર્થાનિ ભવન્તિ ।
ન ચ દૃષ્ટાર્થત્વે સત્યદૃષ્ટાર્થત્વં યુક્તમ્ ।
ન ચૈતાન્યનાવૃત્તાનિ સત્કારદીર્ઘકાલનૈરન્તર્યેણ સાક્ષાત્કારવતે તાદૃશાનુભવાય કલ્પન્તે ।
ન ચાત્રાસાક્ષાત્કારવદ્વિજ્ઞાનં સાક્ષાત્કારવતીમવિદ્યામુચ્છેત્તુમર્હતિ ।
ન ખલુ પિત્તોપહૃતેન્દ્રિયસ્ય ગુડે તિક્તતાસાક્ષાત્કારો ઽન્તરેણમાધુર્યસાક્ષાત્કારં સહસ્રેણાપ્યુપપત્તિભિર્નિવર્તિતુમર્હતિ ।
અતદ્વતો નરાન્તરવચાંસિવોપપત્તિસહસ્રાણિ વા પરામૃશતો ઽપિ થૂત્કૃત્ય ગુડત્યાગાત્ ।
તદેવં દૃષ્ટાર્થત્વદ્ધ્યાનોપાસનયોશ્ચાન્તનીર્તાવૃત્તિકત્વેન લોકતઃ પ્રતીતેરાવૃત્તિરેવેતિ સિદ્ધમ્ ॥1॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_4,1.1.2
લિઙ્ગાચ્ ચ

અધિકરણાર્થમુક્ત્વા નિરુપાધિબ્રહ્મવિષયત્વમસ્યાક્ષિપતિ-- અત્રાહ ભવતુ નામેતિ ।
સાધ્યે હ્યનુભવે પ્રત્યયાવૃત્તિરર્થવતી નાસાધ્યે ।
નહિ બ્રહ્માનુભવો બ્રહ્મસાક્ષાત્કારો નિત્યશુદ્ધસ્વભાવાદ્બ્રહ્મણો ઽતિરિચ્યતે ।
તથાચ નિત્યસ્ય બ્રહ્મણઃ સ્વભાવો નિત્ય એવેતિ કૃતમત્ર પ્રત્યયાવૃત્યા ।
તદિદમુક્તમ્--- આત્મભૂતમિતિ ।
આક્ષેપ્તારં પ્રતિશઙ્કતે ---સકૃચ્છ્રુતાવિતિ ।
અયમભિસંધિઃ--ન ચ બ્રહ્માત્મભૂતસ્તત્સાક્ષાત્કારો ઽવિદ્યામુચ્છિનન્તિ તયા સહાનુવૃત્તેરવિરોધાત્ ।
વિરોધે વા તસ્ય નિત્યત્વાન્નાવિદ્યોદીયેત કુત એવ તુ તેન સહાનુવર્તેત ।
તસ્માત્તન્નિવૃત્તયે આગન્તુકસ્તત્સાક્ષાત્કાર એષિતવ્યઃ ।
તથાચ પ્રત્યયાનુવૃત્તિરર્થવતી ।
આક્ષેપ્તા સર્વપૂર્વોક્તાક્ષેપેણ પ્રત્યવતિષ્ઠતે ---ન આવૃત્તાવપીતિ ।
ન ખલુ જ્યોતિષ્ટોમવાક્યાર્થપ્રત્યયઃ શતશો ઽપ્યાવર્તમાનઃ સાક્ષાત્કારપ્રમાણં સ્વવિષયે જનયતિ ।
ઉત્પન્નસ્યાપિ તાદૃશો દૃષ્ટવ્યભિચારત્વેન પ્રાતિભત્વાત્ ।
બ્રહ્માત્મત્વપ્રતીતિં બ્રહ્મત્મસાક્ષાત્કારમ્ ।
પુનઃ શઙ્કતે-- ન કેવલં વાક્યમિતિ ।
આક્ષેપ્તાદૂષયતિ ---તથાપ્યાવૃત્યાનર્થક્યમિતિ ।
વાક્યં ચેદ્યુક્ત્યપેક્ષં સાક્ષાત્કારાય પ્રભવતિ તથા સતિ કૃતમાવૃત્યા ।
સકૃત્પ્રવૃત્તસ્યૈવ તસ્ય સોપપત્તિકસ્ય યાવત્કર્તવ્યકરણાદિતિ ।
પુનઃ શઙ્કતે ---અથાપિ સ્યાદિતિ ।
ન યુક્તિવાક્યે સાક્ષાત્કારફલે પ્રત્યક્ષસ્યૈવ પ્રમાણસ્ય તત્ફલત્વાત્ ।
તે તુ પરોક્ષાર્થાવગાહિની સામાન્યમાત્રમભિનિવિશતે નતુ વિશેષં સાક્ષાત્કુરુત ઇતિ તદ્વિશેષસાક્ષાત્કારાયાવૃત્તિરુપાસ્યતે ।
સા હિ સત્કારદીર્ઘકાલનૈરન્તર્યસેવિતા સતી દૃઢભૂમિર્વિશેષસાક્ષાત્કારાય પ્રભવતિ કામિનીભાવનેવ સ્ત્રૈણસ્ય પુંસ ઇતિ ।
આક્ષેપ્તાહ --ન ।
અસકૃદપીતિ ।
સ ખલ્વયં સાક્ષાત્કારઃ શાસ્ત્ર યુક્તિયોનિર્વા સ્યાદ્ભાવનામાત્રયોનિર્વા ।
ન તાવત્પરોક્ષાભાસવિજ્ઞાનફલે શાસ્ત્રયુક્તી સાક્ષાત્કારલક્ષણં પ્રત્યક્ષપ્રમાણફલં પ્રસોતુમર્હતઃ ।
ન ખલુ કુટજબીજાદ્વટાઙ્કુરો જાયતે ।
નચ ભાવનાપ્રકર્ષપર્યન્તજમપરોક્ષાવભાસમપિ જ્ઞાનં પ્રમાણં વ્યભિચારાદિત્યુક્તમ્ ।
આક્ષેપ્તા સ્વપક્ષમુપસંહરતિ-- તસ્માદ્યદીતિ ।
આક્ષેપ્તાક્ષેપાન્તરમાહ ---નચ સકૃત્પ્રવૃત્તે ઇતિ ।
કશ્ચિત્ખલુ શુદ્ધસત્વોગર્ભસ્થ ઇવ વામદેવઃ શ્રુત્વા ચ મત્વા ચ ક્ષણમવધાય જીવાત્મનો બ્રહ્માત્મતમનુભવતિ ।
તતો ઽપ્યાવૃત્તિરનર્થિકેતિ ।
અતશ્ચાવૃત્તિરનર્થિકા યન્નિરંશસ્ય ગ્રહણમદ્ગ્રહણં વા ન તુ વ્યક્તાવ્યક્તત્વે સામાન્યવશેષવત્પદ્મરાગાદિવદિત્યત આહ --અપિ ચાનેકાંશેતિ ।
સમાધત્તે-- અત્રોચ્યતે--ભવેદાવૃત્યાનર્થક્યમિતિ ।
અયમભિસન્ધિઃ---સત્યં ન બ્રહ્મસાક્ષાત્કારઃ સાક્ષાદાગમયુક્તિફલમપિ તુ યુક્ત્યાગમાર્થજ્ઞાનાહિતસંસ્કારસચિવં ચિત્તમેવ બ્રહ્મણિ સાક્ષાત્કારવર્તીં બુદ્ધિવૃત્તિં સમાધત્તે ।
સા ચ નાનુમાનિતવહ્નિસાક્ષાત્કારવત્પ્રાતિભત્વેનાપ્રમાણં તદાનીં વહ્નિસ્વલક્ષણસ્યપરોક્ષત્વાત્સદાતનં તુ બ્રહ્મસ્વરૂપસ્યોપાધિરૂપિતસ્ય જીવસ્યાપરોક્ષત્વમ્ ।
નહિ શુદ્ધબુદ્ધત્વાદયો વસ્તુતસ્તતો ઽતિરિચ્યન્તે ।
જીવ એવ તુ તત્તદુપાધિરહિતઃ શુદ્ધાદિસ્વભાવો બ્રહ્મેતિ ગમ્યતે ।
નચ તત્તદુપાધિવિરહો ઽપિ તતો ઽતિરિચ્યતે ।
તસ્માદ્યથા ગાન્ધર્વશાસ્ત્રાર્થજ્ઞાનાભ્યાસાહિતસંસ્કારઃ સચિવેન શ્રોત્રેણ ષડ્જાદિસ્વરગ્રામમૂર્ચ્છનામેદમધ્યક્ષેણેક્ષતે એવં વેદાન્તાર્થજ્ઞાનાહિતસંસ્કારો જીવસ્ય બ્રહ્મસ્વભાવમન્તઃકરણેનેતિ ।
યસ્તત્ત્વમસીતિ સકૃદુક્તમેવેતિ ।
શ્રુત્વા મત્વા ક્ષણમવધાય પ્રાગ્ભવીયાભ્યાસજાતસંસ્કારાદિત્યર્થઃ ।
યસ્તુ ન શક્નોતીતિ ।
પ્રાગ્ભવીયબ્રહ્માભ્યાસરહિત ઇત્યર્થઃ ।
નહિ દૃષ્ટો ઽનુપપન્નં નામેતિ ।
યત્ર પરોક્ષપ્રતિભાસિનિ વાક્યાર્થે ઽપિ વ્યક્તાવ્યક્તત્વતારતમ્યં તત્ર મનનોત્તરકાલમાધ્યાસનાભ્યાસનિકર્ષપ્રકર્ષક્રમજન્મનિ પ્રત્યયપ્રવાહે સાક્ષાત્કારાવધૌ વ્યક્તિતારતમ્યં પ્રતિ કૈવ કથેતિ ભાવઃ ।
તદેવં વાક્યમાત્રસ્યાર્થે ઽપિ ન દ્રાગિત્યેવ પ્રત્યય ઇત્યુક્તમ્ ।
તત્ત્વમસીતિ તુ વાક્યમત્યન્તદુર્ગ્રહપદાર્થં ન પદાર્થજ્ઞાનપૂર્વકે સ્વાર્થે જ્ઞાને દ્રાગિત્યેવ પ્રવર્તતે ।
કિન્તુ વિલમ્બિતતમપદાર્થજ્ઞાનમતિવિલમ્બેનેત્યાહ ---અપિચ તત્વમસીત્યેતદ્વાક્યં ત્વંપદાર્થસ્યેતિ ।
સ્યાદેતત્ પદાર્થસંસર્ગાત્મા વાક્યાર્થઃ પદાર્થજ્ઞાનક્રમેણ તદધીનનિરૂપણીયતયા ક્રમવત્પ્રતીતિર્યુજ્યતે ।
બ્રહ્મ તુ નિરંશત્વેનાસસૃષ્ટનાનાત્વપદાર્થકમિતિ કસ્યાનુક્રમેમ ક્રમવતી પ્રતીતિરિતિ સકૃદેવ તદ્ગૃહ્યેત ન વા ગૃહ્યતેત્યુક્તમિત્યત આહ ---યદ્યપિ ચ પ્રતિપત્તવ્ય આત્મા નિરંશ ઇતિ ।
નિરંશો ઽપ્યહમપરોક્ષો ઽપ્યાત્મા તત્તદ્દેહાદ્યારોપવ્યુદાસાભ્યામંશવાનિવાત્યન્તપરોક્ષ ઇવ ।
તતશ્ચ વાક્યાર્થતયા ક્રમવત્પ્રત્યય ઉપપદ્યતે ।
તત્કિંમિયમેવ વાક્યજનિતા પ્રતીતિરાત્મનિ તથાચ ન સાક્ષાત્પ્રતીતિરાત્મન્યનાગતફલત્વાદસ્ય ઇત્યત આહ ---તત્તુ પૂર્વરૂપમેવાત્મપ્રતિપત્તેઃ સાક્ષાત્કારવત્યાઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ---વાક્યાર્થશ્રવણમનનોત્તરકાલા વિશેષણત્રયવતી ભાવના બ્રહ્મ સાક્ષાત્કારાય કલ્પત ઇતિ વાક્યાર્થપ્રતીતિઃ સાક્ષાત્કારસ્ય પૂર્વરૂપમિતિ ।
શઙ્કતે --સત્યમેવમિતિ ।
સમારોપ હિ તત્વપ્રત્યયેનાપોદ્યતે ન તત્વપ્રત્યયઃ ।
દુઃખિત્વાદિપ્રત્યયશ્ચાત્મનિ સર્વેષાં સર્વદોત્પદ્યત ઇત્યબાધિતત્વાત્સમીચીન ઇતિ બલવાન્ન શક્યો ઽપનેતુમિત્યર્થઃ ।
નિરાકરોતિ ---ન ।
દેહાદ્યભિમાનવદિતિ ।
નહિ સર્વેષાં સર્વદોત્પદ્યત ઇત્યેતાવતા તાત્વિકત્વમ્ ।
દેહાત્માભિમાનસ્યાપિ સત્યત્વપ્રસઙ્ગાત્સો ઽપિ સર્વેષાં સર્વદોત્પદ્યતે ।
ઉક્તં ચાસ્ય તત્ર તત્રોપપત્યા બાધનમેવં દુઃખિત્વાદ્યભિમાનો ઽપિ તથા ।
નહિ નિત્યશુદ્ધબુદ્ધસ્વભાવસ્યાત્મના ઉપજનાપાયધર્માણો દુઃખશોકાદય આત્માનો ભવિતુમર્હન્તિ ।
નાપિ ધર્માઃ તેષાં તતો ઽત્યન્તભિન્નાનાં તદ્ધર્મત્વાનુપપત્તેઃ, નહિ ગૌરશ્વસ્ય ધર્મઃ સંબન્ધસ્યાપિ વ્યતિરેકાવ્યતિરેકાભ્યાં સંબન્ધાસંબન્ધાભ્યાં ચ વિચારાસહત્વાત્ ।
ભેદાભેદયોશ્ચ પરસ્પરવિરોદેનૈકત્રાસંભવત્વાત્ ।
ઇતિ સર્વમેતદુપપાદિતં દ્વિતીયાધ્યાયે ।
તદિદમુક્તં ---દેહાદિવદેવ ચૈતન્યાદ્બહિરુપલભ્યમાનત્વાદિતિ ।
ઇતશ્ચ દુઃખિત્વાદીનાં ન તાદાત્મ્યમિત્યાહ ----સુષુપ્તાદિષુ ચેતિ ।
સ્યાદેતત્ ।
કસ્માદનુભવાર્થ એવાવૃત્યભ્યુપગમો યાવતા દ્રષ્ટવ્યઃ શ્રોતવ્ય ઇત્યાદિભિસ્તત્વમસિવાક્યવિષયાદન્યવિષયૈવાવૃત્તિર્વિધાસ્યત ઇત્યત આહ ---તત્રાપિ ન તત્વમસિવાક્યાર્થાદિતિ ।
આત્મા વા અરે દ્રષ્ટવ્ય ઇત્યાદ્યાત્મવિષયં દર્શનં વિધીયતે ।
ન ચ તત્ત્વમસીવાક્યવિષયાદન્યદાત્મદર્શનમામ્નાતં યેનોપક્રમ્યતે યેન ચોપસંહ્રિયતે સ વાક્યાર્થઃ ।
સદેવ સોમ્યેદમિતિ ચોપક્રમ્ય તત્ત્વમસીત્યુપસંહૃત ઇતિ સ એવ વાક્યાર્થઃ ।
તદિતઃ પ્રાચ્યાવ્યાવૃત્તિમન્યત્ર વિદધાનઃ પ્રધાનમઙ્ગેન વિહન્તિ ।
વરો હિ કર્મણાભિપ્રેયમાણત્વાત્સંપ્રદાનં પ્રધાનમ્ ।
તમુદ્વાહેન કર્મણાઙ્ગેન ન વિઘ્નન્તીતિ ।

નનુ વિધિપ્રધાનત્વાદ્વાક્યસ્ય ન ભૂતાર્થપ્રધાનત્વં ભૂતસ્ત્વર્થસ્તદઙ્ગતયા પ્રત્યાય્યતે ।
યથાહુઃ ઽચોદના હિ ભૂતં ભવન્તમ્ઽઇત્યાદિ શાબરં વાક્યં વ્યાચક્ષાણાઃ--ઽકાર્યમર્થમવગમયન્તી ચોદના તચ્છેષતયા ભૂતાદિકમવગમયતિઽઇત્યાશઙ્ક્યાહ--- નિયુક્તસ્ય ચાસ્મિન્નધિકૃતો ઽહમિતિ ।
યથા તાવદ્ભૂતાર્થપર્યવસિતા વેદાન્તા ન કાર્યવિધિનિષ્ટાસ્તથોપપાદિતં ઽતત્તુ સમન્વયાત્ઽ
ઇત્યત્ર ।
પ્રત્યુત વિધિનિષ્ઠત્વે મુક્તિવિરુદ્ધપ્રત્યોત્પાદાન્મુક્તિવિહન્તૃત્વમેવાસ્યેત્યભ્યુચ્ચયમાત્રમત્રોક્તમિતિ ॥2॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_4,1.2.3
આત્મેતિ તૂપગચ્છન્તિ ગ્રાહયન્તિ ચ

યદ્યપિ તત્વમસીત્યાદ્યાઃ શ્રુતયઃ સંસારિણઃ પરમાત્મભાવં પ્રતિપાદયન્તિ તથાપિ તયોરપહતપાપ્મત્વાનપહતપાપ્મત્વાદિલક્ષણવિરુદ્ધધર્મસંસગ્રેણ નાનત્વસ્ય વિનિશ્ચયાચ્છ્રુતેશ્ચ તત્વમસીત્યદ્યાયા ઽમનો બ્રહ્મ, ઽઆદિત્યો બ્રહ્મ,ઽઇત્યાદિવત્પ્રતીકોપદેશપરતયાપ્યુપપત્તેઃ પ્રતીકોપદેશ એવાયમ્ ।
નચ યથા સમારોપિતં સર્પત્વમનૂદ્ય રજ્જુત્વં પુરોવર્તિનો દ્રવ્યસ્યવિધીયત એવં પ્રકાશાત્મનો જીવભાવમનૂદ્ય પરમાત્મત્વં વિધીયત ઇતિ યુક્તમ્ ।
યુક્તં હિ પુરોવર્તિનિ દ્રવ્યે દ્રાઘીયસિ સામાન્યરૂપેણાલોચિતે વિશેષરૂપેણાગૃહીતે વિશેષાન્તરસમારોપણમ્ ।
ઇહ તુ પ્રકાશાત્મનો નિર્વિશેષસામાન્યસ્યાપરાધીનપ્રકાશસ્ય નાગૃહીતમસ્તિ કિઞ્ચિદ્રુપમિતિ કસ્ય વિશેષસ્યાગ્રહે કિં વિશેષાન્તરં સમારોપ્યતામ્ ।
તસ્માદ્બ્રહ્મણો જીવભાવારોપાસંભવાજ્જીવો જીવો બ્રહ્મ ચ હ્રહ્મેતિ તત્ત્વમસીતિ પ્રતીકોપદેશ એવેતિ પ્રાપ્તમ્ ।
એવં પ્રાપ્તે ઽભિધીયતે---શ્વેતકેતોરાત્મૈવ પરમેશ્વરઃપ્રતિપત્તવ્યો ન તુ શ્વેતકેતોર્વ્યતિરિક્તઃ પરમેશ્વરઃ ।
ભેદે હિ ગૌણત્વાપત્તિર્ન ચ મુખ્યસંભવે ગૌણત્વં યુક્તમ્ ।
અપિચ પ્રતીકોપદેશે સકૃદ્વચનં તુ પ્રતીયતે ભેદદર્શનનિન્દા ચ(?) ।
અભ્યાસે હિ ભૂયસ્ત્વમર્થસ્ય ભવતિ, નાલ્પત્વમતિદવીય એવોપચરિતત્વમ્ ।
તસ્માત્પૌર્વાપર્યલોચનયા શ્રુતેસ્તાવજ્જીવસ્ય પરમાત્મતા વાસ્તવીત્યેતત્પરતા લક્ષ્યતે ।
નચ માનાન્તરવીરોધાદત્રાપ્રામાણ્યં શ્રુતેઃ ।
નચ માનાન્તરવિરોધ ઇત્યાદિ તુ સર્વમુપાદિતં પ્રથમાધ્યાયે ।
નિરંશસ્યાપિ ચાનાદ્યનિર્વાચ્યાવિદ્યાતદ્વાસનાસમારોપિતવિવિધપ્રપઞ્ચાત્મનઃ સાંશસ્યેવ કસ્યચિદંશસ્યાગ્રહણાદ્વિભ્રમ ઇવ પરમાર્થસ્તુ ન વિભ્રમો નામ કશ્ચિન્ન ચ સંસારો નામ ।
કિન્તુ સર્વમેતત્સર્વાનુપપત્તિભાજનત્વેનાનિર્વચનીયમિતિ યુક્તમુત્પશ્યામઃ ।
તદનેનાભિસંધિનોક્તમ્---- યદ્યેવં પ્રતિબદ્ધો ઽસિ નાસ્તિ કસ્યચિદપ્રતિબોધ ઇતિ ।
અન્યે ઽપ્યાહુઃ---ઽયદ્યદ્વૈતે ન તોષો ઽસ્તિ મુક્ત એવાસિ સર્વદાઽઇતિ ।
અતિરેહિતાર્થમન્યદિતિ ॥3॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_4,1.3.4
ન પ્રતીકે ન હિ સઃ

યથા હિ શાસ્ત્રોક્તં શુદ્ધમુક્તસ્વભાવં બ્રહ્માત્મત્વેનૈવ જીવેનોપાસ્યતે ઽહં બ્રહ્માસ્મિ તત્ત્વમસિ શ્વેતકેતો ઇત્યાદિષુ ત્કસ્ય હેતોર્જીવાત્મનો બ્રહ્મરૂપેણ તાત્વિકત્વાદદ્વિતીયમિતિ શ્રુતેશ્ચ ।
જીવાત્માનશ્ચાવિદ્યાદર્પણા યથા બ્રહ્મપ્રતિબિમ્બકાસ્તથા યત્ર યત્ર મનો બ્રહ્માદિત્યો બ્રહ્મેત્યાદિષુ બ્રહ્મદૃષ્ટેરુપદેશસ્તત્ર સર્વત્રાહં મન ઇત્યાદિ દ્રષ્ટવ્યં બ્રહ્મણો મુખ્યમાત્મત્વમિતિ ।
ઉપપન્નં ચ મનઃપ્રભૃતીનાં બ્રહ્મવિકારત્વેન તાદાત્મ્યમ્ ।
ઘટશરાવોદઞ્ચનાદીનામિવ મૃદ્વિકારાણાં મૃદાત્મકત્વમ્ ।
તથાચ તાદૃશાનાં પ્રતીકોપદેશાનાં ક્વચિત્ કસ્યચિદ્વિકારસ્ય પ્રવિલયાવગમાદ્ભેદપ્રપઞ્ચપ્રવિલયપરત્વમેવેતિ પ્રાપ્ત ઉચ્યતે---ન તાવદહં બ્રહ્મેત્યાદિભિર્યથાહઙ્કારાસ્પદસ્ય બ્રહ્માત્મત્વમુપદિશ્યતે એવં મનો બ્રહ્મેત્યાદિભિરહઙ્કારાસ્પદત્વં મનઃપ્રભૃતીનાં, કિન્ત્વેષાં બ્રહ્મત્વેનોપાસ્યત્વમ્ ।
અહઙ્કારાસ્પદસ્ય બ્રહ્મતયા બ્રહ્મત્વેનોપાસનીયેષુ મનઃપ્રભૃતિષ્વપ્યહઙ્કારાસ્પદત્વેનોપાસનમિતિ ચેત્ ।
ન ।
એવમાદિષ્વહમિત્યશ્રવણાત્ ।
બ્રહ્માત્મતયા ત્વહઙ્કારાસ્પદત્વકલ્પને તત્પ્રતિબિમ્બસ્યેવ તદ્વિકારાન્તરસ્યાપ્યાકાશાદેર્મનઃપ્રભૃતિષૂપાસનપ્રસઙ્ગઃ ।
તસ્માદ્યસ્ય યન્માત્રાત્મતયોપાસનં વિહિતં તસ્ય તન્માત્રાત્મતયૈવ પ્રતિપત્તવ્યં ઽયાવદ્વચનં વાચનિકમ્ ઽઇતિ ન્યાયાત્ ।
નાધિકમધ્યાહર્તવ્યમતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
નચ સર્વસ્ય વાક્યજાતસ્ય પ્રપઞ્ચસ્ય વિલયઃ પ્રયોજનમ્ ।
તદર્થત્વે હિ મન ઇતિ પ્રતીકગ્રહણમનર્થકં વિશ્વમિતિ વાચ્યં યથા સર્વં ખલ્વિદં બ્રહ્મેતિ ।
નચ સર્વોપલક્ષણાર્થં મનોગ્રહણં યુક્તમ્ ।
મુખ્યાર્થસંભવે લક્ષણયા અયોગાત્ ।
આદિત્યો બ્રહ્મેત્યાદીનાં ચાનર્થક્યાપત્તેઃ ।
નહ્યુપાસકઃ પ્રતીકાનીતિ ।
અનુભવાદ્વા પ્રતીકાનાં મનઃપ્રભૃતીનામાત્મત્વેનાકલનં શ્રુતેર્વા, ન ત્વેતદુભયમસ્તીત્યર્થઃ ।
પ્રતીકાભાવપ્રસઙ્ગાદિતિ ।
નનુ યથાવચ્છિન્નસ્યાહઙ્કરાસ્પદસ્યાનવચ્છિન્નબ્રહ્માત્મતયા ભવત્યભાવ એવં પ્રતીકાનામપિ ભવિષ્યતીત્યત આહ--- સ્વરૂપોપમર્દે ચ નામાદીનામિતિ ।
ઇહ હિ પ્રતીકાન્યહઙ્કારાસ્પદત્વેનોપાસ્યતયા પ્રધાનત્વેન વિધિત્સિતાનિ ।
નતુ તત્વમસીત્યાદાવહઙ્કારાસ્પદમુપાસ્યમવગમ્યતે ।
કિન્તુ સર્પત્વાનુવાદેન રજ્જુતત્વશ્જ્ઞાપન ઇવાહઙ્કારાસ્પદસ્યાવચ્છિન્નસ્ય પ્રવિલયો ઽવગમ્યતે ।
કિમતો યદ્યેવમ્ ।
એતદતો ભવતિ---પ્રધાનીભૂતાનાં ન પ્રતીકાનામુચ્છેદો યુક્તો નચ તદુચ્છેદે વિધેયસ્યાપ્યુપપત્તિરિતિ ।
અપિચ નચ બ્રહ્મણ આત્મત્વાદિતિ ।
નહ્યુપાસનવિધાનાનિ જીવાત્મનો બ્રહ્મસ્વભાવપ્રતિપાદનપરૈસ્તત્વમસ્યાદિસંદર્ભૈરેકવાક્યભાવમાપદ્યન્તે યેન તદેકવાક્યતયા બ્રહ્મદૃષ્ટ્યુપદેશેષ્વાત્મદૃષ્ટિઃ કલ્પેત ભિન્નપ્રકરણત્વાત્ ।
તથાચ તત્ર યથાલોકપ્રતીતિવ્યવસ્થિતો જીવઃ કર્તા ભોક્તા ચ સંસારી ન બ્રહ્મેતિ કથં તસ્ય બ્રહ્માત્મતયાબ્રહ્મદૃષ્ટ્યુપદેશેષ્વાત્મદૃષ્ટિરુપદિશ્યતેત્યર્થઃ ।
અતશ્ચોપાસકસ્ય પ્રતીકૈઃ સમત્વાદિતિ ।
યદ્યપ્યુપાસકો જીવાત્મા ન બ્રહ્મવિકારઃ, પ્રતીકાનિ તુ મનઃપ્રભૃતીનિબ્રહ્મવિકારસ્તથાપ્યવચ્છિન્નતયા જીવાત્મનઃ પ્રતીકૈઃ સામ્યં દૃષ્ટવ્યમ્ ॥4॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_4,1.4.5
બ્રહ્મદૃષ્ટિર્ ઉત્કર્ષાત્

યદ્યપિ સામાનાધિકરણ્મુભયથાપિ ઘટતે તથાપિ બ્રહ્મણઃ સર્વાધ્યક્ષતયા ફલપ્રસવસામર્થ્યેન ફલવત્વાત્પ્રાધાન્યેન તદેવાદિત્યાદિદૃષ્ટિભિઃ સંસ્કર્તવ્યમિત્યાદિત્યાદિદૃષ્ટયો બ્રહ્મણ્યેવ કર્તવ્યા ન તુ બ્રહ્મદૃષ્ટિરાદિત્યાદિષુ ।
ન ચૈવંવિધે ઽવધૃતે શાસ્ત્રાર્થે નિકૃષ્ટદૃષ્ટિનોર્કૃષ્ટ ઇતિ લૌકિકો ન્યાયો ઽપવાદાય પ્રભવત્યાગમવિરોધેન તસ્યૈવાપોદિતત્વાદિતિ પૂર્વપક્ષસંક્ષેપઃ ।
સત્યં સર્વાધ્યક્ષતયા ફલદાતૃત્વેન બ્રહ્મણ એવ સર્વત્ર વાસ્તવં પ્રાધાન્યં તથાપિ શબ્દગત્યનુરોધેન ક્વચિત્કર્મણ એવ પ્રાધાન્યમવસીયતે ।
યથા ઽદર્શપૂર્ણમાસાભ્યાં યજેત સ્વર્ગકામઃઽ, ઽચિત્રયા યજેત પશુકામઃઽઇત્યાદૌ ।
અત્ર હિ સર્વત્ર યાગાદ્યારાધિતા દેવતૈવ ફલં પ્રયચ્છતીતિ સ્થાપિતં તથાપિ શબ્દતઃ કર્મણઃ કરણત્વાવગમને ફલવત્વપ્રતીતેઃ પ્રાધાન્યમ્ ।
ક્વચિદ્રવ્યસ્ય યથા વ્રીહીન્પ્રોક્ષતીત્યાદૌ ।
તદુક્તં----ઽયૈસ્તુ દ્રવ્યં સંચિકીર્ષ્યતે ગુણસ્તત્ર પ્રતીયતેઽઇતિ ।
તદિહ યદ્યપિ સર્વાધ્યક્ષતયા વસ્તુતો બ્રહ્મૈવ ફલં પ્રયચ્છતિ તથાપિ શાસ્ત્રં બ્રહ્મબુદ્ધ્યાઽદિત્યાદૌ પ્રતીક ઉપાસ્યમાને બ્રહ્મ ફલાય કલ્પતે ઇત્યભિવદતિ કિંવાદિત્યાદિબુદ્ધ્યા બ્રહ્મૈવ વિષયીકૃતં ફલાયેત્યુભયથાપિ બ્રહ્મણઃ સર્વાધ્યક્ષસ્ય ફલદાનોપપત્તેઃ શાસ્ત્રાર્થસંદેહે લોકાનુસારતો નિશ્ચીયતે ।
તદિદમુક્તમ્-- નિર્ધારિતે શાસ્ત્રાર્થ એતદેવં સ્યાદિતિ ।
ન કેવલં લૌકિકો ન્યાયો નિશ્ચયે હેતુરપિ તુ આદિત્યાદિશબ્દાનાં પ્રાથમ્યેન મુખ્યાર્થત્વમપીત્યાહ ---પ્રાથમ્યાચ્ચેતિ ।
ઇતિ પરત્વમપિ બ્રહ્મશબ્દસ્યામુમેવ ન્યાયમવગમયતિ ।
તથાહિ----સ્વરપ્રવૃત્યા આદિત્યાદિશબ્દા યથા સ્વાર્થે વર્તન્તે તથા બ્રહ્મશબ્દો ઽપિ સ્વાર્થે વર્ત્સ્યતિ યદિ સ્વાર્થો ઽસ્ય વિપક્ષિતઃસ્યાત્ ।
તથાચેતિપરત્વમનર્થકં તસ્માદિતીના સ્વાર્થાત્પ્રચ્યાવ્ય બ્રહ્મપદં જ્ઞાનપરં સ્વરૂપપરં વા કર્તવ્યમ્ ।
નચ બ્રહ્મપદમાદિત્યાદિપદાર્થ ઇતિ, પ્રતીતિપર એવાયમિતિપરઃશબ્દો યથા ગૌરિતિ મે ગવયો ઽભવદિતિ ।
તથાચ આદિત્યાદયો બ્રહ્મેતિ પ્રતિપત્તવ્યા ઇત્યર્થો ભવતીત્યાહ--- ઇતિપરત્વાદપિ બ્રહ્મશબ્દસ્યેતિ ।
શેષમતિરોહિતાર્થમ્ ॥5॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_4,1.5.6
આદિત્યાદિમતયશ્ ચાઙ્ગ ઉપપત્તેઃ

અથવા નિયમેનોદ્ગીથાદિમતય આદિત્યાદિષ્વધ્યસ્યેરન્નિતિ ।
સત્સ્વપિ આદિત્યાદિષુ ફલાનુત્પાદાદુત્પત્તિમતઃ કર્મણ એવ ફલદર્શનાત્કર્મૈવ ફલવત્ ।
તથા ચાદિત્યાદિમતિભિર્યદ્યુદ્ગીથાદિકર્માણિ વિષયીક્રિયેરંસ્તત આદિત્યાદિદૃષ્ટિભિઃ કર્મરૂપાણ્યભિભૂયેરન્ ॥
એવઞ્ચ કર્મરૂપેષ્વસત્કલ્પેષુ કુતઃ ફલમુત્પદ્યેત ।
આદિત્યાદિષુ પુનરુદ્ગીથાદિદૃષ્ટાવુદ્ગીથાદિબુદ્યોપાસ્યમાના આદિત્યાદયઃ કર્માત્મકઃસન્તઃ ફલાય કલ્પિષ્યન્ત ઇતિ ।
અત એવ ચ પૃથ્વ્યગ્ન્યોરૃક્સામશબ્દપ્રયોગ ઉપપન્નો યતઃ પૃથ્વ્યામૃગ્દૃષ્ટિરધ્યસ્તાગ્નૌ ચ સામદૃષ્ટિઃ ।
સામ્નિ પુનરગ્નિદૃષ્ટૌ ઋચિ ચ પૃથ્વીદૃષ્ટૌ વિપરીતં ભવેત્ ।
તસ્માદપ્યેતદેવ યુક્તમિત્યાહ--- તથાચેયમેવેતિ ।
ઉપપત્ત્યન્તરમાહ--- અપિચ લોકેષ્વિતિ ।
એવં ખલ્વધિકરણનિર્દેશો વિષયત્વપ્રતિપાદનપર ઉપપદ્યતે યદિ લોકેષુ સામદૃષ્ટિરધ્યસ્યેત નાન્યથેતિ ।
પૂર્વાધિકરણરાદ્ધાન્તોપપત્તિમત્રૈવાર્થે બ્રૂતે--- પ્રથમનિર્દિષ્ટેષુ ચેતિ ।
સિદ્ધાન્તમત્ર પ્રક્રમતે--- આદિત્યાદિમતય એવેતિ ।
યદ્યુદ્ગીથાદિમતય આદિત્યાદિષુક્ષિપ્યેરંસ્તત આદિત્યાદીનાંસ્વયમકાર્યત્વાદુદ્ગીથાદિમતેસ્તત્ર વૈયર્થ્યં પ્રસજ્યેત ।
નહ્યાદિત્યાદિભિઃ કિઞ્ચિત્ક્રિયતે યદ્વિદ્યયા વીર્યવત્તરં ભવેદાદિત્યાદિમત્યા વિદ્યયોદ્ગીથાદિકર્મસુ કાર્યેષુ યદેવ વિદ્યય કરોતિ તદેવ વીર્યવત્તરં ભવતીત્યાદિત્યમતીનામુપપદ્યતે ઉદ્ગીથાદિષુ સંસ્કારકત્વેનોપયોગઃ ।
ચોદયતિ--- ભવતુ કર્મસમૃદ્ધિફલેષ્વેવમિતિ ।
યત્ર હિ કર્મણઃ ફલં તત્રૈવં ભવતુ યત્ર તુ ગુણાતફલં તત્ર ગુણસ્ય સિદ્ધત્વેનાકાર્યત્વાત્કરોતીત્યેવ નાસ્તીત્યત્ર વિદ્યાયાઃ ક્વ ઉપયોગ ઇત્યર્થઃ ।
પરિહરતિ--- તેષ્વપીતિ ।
ન તાવદ્ગુણઃ સિદ્ધસ્વભાવઃ કાર્યાય ફલાય પર્યાપ્તઃ, મા ભૂત્પ્રકૃતકર્માનિવેશિનો યત્કિઞ્ચિત્ફલોત્પાદઃ, તસ્માત્પ્રકૃતાપૂર્વસંનિવેશિનઃ ફલોત્પાદ ઇતિ તસ્ય ક્રિયમાણત્વેન વિદ્યયા વીર્યવત્તરત્વોપપત્તિરિતિ ।
ફલાત્મકત્વાચ્ચાદિત્યાદીનામિતિ ।
યદ્યપિ બ્રહ્મવિકારત્વેનાદિત્યોદ્ગીથયોરવિશેષસ્તથાપિ ફલાત્મકત્વેનાદિત્યાદીનામસ્ત્યુદ્ગીથાદિભ્યો વિશેષ ઇત્યર્થઃ ।
દ્વિતીયનિર્દેશાદપ્યુદ્ગીથાદીનાં પ્રાધાન્યમિત્યાહ--- અપિ ચોમિતીતિ ।
સ્વયમેવોપાસનસ્ય કર્મત્વાત્ફલવત્વોપપત્તેઃ ।
નનૂક્તં સિદ્ધરૂપૈરાદિત્યાદિભિરધ્યસ્તૈઃ સાધ્યભૂતત્વમભિભૂતઙ્કર્મણામિત્યત આહ--- આદિત્યાદિભાવેનાપિ ચ દૃશ્યમાનાનામિતિ ।
ભવેદેતવં યદ્યદ્યાસેન ક્રમરૂપમભિભૂયેત ।
અપિ તુ માણવક ઇવાગ્નિદૃષ્ટિઃ કેનચિત્તીવ્રત્વાદિના ગુણેન ગૌણ્યનભિભૂતમાણવકત્વાત્તથેહાપિ ।
નહીયં શુક્તિકાયાં રજતધીરિવ વહ્નિધીર્યેન માણવકત્ત્વમભિભવેત્ ।
કિન્તુ ગૌણી ।
તથેયમપ્યુદ્ગીથાદાવાદિત્યદૃષ્ટિર્ગૌણીતિ ભાવઃ ।
તદેતસ્યામૃચ્યધ્યૂઢંસામેતિ ત્વિતિ ।
અન્યથાપિ લક્ષણોપપત્તૌ ન ઋક્સામેત્યધ્યાસકલ્પના પૃથ્વ્યગ્નયોરિત્યર્થઃ ।
અક્ષરન્યાસાલોચનયા તુ વિપરીતમેવેત્યાહ--- ઇયમેવર્ગિતિ ।
ઽલોકેષુપઞ્ચવિધં સામોપાસીતઽઇતિ દ્વિતીયાનિર્દેશાત્સામ્નામુપાસ્યત્વમવગમ્યતે ।
તત્ર યદિ સામધીરધ્યસ્યેત તતો ન સામાન્યુપાસ્યેરન્ અપિ તુ લોકાઃ પૃથિવ્યાદયઃ ।
તથા ચ દ્વિતીયાર્થં પરિત્યજ્ય તૃતીયાર્થઃ પરિકલ્પયેત સામ્નેતિ ।
લોકેષ્વિતિ સપ્તમી દ્વિતીયાર્થે કથઞ્ચિન્નીયતે ।
અકારે ગાવો વાસ્યન્તાં પ્રાવારે કુસુમાનીતિવત્ તેનોક્તન્યાયાનુરોધેન સપ્તમ્યાશ્ચોભયથાપ્યવશ્યં કલ્પનીયાર્થત્વાદ્વરં યથાશ્રુતદ્વિતીયાર્થાનુરોધાય તૃતીયાર્થે સપ્તમી વ્યાખ્યાતવ્યા ।
લોકપૃથિવ્યાદિબુદ્ધ્યા પઞ્ચવિધં હિઙ્કારપ્રસ્તાવોઙ્કારોદ્ગીથપ્રતિહારોપદ્રવનિધનપ્રકારં સામોપાસીતેતિ, તત્ર કો વિનિગમનાયાં હેતુરિત્યત આહ ---તત્રાપીતિ ।
તત્રાપિ સમસ્તસ્ય સપ્તવિધસ્ય સામ્ન ઉપાસનમિતિ સામ્ન ઉપાસ્યત્વશ્રુતેઃ સાધ્વિતિ પઞ્ચવિધસ્ય ।
સાધુત્વં ચાસ્ય ધર્મત્વમ્ ।
તથાચ શ્રુતિઃ --ઽસાધુકારી સાધુર્ભવતિઽઇતિ ।
હિઙ્કારાનુવાદેન પૃથિવીદૃષ્ટિવિધાને હિઙ્કારઃ પૃથિવીતિ પ્રાપ્તે વિપરીતનિર્દેશઃ પૃથિવી હિઙ્કારઃ ॥6॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_4,1.6.7
આસીનઃ સંભવાત્

કર્માઙ્ગસંમન્ધિષુ યત્ર હિ તિષ્ઠતઃ કર્મ ચોદિતં તત્ર તત્સંબદ્ધોપાસાનાપિ તિષ્ઠતૈવ કર્તવ્યા ।
યત્ર ત્વાસીનસ્ય તત્રપાસનાપ્યાસીનેનૈવેતિ ।
નાપિ સમ્યગ્દર્શને વસ્તુતન્ત્રત્વાત્પ્રમાણતન્ત્રત્વાત્ર્ચ્ચ ।
પ્રમાણતન્ત્રા ચ વસ્તુવ્યવસ્થા પ્રમાણં ચ .....નાપેક્ષત ઇતિ તત્રાપ્યનિયમઃ(?) ।
યન્મહતા પ્રયત્નેન વિનોપાસિતુમશક્યં યથા પ્રતીકાદિ, યથા વા સમ્યગ્દર્શનમપિ તત્વમસ્યાદિ, તત્રૈષા ચિન્તા ।
તત્ર ચોદકશાસ્ત્રાભાવાદનિયમે પ્રાપ્તે યથા શક્યત ઇત્યુપભન્ધાદાસીનસ્યૈવ સિદ્ધમ્ ।
નનુ યસ્યામવસ્થાયાં ધ્યાયતિરુપચર્યતે પ્રયુજ્યતે કિમસૌ તદા તિષ્ઠતો ન ભવતિ ન ભવતીત્યાહ ।
આસીનશ્ચાવિદ્યમાનાયાસો ભવતીતિ ।
અતિરોહિતાર્થમિતરત્ ॥7॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_4,1.6.8-10
ધ્યાનાચ્ ચ

અચલત્વં ચાપેક્ષ્ય

સ્મરન્તિ ચ

સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_4,1.7.11
યત્રૈકાગ્રતા તત્રાવિશેષાત્

સમે શુચૌ શર્કરાવહ્નિવાલુકાવિવર્જિત ઇત્યાદિવચનાન્નિયમે સિદ્ધે દિગ્દેશાદિનિયમમવાચનિકમપિ પ્રાચીનપ્રવણે વૈશ્વદેવેન યજેતેતિવદ્વૈદિકારમ્ભસામાન્યાત્ક્વચિત્કશ્ચિતદાશઙ્કતે ।
તમનુગ્રહીતુમાચાર્યઃ સુહૃદ્ભાવેનૈવ તદાહ સ્મ ।
યત્રૈકાગ્રતા મનસ્તત્રૈવ ભાવનં પ્રયોજયત્ ।
ઓવિશેષાત્ ।
નહ્યત્રાસ્તિ વૈશ્વદેવાદિવદ્વચનં વિશેષેકં તસ્માદિતિ ॥11॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_4,1.8.12
આ પ્રયાણાત્ તત્રાપિ હિ દૃષ્ટમ્

અધિકરણવિષયં વિવેચયતિ-- તત્ર યાનિ તાવદિતિ ।
અવિદ્યમાનનિયોજ્યા યા બ્રહ્માત્મપ્રતિપત્તિસ્તસ્યાઃ ।
શાસ્ત્રં હિ નિયોજ્યસ્ય કાર્યરૂપનિયોગસંબન્ધમવબોધયતિ તસ્યૈવ કર્મણ્યૈશ્વર્યલક્ષણમધિકારં તચ્ચૈતદુભયમતીન્દ્રિયત્વાદ્ભવતિ શાસ્ત્રલક્ષણં પ્રમાણાન્તરાપ્રાપ્યે શાસ્ત્રસ્યાર્થવત્ત્વાદ્બ્રહ્માત્વપ્રતીતેસ્તુ જીવન્મુક્તેન દૃષ્ટત્વાન્નાસ્તીહ તિરોહિતમિવ કિઞ્ચનેતિ કિમત્ર શાસ્ત્રં કરિષ્યતિ ।
નન્વેવમપ્યભ્યુદયફલાન્યુપાસનાનિ તત્ર નિયોજ્યનિયોગલક્ષણસ્ય ચ કર્મણિ સ્વામિતાલક્ષણસ્ય ચ સંબન્ધસ્યાતીન્દ્રિયત્વાત્તત્ર સકૃત્કારણાદેવ શાસ્ત્રાર્થસમાપ્તૌપ્રાપ્તાયામુપાસનપદવેદનીયાવૃત્તિમાત્રમેવ કૃતવત ઉપરમઃ પ્રાપ્તસ્તાવતૈવ કૃતશાસ્ત્રાર્થત્વાદિતિ પ્રાપ્તે ઽભિધીયતે--સવિજ્ઞાનો ભવતીત્યાદિશ્રુતેર્યત્ર સ્વર્ગાદિફલાનામપિ કર્મણાં પ્રાયણકાલે સ્વર્ગાદિવિજ્ઞાનાપેક્ષકત્વં તત્ર કૈવ કથાતીન્દ્રિયફલાનામુપાસનાનામ્ ।
તાનિ ખલુ આપ્રાયણં તત્તદુપાસ્યગોચરબુદ્ધિપ્રવાહવાહિતયા દૃષ્ટેનૈવ રૂપેણ પ્રાયણસમયે તદ્બુદ્દિં ભાવયિષ્યન્તિ ।
કિમત્ર ફલવત્પ્રાયણસમયે બુદ્ધ્યાક્ષેપેણ નહિ દૃષ્ટે સંભવત્યદૃષ્ટકલ્પના યુક્તા ।
તસ્માદાપ્રાયણં પ્રવૃત્તા વૃત્તિરિતિ ।
તદિદમુક્તમ્-- પ્રત્યયાસ્ત્વેત ઇતિ ।
તથા ચ શ્રુતિઃ સર્વાદીન્દ્રિયવિષય--ઽસ યથાક્રતુરસ્માલ્લોકાત્ પ્રૈતિ તાત્ક્રતુર્હામું લોકં પ્રેત્યભિસંભવતિઽઇતિ ।
ક્રતુઃ સંકલ્પવિશેષઃ ।
સ્મૃતયશ્ચોદાહૃતા ઇતિ ॥12॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_4,1.9.13
તદધિગમ ઉત્તરપૂર્વાઘયોર્ અશ્લેષવિનાશૌ તદ્વ્યપદેશાત્

ગતસ્તૃતીયશેષઃ સાધનગોચરો વિચારઃ ।
ઇદાનીમેતદધ્યાયગતફલવિષયા ચિન્તા પ્રતન્યતે ।
તત્ર તાવત્પ્રથમમિદં વિચાર્યતે કિં બ્રહ્માધિગમે બ્રહ્મજ્ઞાને સતિ બ્રહ્મજ્ઞાનફલાન્મોક્ષાદ્વિપરીતફલં દુરિતં બન્ધનફલં ક્ષીયતે ન ક્ષીયત ઇતિ સંશયઃ ।
કિં તાવત્પ્રાપ્તં, શાસ્ત્રેણ હિ ફલાય યદ્વિહિતં પ્રતિષિદ્ધં ચાનર્થપરિહારાયાશ્વમેધાદિ બ્રહ્મહત્યાદિ ચાપૂર્વાન્તરવ્યાપારં કિં તદપૂર્વમુપરતે ઽપિ કર્મણ્યત્ર સુખદુઃખોપભોગાત્પ્રાઙ્ગાવિરન્તુમર્હતિ ।
સ હિ તસ્ય વિનાશહેતુસ્તદભાવે કથં વિનશ્યેદિતિ ।
તસ્યાકસ્મિકત્વપ્રસઙ્ગાત્ શાસ્ત્રવ્યાકોપાચ્ચેતિ ।
અદત્તફલં ચેત્કર્માપૂર્વં વિનશ્યતિ કર્મણ એવ ફલપ્રસવસામર્થ્યબોધકશાસ્ત્રમપ્રમાણં ભવેત્ ।
નચ પ્રાયશ્ચિત્તમિવ બ્રહ્મજ્ઞાનમદત્તફલાન્યપિ કર્મપૂર્વાણિ ક્ષિણોતીતિ સામ્પ્રતમ્ ।
પ્રાયશ્ચિત્તાનામપિ તદપ્રક્ષયહેતુત્વાત્ તદ્વિધાનસ્ય ચૈનસ્વિનરાધિકારિપ્રાપ્તિમાત્રેણોપપત્તાવુપાત્તદુરિતનિર્બહણફલાક્ષેપકત્વાયોગાત્ ।
અત એવ સ્મરન્તિ નાભુક્તં ક્ષીયતે કર્મેતિ ।
યદિ પુનરપેક્ષિતોપાયતાત્મા પ્રાયશ્ચિત્તવિધિર્ન નિયોજ્યવિશેષપ્રતિલમ્ભમાત્રેણ નિર્વૃણોતીત્યપેક્ષિતાકાઙ્ક્ષાયાં દોષસંયોગેન શ્રવણાત્તન્નિબર્હણફલઃ કલ્પેત ।
તથાપિ બ્રહ્મજ્ઞાનસ્ય તત્સંયોગેનાશ્રવણાન્નદુરિતનિબર્હણસામર્થ્યે પ્રમાણમસ્તિ મોક્ષવાત્ ।
તસ્યાપિ સ્વર્ગાદિફલવદ્દેશકાલનિમિત્તાપેક્ષયોપપત્તેઃ ।
શાસ્ત્રપ્રામાણ્યાત્સંભવિષ્યત્યસાવવસ્થા યસ્યામુપભોગેન સમસ્તકર્મક્ષયે બ્રહ્મજ્ઞાનં મોક્ષં પ્રસોષ્યતિ ।
યોગાધ્દ્યૈર્વ વા દિવિ ભુવ્યન્તરીક્ષે બહૂનિ શરીરેન્દ્રિયાણિ નિર્માય ફલાન્યુપભુજ્યર્દ્ધેન યોગસામર્થ્યેન યોગી કર્માણિ ક્ષપયિત્વા મોક્ષી સંપત્સ્યતે ।
સ્થિતે ચૈતસ્મિન્નર્થે ન્યાયબલાદ્યથા પુષ્કરપલાશ ઇત્યાદિવ્યપદેશો બ્રહ્મવિદ્યાસ્તુતિમાત્રપરતયા વ્યાખ્યેય ઇતિ પ્રાપ્ત ઉચ્યતે--વ્યાખ્યાયેતૈવં વ્યપદેશો યદિ કર્મવિધિવિરોધઃ સ્યાન્ન ત્વયમસ્તિ ।
શાસ્ત્રં હિ ફલોત્પાદનસામર્થ્યમાત્રં કર્મણામવગમયતિ ન તુ કુતશ્ચિદાગન્તુકાન્નિમિત્તતઃ પ્રાયશ્ચિત્તાદેસ્તદપ્રતિબન્ધમપિ ।
તસ્ય તત્રૌદાસીન્યાત્ ।
યદિ શાસ્ત્રબોધિતફલપ્રસવસામર્થ્યમપ્રતિબદ્ધમાગન્તુકેન કેનચિત્ કર્મણા તતસ્તત્ફલં પ્રસૂત એવેતિ ન શાસ્ત્રવ્યાઘાતઃ ।
નાભુક્તં કર્મ ક્ષીયતૈતિ ચ સ્મરણપ્રતિબદ્ધસામર્થ્યકર્માભિપ્રાયં ।
દોષક્ષયોદ્ધેશેન ચાપરવિદ્યાનામસ્તિ પ્રાયશ્ચિત્તવદ્વિધાનમૈશ્વર્યભલાનામપ્યુભયસંયોગાવિશેષાત્ ।
યત્રાપિ નિર્ગુણાયાં પરવિદ્યાયાં દોષોદ્ધેશો નાસ્તિ તત્રાપિ તત્સ્વભાવાલોચનાદેવ તત્પ્રક્ષયપ્રસવસામર્થ્યમવસીયતે ।
નહિ તત્ત્વમસિવાક્યાર્થપરિભાવનાભુવા પ્રસંખ્યાનેન નિર્મૃષ્ટનિખિલકર્તૃભોક્તૃત્વાદિવિભ્રમો જીવઃ ફલોપભોગોન યુજ્યતે ।
નહિ રજ્જવાં ભુજઙ્કસમારોપનિબન્ધના ભયકમ્પાદયઃ સતિ રજ્જુતત્વસાક્ષાત્કારે પ્રભવન્તિ, કિન્તુ સંસ્કારશેષાત્કિઞ્ચિત્કાલમનુવૃત્તા અપિ નિવર્તન્ત એવ ।
અમુમેવાર્થમનુવદન્તો યથા પુષ્કરપલાશ ઇત્યાદયો વ્યપદેશાઃ સમવેતાર્થાઃ સન્તો ન સ્તુતિમાત્રતયા કથઞ્ચિદ્વ્યાખ્યાનમર્હન્તિ ।
નનૂક્તં સંભવિષ્યન્તિ સાવસ્થા જીવાત્મનો યસ્યાં પર્યાયેણોપભોગાદ્વા યોગર્દ્ધેઃ પ્રભાવતો યુગપન્નૈકવિધકાયનિર્માણેનાપર્યાયેણોપભોગાદ્વા જન્તુઃ કર્માણિ ક્ષપયિત્વા મોક્ષી સંપત્સ્યત ઇત્યત આહ--- એવમેવ ચ મોક્ષ ઉપપદ્યત ઇતિ ।
અનાદિકાલપ્રવૃત્તા હિ કર્માશયા અનિયતકાલવિપાકાઃ ક્રમવતા તાવદ્ભોગેન ક્ષેતુમશક્યાઃ ।
ભુઞ્જાનઃ ખલ્વયમપરાનપિ સંચિનોતિ કર્માશયાનિતિ ।
નાપ્યપર્યાયમુપભોગેનાસક્તઃ કર્માન્તરાણ્યસંચિન્વાનઃ ક્ષેષ્યતીતિ સામ્પ્રતમ્ ।
કલ્પશતાનિ ક્રમકાલભોગ્યાનાં સમ્પ્રતિ ભોક્તુમસામર્થ્યાત્ ।
દીર્ઘકાલફલાનિ ચ કર્માણિ કથમેકપદે ક્ષેષ્યન્તિ ।
તસ્માન્નાન્યથા મોક્ષસંભવઃ ।
નનુ સત્સ્વપિ કર્માશયાન્તરેષુ સુખદુઃખફલેષુ મોક્ષફલાત્ કર્મણઃ સમુદાચરતો બ્રહ્મભાવમનુભૂયાથ લબ્ધવિપાકાનાં કર્માન્તરાણાં ફલાનિ ભોક્ષ્યન્ત ઇત્યાહ-- નચ દેશકાલનિમિત્તાપેક્ષા ઇતિ ।
નહિ કાર્યઃ સન્મોક્ષો મોક્ષો ભવિતુમર્હતિ બ્રહ્મભાવો હિ સઃ ।
નચ બ્રહ્મ ક્રિયતે નિત્યત્વાદિત્યર્થઃ ।
પરોક્ષત્વાનુપત્તેશ્ચ જ્ઞાનફલસ્ય ।
જ્ઞાનફલં ખલુ મોક્ષો ઽભ્યુપેયતે ।
જ્ઞાનસ્ય ચાનન્તરભાવિનીજ્ઞેયાભિવ્યક્તિઃ ફલં, સૈવાવિદ્યોચ્છેદમાદધતી બ્રહ્મસ્વભાવસ્વરૂપાવસ્થાનલક્ષણાય મોક્ષાય કલ્પતે ।
એવં હિ દૃષ્ટાર્થતા જ્ઞાનસ્ય સ્યાત્ ।
અપૂર્વાધાનપરમ્પરયા જ્ઞાનસ્ય મોક્ષફલે કલ્પ્યમાને જ્ઞાનસ્ય પરોક્ષફલત્વમદૃષ્ટાર્થત્વં ભવેત્ ।
નચ દૃષ્ટે સંભવત્યદૃષ્ટકલ્પના યુક્તેત્યર્થઃ ।
તસ્માદ્બ્રહ્માધિગમે બ્રહ્મજ્ઞાનેસત્યદ્વૈતસિદ્ધૌ દુરિતક્ષય ઇતિ સિદ્ધમ્ ॥13॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_4,1.10.14
ઇતરસ્યાપ્ય્ એવમ્ અસંશ્લેષઃ પાતે તુ

અધર્મસ્ય સ્વાભાવિકત્વેન રાગાદિનિબન્ધનત્વેન શાસ્ત્રીયેણ બ્રહ્મજ્ઞાનેન પ્રતિબન્ધો યુક્તઃ ।
ધર્મજ્ઞાનયોસ્તુ શાસ્ત્રીયત્વેન, જ્યોતિષ્ટોમદર્શપૌર્ણમાસવિરોધાન્નોચ્છેદ્યોચ્છેત્તૃભાવો યુજ્યતે ।
પાપ્નમનશ્ચ વિશેષતો બ્રહ્મજ્ઞાનોચ્છેદ્યત્વશ્રુતેર્ધર્મસ્યન તદુચ્છેદ્યત્વમ્ ।
વિશેષવિધાનસ્ય શેષપ્રતિષેધનાન્તરીયકત્વેન લોકતઃ સિદ્ધેઃ ।
યથા દેવદત્તો દક્ષિણેનાક્ષ્ણા પશ્યતીત્યુક્તે ન વામેન પશ્યતીતિ ગમ્યતે ।
ઉભે હ્યેવૈષ એતે તરતીતિ ચ યથાસંભવં, બ્રહ્મજ્ઞાનેન દુષ્કૃતં ભોગેન સુકૃતમિતિ ।
ઽક્ષીયન્તે ચાસ્ય કર્માણિઽઇતિ ચ સામાન્યવચનં ઽસર્વે પાપ્માનઃઽઇતિ વિશેષશ્રવણાત્પાપકર્માણીતિ વિશેષે ઉપસંહરણીયમ્ ।
તસ્માદ્બ્રહ્મજ્ઞાનાદ્દુષ્કૃતસ્યૈવ ક્ષયો ન સુકૃતસ્યેતિ પ્રાપ્તે પૂર્વાધિકરણરાદ્ધાન્તે ઽતિદિશ્યતે ।
નો ખલુ બ્રહ્મવિદ્યા કેનચિદદૃષ્ટેન દ્વારેણ દુષ્કૃતમપનયત્યપિ તુ દૃષ્ટેનૈવ ભોક્તૃભોક્તવ્યભોગાદિપ્રવિલયદ્વારેણ તચ્ચૈતત્તુલ્યં સુકૃતેપીતિ કથમેતદપિ નોચ્છિન્દ્યાત્ ।
એવં ચ સતિ ન શાસ્ત્રીયત્વસામ્યમાત્રમવિરોધહેતુર્નહિ પ્રત્યક્ષત્વસામાન્યમાત્રાદવિરોધો જલાનલાદીનાં ।
નચ સુકૃતશાસ્ત્રમનર્થકમબ્રહ્મવિદં પ્રતિ તદ્વિધેરર્થવત્વાત્ ।
એવમવસ્થિતે ચ પાપ્મશ્રુત્યા પુણ્યમપિ ગ્રહીતવ્યમ્ ।
બ્રહ્મજ્ઞાનમપેક્ષ્ય પુણ્યસ્ય નિકૃષ્ટફલત્વાત્તત્ફલં હિ ક્ષયાતિશયવત્ ।
નહ્યેવં મોક્ષો નિરતિશયત્વાન્નિત્યત્વાચ્ચ ।
દૃષ્ટપ્રયોગશ્ચાયં પાપ્મશબ્દો વેદે પુણ્યપાપયોઃ ।
તદ્યથા પુણ્યપાપે અનુક્રમ્ય સર્વે પાપ્માનો ઽતો નિવર્તન્ત ઇત્યત્ર ।
તસ્માદવિશેષેણ પુણ્યપાપયોરશ્લેષવિનાશાવિતિ સિદ્ધમ્ ॥14॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_4,1.11.15
અનારબ્ધકાર્ય એવ તુ પૂર્વે તદવધેઃ

યદ્યદ્વૈતજ્ઞાનસ્વભાવાલોચનયોત્તરપૂર્વસુકૃતદુષ્કૃતયોરશ્લેષવિનાશૌ હન્ત આરબ્ધાનારબ્ધકાર્યયોશ્ચાવિશેષેણૈવ વિનાશઃ સ્યાત્ ।
કર્તૃકર્માદિપ્રવિલયસ્યોભયત્રાવિશેષાત્ ।
તન્નિબન્ધનત્વાચ્ચ વિનાશસ્ય ।
નચ સંસ્કારશેષાત્કુલાલચક્રભ્રમણવદનુવૃત્તિઃ ।
વસ્તુનઃ ખલ્વનુવૃત્તિઃ ।
માયાવાદિનશ્ચ પુણ્યપાપયોશ્ચમાયામાત્રવિનિર્મિતત્વેન માયાનિવૃત્તૌ ન પુણ્યાપુણ્યે ન તત્સંસ્કારો વસ્તુસન્તીતિ કસ્યાનુવૃત્તિઃ ।
નચ રજ્જૌ સર્પાદિવિભ્રમજનિતા ભયકમ્પાદયો નિવૃત્તે ઽપિ વિભ્રમે યથાનુવર્તન્તે તથેહાપીતિ યુક્તમ્ ।
તત્રાપિ સર્પાસત્ત્વે ઽપિ તજ્જ્ઞાનસ્ય સત્ત્વે તજ્જનિતભયકમ્પાદીનાં તત્સંસ્કારાણાં ચ વસ્તુસત્ત્વેન નિવૃત્તે ઽપિ વિભ્રમે ઽનિવૃત્તેઃ ।
અત્ર તુ ન માયા ન તજ્જઃ સંસ્કારો ન તદ્ગોચર ઇતિ તુચ્છત્વાત્કિમનુવર્તેત ।
ન સંસ્કારશેષો ન કર્મેત્યવિશેષેણારબ્ધકાર્યાણામનારબ્ધકાર્યાણાં ચ નિવૃત્તિઃ ।
નચ તસ્ય તાવદેવ ચિરં યાવન્ન વિમોક્ષ્યે ઽથ સંપત્સ્ય ઇતિ શ્રુતેર્દેહપાતપ્રતીક્ષારબ્ધકાર્યાણાં યુક્તા ।
નહ્યેષા શ્રુતિરવધિભેદવિધાયિન્યપિ તુ ક્ષિપ્રતાપરા ।
યથા લોક એતાવન્મે ચિરં યત્સ્નાતો ભુઞ્જાનશ્ચેતિ ।
નહિ તત્ર સ્નાનભોજને અવધિત્વેન વિધીયતે કિતુ ક્ષપીયસ્તા પ્રતિપાદ્યતે ઉભયવિધાને હિ વાક્યં ભિદ્યેતાવધિભેદઃ ચિરતાચેતિ પ્રાપ્તે ઽભિધીયતે--યદ્યપ્યદ્વૈતબ્રહ્મતત્ત્વસાક્ષાત્કારો ઽનાદ્યવિદ્યપદર્શિતપ્રુઞ્ચમાત્રવિરોધિતયા તન્મધ્યપતિતસકલકર્મવિરેધી ।
તથાપ્યનારબ્ધવિપાકં કર્મજાતં દ્રાગિત્યેવ સમુચ્છિનત્તિ ન ત્વારબ્ધવિપાકં સંપાદિતજાત્યાયુર્વિતતપૂર્વાપરીભૂતસુખદુઃખોપભોગપ્રવાહં કર્મજાતમ્ ।
તદ્ધિ સમુદાચારદ્વૃત્તિતયેતરેભ્યઃપ્રસુપ્તવૃત્તિભ્યો બલવત્ ।
અન્યથા દેવર્ષીણાં હિરણ્યગર્ભમનૂદ્દાલકપ્રભૃતીનાંવિગલિતનિખિલક્લેશજાલાવરણતયા પરિતઃ પ્રદ્યોતમાનબુદ્ધિસત્વાનાં ન જ્યોગ્જીવિતા ભવેત્ ।
શ્રૂયતે ચૈષાં શ્રુતિસ્મૃતીતિહાસપુરાણેષુ તત્ત્વજ્ઞતા ચ મહાકલ્પકલ્પમન્વન્તરાદિજીવિતા ચ ।
ન ચૈતે મહાધિયો ન બ્રહ્મવિદો બ્રહ્મચિદશ્ચાલ્પપુણ્યમેધસો મનુષ્યા ઇતિ શ્રદ્ધેયં ।
તસ્માદાગમાનુસારતો ઽસ્તિ પ્રારબ્ધવિભાગાનાં કર્મણાં પ્રક્ષયાય તદીયસમસ્તફલોપભોગપ્રતીક્ષા સત્યપિ તત્ત્વસાક્ષાત્કારે ।
તાવદેવ ચિરમિતિ ન ચિરતા વિધીયતે ।
અપિ તુ શ્રુત્યન્તરસિદ્ધાં ચિરતામનૂદ્ય દેહપાતાવધિમાત્રવિધાનં તદેતદભિસંધાયૌચિત્યમાત્રતયાહ સ્મ ભગવાન્ ભાષ્યાકારઃ--- ન તાવદનાશ્રિત્યારબ્ધકાર્યં કર્માશયમિતિ ।
ન ચેદં ન જાતુ દૃષ્ટં યદ્વિરોધિસમવાયે વિરોદ્ધ્યન્તરમનુવર્તત ઇત્યાહ--- અકર્ત્રાત્મબોધો ઽપીતિ ।
યદા લોકે ઽપિ વિરોધિનોઃ કિઞ્ચિત્કાલં સહાનુવૃત્તિરુપલબ્ધા તદેહગમબલાદ્દીર્ઘકાલમપિ ભવતીતિ ન શક્યા નિવારયિતુમ્ ।
પ્રમાણસિદ્ધસ્ય નિયોગપર્યનુયોગાનુપપત્તેઃ ।
તદેવં મધ્યસ્થાન્પ્રતિપાદ્ય યે ભાષ્યકારમાપ્તં મન્યન્તે તાન્ પ્રત્યાહ--- અપિચ નૈવાત્ર વિવદિતવ્યમિતિ ।
સ્થિતપ્રજ્ઞશ્ચ ન સાધકસ્તસ્યોત્તરોત્તરધ્યાનોત્કર્ષેણ પૂર્વપ્રત્યયાનવસ્થિતત્વાત્ ।
નિરતિશયસ્તુ સ્થિતપ્રજ્ઞઃ ।
સ ચ સિદ્ધ એવ ।
નચ જ્ઞાનકાર્યા ભયકમ્પાદયઃ, જ્ઞાનમાત્રાદનુત્પાદાત્ ।
સર્પાવચ્છેદોહિ તસ્ય ભયકમ્પાદિહેતુઃ ।
સ ચાસન્ન નિર્વચનીય ઇતિ કુતો વસ્તુસતઃ કર્યોત્પાદઃ ।
નચ કાર્યમપિ ભયકમ્પાદિ વસ્તુસત્ ।
તસ્યાપિ વિચારાસહત્વેનાનિર્વાચ્યત્વાત્ ।
અનિર્વાચ્યાચ્ચાનિર્વાચ્યોત્પત્તૌ નાનુપપત્તિઃ ।
યાદૃશો હિ યક્ષસ્તાદૃશો બલિરિતિ સર્વમવદાતમ્ ॥15॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_4,1.12.16
અગ્નિહોત્રાદિ તુ તત્કાર્યાયૈવ તદ્દર્શનાત્

યદિ પુણ્યસ્યાપ્યશ્લેષવિનાશૌ હન્ત નિત્યમપ્યગ્નિહોત્રાદિ ન કર્તવ્યં યોગમારૂરુક્ષુણા ।
તસ્યાપીતરપુણ્યવદ્વિદ્યયા વિનાશાત્ ।
ઽપ્રક્ષાલનાદ્ધિ પઙ્કસ્ય દૂરાદસ્પર્શનં વરઽમિતિ ન્યાયાત્ ।
નચ વિવિદિષન્તિ યજ્ઞેન દાનેતિ મોક્ષલક્ષણૈકકાર્યતયા વિદ્યાકર્મણોરવિરોધઃ ।
સહાસંભવેનૈકકાર્યત્વાસંભવાત્ ।
નહ્યેતમાત્માનં વિદુષો વિગલિતાખિલકર્તૃભોક્તૃત્વાદિપ્રપઞ્ચવિભ્રમસ્ય પૂર્વોત્તરે નિત્યે ક્રિયાજન્યે પુણ્યે સંભવતઃ ।
તસ્માદ્વિવિદિષન્તિ યજ્ઞેનેતિ વર્તમાનાપદેશો બ્રહ્મજ્ઞાનસ્ય યજ્ઞાદીનાં વા સ્તુતિમાત્રં ન તુ મોક્ષમાણસ્ય મુક્તિસાધનં યજ્ઞાદિવિધિરિતિ પ્રાપ્ત ઉચ્યતે ।
--સત્યં ન વિદ્યયૈકકાર્યત્વં કર્મણાં પરસ્પરવિરોધેન સહાસંભવાત્ ।
વિદ્યોત્પાદકતયા તુ કર્મણામારાદુપકારકાણામસ્તુ મોક્ષોપયોગઃ ।
નચ કર્મણાં વિદ્યયા વિરુધ્યમાનાનાં ન વિદ્યાકારણત્વં, સ્વકારણવિરોધિનાં કાર્યાણાં બહુલમુપલબ્ધેઃ ।
તથાચ વિદ્યાલક્ષણકાર્યોપાયતયા કાર્યવિનાશ્યાનામપિ કર્મણામુપાદાનમર્થવત્ ।
તદભાવે તત્કાર્યસ્યાનુત્પાદેન મોક્ષસ્યાસંભવાત્ ।
એવઞ્ચ વિવિદિષન્તિ યજ્ઞેનેતિ યજ્ઞસાધનત્વં વિદ્યાય અપૂર્વમર્થં પ્રાપયતઃ પઞ્ચમલકારસ્ય નાત્યન્તપરોક્ષવૃત્તિતયા જ્ઞાનસ્તુત્યર્થતયા કથઞ્ચિદ્વ્યાખ્યાનં ભવિષ્યતિ ।
તદનેનાભિસમધિનોક્તં-- જ્ઞાનસ્યેવ હિ પ્રાપકં સત્કર્મ પ્રણડ્યા મોક્ષકારણમિત્યુપચર્યતે ।
યત એવ ન વિદ્યોદયસમયે કર્માસ્તિ નાપિ પરસ્તાદપિ તુ પ્રાગેવ વિદ્યાયાઃ, અત એવ ચાતિક્રાન્તવિષયમેતત્કાર્યૈકત્વાભિધાનમ્ ।
એતદેવ સ્ફોરયતિ-- નહિ બ્રહ્મવિદ ઇતિ ॥16॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_4,1.12.17
સૂત્રાન્તરમવતારયિતું પૃચ્છતિ-- કિંવિષયં પુનરિદમિતિ ।
અસ્યોત્તરં સૂત્રમ્---
અતો ઽન્યાપિ હ્ય્ એકેષામ્ ઉભયોઃ

કામ્યકર્મવિષયમશ્લેષવિનાશવચનં શાખાન્તરીયવચનં ચ તસ્ય પુત્રા દાયમુપયન્તીતિ ॥17॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_4,1.13.18
યદ્ એવ વિદ્યયેતિ હિ

અસ્તિ વિદ્યાસંયુક્તં યજ્ઞાદિ ય એવં વિદ્વાન્યજેતેત્યાદિકમ્ ।
અસ્તિ ચ કેવલમ્ ।
તત્ર યથા બ્રાહ્મણાય હિરણ્યં દદ્યાદિયુક્તે વિદુષે બ્રાહ્મણાય દદ્યાન્ન બ્રાહ્મણબ્રુવાય મૂર્ખાયેતિ વિશેષપ્રતિલમ્ભઃ તત્કસ્ય હેતોસ્તસ્યાતિશયવત્વાત્ ।
એવં વિદ્યારહિતાદ્યજ્ઞાદેર્વિદ્યાસહિતમતિશયવદિતિ તસ્યૈવ પરવિદ્યાસાધનત્વમુપાત્તદુરિતક્ષયદ્વારા નેતરસ્ય ।
તસ્માદ્વિવિદિષન્તિ યજ્ઞેનેત્યવિશેષશ્રુતમપિ વિદ્યાસહિતે યજ્ઞાદાવુપસંહર્તવ્યમિતિ પ્રાપ્તે ઽભિધીયતે--યદેવ વિદ્યયા કરોતિ તદેવાસ્ય વીર્યવત્તરમિતિ તરબર્થશ્રુતેર્વિદ્યારહિતસ્ય વીર્યવત્તામાત્રમવગમ્યતે ।
નચ સર્વથાકિઞ્ચિત્કરસ્ય તદુપપદ્યતે ।
તસ્માદસ્ત્યસ્યાપિ કયાપિ માત્રયા પરવિદ્યોત્પાદોપયોગ ઇતિ વિદ્યારહિતમપિ યજ્ઞાદિ પરવિદ્યાર્થિનાનુષ્ઠેયમિતિ સિદ્ધમ્ ॥18॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_4,1.14.19
ભોગેન ત્વ્ ઇતરે ક્ષપયિત્વાથ સંપદ્યતે