Language

ENहिગુ
Scripture Library

Brahmasūtra2 with Vācaspati's Bhāmatī · Chapter 3.2

3.2.1

sugamam //27//
iti śrīvācaspatimiśraviracite śārīrakamīmāṃsābhāṣyavibhāge bhāmatyāṃ tṛtīyasyādhyāyasya prathamaḥ pādaḥ //
// iti tṛtīyādhyāyasya gatyāgaticintayā vairāgyanirūpaṇākhyaḥ prathamaḥ pādaḥ //
tṛtīyādhyāye dvitīyaḥ pādaḥ //
START BsVBh_3,2.1.1
saṃdhye sṛṣṭirāha hi

3.2.2

idānīṃ tu tasyaiva jīvasyāvasthābhedaḥ svayañjyotiṣṭvasiddhyartha prapañcayate- kiṃ prabodha iva svapne 'pi pāramārthikī sṛṣṭirāhosvinmāyāmayīti /
yadyapi brahmaṇo 'nyasyānirvācyatayā jāgratsvapnāvasthāgatayorubhayorapi sargayormāyamayatvaṃ tathāpi yathā jāgratsṛṣṭirbrahmātmabhāvasākṣātkārātprāganuvartate /
brahmātmabhāvasākṣātkārāttu nivartate /
evaṃ kiṃ svapnasṛṣṭirāhosvit pratidinameva nivartata iti vimarśārthaḥ //
dvayoḥ ihalokaparalokasthānayoḥ /
saṃdhau bhavaṃ saṃdhyam /
aihalaukikacakṣurādyavyāpārādrūpādisākṣātkāropajananādanaihalaukikaṃ pāralaukikendriyādivyāpārasya ca bhaviṣyato 'pratyutpannatvena na pāralaukikam /
naca na rūpādisākṣātkāro 'sti svapnadṛśaḥ /
tasmādubhayorlokayorasyāntarālatvamiti brahmātmabhāvasākṣātkārātprāk tathyarūpaiva sṛṣṭirbhavitumarhati /
ayamabhisaṃdhiḥ-iha hi sarvāṇyeva mithyājñānānyudāharaṇaṃ teṣāṃ satyatvaṃ pratijñāyate /
prakṛtopayogitayā tu svapnajñānamudāhṛtam /
jñānaṃ yamarthamavabodhayati sa tathaiveti yuktam /
tathābhāvasya jñānārohāt /
atathātvasya tvapratīyamānasya tathābhāvaprameyavirodhena kalpanāspadatvāt bādhakapratyayādatathātvamiti cet /
na /
tasya bādhakatvāsiddheḥ /
samānagocare hi viruddhārthopasaṃhāriṇī jñāne virudhyate /
balavadabalavattvāniścayācca bādhyabādhakabhāvaṃ pratipadyete /
na ceha samānaviṣayatvaṃ, kālabhedena vyavasthopapatteḥ /
yathāhi kṣīraṃ dṛṣṭaṃ kālāntare dadhi bhavati, evaṃ rajataṃ dṛṣṭaṃ kālāntare śuktirbhavet /
nānārūpaṃ vā tadvastu /
yadyasya tīvrātapaklāntisahitaṃ cakṣuḥ sa tasya rajatarūpatāṃ gṛhṇāti /
yasya tu kevalamālokamātropakṛtaṃ, sa tasyaiva śuktirūpatāṃ gṛhṇāti /
evamutpalamapi nīlalohitaṃ divā saurībhirbhābhirabhivyaktaṃ nīlatayā gṛhyate /
pradīpābhivyaktaṃ tu naktaṃ lohitatayā /
evamasatyāṃ nidrāyāṃ sato 'pi rathādīnna gṛhṇāti nidrāṇastu gṛhṇātīti sāmagrībhedādvā kālabhedādvā virodhābhāvaḥ /
nāpi pūrvottarayorbalavadabalavattvanirṇayaḥ /
dvayorapi svagocaracāritayā samānatvena vinigamanāhetorabhāvāt /
tasmādapyavaśyamavirodho vyavasthāpanīyaḥ /
tatsiddhametat /
vivādāspadaṃ pratyayāḥ, samyañcaḥ, pratyayatvāt, jāgratstambhādipratyayavaditi /
imamarthaṃ śrutirapi darśayati-'atha rathān rathayogān pathaḥ sṛjate'iti /
naca 'na tatra rathā na rathayogā na panthāno bhavanti'iti virodhādupacaritārthāṃ sṛjata iti śrutirvyākhyeyā /
sṛjata iti hi śruterbahuśrutisaṃvādātpramāṇāntarasaṃvādācca balīyastvena tadanuguṇatayā na tatra rathā ityasyā bhāktatvena vyākhyānāt /
jāgradavasthādarśanayogyā na santi na tu rathā na santīti /
ata eva kartṛśrutiḥ śākhāntaraśrutirudāhṛtā /
prājñakartṛkatvāccāsya pāramārthikatvaṃ viyadādisargavat /
naca jīvakartṛkatvānna prājñakartṛkatvamiti sāṃpratam /
'anyatra dharmādanyatrādharmāt'iti prājñasyaiva prakṛtatvāt /
jīvakartṛkatve 'pi ca prājñadabhedena jīvasya prājñatvāt /
apica jāgratpratyayasaṃvādavanto 'pi svapnapratyayāḥ keciddṛśyante /
tadyathā svapne śuklāmbaradharaḥ śuklamālyānulepano brāhmaṇāyanaḥ priyavrataṃ pratyāha-priyavrata, pañcame 'hani prātarevorvarāprāyabhūmidānena narapatistvāṃ mānayiṣyatīti /
sa ca jāgrattathātmano mānamanubhūya svapnapratyayaṃ satyamabhimanyate /
tasmātsaṃdhye pāramārthikī sṛṣṭiḥ //1//
START BsVBh_3,2.1.2
nirmātāraṃ caike putrādayaś ca

3.2.3

// 2 //
START BsVBh_3,2.1.3
iti prāpte ucyate-
māyāmātraṃ tu kārtsnyenānabhivyaktasvarūpatvāt

3.2.4

idamatrākūtam /
na tāvat kṣīrasyeva dadhi rajatasya pariṇāmaḥ śuktiḥ saṃbhavati /
nahi jātvīśvaragṛhe cirasthitānyapi rajatabhājanāni śuktibhāvamanubhavanti dṛśyante /
na cetarasya rajatānubhavasamaye 'nyo 'nākulendriyo na tasya śuktibhāvamanubhavati pratyeti ca /
na cobhayarūpaṃ vastu /
sāmagrībhedāttu kadācidasya toyabhāvo 'nubhūyate kadācinmarīciteti sāṃpratam /
pāramārthike hyāsya toyabhāve tatsādhyāmudānyopaśamalakṣaṇārthakriyāṃ kuryānmarīcisādhyāmapi rūpaprakāśalakṣaṇām /
na marīcibhiḥ kasyacittṛṣṇaja udanyopaśāmyati /
naca toyameva dvividhamudanyopaśamanamatadupaśamanamiti yuktam /
tadarthakriyākāritvavyāptaṃ toyatvaṃ mātrayāpi tāmakurvattoyameva na syāt /
apica toyapratyayasamīcīnatvāyāsya dvaividhyamabhyupeyate taccābhyupagame 'pi na seddhumarhati /
tathāhi-asamarthavidhāpāti toyametaditi manvāno na tṛṣṇayāpi marīcitoyamabhidhāvet yathā marīcīnanubhavan /
athāśaktamabhimanyamāno 'bhidhāvati /
kimaparāddhaṃ marīciṣu toyaviparyāsena sarvajanīnena yattamatilaṅghya viparyāsāntaraṃ kalpyate /
naca kṣīradadhipratyayavadācāryamātulabrāhmaṇapratyayavadvā toyamarīcivijñāne samuccitāvagāhinī svānubhavātparasparaviruddhayorbādhyabādhakabhāvāvabhāsanāt /
tatrāpi rajatajñānaṃ pūrvamutpannaṃ bādhyamuttaraṃ tu bādhakaṃ śuktijñānaṃ prāptipūrvakatvātpratiṣedhasya /
rajatajñānātprākprāpakābhāvena śukteraprāptāyāḥ pratiṣedhasaṃbhavātpūrvajñānaprāptaṃ tu rajataṃ śuktijñānamapabādhitumarhati /
tadapabādhātmakaṃ ca svānubhavādavasīyate /
yathāhuḥ-'āgāmitvādabādhitvā paraṃ pūrvaṃ hi jāyate /
pūrvaṃ punarabādhitvā paraṃ notpadyate kvacit' /
naca vartamānarajatāvabhāsi jñānaṃ bhaviṣyattāmasyāgocarayanna bhaviṣyatā svasamayavartinīṃ śuktiṃ gocarayatā pratyayena bādhyate, kālabhedena virodhābhāvāditi yuktam /
mā nāmāsya jñāsītpratyakṣaṃ bhaviṣyattāṃ tatpṛṣṭhabhāvi tvanumānamupakārabhāvahetumivāsati vināśapratyayopanipāte sthemānamākalayati /
asati vināśapratyayopanipāte rajatamidaṃ sthiraṃ rajatatvādanubhūtapratyabhijñātarajatavat /
tathāca rajatagocaraṃ pratyakṣaṃ vastutaḥ sthirameva rajataṃ gocarayet /
tathāca bhaviṣyacchuktikājñānakālaṃ, rajataṃ vyāpnuyāditi virodhācchuktijñānena bādhyate /
yathāhuḥ-'rajataṃ gṛhyamāṇaṃ hi cirasthāyīti gṛhyate /
bhaviṣyacchuktikājñānakālaṃ vyāpnoti tena tat' //
iti /
pratyakṣeṇa cirasthāyīti gṛhyata iti kecidvyācakṣate /
tadayuktam /
yadi cirasthāyitvaṃ yogyatā na sā pratyakṣagocaraḥ śakteratīndriyatvāt /
atha kālāntaravyāpitvaṃ, tadapyayuktaṃ, kālāntareṇa bhaviṣyatendriyasya saṃyogāyogāttadupahitasīmno vyāpitvasyātīndriyatvāt /
naca pratyabhijñāpratyayavadatrāsti saṃskāraḥ sahakārī yenāvartamānamapyākalayet /
tasmādatyantābhyāsavaśena pratyakṣānantaraṃ śīghratarotpannavinaśyadavasthānumānasahitapratyakṣābhiprāyameva cirasthāyīti gṛhyata iti mantavyam /
ata evaitatsūkṣmataraṃ kālavyavadhānamavivecayantaḥ saugatāḥ prāhuḥ, dvividho hi viṣayaḥ pratyakṣasya grāhyaścādhyavaseyaśca /
grāhyakṣaṇa ekaḥ svalakṣaṇo 'dhyavaseyaśca /
saṃtāna iti /
etena svapnapratyayo mithyātvena vyākhyātaḥ /
yattu satyaṃ svapnadarśanamuktaṃ tatrāpyākhyātrā brāhmaṇāyanenākhyāte saṃvādābhāvāt /
priyavratasyākhyātasaṃvādastu kākatālīyo na svapnajñānaṃ pramāṇayitumarhati /
tādṛśasyaiva bahulaṃ visaṃvādadarśanāt /
darśitaśca visaṃvādo bhāṣyakṛtā kārtsnyenānabhivyaktiṃ vivṛṇvatā /
rajanyāṃ supta iti /
rajanīsamaye 'pi hi bhāratādvarṣāntare ketumālādau vāsaro bhavatīti bhārate varṣa ityuktam //3//
START BsVBh_3,2.1.4
sūcakaśca hi śruterācakṣate ca tadvidaḥ

3.2.5

darśanaṃ sūcakaṃ tacca svarūpeṇa sat /
asattu dṛśyam /
ata eva strīdarśanasvarūpasādhyāścaramadhātuvisargādayo jāgradavasthāyāmanuvartante /
strīsādhyāstu mālyavilepanadantakṣatādayo nānuvartante /
na cāsmābhiḥ svapne 'pi prājñavyāpāra iti /
prājñavyāpāratvena pāramārthikatvānumānaṃ pratyakṣeṇa bādhakapratyayena virudhyamānaṃ nātmānaṃ labhata iti bhāvaḥ /
bandhamokṣayorāntarālikaṃ tṛtīyamaiśvaryamiti //4//
START BsVBh_3,2.1.5
parābhidhyānāt tu tirohitaṃ tato hyasya bandhaviparyayau

3.2.6

dehayogādvā so 'pi iti sūtradvayaṃ kṛtopapādanamasmābhiḥ prathamasūtre /
nigadavyākhyātaṃ caitayorbhāṣyamiti //5//
START BsVBh_3,2.1.6
dehayogād vā so 'pi

3.2.7

// 6 //
START BsVBh_3,2.2.7
tadabhāvo nāḍīṣu tacchruterātmani ca

3.2.8

iha hi nāḍīpuritatparamātmāno jīvasya suṣuptāvasthāyāṃ sthānatvena śrūyante /
tatra kimeṣāṃ sthānānāṃ vikalpa āhosvitsamuccayaḥ /
kimato yadyevam /
etadato bhavati /
yadā nāḍyo vā purītadvā suṣuptasthānaṃ tadā viparītagrahaṇanivṛttāvapi na jīvasya paramātmabhāva iti /
avidyānivṛttāvapi jīvasya paramātmabhāvāya kāraṇāntaramapekṣitavyaṃ tacca karmaiva na tu tattajñānaṃ viparītajñānanivṛttimātreṇa tasyopayogāt, viparītajñānanivṛtteśca vināpi tattvajñānaṃ suṣuptāvapi saṃbhavāt /
tataśca karmaṇaivāpavargo na jñānena /
yathāhuḥ-'karmaṇaiva tu saṃsiddhimāsthitā janakādayaḥ'iti /
ata tu paramātmaiva nāḍīpurītasmṛtidvārā suṣuptisthānaṃ tato viparītajñānanivṛtterasti mātrayā paramātmabhāva upayogaḥ /
tayā hi tāvadeṣa jīvastadavasthāno bhavati kevalam /
tattvajñānābhāvena samūlakāṣamavidyāyā akāṣājjāgratsvapnalakṣaṇaṃ jīvasya vyutthānaṃ bhavati /
tasmātprayojanavatyeṣā vicāraṇeti /
kiṃ tāvaprāptaṃ, nāḍīpurītatparamātmasu sthāneṣu suṣuptasya jīvasya nilayaṃ prati vikalpaḥ /
yathā bahuṣu prāsādeṣveko narendraḥ kadācitkvacinnilīyate kadācitkvacidevameko jīvaḥ kadācinnāḍīṣu kadācitpurītati kadācidbrahmaṇīti /
yathā nirapekṣā vrīhiyavāḥ kratusādhanībhūtapuroḍāśaprakṛtitayā śrutā ekārthā vikalpyante, evaṃ saptamīśrutyā vāyatanaśrutyā vekanilayanārthāḥ parasparānapekṣā nāḍyadayo 'pi vikalpamarhanti /
yatrāpi nāḍībhiḥ pratyavasṛpya purītati śeta iti nāḍīpurītatoḥ samuccayaśravaṇam 'tathā tāsu tadā bhavati yadā suptaḥ svapnaṃ na kañcana paśyati /
athāsmin prāṇa evaikadhā bhavati'iti nāḍībrahmaṇorādhārayoḥ samuccayaśravaṇam /
prāṇaśabdaṃ ca brahma 'athāsmin prāṇe brahmaṇi sa jīva ekadhā bhavati'nnirapekṣayoravedhāratvam /
iyāṃstu viśeṣaḥ /
kadācinnāḍya evādhāraḥ kadācinnāḍībhiḥ saṃcaramāṇasya purītadeva /
evaṃ tābhireva saṃcaramāṇasya kadācidbrahmaivādhāra iti siddhamādhāratve nāḍīpurītatparamātmanāmanapekṣatvam /
tathāca vikalpo vrīhiyavavadbṛhadrathantaravadveti prāptam /
prāpte 'bhidhīyate-jīvaḥ samuccayenaivaitāni nāḍyādīni svāpāyopaiti na vikalpena /
ayamabhisaṃdhiḥ-nityavadāmnātānāṃ yatpākṣikatvaṃ nāma tadgatyantarābhāve kalpyate /
yathāhuḥ-'evameṣo 'ṣṭadoṣo 'pi yadvrīhiyavavākyayoḥ /
vikalpa āśritastatra gatiranyā na vidyate'iti /
prakṛtakratusādhanībhūtapuroḍāśadravyaprakṛtitayā hi parasparānapekṣau vrīhiyavau vihitauśakrutaścaitau pratyekaṃ puroḍāśamabhinirvartayitum /
tatra yadi miśrābhyāṃ puroḍāśo 'bhinirvartyeta parasparānapekṣavrīhiyavavidhātṛṇī ubhe api śāstre bādhyeyātām /
na caitau prayogavacanaḥ samuccatumarhati /
sa hi yathā vihitānyaṅgānyabhisamīkṣya pravartamāno naitānyanyathayitaṃ śaknoti /
miśraṇe cānyathātvameteṣām /
na cāṅgānurodhena pradhānābhyāso 'gosave ubhe kuryāt'itivadyuktaḥ /
aśruto hyatra pradhānābhyāso 'ṅgānurodhena ca so 'nyāyyaḥ /
na cāṅgabhūtaindravāyavādigrahānurodhena yathā pradhānasya somayāgasyāvṛttirevamatrāpīti yuktam /
'somenayajeta'iti hi tatrāpūrvayāgavidhiḥ /
tatra ca daśamuṣṭiparimitasya somadravyasya 'somamabhiṣuṇoti', 'somamabhiplāvayati'iti ca vākyāntarānulocanayā rasadvāreṇa yāgasādhanībhūtasyendravāyvādyuddeśena prādeśamātreṣūrdhvapātreṣu grahaṇāni pṛthakprakalpanāni saṃskārā vidhīyante, natu somayāgoddeśenendravāyvādayo devatāścodyante, yena tāsāṃ yāganiṣpattilakṣaṇaikārthatvena vikalpaḥ syāt /
naca prādeśamātramekaikamūrdhvapātraṃ daśamuṣṭiparimitasomarasagrahaṇāya kalpate, yena tulyārthatayā grahaṇāni vikalperan /
naca yāvanmātramekamūrdhvapātraṃ vyāpnoti tāvanmātraṃ gṛhītvā pariśiṣṭaṃ tyajyeteti yujyate /
daśamuṣṭiparimitopādānasyādṛṣṭārthatvaprasaṅgāt /
evaṃ taddṛṣṭārthaṃ bhavedyadi tatsarvaṃ yāga upayujyeta /
naca dṛṣṭe saṃbhavatyadṛṣṭakalpanā nyāyyā /
tasmātsakalasya somarasasya yāgaśeṣatvena saṃskārārhatvādekaikena ca grahaṇena sakalasya saṃskartumaśakyatvāttadavayavasyaikena saṃskāre 'vayavāntarasya grahaṇāntareṇa saṃskāra iti kāryabhedādgrahaṇāni samuccīyeran /
ata eva samuccayadarśanaṃ 'daśautānadhvaryuḥ prātaḥ savane grahan gṛhṇāti'iti /
samuccaye ca sati kramo 'pyupapadyate /
'āśvino daśamo gṛhyate tṛtīyo hūyate' /
tathaiva 'aindravāyavāgrāngrahāngṛhṇāti'iti /
teṣāṃ ca samuccaye sati yāvadyaduddeśena gṛhītaṃ tāvattasyai devatāyai tyaktavyamityarthādyāgasyāvṛttyā bhavitavyam /
yadi punaḥ pṛthakkṛtānyapyekīkṛtya kāñcana devatāmuddiśya tyajeran, pṛthakkaraṇāni ca devatoddeśāścādṛṣṭārthā bhaveyuḥ /
naca dṛṣṭe saṃbhavatyadṛṣṭakalpanā nyāyyetyuktam /
tasmāttatra samuccayasyāvaśyaṃbhāvityādguṇānurodhenāpi pradhānābhyāsa āsthīyate /
iha tvabhyāsakalpanāpramāṇābhāvātpuroḍāśadravyasya cāniyamena prakṛtidravye yasminkasmiṃścitprāpte ekaikā parasparānapekṣā vrīhiśrutiryavaśrutiśca niyāmikaikārtatayā vikalpamarhataḥ /
na tu nāḍīpurītatparamātmanāmanyonyānapekṣaṇāmekanilayanārthasaṃbhavo yena vikalpo bhavet /
nahyekavibhaktinirdeśamātreṇaikārthatā bhavati samuccitānāmapyekavibhaktinirdeśadarśanāt /
paryaṅke śete prasāde śeta iti /
tasmādekavibhaktinirdeśasyānaikāntikatvādanyato vinigamanā vaktavyā /
sā coktā bhāṣyakṛtā- yatrāpi nirapekṣā iva nāḍīḥ suptisthānatvena śrāvayatītyādinā /
sāpekṣaśrutyanurodhena nirapekṣaśrutirnetavyetyarthaḥ /
śeṣamatirohitārtham /
nanu yadi brahmaiva nilayanasthānaṃ tāvanmātramucyatāṃ kṛtaṃ nāḍyupanyāsenetyata āha- apicātreti /
apiceti /
samuccaye na vikalpe /
etadupapattisahitā pūrvopapattirarthasādhinīti /
mārgopadeśopayuktānāṃ nāḍīnāṃ stutyarthamatra nāḍīsaṃkīrtanamityarthaḥ /
pittenābhivyāptakaraṇo na bāhyānviṣayānvedeti taddvārā sukhaduḥkhābhāvena tatkāraṇapāpmāsparśena nāḍīstutiḥ /
yadā tu tejo brahma tadā sugamam /
apica nāḍyaḥ purītadvā jīvasyopādhyādhāra eva bhavatīti /
ayamarthaḥ-abhyupetya jīvasyādheyatvamidamuktam /
paramārthatastu na jīvasyādheyatvamasti /
tathāhi-nāḍyaḥ purītadvā jīvasyopādhīnāṃ karaṇānāmāśrayo jīvastu brāhmāvyatirekātsvamahipratiṣṭhaḥ /
na cāpi brahma jīvasyādhāraḥ, tādātmyāt /
vikalpa tu vyatirekaṃ brahmaṇa ādhāratvamucyate jīvaṃ prati /
tathāca suṣuptāvasthāyāmupādhīnāmasamudācārājjīvasya brahmātmatvameva brahmādhāratvaṃ na tu nāḍīpurītādhāratvam /
tadupādhikaraṇamātrādhāratayā tu suṣuptadaśārambhāya jīvasya nāḍīpurītadādhāratvamityatulyārthatayā na vikalpa iti /
apica na kadācijjīvasyeti /

autsagikaṃ brahmasvarūpatvaṃ jīvasyāsati jāgratsvapnadaśārūpe 'pavāde suṣuptavasthāyāṃ nānyathayituṃ śakyamityarthaḥ /
apica ye 'pi sthānavikalpamāsthiṣacata tairapi viśeṣavijñānopaśamalakṣaṇā suṣuptyavasthāṅgīkartavyā /
na ceyamātmatādātmyaṃ vinā nāḍyādiṣu paramātmavyatirikteṣu sthāneṣūpapadyate /
tatra hi sthito 'yaṃ jīva ātmavyatirekābhimānī sannavaśyaṃ viśeṣajñānavān bhavet /
tathāhi śrutiḥ-'yatra vā anyadiva syāttatrānyo 'nyatpaśyet'iti /
ātmasthānatve tvadoṣaḥ /
'yatra tvasya sarvamātmaivābhūttatkena kaṃ paśyedvijānīyāt'iti śruteḥ /
tasmādapyātmasthānatvasya dvāraṃ nāḍyādītyāha- apica sthānavikalpābhyupagame 'pīti /
atra codayati- nanu bhedaviṣayasyāpīti /
bhidyata iti bhedaḥ /
bhidyamānasyāpi viṣayasyetyarthaḥ /
pariharati- bāḍhamevaṃ syāditi /
na tāvajjīvasyāsti svataḥparicchedastasya brahmātmatvena vibhutvāt /
aupādhike tu paricchede yatropādhisaṃnihitastanmātraṃ na jānīyānna tu sarvam /
nahyasaṃnidhānātsumerumavidvān devadattaḥ saṃnihitamapi na veda /
tasmātsarvaviśeṣavijñānapratyastamayīṃ suṣuptiṃ prasādayata tadāsya sarvopādhyupasaṃhāro vaktavyaḥ /
athāca siddhamasya tathā brahmātmatvamityarthaḥ /
guṇapradhānabhāvena samuccayo na samapradhānatayāgneyādivaditi vadanvikalpamapyapākaroti- naca vayamiheti /
svādhyāyādhyayanavidhyāpāditapuruṣārthatvasya vedarāśerekenāpi varṇena nāpuruṣārthena bhavituṃ yuktam /
naca suṣuptāvasthāyāṃ jīvasya svarūpeṇa nāḍyādisthānatvapratipādane kiñcitprayojanaṃ brahmabhūyapratipādane tvasti /
tasmānna samapradhānabhāvena samuccayo nāpi vikalpa iti bhāvaḥ /
nītārthamanyat //7//
START BsVBh_3,2.2.8
ataḥ prabodho 'smāt

3.2.9

// 8 //
START BsVBh_3,2.3.9
sa eva tu karmānusmṛtiśabdavidhibhyaḥ

3.2.10

yadyapīśvarādabhinno jīvastathāpyupādhyavacchedena bhedaṃ vivakṣitvādhikaraṇāntarārambhaḥ /
sa eveti duḥsaṃpādamiti /
sa vānyo veti īśvaro veti saṃbhavamātreṇopanyāsaḥ /
nahi tasya śuddhamuktasvabhāvasyāvidyākṛtavyutthānasaṃbhavaḥ /
ata eva
vimarśāvasare 'syānupanyāsaḥ /
yaddhi dvyahādinirvartanīyamekasya puṃsaścoditaṃ karma tasya pūrvedyuranuṣṭhitasyāsti smṛtiriti vaktavye 'nuḥ pratyabhijñānasūcanārthaḥ /
ata eva so 'hamasmītyuktam /
punaḥ pratinyāyaṃ pratiyonyādravatīti /
ayanaṃ āyaḥ niyamena gamanaṃ nyāyaḥ /
jīvaḥ pratinyāyaṃ saṃprasāde suṣuptāvasthāyāṃ vṛddhāntāyādravati āgacchati pratiyoni /
yohi vyāghrayoniḥ suṣupto buddhāntamāgacchan sa vyāghra eva bhavati na jātyantaram /
tadidamuktam- ta iha vyāghro vā siṃho veti /
atha tatra supta utiṣṭhediti /
yo hi jīvaḥ suptaḥ sa śarīrāntara uttiṣṭhati śarīrāntaragatastu suptajīvasaṃbandhini śarīra uttiṣṭhati, tataśca na śarīrāntare vyavahāralopa ityarthaḥ /
apica na jīvo nāma kaścitparasmādanya iti /
yathā ghaṭākāśo nāma na paramākāśādanyaḥ /
atha cānya iva yāvadghaṭamanuvartate /
na cāsau durvivecastadupādherghaṭasya viviktatvāt /
evamanādyanirvacanīyāvidyopadhānabhedopādhikalpito jīvo na vastutaḥ paramātmano bhidyate tadupādyudbhavābhibhavābhyāṃ codbhūta ityabhibhūta iva pratīyate /
tataśca suṣuptādāvapi abhibhūta iva
jāgradavasthādiṣūdbhūta iva /
tasya cāvidyātadvāsanopādheranāditayā kāryakāraṇabhāvena pravahataḥ suvivecatayā tadupahito jīvaḥ suviveca iti //9//
START BsVBh_3,2.4.10
mugdhe 'rdhasaṃpattiḥ pariśeṣāt

3.2.11

viśeṣavijñānābhāvānmūrcchā jāgarasvapnāvasthābhyāṃ bhidyate punarutthānācca maraṇāvasthāyāḥ /
ataḥ suṣuptireva mūrcchā viśeṣajñānābhāvāviśeṣāt /
cirānucchvāsavepathuprabhṛtayastu supteravāntaraprabhedāḥ /
tadyathā kaścitsuptotthitaḥ prāha sukhamahamasvāpsaṃ laghūni me gātrāṇi prasannaṃ me mana iti, kaścitpunarduḥkhamasvāpsaṃ gurūṇi me gātrāṇi bhramatyanavasthitaṃ me mana iti /
na caitāvatā suṣuptirbhidyate /
tathā vikārāntare 'pi mūrcchā na suṣupterbhidyate /
tasmāllokaprasiddhyabhāvānneyaṃ pañcamyavastheti prāptam /
evaṃ prāpta ucyate-
yadyapi viśeṣavijñānopaśamena mohasuṣuptayoḥ sāmyaṃ tathāpi naikyam /
nahi viśeṣavijñānasadbhāvasāmyamātreṇa svapnajāgarayorabhedaḥ /
bāhyendriyavyāpārabhāvābhāvābhyāṃ tu bhede tayoḥ suṣuptamohayorapi prayojanabhedātkāraṇabhedāllakṣaṇabhedācca bhedaḥ /
śramāpanuttyarthā hi brahmaṇā saṃpattiḥ suṣaptam /
śarīratyāgārthā tu brahmaṇā saṃpattirmohaḥ /
yadyapi satyapi mohe na maraṇaṃ tathāpyasati mohe na maraṇamiti maraṇārtho mohaḥ /
musalasaṃpātādinimittatvānmohasya śramādinimittatvācca suṣuptasya mukhanetrādivikāralakṣaṇatvānmohasya prasannavadanatvādilakṣaṇabhedācca suṣuptasyāsuṣuptasya tvavāntarabhede 'pi nimittaprayojanalakṣaṇābhedādekatvam /
tasmāt suṣuptamohāvasthayorbrahmaṇā saṃpattāvapi suṣupte yādṛśī saṃpattirna tādṛśī moha ityardhasaṃpattiruktā /
sāmyavaiṣamyābhyāmardhatvam /
yadā naitadavasthāntaraṃ tadā bhedāttatpravilayāya yatnāntaramāstheyam /
abhede tu na yatnāntaramiti cintāprayojanam //10//
START BsVBh_3,2.5.11
na sthānato 'pi parasyobhayaliṅgaṃ sarvatra hi

3.2.12

avāntarasaṃgatimāha- yena brahmaṇā suṣuptādiṣviti /
yadyapi 'tadananyatvamārambhaṇaśabdādibhyaḥ'ityatra niṣprapañcameva brahmopapāditaṃ tathāpi prapañcaliṅgānāṃ bahvīnāṃ śrutīnāṃ darśanādbhavati punarvicikitsā atastannivāraṇāyārambhaḥ /
tasya ca tattvajñānamapavargopayogīti prayojanavān vicāraḥ /
tatrobhayaliṅgaśravaṇādubhayarūpatvaṃ brahmaṇaḥ prāptam /
tatrāpi saviśeṣatvanirviśeṣatvayorvirodhātsvābhāvikatvānupapatterekaṃ svato 'paraṃ tu parataḥ /
naca yatparatastadpāramārthikam /
nahi cakṣurādīnāṃ svataḥpramāṇabhūtānāṃ doṣato 'prāmāṇyamapāramārthikam /
viparyayajñānalakṣaṇakāryānutpādaprasaṅgāt /
tasmādubhayaliṅgakaśāstraprāmāṇyādubhayarūpatā brahmaṇaḥ pāramārthikīti prāpta ucyate-na sthānata upādhito 'pi parasya brahmaṇa ubhayacihnatvasaṃbhavaḥ /
ekaṃ hi pāramārthikamanyadadhyāropitam /
pāramārthikatve hyupādhijanitasya rūpasya brahmaṇaḥ pariṇāmo bhavet /
sa ca prākpratiṣiddhaḥ /
tatpāriśeṣyātsphaṭikamaṇeriva svabhāvasvacchadhavalasya lākṣārasāvasekopādhirarūṇimā sarvagandhatvādiraupādhiko brahmaṇyadhyasta iti paśyāmo nirviśeṣatāpratipādanārthatvācchrutīnām /
saviśeṣatāyāmapi 'yaścāyamasyāṃ pṛthivyāṃ tejomayaḥ'ityādīnāṃ śrutīnāṃ brahmaikatvapratipādanaparatvādekatvanānātvayoścaikasminnasaṃbhavādekatvāṅgatvenaiva nānātvapratipādanaparyavasānāt, nānātvasya pramāṇāntarasiddhatayānuvādyatvādekatvasya cānadhigatervidheyatvopapatterbhedadarśananindayā ca sākṣādbhūyasībhiḥ
śrutibhirabhedapratipānādākāravadbrahmaviṣayāṇāṃ ca kāsāṃcicchrutīnāmupāsanāparatvamasati bādhake 'nyaparādvacanātpratīyamānamapi gṛhyate /
yathā devatānāṃ vigrahavattvam /
santi cātra sākṣādvaitāpavādenādvaitapratipādanaparāḥ śataśaḥ śrutayaḥ /
kāsāṃcicca dvaitābhidhāyinīnāṃ tatpravilayaparatvam /
tasmānnirviśeṣamekarūpaṃ caitanyaikarasaṃ sadbrahma paramārthataḥ, viśeṣāśca sarvagandhatvavāmanītvādaya upādhivaśādadhyastā iti siddham /
śeṣamatirohitārtham //11//
START BsVBh_3,2.5.12
na bhedād iti cen na pratyekam atadvacanāt

3.2.13

// 12 //
START BsVBh_3,2.5.13
api caivam eke

3.2.14

// 13 //
START BsVBh_3,2.5.14
arūpavad eva hi tatpradhānatvāt

3.2.15

// 14 //
START BsVBh_3,2.5.15
prakāśavac cāvaiyarthyāt

3.2.16

// 15 //
START BsVBh_3,2.5.16
āha ca tanmātram

3.2.17

// 16 //
START BsVBh_3,2.5.17
darśayati cātho api smaryate

3.2.18

// 17 //
START BsVBh_3,2.5.18
ata eva copamā sūryakādivat

3.2.19

// 18 //
START BsVBh_3,2.5.19
ambuvadagrahaṇāt tu na tathātvam

3.2.20

// 19 //
START BsVBh_3,2.5.20
vṛddhihrāsabhāktvam antarbhāvād ubhayasāmañjasyād evam

3.2.21

// 20 //
START BsVBh_3,2.5.21
darśanāc ca

3.2.22

atra keciddve adhikaraṇe kalpayantīti /
kiṃ sāllakṣaṇaṃ ca prakāśalakṣaṇaṃ ca brahma kiṃ sallakṣaṇameva brahmota prakāśalakṣaṇameveti tatra pūrvapakṣaṃ gṛhṇāti- prakāśavaccāvaiyarthyāt /
cakārātsacca /
avaiyarthyāt /
brahmaṇi sacchruteḥ siddhāntayati- āha ca tanmātram /
prakāśamātram /
nahi sattvaṃ nāma prakāśarūpādanyat, yathā sarvagandhatvādayo 'pi tu prakāśarūpameva saditi nobhayarūpatvaṃ brahmaṇa ityarthaḥ /
tadetadanenopanyasya dūṣitam /
sattāprakāśayorekatve nobhayalakṣaṇatvam /
bhede na sthānato 'pīti nirākṛtamiti nādhikaraṇāntaraṃ prayojayati /
paramārthatastvabheda eva prakarṣaprakāśavaditi /
sarveṣāṃ ca sādhāraṇe pravilayārthatve sati ' arūpavadeva hi tatpradhānatvāt' iti vinigamanakāraṇavacanamanavakāśaṃ syāt /
evaṃ hi tasyāvakāśaḥ syādyāda kāścidupāsanāparatayā rūpamācakṣīran kāścinnīrūpabrahmapratipādanaparā bhaveyuḥ /
sarvāsāṃ tu pravilayārthatvena nīrūpabrahmapratipādanārthatve ukto
vinigamanaheturna syādityarthaḥ /
ekaniyogapratīteḥ prayājadarśapūrṇamāsavākyavadityadhikārābhiprāyam, anubandhabhedāttu bhinno 'nayorapi niyoga iti /
ko 'yaṃ prapañcapravilaya iti /
vāstavasya vā prapañcasya pravilayaḥ sarpiṣa ivāgnisaṃyogāt /
samāropitasya vā rajjvāṃ sarpabhāvasyeva rajjutattvaparijñānāt /
na tāvadvāstavaḥ sarvasādhāraṇaḥ pṛthivyādiprapañcaḥ puruṣamātreṇa śakyaḥ samucchettum /
apica prahlādaśukādibhiḥ puruṣadhaureyaiḥ samūlamunmūlitaḥ prapañca iti śūnyaṃ jagadbhavet /
naca vāstavaṃ tattvajñānena śakyaṃ samucchettum /
āropitarūpavirodhitvātattvajñānasyetyuktam /
samāropitarūpastu prapañco brahmatattvajñāpanaparaireva vākyairbrahmatattvamavabodhayadbhiḥ śakyaḥ samucchettumiti kṛtamatra vidhinā /
nahi vidhiśatenāpi vinā tattvāvabodhanaṃ pravartasvātmajñāna iti vā kuru prapañcapravilayaṃ veti pravartitaḥ śaknoti prapañcapravilayaṃ kartum /
na cāsyātmajñānavidhiṃ vinā vedāntārthabrahmatattvāvabodho na bhavati /
maulikasya svādhyāyādhyayanavidhereva vivakṣitārthatayā sakalasya vedarāśeḥ phalavadarthāvabodhanaparatāmāpādayato vidyamānatvāt /
anyathā karmavidhivākyānyapi vidhyantaramapekṣeranniti /
naca cintāsākṣātkārayorvidhiriti tattvasamīkṣāyāmasmābhirūpapāditam /
vistareṇa cāyamarthastatraiva prapañcitaḥ /
tasmāt 'jartilayavāgvā juhuyāt'itivadvidhisarūpā ete 'ātmā vā are draṣṭavya'ityādayo na tu vidhaya iti /
tadidamuktam- draṣṭavyādiśabdā api tattvābhimudhīkaraṇapradhānā na tattvāvabodhavidhipradhānā iti /
apica brahmatattvaṃ niṣprapañcamuktaṃ na tatra niyojyaḥ kaścitsaṃbhavati /
jīvo hi niyojyo bhavet, sa cetprapañcapakṣe vartate ko niyojyastasyocchinnatvāt /
atha brahmapakṣe tathāpyaniyojyaḥ, brahmaṇo 'niyojyatvāt /
atha brahmaṇo 'nanyo 'pyavidyayānya iveti niyojyaḥ /
tadayuktam /
brahmabhāvaṃ pāramārthikamavagamayatāgamenāvidyāyā nirastatvāt /
tasmānniyojyābhāvādapi na niyogaḥ /
tadidamuktam- jīvo nāma prapañcapakṣasyaiveti /
apica jñānavidhiparatve tanmātrāttu jñānasyānutpattestattvapratipādanaparatvamabhyupagamanīyam /
tatra varaṃ tattvapratipādanaparatvamevāstu tasyāvaśyābhyupagantavyatvenobhayavādisiddhatvāt /
evaṃ ca kṛtaṃ tattvajñānavidhinetyāha- jñeyābhimukhasyāpīti /
naca jñānādāne pramāṇānapekṣasyāsti kaścidupayogo vidheḥ /
evaṃ hi tadubhayogo bhavedyadyanyathākāraṃ jñānamanyathādadhīta /
naca tacchakyaṃ vāpi yuktamityāha- naca
pramāṇāntareṇeti /
kiñcānyanniyoganiṣṭhatayaiva ca paryavasyatyāmnāye yadabhyupagataṃ bhavadbhiḥ śāstraparyālocanayāniyojyabrahmātmatvaṃ jīvasyeti tadetacchāstrāvirodhādapramāṇakam /
athaitacchāstramaniyojyabrahmātmatvaṃ ca jīvasya pratipādayati jīvaṃ ca niyuktaṃ tato dvyarthaṃ ca viruddhārthaṃ ca syādityāha- atheti /
darśapaurṇamāsādivākyeṣu jīvasyāniyojyasyāpi vastuto 'dhyastaniyojyabhāvasya niyojyatā yuktā /
nahi tadvākyaṃ tasya niyojyatāmāhāpi tu laukikapramāṇasiddhāṃ niyojyatāmāśritya darśapūrṇamāsau vidhatte /
idaṃ tu niyojyatāmapanayati ca niyuṅkte ceti durghaṭamiti bhāvaḥ /
niyogaparatāyāṃ ceti /
paurvāparyālocanayā vedāntānāṃ tattvaniṣṭhatā śrutā na śrutā niyoganiṣṭhatetyarthaḥ /
apica
niyoganiṣṭhatve vākyasya darśapaurṇāmāsakarmaṇa ivāpūrvāvāntaravyāpārādātmajñānakarmaṇo 'pyapūrvāvāntaravyāpārādeva svargādiphalavanmokṣasyānandarūpaphalasya siddhiḥ /
tathā cānityatvaṃ sātiśayatvaṃ
svargavadbhavedityāha- karmaphalavaditi /
apica brahmavākyeṣviti /
saprapañcaniṣprapañcopadeśeṣu hi sādhyānubandhabhedādekaniyogatvamasiddham /
darśapaurṇamāsaprayājavākyeṣu tu yadyapyanubandhabhedastathāpyadhikārāṃśasya sādhyasya bhedābhāvādabheda iti //21//
START BsVBh_3,2.6.22
prakṛtaitāvattvaṃ hi pratiṣedhati tato bravīti ca bhūyaḥ

3.2.24

adhikaraṇaviṣayamāha-dve vāva brahmaṇo rūpe iti /
dve eva brahmaṇo rūpe brahmaṇaḥ paramārthato 'rūpasyādhyāropite dve eva rūpe tābhyāṃ hi tadrūpyate /
te darśayati- mūrtaṃ caivāmūrtaṃ ca /
samuccīyamānāvadhāraṇam /
atra pṛthivyaptejāṃsi trīṇi bhūtāni brahmaṇo rūpaṃ mūrtaṃ mūrcchitāvayavamitaretarānupraviṣṭāvayavaṃ kaṭhinamiti yāvat /
tasyaiva viśeṣaṇāntarāṇi-martyaṃ maraṇadharmakam /
sthitamavyāpi /
avacchinnamiti yāvat /
sat anyebhyo viśiṣyamāṇamasādhāraṇadharmavaditi yāvat /
gandhasnehoṣṇatāścānyonyavyavacchedahetavo 'sādhāraṇā dharmāḥ /
tasyaitasya brahmarūpasya tejo 'bannasya caturviśeṣaṇasyaiṣa rasaḥ sāro ya eṣa savitā tapati /
athāmūrtaṃ vāyuścāntarikṣaṃ ca taddhi na kaṭhinamityamūrtametadamṛtamamaraṇadharmakam /
mūrtaṃ hi mūrtāntareṇābhihanyamānamavayavaviśleṣāddhvaṃsate natu tathābhāvaḥ saṃbhavatyamūrtasya /
etadyadeti gacchati vyāpnotīti /
etattyaṃ nityaparokṣamityarthaḥ /
tasyaitasyāmūrtasyaitasyāmṛtasyaitasya yata etasya tyasyaiṣa raso ya eṣa etasmin savitṛmaṇḍale puruṣaḥ /
karaṇātmako hiraṇyagarbhaprāṇāhvayastyasya hyeṣa rasaḥ sāro nityaparokṣatā ca sāmyamityadhidaivatam /
athādhyātmamidameva mūrtaṃ yadanyatprāṇāntarākāśābhyāṃ bhūtatrayaṃ śarīrārambhakametanmartyametatsthitametatsattasyaitasya mūrtasyaitasya martyasyaitasya sthitasyaitasya sata eṣa raso yaccakṣuḥ sato hyoṣa rasa iti /
athāmūrtaṃ prāṇaśca yaścāyamantarātmannākāśa etadamṛtametadyadetattyaṃ tasyaitasyāmūrtasyaitasyāmṛtasyaitasya yata etasya tyasyaiṣa raso yo 'yaṃ dakṣiṇekṣan puruṣastyasya hyeṣa rasaḥ /
liṅgasya hi karaṇātmakasya hiraṇyagarbhasya dakṣiṇamakṣyadhiṣṭhānaṃ śruteradhigatam /
tadevaṃ brahmaṇa aupādhikayormūrtāmūrtayorādhyātmikādhidaivikayoḥ kāryakāraṇabhāvena vibhāgo vyākhyātaḥ sattyacchabdavācyayoḥ /
athedānīṃ tasya karaṇātmanaḥ puruṣasya liṅgasya rūpaṃ vaktavyam /
mūrtāmūrtavāsanāvijñānamayaṃ vicitraṃ māyāmahendrajālopamaṃ tadvicitrairdṛṣṭāntairādarśayati-'tadyathā māhārajanaṃ'ityādināṃ /
etaduktaṃ bhati-mūrtāmūrtavāsanāvijñānamayasya vicitraṃ rūpaṃ liṅgasyeti /
tadevaṃ
niravaśeṣaṃ savāsanaṃ satyarūpamuktvā yattatsatyasya satyamuktaṃ brahma tatsvarūpāvadhāraṇārthamidamārabhyate /
yataḥ satyasya rūpaṃ niḥśeṣamuktamato 'vaśiṣṭaṃ satyasya yatsatyaṃ tasyānantaraṃ taduktihetukaṃ svarūpaṃ vaktavyamityāha- athāta ādeśaḥ kathanaṃ satyasatyasya paramātmanastamāha- neti netīti /
etadarthakathanārthamidamadhikaraṇam /
nanu kimetāvadevādeśyamutetaḥ paramanyatapyastītyata āha- nahyetasmā dbrahmaṇa iti /
netyādiṣṭādanyatparamasti yadādeśyaṃ bhavet /
tasmādetāvadevādeśyaṃ nāparamastītyarthaḥ /
atraivamarthenetinā yatsaṃnihitaṃ parāmṛṣṭaṃ tanniṣidhyate nañā saṃnihitaṃ ca mūrtāmūrtaṃ savāsanaṃ rūpadvayam /
tadavacchedakatvena ca brahma /
tatredaṃ vicāryate-kiṃ rūpadvayaṃ savāsanaṃ brahma ca sarvameva ca pratiṣidhyate, uta brahmaivātha savāsanaṃ rūpadvayaṃ brahma tu pariśiṣyata iti /
yadyapi teṣu teṣu vedāntapradeśeṣu brahmasvarūpaṃ pratipāditaṃ tadasadbhāvajñānaṃ ca ninditam /
'astītyevopalabdhavyaḥ'iti cāsya sattvamavadhāritaṃ tathāpi sadbodharūpaṃ tadbrahma savāsanamūrtāmūrtarūpasādhāraṇatayā ca sāmānyaṃ tasya caite viśeṣā mūrtāmūrtādayaḥ /
naca tattadviśeṣaniṣedhe sāmānyamavasthātumarhati nirviśeṣasya
sāmānyasyāyogāt /
yathāhuḥ-'nirviśeṣaṃ na sāmānyaṃ bhavecchaśaviṣāṇavat'iti /
tasmāttadviśeṣaniṣedhe 'pi tatsāmānyasya brahmaṇo 'navasthānātsarvasyaivāyaṃ niṣedhaḥ /
ata eva nahyetasmāditi netyanyatparamastīti niṣedhāt paraṃ nāstīti sarvaniṣedhameva tattvamāha śrutiḥ /
'astītyevopalabdhavyaḥ'iti copāsanāvidhānavanneyaṃ, na tvastitvamevāsya tattvam /
tatpraśaṃsārtha cāsadbhāvajñānanindā /
yaccānyatra brahmasvarūpapratipādanaṃ tadapi mūrtāmūrtarūpapratipādanavanniṣedhārtham /
asaṃnihito 'pi ca tatra niṣedho yogyatvātsaṃbhansyate /
yathāhuḥ-'yena yasyābhisaṃbandho dūrasthasyāpi tena saḥ'iti /
tasmātsarvasyaivāviśeṣeṇa niṣedha iti prathamaḥ pakṣaḥ /
athavā pṛthivyādiprapañcasya samastasya pratyakṣādipramāṇasiddhatvāt, brahmaṇastu vāṅmanasāgocaratayā sakalapramāṇavirahāt, katarasyāstu niṣedha iti viśaye prapañcapratiṣedhe samastapratyakṣādivyākopaprasaṅgāt, brahmapratiṣedhe tvavyākopādbrahmaiva pratiṣedhena saṃbadhyate yogyatvānna prapañcastadvaiparītyāt, vīpsā tu tadatyantābhāvasūcanāyeti madhyamaḥ pakṣaḥ /
tatra prathamaṃ pakṣaṃ nirākaroti- na tāvadubhayapratiṣedha upapadyate śūnyavādaprasaṅgāditi /
ayamabhisaṃdhiḥ-upādhayo hyamī pṛthivyādayo 'vidyākalpitā na tu śoṇakarkādaya iva viśeṣā aśvatvasya /
na copādhivigame upahitasyābhāvo 'pratītirvā /
nahyupādīnāṃ darpaṇamaṇikṛpāṇādīnāmapagame mukhasyābhāvo 'pratitirvā /
tasmādupādhiniṣedhe 'pi nopahitasya śaśaviṣāṇāyamānatāpratyayo vā /
na cetīti saṃnidhānāviśeṣātsarvasya pratiṣedhyatvamiti yuktam /
nahi bhāvamanupāśritya pratiṣedha upapadyate /
kiñciddhi kvacinniṣidhyate /
nahyanāśrayaḥ pratiṣedhaḥ śakyaḥ pratipattum /
tadidamuktam- apariśiṣyamāṇe cānyasminya itaraḥ pratiṣeddhumārabhyate tasya pratiṣedbhumaśakyatvāttasyaiva paramārthatvāpatteḥ pratiṣedhānupapattiḥ /
madhyamaṃ pakṣaṃ pratikṣipati- nāpi brahmapratiṣedha upapadyate /
yuktaṃ yannaisargikāvidyāprāptaḥ prapañcaḥ pratiṣidhyate prāptipūrvakatvātpratiṣedhasya /
brahma tu nāvidyāsiddhaṃ, nāpi pramāṇāntarāt /
tasmācchabdena prāptaṃ pratiṣedhanīyam /
tathāca yastasya śabdaḥ prāpakaḥ sa tatpara iti sa brahmaṇi pramāṇamiti kathamasya niṣedho 'pi pramāṇavān /
naca paryudāsādhikaraṇapūrvapakṣanyāyena vikalpaḥ vastuni siddhasvabhāve tadanupapatteḥ /
na cāvāṅmanasagocaro buddhāvalekhituṃ śakyaḥ /
aśakyaśca kathaṃ niṣidhyate /
prapañcastvanādyavidyāsiddho 'nūdya brahmaṇi pratiṣidyata iti yuktam /
tadimāmanupapattimabhipretyoktam-'nāpi brahmapratiṣedha upapadyate'iti /
hetvantaramāha-brahma te bravāṇīti /
upakramavirodhāditi /
upakramaparāmarśopasaṃhāraparyālocanayā hi vedāntānāṃ sarveṣāmeva brahmaparatvamupapāditaṃ prathame 'dhyāye /
na cāsatyāmākāṅkṣāyāṃ dūratarasthena pratiṣedhenaiṣāṃ saṃbandhaḥ saṃbhavati /
yacca vāṅmanasātītatayā brahmaṇastatpratiṣedhasya na pramāṇāntaravirodha iti tatrāha- vāṅmanasātītatvamapīti /
pratipādayanti vedāntā mahatā prayatnena brahma /

naca niṣedhāya tatpratipādanam, anupapatterityuktamadhastāt /
idānīṃ tu niṣprayojanamityuktaṃ 'prakṣālanāddhi paṅkasya'iti nyāyāt /
tasmādvedāntavācā manasi saṃnidhānādbrahmaṇo vāṅmanasātītatvaṃ nāñjasamapi tu pratipādanaprakriyopakrama eṣaḥ /
yathā gavādayo viṣayāḥ sākṣācchṛṅgagrāhikayā pratipādyante pratiyante ca naivaṃ brahma /
yathāhuḥ-'bhedaprapañcavilayadvāreṇa ca nirūpaṇam'iti /
nanu prakṛtapratiṣedhe brahmaṇo 'pi kasmānna pratiṣedha ityata āha- taddhi prakṛtaṃ prapañcitaṃ ceti /
pradhānaṃ prakṛtaṃ prapañcaśca pradhānaṃ na brahma tasya ṣaṣṭhyantatayā prapañcāvacchedakatvenāpradhānatvādityarthaḥ /
tato 'nyadbravītīti neti netīti pratiṣedhādanyadbhūyo bravītīti tannirvacanam /
nahyetasmādityasya yadā nahyetasmāditi neti netyādiṣṭādbrahmaṇo 'nyatparamastīti vyākhyānaṃ tadā prapañcapratiṣedhādanyadbrahmaiva bravītīti vyākhyeyam /
yadā tu nahyetasmāditi sarvanāmnā pratiṣedho brahmaṇa ādeśaḥ parāmṛśyate tadāpi prapañcapratiṣedhamātraṃ na pratipattavyamapi tu tena pratiṣedhena bhāvarūpaṃ brahmopalakṣyate /
kasmādityata āha- tato bravīti ca bhūya iti /
yasmātpratiṣedhasya parastādapi bravīti /
atha brahmaṇo nāmadheyaṃ nāma satyasya satyamiti tadvyācaṣṭe śrutiḥ-'prāṇā vai satyam'iti /
mahārajanādyupamitaṃ liṅgamupalaṅayati /
tat khalu satyamitarāpekṣayā tasyāpi paraṃ satyaṃ brahma /
tadevaṃ yataḥ pratiṣedhasya parastādbravīti tasmānna prapañcapratiṣedhamātraṃ brahmāpi tu bhāvarūpamiti /
tadevaṃ pūrvasmin vyākhyāne nirvacanaṃ bravītīti vyākhyātam /
asmistuṃ satyasya satyamiti bravītīti vyākhyeyam /
śeṣamatirohitārtham //23//
START BsVBh_3,2.6.24
api ca saṃrādhane pratyakṣānumānābhyām

3.2.25

// 24 //
START BsVBh_3,2.6.25
prakāśādivaccāvaiśeṣyaṃ prakāśaś ca karmaṇyabhyāsāt

3.2.26

// 25 //
START BsVBh_3,2.5.26
ato 'nantena tathā hi liṅgam

3.2.27

// 26 //
START BsVBh_3,2.6.27
ubhayavyapadeśāttvahikuṇḍalavat

3.2.28

anenāhirūpeṇābhedaḥ /
kuṇḍalādirūpeṇa tu bheda ityuktaṃ tena viṣayabhedādbhedābhedayoravirodha ityekaviṣayatvena vā sarvadopalabdheravirodhaḥ /
viruddhamiti hi naḥ kva saṃpratyayo na yatpramāṇenopalabhyate /
āgamataśca pramāṇādekagocarāvapi bhedābhedau pratīyamānau na virodhamāvahataḥ savitṛprakāśayoriva pratyakṣātpramāṇādbhedābhedāviti //27//
START BsVBh_3,2.6.28
prakāśāśrayavadvā tejastvāt

3.2.29

prakārāntareṇa bhedābhedayoravirodhamāha-prakāśāśrayavadvā tejastvāt //28//
START BsVBh_3,2.6.29
tadevaṃ paramatamupanyasya svamatamāha-
pūrvavad vā

3.2.30

ayamabhisaṃdhiḥ-yasya mataṃ vastuno 'hitvenābhedaḥ /
kuṇḍalatvena bheda iti, sa evaṃ bruvāṇaḥ praṣṭavyo jāyate, kimahitvakuṇḍalatve vastuno bhinne utābhinne iti /
yadi bhinne, ahitvakuṇḍalatve bhinne iti vaktavyaṃ na tu vastunastābhyāṃ bhedābhedau /
nahyanyabhedābhedābhyāmanyadbhinnamabhinnaṃ vā bhavitumarhati /
atiprasaṅgāt /
atha vastuno na bhidyete ahitvakuṇḍalatve tathā sati ko bhedābhedayorviṣayabhedastayorvastuno 'nanyatvenābhedāt /
na caikaviṣayatve 'pi sadānubhūyamānatvādbhedābhedayoravirodhaḥ svarūpaviruddhayorapyavirodhe kva nāma virodho vyavatiṣṭheta /
naca sadānubhūyamānaṃ vicārāsahaṃ bhāvikaṃ bhavitumarhati /
dehātmabhāvasyāpi sarvadānubhūyamānasya bhāvikatvaprasaṅgāt /
prapañcitaṃ caitadasmābhiḥ prathamasūtra iti neha prapañcitam /
tasmādanādyavidyāvikrīḍitamevaikasyātmano jīvabhāvabhedo na bhāvikaḥ /
tathāca tattvajñānadavidyānivṛttāvapavargasiddhiḥ /
tāttvikatve tvasya na jñānānnivṛttisaṃbhavaḥ /
naca tattvajñānādanyadapavargasādhanamasti /
yathāha śrutiḥ-'tameva viditvātimṛtyumeti nānyaḥ panthā vidyate 'yanāya'iti /
śeṣamatirohitārtham //29//
START BsVBh_3,2.6.30
pratiṣedhāc ca

3.2.31

// 30 //
START BsVBh_3,2.7.31
paramataḥ setūnmānasaṃbandhabhedavyapadeśebhyaḥ

3.2.32

yadyapi śrutiprācuryādbrahmavyatiriktaṃ tattvaṃ nāstītyavadhāritaṃ tathāpi setvādiśrutīnāmāpātatastadvirodhadarśanāttatpratisamādhānārthamayamārambhaḥ /
jāṅgalaṃ sthalam /
prakāśavadanantavajjyotiṣmadāyatanavaditi pādā brahmaṇaścatvārasteṣāṃ pādānāmardhānyaṣṭau śaphāḥ /
te 'ṣṭāvasya brahmaṇa ityaṣṭaśaphaṃ brahma /
ṣoḍaśa kalā asyeti ṣośakalam /
tadyathā prācī pratīcī dakṣiṇodīcīti catasraḥ kalā avayavā iva kalāḥ sa prakāśavānnāma prathamaḥ pādaḥ /
etadupāsanāyāṃ prakāśavān mukhyo bhavatīti prakāśavān pādaḥ /
athāparāḥ pṛthivyantarikṣaṃ dyauḥ samudra iti catasraḥ kalā eṣa dvitīyaḥ pādo 'nantavānnāma /
so 'yamanantavattvena guṇenopāsyamāno 'nantatvamupāsakasyāvahatīti anantavān pādaḥ /
athāgniḥ sūryaścandramā vidyuditi catasraḥ kalāḥ sa jyotiṣmānnāma pādastṛtīyastadupāsanājjyotiṣmān bhavatīti jyotiṣmān pādaḥ /
atha ghrāṇaścakṣuḥ śrotraṃ vāgiti catasraḥ kalāścaturthaḥ pāda āyatanavānnāma /
ete ghrāṇādayo hi gandhādiviṣayā mana āyatanamāśritya bhogasādhanaṃ bhavantītyāyatanavānnāma pādaḥ /
tadevaṃ catuṣpādbrahmāṣṭaśaphaṃ ṣoḍaṣakalamunmiṣitaṃ śrutyā /
atastato brahmaṇaḥ paramanyadasti /
syādetat /
asti cet parisaṃkhyāyocyatāmetāvaditi /
ata āha-amitamastīti /
pramāṇasiddham /
na tvetāvadityarthaḥ /
bhedavyapadeśaśca triprakāraḥ-ādhārataścātideśataścāvadhitaśca //31//
START BsVBh_3,2.7.32
sāmānyāt tu

3.2.33

jagatastanmaryādānāṃ ca vidhārakatvaṃ ca setusāmānyam /
yathā hi tantavaḥ paṭaṃ vidhārayanti tadupādānatvādevaṃ brahmāpi jagadvidhārayati tadupapādakatvāt /
tanmaryādānāṃ ca vidhārakaṃ brahma /
itarathāticapalasthūlabalavatkallolamālākalilo jalanidhirilāparimaṇḍalamavagilet /
vaḍavānalo vā visphurjitajvālājaṭilo jagadbhasmasādbhāvayet /
pavanaḥ pracaṇḍo vākāṇḍameva brahmāṇḍaṃ vighaṭayediti /
tathāca śrutiḥ-'bhīṣāsmādvātaḥ pavate'ityādikā //32//
START BsVBh_3,2.7.33
buddhyarthaḥ pādavat

3.2.34

manaso brahmapratīkasya samāropitabrahmabhāvasya vāgghrāṇaścakṣuḥ śrotramiti catvāraḥ pādāḥ /
mano hi vaktavyaghrātavyadraṣṭavyaśrotavyān gocarān vāgādibhiḥ saṃcaratīti saṃcaraṇasādhāraṇatayā manasaḥ pādastadidamadhyātman /
ākāśasya brahmapratīkasyāgnirvāyurādityo diśa iti catvāraḥ pādāḥ /
te hi vyāpino nabhasa udara iva goḥ pādā vilagnā upalakṣyanta iti pādāstadidamadhidaivatam /
tadanena pādavaditi vaidikaṃ nidarśanaṃ vyākhyāya laukikaṃ cedaṃ nidarśanamityāha- athavā pādavaditi /
tadvaditi /
ihāpi mandabuddhīnāmādhyānavyavahārāyetyarthaḥ //33//
START BsVBh_3,2.7.34
sthānaviśeṣātprakāśādivat

3.2.35

buddhyādyupādhisthānaviśeṣayogādudbhūtasya jāgratsvapnayorviśeṣavijñānasyopādhyupaśame 'bhibhave suṣuptāvasthānamiti /
tathā bhedavyapadeśo 'pi trividho brahmaṇa upādhibhedāpekṣayeti /
yathā saudhajālamārganiveśinyaḥ savitṛbhāso jālamārgopādhibhedādbhinnā
bhāsante tadvigame tu gabhastimaṇḍalenaikībhavantyatastena saṃbadhyanta evamihāpīti //34//
START BsVBh_3,2.7.35
syādetat /
ekībhāvaḥ kasmādiha saṃbandhaḥ kathañcidvyākhyāyate na mukhya evetyetatsūtreṇa pariharati-
upapatteś ca

3.2.36

svamapīta iti hi svarūpasaṃbandhaṃ brūte /
svabhāvaścedanena saṃbandhatvena spṛṣṭastataḥ svābhāvikastādātmyānnātiricyata iti tarkapāda upapāditamityarthaḥ /
tathā bhedo 'pi trividho vānyādṛśaḥ svābhāvika ityarthaḥ //35//
START BsVBh_3,2.7.36
tathānyapratiṣedhāt

3.2.37

sugamena bhāṣyeṇa vyākhyātam //36//
START BsVBh_3,2.7.37
anena sarvagatatvamāyāmaśabdādibhyaḥ

3.2.38

brahmādvaitasiddhāvapi na sarvagatatvaṃ sarvavyāpitā sarvasya brahmaṇā svarūpeṇa rūpavattvaṃ sidhyatītyata āha- anena setvādinirākaraṇena parahetunirākaraṇenānyapratiṣedhasamāśrayaṇena ca svasādhanopanyāsena ca sarvagatatvamapyātmanaḥ siddhaṃ bhavati /
advaite siddhe sarvo 'yamanirvacanīyaḥ prapañcāvabhāso brahmādhiṣṭhāna iti sarvasya brahmasaṃbandhādbrahma sarvagatamiti siddham //37//
START BsVBh_3,2.8.38
phalamata upapatteḥ

3.2.39

siddhāntopakramamidamadhikaraṇam /
syādetat /
nityaśuddhabuddhamuktasvabhāvasya brahmaṇaḥ kuta īśvaratvaṃ kutaśca phalahetutvamapītyata āha- tasyaiva brahmaṇo vyāvahārikyāmiti /
nāsya pāramārthikaṃ rūpamāśrityaitaccintyate kintu sāṃvyavahārikam /
etacca 'tapasā cīyate brahma'iti vyācakṣāṇerasmābhirūpapāditam /
iṣṭaṃ phalaṃ svargaḥ /
yathāhuḥ-'yanna duḥkhana saṃbhinnaṃ naca grastamanantaram /
abhilāṣopanītaṃ ca sukhaṃ svargapadāspadam'iti /
aniṣṭa mavīcyādisthānabhogyaṃ, vyāmiśraṃ manuṣyabhogyam /
tatra tāvatpratipādyate-phalamata īśvarā tkarmabhirārādhitādbhavitumarhati /
atha karmaṇa eva phalaṃ kasmānna bhavatītyata āha- karmaṇastvanukṣaṇavināśinaḥ pratyakṣavināśina iti /
codayati- sayādetatkarma vinaśyaditi /
upāttamapi phalaṃ bhoktumayogyatvādvā karmāntarapratibandhādvā na
bhujyata ityarthaḥ /
pariharati- tadapi na pariśudhyatīti /
nahi svarga ātmānaṃ labhatāmityadhikāriṇaḥ kāmayante kintu bhogyo 'smākaṃ bhavatviti /
tena yādṛśamebhiḥ kāmyate tādṛśasya phalatvamiti bhogyameva satphalamiti /
naca tādṛśaṃ karmānantaramiti kathaṃ phalaṃ, tadapi svarūpeṇa /
apica svarganarakau tīvratame sukhaduḥkhe iti tadviṣayeṇānubhavena bhogāparanāmnāvaśyaṃ bhavitavyam /
tasmādanubhavayogye ananubhūyamāne śaśaśṛṅgavanna sta iti niścīyate /
codayati- athocyeta mā bhūtkarmānantaraṃ phalotpādaḥ karmākāryādapūrvātphalamutpatsyata iti /
pariharati- tadapi neti /
yadyadacetanaṃ tattatsarvaṃ cetanādhiṣṭhitaṃ pravartata iti pratyakṣāgamābhyāmavadhāritam /
tasmādapūrvoṇāpyacetanena cetanādhiṣṭhitenaiva pravartitavyaṃ nānyathetyarthaḥ /
na cāpūrvaṃ prāmāṇikamapītyāha- tadastitve iti //38//
START BsVBh_3,2.8.39
śrutatvāc ca

3.2.40

annādaḥ annapradaḥ //39//
START BsVBh_3,2.8.40
siddhāntenopakramya pūrvapakṣaṃ gṛhṇāti-
dharmaṃ jaiminirata eva

3.2.41

śrutimāha- śrūyate tāvaditi /
nanu 'svargakāmo yajeta'ityādayaḥ śrutayaḥ phalaṃ prati na sādhanatayā yāgaṃ vidadhati /
tathāhi-yadi yāgādaya eva kriyā na tadatiriktā bhāvanā tathāpi ta eva svapadebhyaḥ pūrvāparībhūtāḥ sādhyasvabhāvā avagamyanta iti na sādhyāntaramapekṣanta iti na svargeṇa sādhyāntareṇa saṃbaddhumarhanti /
athāpi tadatirekiṇī bhāvānāsti tathāpyasau bhāvyāpekṣāpi svapadopāttaṃ pūrvāvagataṃ na bhāvyaṃ dhātvarthamapahāya na bhinnapadopāttaṃ puruṣaviśeṣaṇaṃ ca svargādi bhāvyatayā svīkartumarhati /
na caikasmin vākye sādhyadvayasaṃbandhasaṃbhavaḥ, vākyabhedaprasaṅgāt /
na kevalaṃ śabdato vastutaśca puruṣaprayatnasya bhāvanāyāḥ sākṣāddhātvartha eva sādhyo na tu svargādistasya tadavyāpyatvāt /
svargādestu nāmapadābhidheyatayā siddharūpasyākhyātavācyaṃ sādhyaṃ dhātvarthaṃ prati 'bhūtaṃ bhavyāyopadiśyate'iti nyāyātsādhanatayā guṇatvenābhisaṃbandhaḥ /
tathāca pāramarṣaṃ sūtram-'dravyāṇāṃ karmasaṃyoge guṇatvenābhisaṃbandhaḥ'iti /
tathāca karmaṇo yāgāderduḥkhatvena puruṣeṇāsamīhitatvāt, samīhitasya ca svargāderasādhyatvānna yāgādayaḥ puruṣasyopakurvantyanupakāriṇāṃ caiṣāṃ na puruṣa īṣṭe anīśānaśca na teṣu saṃbhavatyadhikārītyadhikārābhāvapratipāditānarthakyaparihārāya kṛtsnasyaivāmnāyasya nirmṛṣṭanikhiladuḥkhānuṣaṅganityasukhamayabrahmajñānaparatvaṃ bhedaprapañcavilayanadvāreṇa tathāhi-sarvatraivāmnāye kvacitkasyacidbhedasya pravilayo gamyate-yathā 'svargakāmo yajeta'iti śarīrātmabhāvapraliyaḥ /
iha khalvāpātato dehātirikta āmuṣmikaphalopabhogasamartho 'dhikārī gamyate /
tatrādhikārasyoktena krameṇa nirākaraṇādasato 'pi pratīyamānasya vicārāsahasyopāyatāmātreṇāvasthānādanena vākyena dehātmabhāvapravilayastatpareṇa kriyate /
'godohanena paśukāmasya praṇayet'ityatrāpyāpātato 'dhikṛtādhikārāvagamādadhikāribhedapravilayaḥ /
niṣedhavākyāni ca sākṣādeva pravṛttiniṣedhena vidhivākyāni cānyāni 'sāṃgrahaṇyā yajeta grāmakāmaḥ'ityādīni na sāṃgrahaṇyādipravṛttiparāṇyapi tūpāyāntaropadeśena sevādidṛṣṭopāyapratiṣedhārthāni /
yathā viṣaṃ bhuṅkṣava māsya gṛhe bhuṅkṣveti /
tathāca rāgādyakṣiptapravṛttipratiṣedhena śāstrasya śāstratvamapyupapadyate /
rāganibandhanāṃ tūpāyopadeśadvāreṇa pravṛttimanujānato rāgasaṃvardhanādaśāstratvaprasaṅgaḥ /
tanniṣedhena tu brahmaṇi praṇidhānamādadhacchāstraṃ śāstraṃ bhavet /
tasmātkarmaphalasaṃbandhasyāprāmāṇikatvādanādivicitrāvidyāsahakāriṇa īśvarādeva
karmānapekṣādvicitraphalotpattiriti /
kathaṃ tarhi vidhiḥ kimatra kathaṃ pravartanāmātratvādvidhestasya cādhikāramantareṇāpyupapatteḥ /
nahi yo yaḥ pravartayati sa sarvo 'dhikṛtamapekṣate /
pavanādeḥ pravartakasya tadanapekṣatvāditiśaṅkāmapācikīrṣurāha- tatra ca vidhiśruterviṣayabhāvopagamādyāgaḥ svargasyotpādaka iti gamyate /
anyathā hyananuṣṭhātṛko yāga āpadyeta /
ayamabhisaṃdhiḥ-upadeśo hi vidhiḥ /
yathoktam-'tasya jñānamupadeśaḥ'iti /
upadeśaśca niyojyaprayojane karmaṇi lokaśāstrayoḥ prasiddhaḥ /
tadyathārogyakāmo jīrṇe bhuñjīta /
eṣa supanthā gacchatu bhavānaneneti /
na tvajñānādiriva niyoktṛprayojanastatrābhiprāyasya pravartakatvāt, tasya cāpauruṣeye 'saṃbhavāt /
asya copadeśasya niyojyaprayojanavyāpāraviṣayatvamanuṣṭhātrapekṣitānukūlavyāpāragocaratvamasmābhirupapāditaṃ nyāyakaṇikāyām /
tathāca 'svargakāmo yajeta'ityādiṣu svargakāmādeḥ samīhitopāyā gamyante yāgādayaḥ /
itarathā tu na sādhayitāramanugaccheyuḥ /
taduktamṛṣiṇā-'asādhakaṃ tu tādarthyāt'iti /
anuṣṭhātrapekṣitopāyatārahitapravartanāmātrārthatve yajetetyādīnāmasādhakaṃ karma yāgādi syāt /
sādhayitāraṃ nādhigacchedityarthaḥ /
na caite sākṣādbhāvanābhāvyā api kartrapekṣitasādhanatāvidhyupahitamaryādā bhāvanoddeśyā bhavitumarhanti, yena puṃsāmanupakārakāḥ santo nādhikārabhājo bhaveyuḥ /
duḥkhatvena karmaṇāṃ cetanasamīhānāspadatvāt /
svargādīnāṃ tu bhāvanāpūrvarūpakāmanopadhānācca /
prītyātmakatvācca /
nāmapadābhidheyānāmapi puruṣaviśeṣaṇānāmapi bhāvanoddeśyatālakṣaṇabhāvyatvapratīteḥ /
phalārthapravṛttabhāvanābhāvyatvalakṣaṇena ca yāgādisādhyatvena phalārthapravṛttabhāvanābhāvyatvarūpasya phalasādhyatvasya samapradhānatvābhāvenaikavākyasamavāyasaṃbhavāt, bhāvanābhāvyatvamātrasya ca yāgādisādhyatvasya karaṇe 'pyavirodhāt /
anyathā sarvatra taducchedāt /
paraśvāderapi chidādiṣu tathābhāvāt /
phalasya sākṣādbhāvanāvyāpyatvavirahiṇo 'pi taduddeśyatayā sarvatra vyāpitayā vyavasthānātsvargasādhane yāgādau svargakāmāderadhikāra iti siddham /
na cāprāptārthaviṣayāḥ sāṃgrahaṇyādiyāgavidhayaḥ parisaṃkhyāyakā niyāmakā vā bhavitumarhanti /
na cādhikārābhāve
dehātmapravilayo vādhikāribhedapravilayo vā śakya upapādayitum /
āpātataḥ pratibhāne cāsya tatparatvameva nārthāyātaparatvam /
svarasataḥ pratīyamāner'the vākyasya tādarthye saṃbhavati na saṃpātāyātaparatvamucitam /
na caitāvatā śāstratvavyāghātaḥ /
tasya svargādyupāyaśāsane 'pi śāstratvopapatteḥ /
puruṣaśreyo 'bhidhāyakatvaṃ hi śāstratvam /
sarāgavītarāgapuruṣaśreyo 'bhidhāyakatvena sarvapāriṣadatayā na tattvavyāghātaḥ /
tasmādvidhiviṣayabhāvopagamādyāgaḥ svargasyotpādaka iti siddham /
karmaṇo vā kācidavastheti /
karmaṇo 'vāntaravyāpāraḥ /
etaduktaṃ bhavati-karmaṇo hi phalaṃ prati yatsādhanatvaṃ śrutaṃ, tannirvāhayituṃ tasyaivāvāntaravyāpāro bhavati /
naca vyāpāravati satyeva vyāpāro nāsatīti yuktam /
asatsvapyāgneyādiṣu tadutpattyapūrvāṇāṃ paramāpūrve janayitavye tadavāntaravyāpāratvāt /
asatyapi ca tailapānakarmaṇi tena puṣṭau kartavyāyāmantarā tailapariṇāmabhedānāṃ tadavāntaravyāpāratvāt /
tasmātkarmakāryamapūrvaṃ karmaṇā phale kartavye tadavāntaravyāpāra iti yuktam /
yadā punaḥ phalopajananānyathānupapattyā kiñcitkalpyate tadā phalasya vā pūrvāvasthā /
avicitrasya kāraṇasyeti /
yadīśvarādeva kevalāditi śeṣaḥ /
karmabhirvā śubhāśubhaiḥ kāryadvaidhotpāde rāgādimattvaprasaṅga ityāśayaḥ //40//
START BsVBh_3,2.8.41
pūrvaṃ tu bādarāyaṇo hetuvyapadeśāt

Original text: Brahmasūtra2 with Vācaspati's Bhāmatī (a subcommentary on Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc