Brahmasūtra2 with Vācaspati's Bhāmatī · Chapter 3.1
tribṛtkaraṇāviśeṣe 'pi yasya ca yatra bhūyastvaṃ tena tasya vyapadeśa ityarthaḥ //22//
iti śrīmadvācaspatimiśraviracite śrīmadbhagavatpādaśārīrakabhāṣyavibhāge bhāmatyāṃ dvitīyasyādhyāyasya caturthaḥ pādaḥ //4//
// iti śrīmadbrahmasūtraśāṅkarabhāṣye 'virodhākhyo dvitīyo 'dhyāyaḥ //
atha tṛtīyo 'dhyāyaḥ /
START BsVBh_3,1.1.1
tadantarapratipattau raṃhati saṃpariṣvaktaḥ praśnanirūpaṇābhyām
dvitīyatṛtīyādhyāyayorhetumadbhāvalakṣaṇaṃ saṃbandhaṃ darśayan sukhāvabodhārthamarthasaṃkṣepamāha- dvitīye 'dhyāya iti /
smṛtinyāyaśrutivirodhaparihāreṇa hi anadhyavasāyalakṣaṇamaprāmāṇyaṃ parihṛtaṃ tathāca prāmāṇye niścalīkṛte tārtīyo vicāro bhavatyanyathā tu nirbījatayā na sidhyediti /
avāntarasaṃgatiṃ darśayitun tatra ca jīvavyatiriktāni tattvāni jīvopakaraṇāni cetyuktam /
adhyāyārthasaṃkṣepamuktvā pādārthasaṃkṣepamāha- tatra prathame tāvatpāda iti /
tasya prayojanamāha-vairāgya iti /
pūrvāparapariśodhanāya bhūmikāmāracayati -jīvo mukhyaprāṇasaciva iti /
karaṇopādānavadbhūtopādānasyāśrutatvāditi /
atra ca karaṇopādānaśrutyaiva bhautikatvāt karaṇānāṃ bhūtopādānasiddherindriyopādānātiriktabhūtavivakṣayādhikaraṇārambhaḥ /
yadi bhūtānyādāyāgamiṣyattadā tadapi karaṇopādānavadevaśroṣyat /
naca śrūyate tasmānna bhūtapariṣvakto raṃhatyapi tu karaṇamātrapariṣvaktaḥ /
nahyāgamaikagamyer'the tadabhāvaḥ prameyābhāvaṃ na paricchettumarhati /
naca dehāntarārambhānyathānupapattyā bhūtapariṣvaktasya raṃhaṇakalpaneti yuktamityāha- sulabhāśca sarvatra bhūtamātrā iti /
dyuparjanya iti /
iha hi kāyārambhaṇāmagnihotrāpūrvapariṇāmalakṣaṇaṃ śraddhāditvena pañcadhā pravibhajya dyuprabhṛtiṣvagniṣu hotavyatvenopāsanamuttaramārgapratipattisādhanaṃ vivakṣantyāha śrutiḥ-'asau vāva loko gautamāgniḥ'ityādi /
atra sāyaṃprātaragnihotrāhuto, hute payaḥādisādhane śraddhāpūrvamāhavanīyāgnisamiddhūmārciraṅgāravisphuliṅgabhāvite kartrādikārakabhāvite cāntarikṣaṃ krameṇotkrāmya dyulokaṃ praviśantyau sūkṣmabhūte dravadravyapayaḥprabhṛtyapsaṃbandhādapśabdavācye, śraddhāhetukatvācca śraddhāśabdavācye /
tayorāhutyoradhikaraṇamagniranye ca samiddhūmārciraṅgāravisphuliṅgā rūpakatvena nirdiśyante /
asau vāva dyuloko gautamāgniḥ /
yathāgnihotrādhikaraṇamāhavanīya evaṃ śraddhāśabdavācyāgnihotrāhutipariṇāmāvasthārūpāḥ sūkṣmā yā āpaḥ śraddhābhāvitāstadadhikaraṇaṃ dyulokaḥ /
asyāditya eva samit /
tena hīddho 'sau dyuloko dīpyate 'taḥ samindhanātsamit tasyādityasya raśmayo dhūmā indhanādivādityādraśmīnāṃ samutthānāt /
ahararthiḥ /
prakāśasāmānyādādityakāryatvācca /
candramā aṅgāraḥ /
arciṣaḥ praśame 'bhivyakteḥ /
nakṣatrāpyasya visphuliṅgaḥ candramaso 'ṅgārasyāvayavā iva viprakīrṇatāsāmānyādvisphuliṅgaḥ /
tadetasminnagnau devā yajamānaprāṇā agnyādirūpā adhidevam /
śraddhāṃ juhvati śraddhā coktā /
parjanyo vāva gautamāgniḥ parjanyo nāma vṛṣṭyupakaraṇābhimānī devatāviśeṣaḥ /
tasya vāyureva samit /
vāyunā hi parjanyo 'gniḥ samidhyate, purovātādiprābalye vṛṣṭidarśanāt /
abhraṃ dhūmaḥ /
dhūkāryatvāt dhūmasādṛśyācca /
vidyudarciḥ /
prakāśasāmānyāt /
aśaniraṅgārāḥ kāṭhinyādvidyutsaṃbandhācca /
garjitaṃ moghānāṃ visphuliṅgāḥ viprakīrṇatāsāmānyāt /
tasmindevā yajamānaprāṇā agnirūpāḥ somaṃ rājānaṃ juhvati tasya somasyāhutervarṣaṃ bhavati /
etaduktaṃ bhavati-śraddhākhyā āpo dyulokamāhutitvena praviśya candrākāreṇa pariṇatāḥ satyo dvitīye paryāye parjanyāgnau hutā vṛṣṭitvena pariṇamanta iti /
'pṛthivī vāva gautamāgniḥ'tasya pṛthivyākhyasyāgnaiḥ saṃvatsara eva samit /
saṃvatsareṇa kālena hi samiddhā bhūmirvrīhyādiniṣpattaye kalpate /
ākāśo dhūmaḥ pṛthivyagnerutthita ivākāśo dṛśyate /
rātrirarciḥ pṛthivyā śyāmāyā anurūpā śyāmatayā rātriragnerivānurupamarciḥ /
diśoṅgārāḥ prage rātrirūpārciḥśamane upaśāntānāṃ prasannānāṃ diśāṃ darśanāt /
avāntaradiśo visphuliṅgāḥ kṣudratvasāmyāt /
tasminnagnau śraddhāsomapariṇāmakrameṇāgatā apo vṛṣṭirūpeṇa pariṇatā devā juhvati tasyā āhuterannaṃ vrīhiyavādi bhavati /
puruṣo vāva gautamāgnistasya vāgeva samit /
vācā khalvayaṃ tālvādyaṣṭasthānasthitayā varṇapadavākyābhivyaktikrameṇārthajātaṃ prakāśayan samidhyate /
prāṇo dhūmaḥ /
dhūmavanmukhānnirgamanāt /
jihvārciḥ lohitatvasāmyāt /
cakṣuraṅgārāḥ prabhāśrayatvāt /
śrotraṃ visphuliṅgāḥ viprakīrṇatvāt /
tā evāpaḥ śraddhādipariṇāmakrameṇāgatāḥ vrīhyādirūpeḥ pariṇatā satyaḥ puruṣe 'gnau hutāstāsāṃ pariṇāmo retaḥ saṃbhavati /
yoṣā vāva gautamāgniḥ tasyā upastha eva samit /
tena hi sā putrādyutpādanāya samidhyate yadupamantrayate sa dhūmaḥ /
strīsaṃbhavādupamantraṇasya lomāni vā dhūmaḥ yonirarciḥ lohitatvāt /
yadantaḥ karoti maithunaṃ te 'ṅgārāḥ /
abhinandāḥ sukhalavā visphuliṅgāḥ, kṣudratvāt /
tasminnetasminnagnau devā reto juhvati tasyā āhutergarbhaḥ saṃbhavati /
evaṃ śraddhāsomavarṣānnaretohavanakrameṇa yoṣāgniṃ prāpyāpo garbhākhyā bhavanti /
tatrāpsamavāyitvādāpaḥ puruṣavacaso bhavanti pañcamyāmāhutāviti /
yataḥ pañcamyāmāhutāvāpaḥ puruṣavacaso bhavanti tasmādadbhiḥ pariveṣṭito jīvo rahatīti gamyate /
etaduktaṃ bhavati-śraddhāśabdavācyā āpa ityagre vakṣyati tāsāṃ trivṛtkatatayā tejo 'nnāvinābhāvenābgrahaṇena tejonnayorapi saṃgraha ityetadapi vakṣyate /
yadyapyetāvatāpi bhūtaveṣṭitasya jīvasya raṃhaṇaṃ nāvagamyate tejovannānāṃ pañcamyāmāhutau puruṣavacastvamātraśravaṇāt, tathāpīṣṭādikāriṇāṃ dhūmādinā pitṛyāṇena pathā candralokaprāptikathanaparayā 'ākāśāccandramasameṣa somo rāṭ'iti śrutyā saha 'śraddhāṃ juhvati tasyā āhuteḥ somo rājā saṃbhavati'ityasyāḥ śruteḥ mānatvādgamyate bhūtapariṣvakto raṃhatīti /
tathāhi-yā evāpo hutā dvitīyasyāmāhutau somabhāvaṃ gatāstābhireṣa pariṣvakto jīva iṣṭādikārī candrabhūyaṃ gataścandralokaṃ prāpta iti /
nanu svatantrā āpaḥ śraddhādikrameṇa somabhāvamāpnuvantu tābhirapariṣvakta eva tu jīvaḥ sendriyamātro gatvā somabhāvamanubhavatu /
ko doṣaḥ /
ayaṃ doṣaḥ /
yataḥ śrutisāmānyātikrama iti /
evaṃ hi śrutisāmānyaṃ kalpeta yadi yena rūpeṇa yena ca krameṇāpāṃ somabhāvastenaiva jīvasyāpi somabhāvo bhavet /
anyathā tu na śrutisāmānyaṃ syāt /
tasmātpariṣvaktāpariṣvaktaraṃhaṇaviśaye śrutisāmānyānurodhena pariṣvaktaraṃhaṇaṃ niścīyate /
ato dadhipayaḥprabhṛtayo dravabhūyastvādāpo hutāḥ sūkṣmībhūtā iṣṭādikāriṇamāśritā nendhanena vidhinā dehe hūyamāne hutāḥ satya āhutimayya iṣṭādikāriṇaṃ pariveṣṭya svargaṃ lokaṃ nayantīti /
codayati- nanvanyā śrutiriti /
ayamarthaḥ-evaṃ hi sūkṣmadehapariṣvakto raṃhet yadyasya sthūlaṃ śarīraṃ raṃhato na bhavet /
asti tvasya vartamānasthūlaśarīrayoga ādehāntaraprāptestṛṇajalāyukānidarśanena, tasmānnidarśanaśrutivirodhānna sūkṣmadehapariṣvakto raṃhatīti /
pariharati- tatrāpīti /
na tāvatparamātmanaḥ saṃsaraṇasaṃbhavaḥ, tasya nityaśuddhabuddhamuktasvabhāvatvāt /
kintu jīvānām /
paramātmaiva copādhikalpitāvacchedo jīva ityākhyāyate, tasya ca dehendriyāderupādheḥ prādeśikatvānna tatra san dehāntaraṃ gantumarhati /
tasmātsūkṣmadehapariṣvakto raṃhatikarmopasthāpitaḥ pratipattavyaḥ prāptavyo yo dehastadviṣayāyā bhāvanāyā utpādanāyā dīrghībhāvamātraṃ jalūkayopamīyate /
sāṃkhyānāṃ kalpanāmāha- vyāpināṃ karaṇānāmiti /
āhaṅkārikatvātkaraṇānāmahaṅkārasya ca jaganmaṇḍalavyāpitvātkaraṇānāmapi vyāpitetyarthaḥ /
bauddhānāṃ kalpanāmāha- kevalasyaivātmana iti /
ālayavijñānasaṃtāna ātmā tasya vṛttiḥ ṣaṭ pravṛttivijñānāni /
pañcendriyāṇi tu cakṣurādīni abhinavāni jāyante /
kaṇabhukklpanāmāha- mana eva ceti /
bhogasthānaṃ bhogāyatanaṃ śarīramabhinavamiti yāvat /
digambarakalpanāmāha- jīva evotplutyeti /
ādigrahaṇena lokāyatikānāṃ kalpanāṃ saṃgṛhṇāti /
te hi śarīrātmavādino bhasmībhāvamātmana āhurna kasyacidgamanamiti //1//
START BsVBh_3,1.1.2
codayati-
nanūdāhṛtābhyāmiti /
atra sūtreṇottaramāha-
tryātmakatvāttu bhūyastvāt
tejasaḥ kāryamaśitapītāhāraparipākaḥ /
apāṃ kāryaṃ snehasvedādi /
pṛthivyāḥ kāryaṃ gandhādi /
yastu gandhasvedapākaprāṇāvakāśadānadarśanāddehasya pāñcabhautikatvaṃ paśyaṃstejobannātmakatvena tryātmakatve na parituṣyati, taṃ pratyāha- punaśca tryātmaka iti /
vātapittaśleṣmabhistribhirdhātubhiḥ śarīradhāraṇātmakaistridhātutvāt /
ato na sa deho bhūtāntarāṇi pratyākhyāya kevalābhiradbhirārabdhuṃ śakyate /
abgrahaṇaniyamastarhi kasmādityata āha- tasmādbhūyastvāpekṣa iti /
pṛthivīdhātuvarjamitaratejaḥādyapekṣayā kāryasya śarīrasya lohitādidravabhūyastvāttatkaraṇayoścopādānanimittayordravabhūyastvādapāṃ puruṣavacastvoktirna punarbhūtāntaranirāsārthā //2//
START BsVBh_3,1.1.3
prāṇagateśca
prāṇānāṃ jīvaddehe sāśrayatvamavagataṃ gacchati jīvaddehe tadanuvidhāyinaḥ prāṇā api gacchantīti dṛṣṭam /
ataḥ ṣāṭkauśikā dehādutkrāmantaḥ kasmiṃścidutkrāmatyutkrāmanti /
sa caiṣāmanuvidheyaḥ sūkṣmo deho bhūtendriyamaya iti gamyate /
nahīndriyamātrāśrayatvameṣāṃ dṛṣṭaṃ yatastanmātrāśrayāṇāṃ gatirupapadyeteti //3//
START BsVBh_3,1.1.4
agnyādigatiśruteriti cenna bhāktatvāt
śrāvite 'pi spaṣṭe jīvasya prāṇaiḥ saha gamane 'gnyādigatiśaṅkā śrutivirodhotthāpanārthā /
atra hi lomakeśayoroṣadhivanaspatigamanaṃ dṛṣṭavirodhādbhāktaṃ tāvadabhyupeyam /
evaṃ ca tanmadhyapatitatvena teṣāmapi śrutivirodhādbhāktatvamevocitamiti /
bhaktiścopakāranivṛttiruktā //4//
START BsVBh_3,1.1.5
prathame 'śravaṇāditi cenna tā eva hyupapatteḥ
pañcamyāmāhutāvapāṃ puruṣavacastvaprakāre pṛṣṭe prathamāyāmāhutau anapāṃ śraddhāyā hotavyatābhidhānasaṃbhaddhamanupapannaṃ ca /
nahi yathā paśvādibhyo hṛdayādayo 'vayavā avadāya niṣkṛṣya hūyante, evaṃ śraddhā buddhiprasādalakṣaṇā niṣkraṣṭuṃ vā hotuṃ vā śakyate /
na cāpyevamautsargikī kāraṇānurūpatā kāryasya yujyate /
tasmādbhaktyāyāmapsu śraddhāśabdaḥ prayukta iti /
ataḥeva śrutiḥ 'āpo hātmai'iti //5//
START BsVBh_3,1.1.6
aśrutatvāditi cenneṣṭādikāriṇāṃ pratīteḥ
asyārthaḥ pūrvamevoktaḥ /
agnihotre ṣaṭsūtkrāntigatipratiṣṭhātṛptipunarāvṛttilokapratyutthāyiṣvagnisamiddhūmārc iraṅgāravisphuliṅgeṣu praśnāḥ ṣaṭ, teṣāṃ yaḥ samāhāraḥ ṣaṇṇāṃ sā ṣaṭpraśnī, tasyā nirūpaṇaṃ prativacanam //6//
START BsVBh_3,1.1.7
sūtrāntaramavatārayituṃ śaṅkate- kathaṃ punariti /
somaṃ rājānamāpyāyasvāpakṣīyasvetyevamenāṃstatra bhakṣayantīti /
kriyāsamabhihāreṇāpyāyanāpakṣayau yathā somasya tathā bhakṣayanti somamayāṃllokānityarthaḥ /
ata uttaraṃ paṭhati-
bhāktaṃ vānātmavisttvāttathāhi darśayati
karmajanitaphalopabhogakartā hyadhikārī na punarupabhogyastasmāccandrasālokyamupagatānāṃ devādibhakṣyatve 'svargakāmo yajeta'iti yāgabhāvanāyaḥ kartrapekṣitopāyatārūpavidhiśrutivirodhādannaśabdo bhoktṛṇāmeva satāṃ devopajīvitāmātreṇa bhākto gamayitavyo na tu carvaṇanigaraṇābhyāṃ mukhya iti /
atraivārthe śrutyantaraṃ saṃgacchata ityāha- tathāhi darśayati /
śrutiranātmavigāmanātmavittvādeva paśuvaddevopabhogyatāṃ na tu carvaṇīyatayā /
yathā hi balīvardādayo bhuñjānā api svaphalaṃ svāmino halādivahanenopakurvāṇā bhogyāḥ, evaṃ paramatattvamavidvāṃsa iṣṭādikāriṇa iha dadhipayaḥpuroḍāśādināmuṣmiṃśca loke paricārakatayā devānāmupabhogyā iti śrutyarthaḥ /
athavā anātmavittvāttathāhi darśayati ityasyānyā vyākhyā /
ātmavit pañcāgnividyāvit na ātmavit anātmavit /
yo hi pañcāgnividyāṃ na veda taṃ devā bhakṣayantīti nindyate pañcāgnividyāṃ stotuṃ tasyā eva prakṛtatvāt /
tadanenopacārasya prayojanamuktam /
upacāranimittamanupapattimāha- tathāhi darśayati /
śrutirbhoktṛtvam /
sa somaloke vibhūtimanubhūyeti /
śeṣamatirohitārtham //7//
START BsVBh_3,1.2.8
kṛtātyaye 'nuśayavān dṛṣṭasmṛtibhyāṃ yathetamanevaṃ ca
yāvatsaṃpātamuṣitveti /
yāvadupabandhāt /
yatkiñceha karotyayamiti /
ca yatkiñceha karma kṛtaṃ tasyāntaṃ prāpyeti śravaṇāt, prāyaṇasya caikapraghaṭṭakena sakalakarmābhivyañjakatvāt /
na khalvabhivyaktinimittasya sādhāraṇye 'bhivyaktiniyamo yuktaḥ /
phaladānābhimukhīkaraṇaṃ cābhivyaktistasmātsamastameva karma phalamupabhojitavat /
svaphalavirodhi ca karma /
tasmācchruterupapatteścaṃ niranuśayānāmeva caraṇādācārādavaroho na karmaṇaḥ /
ācārakarmaṇī ca śruteḥ prasiddhabhede /
yathākārī yathācārī tathā bhavatīti /
tathāca ramaṇīyacaraṇāḥ kapūyacaraṇā ityācārameva yoninimittamupadiśati na tu karma /
stāṃ vā karmaśīle dve apyaviśeṣeṇānuśayastathāpi yadyapyayamiṣṭāpūrtakārī svayaṃ niranuśayo bhuktabhogatvāttathāpi pitrādigatānuśayavaśāttadvipākān jātyāyurbhogāṃścandralokādavaruhyānubhaviṣyati /
smaryate hyanyasya sukṛtaduṣkṛtābhyāmanyasya tatsaṃbandhinastatphalabhāgitā-'patatyardhaśarīreṇa yasya bhāryā surāṃ pibet'ityādi /
tathā śrāddhavaiśvānarīyeṣṭyādeḥ pitāputrādigāmiphalaśrutiḥ /
tasmādyāvatsaṃpātamityupakramānurodhāt 'yat kiñceha karoti'iti ca śrutyantarānusārādramaṇīyacaraṇatvaṃ saṃbandhyantaragatamiṣṭāpūrtakāriṇi bhāktaṃ gamayitavyam /
tathāca niranuśayānāmeva bhuktabhogānāmavaroha iti prāpta ucyate-yena karmakalāpena phalamupabhojitaṃ tasminnatīte 'pi sānuśayā eva candramaṇḍalādavarohanti /
kutaḥ-dṛṣṭasmṛtibhyām /
pratyakṣadṛṣṭā śrutirdṛṣṭaśabdavācyā /
smṛtiścopanyastā /
athavā dṛṣṭaśabdenoccāvacarūpo bhoga ucyate /
ayamabhisaṃdhiḥ-kapūyacaraṇā ramaṇīyacaraṇā ityavarohitāmetadviśeṣaṇam /
naca sati mukhyārthasaṃbhave saṃbandhimātreṇopacaritārthatvaṃ nyāyyam /
na copakramavirodhācchrutyantaravirodhācca mukhyārthasaṃbhava iti sāṃpratam /
dattaphaleṣṭāpūrtakarmāpekṣayāpi yāvatpadasya yatkiñcetipadasya copapatteḥ /
nahi 'yāvajjīvamagnihotraṃ juhuyāt'iti yāvajjīvamāhāravihārādisamaye 'pi homaṃ vidhatte nāpi madhyāhnādāvapi tu sāyaṃprātaḥkālāpekṣayā /
sāyaṃprātaḥkālavidhānasāmarthyāt, kālasya cānupādeyatayānaṅgasyāpi nimittānupraveśāttatraivamiti cet /
na /
ihāpi ramaṇīyacaraṇā ityādermukhyārthatvānurodhāttadupapatteḥ /
tatkimidānīmupasaṃhārānurodhenopakramaḥ saṃkocayitavyaḥ /
netyucyate /
nahyasāvupasaṃhārānurodhe 'pyasaṃkucadvṛttirupapattumarhati /
nahi yāvantaḥ saṃpātā yāvatāṃ vā puṃsāṃ saṃpātāste sarve tatreṣṭādikāriṇā bhogena kṣayaṃ nīyante /
puruṣāntarāśrayāṇāṃ karmāśayānāṃ tadbhogena kṣaye 'tiprasaṅgāt /
ciropabhuktānāṃ ca karmāśayānāmasatāṃ candramaṇḍalopabhogenāpanayanāt /
tathāca svayaṃ saṃkucantī yāvacchrutirupasaṃhārānurodhaprāptamapi saṃkocanamanumanyate /
etena 'yatkiñceha karoti'ityapi vyākhyātam /
api ceṣṭāpūrtakārīha janmani kevalaṃ na tanmātramakārṣīdapi tu godohanenāpaḥ praṇayan paśuphalamapyapūrvaṃ samacaiṣīt /
evamaharniśaṃ ca vāṅmanaḥ śarīraceṣṭābhiḥ puṇyāpuṇyamihāmutropabhogyaṃ saṃcitavato na martyalokādibhogyaṃ candraloke bhogyaṃ bhavitumarhati /
naca svaphalavirodhino 'nuśayasya ṛte prāyaścittādātmajñānādvādattaphalasya dhvaṃsaḥ saṃbhavati /
tasmāttenānuśayenāyamanuśayavān parāvartata iti śliṣṭam /
na caikabhavikaḥ karmāśaya ityagre bhāṣyakṛdvakṣyati /
anye tu sakalakarmakṣaye parāvṛttiśaṅkā nirbījeti manyamānā anyathādhikaraṇaṃ varṇayāñcakrurityāha- kecittāvadāhuriti /
anuśayo 'tra dattaphalasya karmaṇaḥ śeṣa ucyate /
tatredamiha vicāryate-kiṃ dattaphalānāmiṣṭāpūrtakarmaṇāmavaśeṣādihāvartante uta tānyupabhogena niravaśeṣaṃ kṣapayitvānupabhuktakarmaśādihāvartanta iti /
tatreṣṭādīnāṃ bhogena samūlakāṣaṃ kaṣitatvānniranuśayā evānupabhuktakarmavaśādāvartanta iti prāpta ucyate-sānuśayā evāvartanta iti /
kutaḥ-dṛṣṭānusārāt /
yathā bhāṇḍasthe madhuni sarpiṣi vā kṣālite 'pi bhāṇḍalepakaṃ taccheṣaṃ madhu vā sarpirvā na kṣālayituṃ śakyamiti dṛṣṭamevaṃ tadanusārādetadapi pratipattavyam /
na cāvaśeṣamātrāccandramaṇḍale tiṣṭhāsannapi sthātuṃ pārayati /
yathā sevako hāstikāśvīyapadātivrātaparivṛto mahārājaṃ sevamānaḥ kālavaśācchatrapādukāvaśeṣo na sevitumarhatīti dṛṣṭaṃ tanmūlā ca laukikī smṛtiriti dṛṣṭasmṛtibhyāṃ sānuśayā evāvartanta iti /
tadedaddūṣayati- na caitaditi /
evakāre prayoktavye ivakāro guḍajihvikayā prayuktaḥ /
śabdaikagamyer'the na sāmānyatodṛṣṭānumānāvasara ityarthaḥ /
śeṣamatirohitārtham /
pūrvapakṣahetumanubhāṣate- yadapyuktaṃ prāyaṇamiti /
dūṣayati- tadapyanuśayasadbhāveti /
ramaṇīyacaraṇā kapūyacaraṇā ityādikayānuśayapratipādanaparayā śrutyā viruddhamityarthaḥ /
apicetyādi /
iha janmani hi paryāyeṇa sukhaduḥkhe bhujyamāne dṛśyete /
yugapaccedekapraghaṭṭakena prāyaṇena sukhaduḥkhaphalāni karmāṇi vyajyeran /
yugapadeva tatphalāni bhujyeran /
tasmādupabhogaparyāyadarśanādbalīyasā durbalasyābhibhavaḥ kalpanīyaḥ /
evaṃ viruddhajātinimittopabhogaphaleṣvapi karmasu draṣṭavyam /
na cābhivyaktaṃ ca karma phalaṃ na datta iti ca saṃbhavati /
phalopajanābhimukhyaṃ hi karmaṇāmabhivyaktiḥ /
apica prāṇasyābhivyañjakatve svarganarakatatiryagyonigatānāṃ jantūnāṃ tasmiñjanmani karmasvanadhikārānnāpūrvakarmopajanaḥ pūrvakṛtasya kramāśyasya prāyaṇābhivyaktatayā phalopabhogena prakṣayānnāsti teṣāṃ karmāśya iti na te saṃsareyuḥ /
naca mucyerannātmajñānābhāvāditi kaṣṭāṃ batāliṣṭā daśām /
kiñca svasamavetameva prāyaṇenābhivyajyate 'pūrvaṃ na parasamavetaṃ, yena pitrādigatena karmaṇā varteranniti /
śeṣaṃ sugamam //8//
START BsVBh_3,1.2.9
caraṇāditi cennopalakṣaṇārtheti kārṣṇājiniḥ
anena niranuśayā evāvarohantīti pūrvapakṣabījaṃ nigūḍhamuddhāṭya nirasyati /
yadyapi 'akrodhaḥ sarvabhūteṣu karmaṇā manasā girā /
anugrahaśca jñānaṃ ca śīlametādvidurbudhāḥ //
'iti smṛteḥ śīlamācāro 'nuśayādbhinnastathāpyānuśayāṅgatayānuśayopalakṣaṇatvaṃ kārṣṇājinirācāryo mene /
tathāca ramaṇīyacaraṇāḥ kapūyacaraṇā ityanenānuśayopalakṣaṇātsiddhaṃ sānuśayānāmevāvarohaṇamiti //9//
START BsVBh_3,1.2.10
ānarthakyamiti cenna tadapekṣatvāt
'ācārahīnaṃ na punanti vedāḥ'iti hi smṛtyā vedapadena vedārthamupalakṣayantyā vedārthānuṣṭhānaśeṣatvamācārasyoktaṃ na tu svatantra ācāraḥ phalasya sādhanaṃ, tena vedārthānuṣṭhānopakārakatayācārasya nānarthakyaṃ kratvarthasya /
tadanena samidādivadācārasya kratvarthatvamuktam /
saṃprati snānādivatpuruṣārthatve puruṣasaṃskāratve 'pyadoṣa ityāha- puruṣārthatve 'pyācārasyeti /
tadevaṃ caraṇaśabdenācāravācinā sarvo 'nuśayo lakṣita ityuktam //10//
START BsVBh_3,1.2.11
bādaristu mukhya eva caraṇaśabdaḥ karmaṇītyāha-
sukṛtaduṣkṛte eveti tu bādariḥ
brahmaṇaparivrājakanyāyo gobalīvardanyāyaḥ /
śeṣamatirohitārtham //11//
START BsVBh_3,1.3.12
aniṣṭādikāriṇāmapi ca śrutam
'ye vai ke cāsmāllokātprayanti candramasameva te sarve gacchanti'iti kauṣītakināṃ samāmnānāt, dehārambhasya ca candralokagamanamantareṇānupapatteḥ pañcamyāmāhutāvityāhitisaṃkhyāniyamāt /
tathāhi-dyusomavṛṣṭyannaretaḥpariṇāmakrameṇa tā evāpo yoṣidagnau hutāḥ puruṣavacaso bhavantītyaviśeṣeṇa śrutam /
na caitanmanuṣyābhiprāyaṃ, kapūyacaraṇāḥ svayonimityamanuṣyasyāpi śravaṇāt /
gamanāgamanāya ca devayānapitṛyāṇayoreva mārgayorāmnānāt, pathyantarasyāśruteḥ, 'jāyasva mriyasveti tṛtīyaṃ sthānam'iti ca sthānatvamātreṇāvagamātpathitvenāpratīteścandralokādavatīrṇānāmapi ca tatsthānatvasaṃbhavādasaṃpūraṇena prativacanopapatteḥ, ananyamārgatayā ca tadbhogavirahiṇāmapi grāmaṃ gacchan vṛkṣamūlānyupasarpatītivatsaṃyamanādiṣu yamavaśyatāyai candralokagamanopapatteḥ, 'na katareṇacana'ityasyāsaṃpūraṇapratipādanaparatayā mārgadvayaniṣedhaparatvābhāvāt, aniṣṭādikāriṇāmapi candralokagamane prāpte 'bhidhīyate-satyaṃ sthānatayāvagatasya na mārgatvaṃ tathāpi vettha yathāsau mārgo na saṃpūryate ityasya prativacanāvasare mārgadvayaniṣedhapūrvaṃ tṛtīyaṃ sthānamabhivadannasaṃpūraṇāya tatpratipakṣamācakṣīta /
yadi punastenaiva mārgeṇāgatya janmamaraṇaprabandhavat sthānamadhyāsīta naitattṛtīyaṃ sthānaṃ bhavet /
nahīṣṭādikāriṇaścandramaṇḍalādavaruhya ramaṇīyāṃ ninditāṃ vā yoniṃ pratipadyamānāstṛtīyaṃ sthānaṃ pratipadyante /
tatkasya hetoḥ /
pitṛyāṇena pathāvarohāt /
tadyadi kṣudrajantavo 'pyanenaiva pathāvaroheyuḥ, naitadeṣāṃ janmamaraṇaprabandhavattṛtīyaṃ sthānaṃ bhavet /
tato 'vagacchāmaḥ saṃyamanaṃ sapta ca yātanābhūmīryamavaśatayā pratipadyamānā aniṣṭādikāriṇo na candramaṇḍalādavarohantīti /
tasmāt 'ye vai ke ca'itīṣṭādikāriviṣayaṃ na sarvaviṣayam /
pañcamyāmāhutāviti ca svārthavidhānaparaṃ na punarapañcamyāhutipratiṣedhaparamapi, vākyabhedaprasaṅgāt /
saṃyamane tvanubhūyeti sūtreṇāvarohāpādānatayā saṃyamanasyopādānāccandramaṇḍalāpādānaniṣedha āñjasaḥ /
tathāca siddhāntasūtrameva /
pūrvapakṣasūtratve tu śaṅkāntarādhyāhāreṇa kathañcidgamayitavyam /
jīvajañ jarāyujam /
saṃśokajaṃ saṃsvedajam //12//
START BsVBh_3,1.3.13
saṃyamane tv anubhūyetareṣāmārohāv arohau tadgatidarśanāt
// 13 //
START BsVBh_3,1.3.14
smaranti ca
// 14 //
START BsVBh_3,1.3.15
api ca sapta
// 15 //
START BsVBh_3,1.3.16
tatrāpi ca tadvyāpārādavirodhaḥ
// 16 //
START BsVBh_3,1.3.17
vidyākarmaṇor iti tu prakṛtatvāt
// 17 //
START BsVBh_3,1.3.18
na tṛtīye tathopalabdheḥ
// 18 //
START BsVBh_3,1.3.19
smaryate 'pi ca loke
// 19 //
START BsVBh_3,1.3.20
darśanāc ca
// 20 //
START BsVBh_3,1.3.21
tṛtīyaśabdāvarodhaḥ saṃśokajasya
// 21 //
START BsVBh_3,1.4.22
sābhāvyāpattirupapatteḥ
yadyapi yathetamākāśamākāśādvāyumityato na tādātmyaṃ sphuṭamavagamyate tathāpi vāyurbhūtvetyādeḥ sphuṭataraṃ tādātmyāvagamādyathetamākāśamityetadapi tādātmya evāvatiṣṭhate /
na cānyasyānyabhāvānupapattiḥ /
manuṣyaśarīrasya nandikeśvarasya devadeharūpapariṇāmasmaraṇāddevadehasya ca nahuṣasya tiryaktvasmaraṇāt /
tasmānmukhyārthaparityāgena na gauṇī vṛttirāśrayaṇīyā /
gauṇyāṃ ca vṛttau lakṣaṇāśabdaḥ prayukto guṇe lakṣaṇāyāḥ saṃbhavāt /
yathāhuḥ-'lakṣyamāṇaguṇairyogādvṛtteriṣṭā tu gauṇatā'iti /
evaṃ prāpte brūmaḥ-sābhāvyāpattiḥ /
samāno bhāvo rūpaṃ yeṣāṃ te sabhāvāsteṣāṃ bhāvaḥ sābhāvyaṃ sārūpyaṃ sādṛśyamiti yāvat /
kutaḥ- upapatteḥ /
etadeva vyatirekamukhena vyācaṣṭe- nahyanyasyānyabhāvo mukhya upapadyate /
yuktametadyaddevaśarīramajagarabhāvena pariṇamate, devadehasamaye 'jagaraśarīrasyābhāvāt /
yadi tu devājagaśarīre samasamaye syātāṃ na devaśarīramajagaraśarīraṃ śilpiśatenāpi kriyate /
nahi dadhipayasī samasamaye parasparātmanī śakye saṃpādayituṃ, tathehāpi sūkṣmaśarīrākāśayoryugapadbhāvānna parasparātmatvaṃ bhavitumarhati /
evaṃ vāyvādiṣvapi yojyam /
tathāca tadbhāvastatsādṛśyenaupacāriko vyākhyeyaḥ /
nanvākāśabhāvena saṃyogamātraṃ lakṣyatāṃ kiṃ sādṛśyenetyata āha- vibhutvāccākāśeneti //22//
START BsVBh_3,1.5.23
nāticireṇa viśeṣāt
'durniṣprapataram'iti duḥkhena niḥsaraṇaṃ brūte na tu vilambeneti manyate pūrvapakṣī /
vinā sthūlaśarīraṃ na sūkṣmaśarīre duḥkhabhāgīti durniṣprapataraṃ vilambaṃ lakṣayatīti rāddhāntaḥ //23//
START BsVBh_3,1.6.24
anyādhiṣṭhiteṣu pūrvavadabhilāpāt
ākāśasārūpyaṃ vāyudhūmādisaṃparko 'nuśayināmukta ihedānīṃ vrīhiyavā oṣādhivanaspatayastilabhāṣā iti jāyanta iti śrūyate /
tatra saṃśayaḥ-kimanuśayināṃ bhogādhiṣṭhānaṃ vrīhiyavādayaḥ sthāvarā bhavanti, āhosvit kṣetrajñāntarādhiṣṭhiteṣveṣu saṃsargamātramanubhavantīti /
tatra manuṣyo jāyate devo jāyata ityādau prayoge janeḥ śarīraparigrahe prasiddhatvādatrāpi vrīhyādiśarīraparigraha eva janirmukhyārtha iti vrīhyādiśarīrā evānuśayina iti yuktam /
naca ramaṇīyacaraṇāḥ kapūyacaraṇā itivat karmaviśeṣāsaṃkīrtanāmāttadabhāve vrīhyādīnāṃ śarīrabhāvābhāvātkṣetrajñānantarādhiṣṭhitānāmeva yatsaṃparkamātramiti sāṃpratam /
iṣṭādikāriṇāmiṣṭādikarmasaṃkīrtanādiṣṭādeśca hiṃsādoṣadūṣitātvena sāvadyaphalatayā candralokabhogānāntaraṃ sthāvaraśarīrabhogyaduḥkhaphalatvasyāpyupapatteḥ /
naca 'na hiṃsyātsarvā bhūtāni'iti sāmānyaśāstrasyāgnīṣomīyapaśuhiṃsāviṣayaviśeṣaśāstreṇa bādhanaṃ, sāmānyaśāstrasya hiṃsāmānyadvāreṇa viśeṣopasarpaṇaṃ vilambeneti sākṣādviśeṣaspṛśaḥ śāstracchīghratarapravṛttāddurbalatvāditi sāṃpratam /
nahi balavadityeva durbalaṃ bādhate kintu sati virodhe /
na cehāsti virodhaḥ, bhinnagocaracāritvāt /
'agnīṣomīyaṃ paśumālabhet 'iti hi kratuprakaraṇe samāmnātaṃ kratvarthatāmasya gamayati na tvapanayati niṣedhāpāditāmasya puruṣaṃ pratyanarthahetutām /
tenāstu niṣedhādasya puruṣaṃ pratyanarthahetutā vidheścha kratvarthatā ko virodhaḥ /
yathāhuḥ-'yo nāma kratumadhyasthaḥ kalañjādīni bhakṣayet /
na kratostatra vaiguṇyaṃ yathā coditasiddhitaḥ'iti /
tasmājjanermukhyārthatvādvrīhyādiśarīrā anuśayino jāyanta iti prāpte 'bhidhīyate-bhavedetadevaṃ yadi ramaṇīyacaraṇāḥ kapūyacaraṇā itivadvrīhyādiṣvanuśayavatāṃ karmaviśeṣaḥ kīrtyeta na caitadasti /
na ceṣṭādeḥ karmaṇaḥ sthāvaraśarīropabhogyaduḥkhaphalaprasavahetubhāvaḥ saṃbhavati, tasya dharmatvena sukhaikahetutvāt /
naca tadgatāyāḥ paśuhiṃsāyā 'na hiṃsyāt'iti niṣedhātkratvarthāyā api duḥkhaphalavatsaṃbhavaḥ /
puruṣārthāyā eva na hiṃsyāditi pratiṣedhāt /
tathāhi-na hiṃsyāditi niṣedhasya niṣedhyādhīnanirūpaṇatayā yadarthaṃ niṣedhyaṃ tadartha eva niṣedho vijñāyate /
na caitat 'nānṛtaṃ vadet' 'na tau paśau karoti'itivatkasyacitprakaraṇe samāmnātaṃ yenānṛtatavadanavadasya niṣedhasya kratvarthate niṣedho 'pi kratvarthaḥ syāt /
paśau niṣiddhayorājyabhāgayoḥ kratvarthatvena niṣedhasyāpi kratvarthatvaṃ bhavet /
evaṃ hi satyājyabhāgarahitairapyaṅgāntarairājyabhāgasādhyaḥ kratūpakāro vijñāyate /
tasmādanārabhyādhītena na hiṃsyādityanenābhihitasya vidhyupahitasya puruṣavyāpārasya vidhivibhaktivirodhātprakṛtyarthahiṃsākarmabhāvyatparityāgena puruṣārtha eva bhāvyo 'vatiṣṭhate /
ākhyātānabhihitasyāpi puruṣasya kartṛvyāpārābhidhānadvāreṇopasthāpitatvāt /
kevalaṃ tasya rāgataḥ prāptatvāttadanuvādena nañarthaṃ vidhirupasaṃkrāmati, tena puruṣārtho niṣedhya iti tadadhīnanirūpaṇo niṣedho 'pi puruṣārtho bhavati /
tathā cāyamarthaḥ saṃpadyate-yatpuruṣārthaṃ hananaṃ tanna kuryāditi /
kratvarthasyāpi ca niṣedhe hiṃsāyāḥ kratūpakārakatvamapi kalpyate /
naca dṛṣṭe puruṣokārakatve pratyarthini sati tatkalpanāspadam /
naca svātantryapāratantrye sati saṃyogapṛthaktve khādiratādivadekatra saṃbhavataḥ /
tasmātpuruṣārthapratiṣedho na kratvarthamapyāskandatīti śuddhasukhaphalatvameveṣṭādīnāṃ na sthāvaraśarīropabhogyaduḥkhaphalatvamapīti /
ākāśādiṣviva karmavyāpāramantareṇābhilāpāt /
anuśayināṃ vrīhyādisaṃyogamātraṃ na tu dehatvamiti /
ayamevārtha utsargāpavādakathanenopalakṣitaḥ /
apica mukhye 'nuśayināṃ vrīhyādijanmanīti /
vrīhyādibhāvamāpannāḥ khalvanuśayinaḥ puruṣairupabhuktā retaḥ sigbhāvamanubhavantī śrūyate /
tadetadvrīhyādidehatve 'nuśayināṃ nopapadyate /
vrīhyādidehatve hi vrīhyādiṣu lūneṣvavahantinā phalīkṛteṣu ca vrīhyādidehavināśādanuśayinaḥ pravaseyuriti kathamanuśayināṃ retaḥsigbhāvaḥ saṃsargamātre tu saṃsargiṣu vrīhyādiṣu naṣṭeṣvapi na saṃsargiṇo 'nuśayinaḥ pravaseyuriti retaḥsigbhāva upapadyate /
śeṣamuktam //24//
START BsVBh_3,1.6.25
aśuddham iti cen na śabdāt
// 25 //
START BsVBh_3,1.6.26
retaḥsigyogo 'tha
sadyo jāto hi bālo na retaḥ sigbhavatyapi tu cirajātaḥ prauḍhayauvanaḥ, tasmādapi saṃsargamātramiti gamyate //26//
START BsVBh_3,1.6.27
tatkimidānīṃ sarvatraivānuśayināṃ saṃsargamātraṃ tathāca ramaṇīyacaraṇā ityādiṣu tathābhāva āpadyeteti netyāha-
yoneḥ śarīram
Original text: Brahmasūtra2 with Vācaspati's Bhāmatī (a subcommentary on Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0