Brahmasūtra2 with Vācaspati's Bhāmatī · Chapter 2.4
// 53 //
iti śrīvācaspatimiśraviracite bhagavatpādaśārīrakabhāṣyavibhāge bhāmatyāṃ dvitīyādhyāyasya tṛtīyaḥ pādaḥ //3//
// iti dvitīyādhyāyasya pañcamahābhūta-jīvaśrutīnāṃ virodhaparipārākhyastṛtīyaḥ pādaḥ //
dvitīyādhyāye caturthaḥ pādaḥ /
START BsVBh_2,4.1.1
tathā prāṇāḥ
yadyapi brahmavedane sarvavedanapratijñātādupapādanaśrutivirodhādbahutarādvaitaśrutivirodhācca prāṇānāṃ sargādau sadbhāvaśrutirviyadasmṛtatvādiśrutaya ivānyathā kathañcinnetumucitā, tathāpyanyathānayanaprakāramavidvānanyathānupapadyamānaikāpi śrutirbahvīranyathayediti manvānaḥ pūrvapakṣayati /
atra cātyuccatayā viyadadhikaraṇapūrvapakṣahetūn smārayati- tatra tāvaditi /
śabdaikapramāṇasamadhigamyā hi mahābhūtotpattistasyā yatra śabdo nivartate tatra tatpramāṇabhāvena tadabhāvaḥ pratīyate /
yathā caityavandanatatkarmadharmatāyā ityarthaḥ /
atrāpātataḥ śrutivipratipattyānadhyavasāyena pūrvapakṣayitvāthavetyabhihitaṃ pūrvapakṣamamavatārayati /
abhiprāyo 'sya darśitaḥ /
'pānavyāpacca tadvat'ityatrāśvapratigraheṣṭyādyadhikaraṇapūrvapakṣasūtrārthasādṛśyaṃ tadā parāmṛṣṭam /
rāddhāntastu syādetadevaṃ yadi sargādau prāṇasadbhāvaśrutirananyathāsiddhā bhavet /
anyathaiva tveṣā sidhyati /
avāntarapralaye hyagnisādhanānāṃ sṛṣṭirvaktavyeti tadartho 'sāvupakramaḥ /
tatrādhikāripuruṣaḥ prajāpatirapranaṣṭa eva trailokyamātraṃ pralīnamatastadīyān prāṇānapekṣya sā śrutirupapannārthā /
tasmādbhūyasīnāṃ śrutīnāmanugrahāya sarvavijñānapratijñopapattyarthasya cottarasya saṃdarbhasya gauṇatve tu pratijñātārthānuguṇyābhāvenānapekṣitārthatvaprasaṅgātprāṇā api nabhovadbrahmaṇo vikārā iti /
naca caityavandanādivatsarvathā prāṇānāmutpattyaśrutiḥ, kvacit khalveṣāmutpattyaśravaṇamutpattiśrutistu tatra tatra darśitā /
tasmādvaiṣamyaṃ caityavandanapoṣadhādibhiriti /
START BsVBh_2,4.1.2
gauṇyasaṃbhavāt
kecidviyadadhikaraṇavyākhyānena gauṇyasaṃbhavāditi sūtraṃ vyācakṣate /
gauṇī prāṇānāmutpattiśrutirasaṃbhavādutpatteriti /
tadayuktam /
vikalpāsahatvāt /
tathāhi-prāṇānāṃ jīvavadvāvikṛtabrahmātmatayānupapattiḥ syāt, brahmaṇastattvāntaratayā vā /
na tāvajjīvavadeṣāmavikṛtabrahmātmatā, jaḍatvāt /
tasmāttattvāntaratayaiṣāmanutpattirāstheyā /
tathāca brahmavedanena sarvavedanapratijñāvyāhatiḥ, samastavedāntavyākopaścetyetadāha- viyadadhikaraṇe hīti //2//
START BsVBh_2,4.1.3
tatprākśruteś ca
nigadavyākhyātamasya bhāṣyam //3//
START BsVBh_2,4.1.4
tatpūrvakatvādvācaḥ
vāca iti vākprāṇamanasāmupalakṣaṇam /
ayamarthaḥ-yatrāpi tejaḥprabhṛtīnāṃ sṛṣṭau prāṇasṛṣṭirnokteti brūṣe, tatrāpyukteti brūmahe /
tathāhi-yasmin prakaraṇena tejobannapūrvakatvaṃ vākprāṇamanasāmāmnāyate 'annamayaṃ hi'ityādinā, tadyadi mukhyārthaṃ tatastatsāmāsarveṣāmeva prāṇānāṃ sṛṣṭiruktā /
atha gauṇaṃ tathāpi brahmakartṛkāyāṃ nāmarūpavyākriyāyāmupakramopasaṃhāraparyālocanayā śrutyantaraprasiddheśca brahmakāryatvaprapañcārthameva prāṇādīnāmāpomayatvādyabhidhānamityuktaiva tatrāpi prāṇasṛṣṭiriti siddham //4//
START BsVBh_2,4.2.5
sapta gaterviśeṣitatvācca
avāntarasaṃgatimāha- utpattiviṣaya iti /
saṃśayakāraṇamāha- śrutivipratiṣedhāditi /
viśayaḥ saṃśayaḥ /
kvacit sapta prāṇāḥ /
tadyathā-cakṣurghrāṇarasanavākśrotramanastvagiti /
kvacidaṣṭau prāṇā grahatvena bandhanena guṇena saṃkīrtyante /
tadyathā-ghrāṇarasanavākcakṣuḥ-śrotramanohastatvagiti, ta ete grahāḥ, eṣāṃ tu viṣayā atigrahāstvaṣṭāveva 'prāṇo vai grahaḥ so 'pānenātigraheṇa gṛhīto 'pānena hi gandhān jighrati'ityādinā saṃdarbheṇoktāḥ /
kvacinnava /
tadyathā- sapta vai śīrṣaṇyāḥ prāṇāḥ dvāvavāñcāviti /
dve śrotre dve cakṣuṣī dve ghrāṇe ekā vāgiti sapta /
pāyūpasthau buddhimanasī vā dvāvavāñcāviti naca /
kvaciddaśa /
nava vai puruṣe prāṇā sta uktā nābhirdaśamīti /
kvacidekādaśa- ' daśeme puruṣe prāṇāḥ' /
tadyathā-buddhīndriyāṇi ghrāṇādīni pañca karmendriyāṇyapi hastādīni pañca ātmaikādaśa, āpnotyadhiṣṭhānenetyātmā manaḥ sa ekādaśa iti /
kvacidvādaśa /
'sarveṣāṃ sparśānāṃ tvagekāyanam' ityatra /
tadyathā-tvagnāsikārasanacakṣuḥśrotramanohṛdayahastapādopasthapāyūvāgiti /
kvacideta eva prāṇā ahaṅkārādhikāstrayodaśa /
evaṃ vipratipannāḥ prāṇeyattāṃ prati śrutayaḥ /
atra praśnapūrvaṃ pūrvapakṣaṃ gṛhṇāti- kiṃ tāvat prāptaṃ /
saptaiveti /
saptaiva prāṇāḥ kutaḥ-gateḥ avagate /
śrutibhyaḥ 'sapta prāṇāḥ prabhavanti'ityādibhyaḥ /
na kevalaṃ śrutito 'vagatiḥ, viśeṣaṇādapyevamevetyāha- viśeṣitatvācca /
sapta vai śīrṣaṇyāḥ prāṇā iti /
ye sapta śīrṣaṇyāḥ śrotrādayaste prāṇā ityukte itareṣāmaśīrṣaṇyānāṃ hastādīnāmaprāṇatvaṃ gamyate /
yathā dakṣiṇenākṣṇā paśyatītyukte vāmena na paśyatīti gamyate /
etaduktaṃ bhavati-yadyapi śrutivipratiṣedo yadyapi ca pūrvasaṃkhyāsu na parāsāṃ saṃkhyānāṃ niveśastathāpyavacchedakatvena bahvīnāṃ saṃkhyānāmasaṃbhavādekasyāṃ kalpyamānāyāṃ saptatvameva yuktaṃ prāthamyāllāghavācca, vṛttibhedamātravivakṣayā tvaṣṭatvādayo gamayitavyā iti prāptam //5//
START BsVBh_2,4.2.6
evaṃ prāpta ucyate-
hastādayastu sthite 'to naivam |
hastādayas tu sthite 'to naivam
tuśabdaḥ pakṣaṃ vyāvartayati /
na saptaiva kintu hastādayo 'pi prāṇāḥ /
pramāṇāntarādekādaśatve prāṇānāṃ sthite 'tosmin sati /
sārvavibhaktikastasiḥ /
naivam /
lāghavāt prāthamyācca saptatvamityakṣarārthaḥ /
etaduktaṃ bhavati-yadyapi śrutayaḥ svataḥpramāṇatayānapekṣāstathāpi parasparavirodhānnārthatattvaparicchedāyālam /
naca siddhe vastuni anuṣṭhāna iva vikalpaḥ saṃbhavati /
tasmāt pramāṇāntaropanītārthavaśena vyavasthāpyante /
yathā hīneti /
'sruveṇāvadyapi'iti māṃsapuroḍāśāvadānāsaṃbhavāt,
saṃbhavācca dravāvadānasya sruvāvadāne dravāṇīti vyavasthāpyate /
evamihāpi rūpādibuddhipañcakakāryavyavasthātaścakṣurādibuddhīndriyakaraṇapañcakavyavasthā /
nahyandhādayaḥ satsvapītareṣu ghrāṇādiṣu gandhādyupalabdhyānumitasadbhāveṣu rūpādīnupalabhante /
tathā vacanādilakṣaṇakāryapañcakavyavasthāto vākpāṇyādilakṣaṇakarmendriyapañcakavyavasthā /
nahi jātu mūkādayaḥ satsvapi viharaṇādyavagatasadbhāveṣu pādādiṣu buddhīndriyeṣu vā vacanādimanto bhavanti /
evaṃ karmabuddhīndriyāsaṃbhavinyā saṃkalpādikriyāvyavasthayāntaḥkaraṇavyavasthānumānam /
ekamapi cāntaḥkaraṇamanekakriyākāri bhaviṣyati, yathā pradīpa eko rūpaprakāśavartivikārasnehaśoṣaṇahetuḥ /
tasmānnāntaḥkaraṇabhedaḥ /
ekameva tvantaḥkaraṇaṃ mananānmana iti cābhimānādahaṅkāra iti cādhyavasāyādbuddhiriti cākhyāyate /
vṛttibhedāccābhinnamapi bhinnamivopacaryate trayamiti /
tattvena tvekameva bhede pramāṇābhāvāt /
tadevamekādaśānāṃ kāryāṇāṃ vyavasthānādekādaśa prāṇā iti śrutirāñjasī /
tadanuguṇatayā tvitarāḥ śrutayo netavyāḥ /
tatrāvayutyanuvādena saptāṣṭanavadaśasaṃkhyāśrutayo yathaikaṃ vṛṇīte dvau vṛṇīte iti trīn vṛṇīta ityetadānuguṇyāt /
dvādaśatrayodaśasaṃkhyāśrutī tu kathañcidvṛttibhedena bhedaṃ vivakṣitvopāsanādiparatayā netavye /
tasmādekādaśaiva prāṇā netara iti siddham /
apica śīrṣaṇyānāṃ prāṇānāṃ yatsaptatvābhidhānaṃ tadapi caturṣvevavyavasthāpanīyam, pramāṇāntaravirodhāt /
na khalu dve cakṣuṣī, rūpopalabdhilakṣaṇasya kāryasyābhedāt /
pihitaikacakṣuṣastu na tādṛśī rūpopalabdhirbhavati yādṛśī samagracakṣuṣaḥ, tasmādekameva cakṣuradhiṣṭhānabhedena tu bhinnamivopacaryate /
kāṇasyāpyekagolakagatena cakṣuravayavenopalambhaḥ /
etena ghrāṇaśrotre api vyākhyāte /
iyamaparā sūtradvayayojanā- saptaiva prāṇāḥ cakṣurghrāṇarasanavākśrotramanastvaca utkrāntimantaḥ syuḥ /
saptānāmeva gatiśruterviśeṣitatvāditi vyākhyātuṃ śaṅkate- nanu sarvaśabdo 'pyatreti /
asyottaraṃ viśeṣitatvāditi /
cakṣurādayastvakparyantā utkrāntau viśeṣitāḥ /
tasmātsarvaśabdasya prakṛtāpekṣatvātsaptaiva prāṇā utkrāmanti na pāṇyādaya iti prāptam /
codayati-nanvatra vijñānamaṣṭamamiti /
'na vijānātītyāhuḥ'ityanenānukrāntam /
pariharati-naiṣa doṣa iti /
siddhāntamāha- hastādayastvapare saptabhyo 'tiriktāḥ prāṇāḥ utkrāntibhājo 'vagamyante grahatvaśruterhastādīnām /
evaṃ khalveṣāṃ grahatvāmnānamupapadyeta /
yadyāmukterātmānaṃ badhnīyuritarathā ṣāṭkośikaśarīravadeṣāṃ grahatvaṃ nāmnāyeta /
ata eva ca smṛtireṣāṃ muktyavadhitāmāha -puryaṣṭakeneti /
tathātharvaṇaśrutirapyeṣāmekādaśānām utkrāntimabhivadati /
tasmācchrutyantarebhyaḥ smṛteśca sarvaśabdārthāsaṃkocācca sarveṣāmutkrameṇa sthite 'sminnaivaṃ yaduktaṃ saptaiveti, kintu pradarśanārthaṃ saptatvasaṃkhyeti siddham //6//
START BsVBh_2,4.3.7
aṇavaś ca
atra sāṃkhyānāmāhaṅkārikatvādindriyāṇāmahaṅkārasya ca jagnāmaṇḍalavyāpitvātsarvagatāḥ prāṇāḥ /
vṛttisteṣāṃ śarīradeśatayā prādeśikī tannibandhanā ca gatyāgatiśrutiriti manyante, tānpratyāha-aṇavaśca prāṇā anudbhūtarūpaspaśartā cāṇutvaṃ duradhigamatvānna tu paramāṇutvaṃ dehavyāpikāryānutpattiprasaṅgāttāpadūnasya śiśirahradanimagnasya sarvāṅgīṇaśītasparśopalabdhirastītyuktam /
etaduktaṃ bhavati-yadi sarvagatānīndriyāṇi bhaveyustato vyavahitavipravṛṣṭavastūpalambhaprasaṅgaḥ /
sarvagatatve 'pi dehāvacchinnānāmeva karaṇatvaṃ tena na vyavahitaviprakṛṣṭavastūpalambhaprasaṅga iti cet, hanta prāptāprāptāvivekena śarīrāvacchinnānāmeva teṣāṃ karaṇatvamindriyatvamiti na vyāpināmindriyabhāvaḥ /
tathāca nāmamātre visaṃvādo nārthe 'smābhistadindriyamucyate bhavadbhistu vṛttiriti siddhamaṇavaḥ prāṇā iti //7//
START BsVBh_2,4.4.8
śreṣṭhaśca
na kevalamitare prāṇā brahmavikārāḥ /
śreṣṭhaśca prāṇo brahmavikāraḥ /
'nāsadāsīt'ityadhikṛtya pravṛtte brahmasūkte nāsadāsīye sargātprāgānīditi prāṇavyāpāraśravaṇādasati ca vyāpārānupapatte prāṇasadbhāvājjyeṣṭhatvaśruteśca na brahmavikāraḥ prāṇa iti manvānasya bahuśrutivirodhe 'pi ca śrutyoretayorgatimapaśyataḥ pūrvapakṣaḥ /
rāddhāntastu bahuśrutivirodhādevānīditi na prāṇavyāpārapratipādinī, kintu sṛṣṭikāraṇamānīt jīvati sma āsīditi yāvat /
tena tatsadbhāvapratipādanaparā /
jyeṣṭhatvaṃ ca śrotrādyapekṣamiti gamayitavyam /
tasmādbahuśrutyanurodhānmukhyasyāpi prāṇasya brahmavikāratvamiti siddham //8//
START BsVBh_2,4.5.9
na vāyukriye pṛthagupadeśāt
saṃprati mukhyaprāṇasvarūpaṃ nirūpyate /
atra hi 'yaḥ prāṇaḥ sa vāyuḥ'iti śrutervāyureva prāṇa iti pratibhāti /
athavā 'prāṇa eva brahmaṇaścaturthaḥ pādaḥ sa vāyunā jyotiṣā'iti vāyorbhedena prāṇasya śravaṇādetadvirodhādvaraṃ tantrāntarīyameva prāṇasya svarūpamastu, śrutī ca viruddhārthe kathañcinneṣyete iti sāmānyakaraṇavṛttireva prāṇo 'stu /
na cātrāpi karaṇebhyaḥ pṛthakprāṇasyānukramaṇaśrutivirodho vṛttivṛttimatorbhedāditi pūrvaḥ pakṣaḥ /
siddhāntastu-na sāmānyendriyavṛttiḥ prāṇaḥ /
sa hi militānāṃ vendriyāṇāṃ vṛttirbhavet pratyekaṃ vā /
na tāvanmilitānām, ekadvitricaturindriyābhāve tadabhāvaprasabhaṅgāt /
no khalu cūrṇaharidrāsaṃyogajanmāruṇaguṇastayoranyatarābhāve bhavitumarhati /
naca bahuviṣṭisādhyaṃ śibikodvahanaṃ dvitriviṣṭisādhyaṃ bavati /
na ca tvagekasādhyaṃ, tathā sati sāmānyavṛttitvānupapatteḥ /
apica yatsaṃbhūya kārakāṇi niṣpādayanti tatpradhānavyāpārānuguṇāvāntaravyāpāreṇaiva yathā vayasāṃ prātisviko vyāpāraḥ pañjaracālanānuguṇaḥ /
na cendriyāṇāṃ prāṇe pradhānavyāpāre janayitavye 'sti tādṛśaḥ kaścidavāntaravyāpārastadanuguṇaḥ /
ye ca rūpādipratyayā na te tadanuguṇāḥ, tasmānnendriyāṇāṃ sāmānyavṛttiḥ prāṇastathā ca vṛttivṛttimatoḥ kathañcidbhedavivakṣayā na pṛthagupadeśo gamayitavyaḥ /
tasmānna kriyā, nāpi vāyumātraṃ prāṇaḥ, kintu vāyubheda evādhyātmāmāpannaḥ pañcavyūhaḥ prāṇa iti //9//
START BsVBh_2,4.5.10
syādetat /
yathā cakṣurādīnāṃ jīvaṃ prati guṇabhūtatvājjīvasya ca śreṣṭhatvājjīvaḥ svatantra evaṃ prāṇo 'pi prādhānyāt śreṣṭhatvācca svatantraḥ prāpnoti /
naca dvayoḥ svatantrayorekasmin śarīre ekavākyatvamupapadyata ityaparyāyaṃ viruddhānekadikkriyatayā deha unmathyeta /
iti prāpte, ucyate-
cakṣurādivat tu tatsahaśiṣṭyādibhyaḥ
yadyapi cakṣurādyapekṣayā śreṣṭhatvaṃ prādhānyaṃ ca prāṇasya tathāpi saṃhatatvādacetanatvādbhautikatvāccakṣurādibhiḥ sahaśiṣṭatvāccaca puruṣārthatvāt puruṣaṃ prati pāratantryaṃ śayanāsanādivadbhavet /
tathāca yathā mantrītareṣu naiyogikeṣu pradhānamapi rājānamapekṣyāsvatantra evaṃ prāṇo 'pi cakṣurādiṣu pradhānamapi jīve 'svatantra iti //10//
START BsVBh_2,4.5.11
syādetaccakṣurādibhiḥ saha śāsanena karaṇaṃ cet prāṇaḥ /
evaṃ sati cakṣurādiviṣayarūpādivadasyāpi viṣayāntaraṃ vaktavyam /
naca tacchakyaṃ vaktum /
ekādaśakaraṇagaṇanavyākopaśceti doṣaṃ pariharati-
akaraṇatvācca na doṣastathāhi darśayati
na prāṇaḥ paricchedadhāraṇādikaraṇamasmābhirabhyupeyate yenāsya viṣayāntaramanviṣyeta /
ekādaśatvaṃ ca karaṇānāṃ vyākupyetāpi tu prāṇāntarāsaṃbhavi dehendriyavidhāraṇakāraṇaṃ prāṇaḥ /
tacca śrutiprabandhena darśitaṃ na kevalaṃ śarīrendriyadhāraṇamasya kāryam //11//
START BsVBh_2,4.5.12
apica-
pañcavṛttir manovad vyapadiśyate
'viparyayo mithyājñānamatadrūpapratiṣṭham'yathā marumarīcikādiṣu salilādibuddhayaḥ /
atadrūpapratiṣṭhatā ca saṃśaye 'pyasti tasyaikāpratiṣṭhānāt /
ataḥ so 'pi saṃgṛhītaḥ /
'śabdajñānānupātī vastuśūnyo vikalpaḥ' /
yadyapi mithyājñāne 'pyasti vastuśūnyatā tathāpi na tasya vyavahārahetutāsti /
asya tu paṇḍitarūpavicārāsahasyāpi śabdajñānamāhātmyādvyavahārāhetubhāvo 'styeva /
yatha puruṣasya caitanyamiti /
nahyatra ṣaṣṭhyarthaḥ saṃbandho 'sti, tasya bhedādhiṣṭhānatvāt /
caitanyasya puruṣādatyantābhedāt /
yadyapi cātrābhāvapratyayālambanā vṛttirneṣyate tathāpi vikṣepasaṃskāralakṣaṇā manovṛttirihāstyeveti sarvamavadātam //12//
START BsVBh_2,4.6.13
aṇuśca
'samāstribhirlokaiḥ'iti vibhutvaśravaṇādvibhuḥ prāṇaḥ, 'samaḥ pluṣiṇā'ityādyāstu śrutayo vibhorapyavacchedādbhāviṣyanti /
yathā vibhuna ākāśasya kuṭakarakādyavacchedātkuṭādisāmyamiti prāpta āha- aṇuśca /
utkrāntigatyāgatiśrutibhya ādhyātmikasya prāṇasyāvacchinnatā na vibhutvam /
duradhigamatāmātreṇa ca śarīravyāpino 'pyaṇutvamupacaryate na tvaṇutvamityuktamadhastāt /
yattvasya vibhutvānmānaṃ tadādhidaivikena sūtrātmanā samaṣṭivyaṣṭirūpeṇa na tvādhyātmikena rūpeṇa /
tadāśrayāśca 'samaḥ pluṣiṇā'ityevamādyāḥ śrutayo dehasāmyameva prāṇasyāhuḥ svarūpato na tu karakākāśavatparopādhikatayā kathañcinnetavyā iti //13//
START BsVBh_2,4.7.14
jyotirādyadhiṣṭhānaṃ tu tadāmananāt
yaddhi yatkāryaṃ kurvaddṛṣṭaṃ tatsvamahimnaiva karotityeṣa tāvadutsargaḥ parādhiṣṭhānaṃ tu tasya balavatpramāṇāntaravaśāt syādetat /
vāsyādīnāṃ takṣādyadhiṣṭhitānāmacetanānāṃ kāryakāritvadarśanādacetanatvenandriyāṇāmapyadhiṣṭhātṛdevatākalpaneti cet /
na /
jīvasyaivādhiṣṭhātuścetanasya vidyamānatvāt /
naca 'agnirvāgbhūtvā mukhaṃ prāviśat'ityādiśrutibhyo devatānāmapyadhiṣṭhātṛtvamabhyupagantuṃ yuktam /
anekādhiṣṭhānābhyupagame hi teṣāmekābhiprāyaniyamanimittābhāvānna kiñcitkāryamutpadyeta virodhāt /
apica ya indriyāṇāmadhiṣṭhātā sa eva bhokteti devatānāṃ bhoktṛtvena svāmitvaṃ śarīra iti na jīvaḥ svāmī syādbhoktā ca /
tasmādagnyādyupacāro vāgādiṣu prakāśakatvādinā kenacinnimittena gamayitatavyo natu svarūpeṇāgnyādidevatānāṃ mukhādyanupraveśa iti prāptam /
evaṃ prāpte ucyate-nānāvidhāsu tāvacchrutiṣu smṛtiṣu ca tatra tatra vāgādiṣvagnyādidevatādhiṣṭhānavagamyate /
naca tadasatyāmanupapattau kleśena vyākhyātumucitam /
naca svarūpopayogabhedajñānavirahiṇo jīvasyendriyādhiṣṭhātṛtvasaṃbhavaḥ, saṃbhavati tu devatānāmindriyādyārṣeṇa jñānena sākṣātkṛtavatīnāṃ tatsvarūpabhedatadupayogabhedavijñānam /
tasmāttāstā eva devatāstattatkaraṇādhiṣṭhātrya iti yuktaṃ na tu jīvaḥ /
bhavatu vā jīvo 'pyadhiṣṭhātā tathāpyadoṣaḥ /
anekeṣāmadhiṣṭhātaṇāmekaḥ parameśvaro 'sti niyantāntaryāmī tadvaśādvipratipitsavo 'pi na vipratipattumarhanti /
tathā caikavākyatayā na tatkāryotpattipratyūhaḥ /
na caitāvatā devatānāmatra śarīre bhoktṛtvam /
nahi yantā rathamadhitiṣṭhinnapi tatsādhyavijayāderbhoktāpi tu svāmyeva /
evaṃ devatā adhiṣṭhātryo 'pi na bhoktryastāsāṃ tāvanmātrasya śrutatvāt /
bhoktā tu jīva eva /
naca narādiśarīrocitaṃ duḥkhabahulamupabhogaṃ sukhamayyo devatā arhanti /
tasmāt prāṇānāmadhiṣṭhātryo devatā iti siddham, śeṣamatirohitārtham //14//
BsVBh_2,4.7.15.
prāṇavatā śabdāt
// 15 //
START BsVBh_2,4.7.16.
tasya ca nityatvāt
// 16 //
START BsVBh_2,4.7.17
ta indriyāṇi tadvyapadeśādanyatra śreṣṭhāt
mā bhūt prāṇo vṛttirindriyāṇām /
indriyāṇyevāsya jyeṣṭhasya śreṣṭhasya ca prāṇasya vṛttayo bhaviṣyanti /
tadbhāvābhāvānuvidhāyibhāvābhāvatvamindriyāṇāṃ śrutyanubhavasiddhaṃ, tathāca prāṇaśabdasyaikasyānyāyyamanekārthatvaṃ na bhaviṣyati /
vṛttīnāṃ vṛttimatastattvāntaratvābhāvāt /
tattvāntaratve tvindriyāṇāṃ, prāṇaśabdasyānekārthatvaṃ prasajyeta /
indriyeṣu lākṣaṇikatvaṃ vā /
naca mukhyasaṃbhave lakṣaṇā yuktā jaghanyatvāt /
naca bhedena vyapadeśo bhedasādhanam 'etasmājjāyate prāṇaḥ'ityādirmanaso 'pīndriyebhyo 'sti bhedena vyapadeśa ityanindriyatvaprasaṅgaḥ /
smṛtivaśāttu tasyendriyatve indriyāṇāmapi prāṇādbhedena vyapadiṣṭānāmapyasti prāṇasvabhāvatve 'hanta asyaiva rūpamasāma'iti śrutiḥ /
tasmādupapatteḥ śruteśca prāṇasyaiva vṛttaya ekādaśendriyāṇi na tattvāntarāṇīti iti prāptam /
evaṃ prāpta ucyate-mukhyāt prāṇāttattvāntarāṇīndriyāṇi, tatra tatra bhedena vyapadeśāt /
mṛtyuprāptāprāptatvalakṣaṇaviruddhadharmasaṃsargaśruteḥ /
arthakriyābhedācca /
dehadhāraṇaṃ hi prāṇasya kriyār'thālocanamanane cendriyāṇām /
naca tadbhāvābhāvānuvidhānaṃ tadvṛttitāmāvahati /
dehena vyabhicārāt /
prāṇādayo hi dehānvayavyatirekānuvidhāyino naca dehātmanaḥ /
yāpi ca prāṇarūpatāmindriyāṇāmabhidadhāti śrutiḥ, tatrāpi paurvāparyālocanāyāṃ bheda eva pratīyata ityuktaṃ bhāṣyakṛtā /
tasmādbahuśrutivirodhāt pūrvāparavirodhācca prāṇarūpatābhidhānamindriyāṇāṃ prāṇāyattatayā bhāktaṃ gamayitavyam /
manasastvindriyatve smṛteravagate kvacidindriyebhyo bhedenopādānaṃ gobalīrvadanyāyena /
athavā indriyāṇāṃ vartamānamātraviṣayatvānmanasastu traikālyagocaratvādbhedenābhidhānam /
naca prāṇe bhedavyapadeśabāhulyaṃ tathā netuṃ yuktam /
prāṇarūpatāśruteśca gatirdarśitā /
tathā jyeṣṭhe prāṇaśabdasya mukhyatvādindriyeṣu tatastattvāntareṣu lākṣaṇikaḥ prāṇaśabda iti yuktam /
naca mukhyatvānurodhenāvagatabhedayoraikyaṃ yuktaṃ, mā bhūdgaṅgādīnāṃ tīrādibhiraikyamiti /
anye tu bhedaśabdādhyāhārabhiyā bhedaśruteśceti paunaruktyabhiyā ca tacchabdasya cānantaroktaparamārthakatvādanyathā varṇayāñcakruḥ /
kimekādaśaiva vāgādaya indriyāṇyāho prāṇo 'pīti viśaye indrasyātmano liṅgamindriyaṃ, tathāca vāgādivatprāṇasyāpīndraliṅgatāsti naca rūpādiviṣayālocanakaraṇatendriyatā, ālokasyāpīndriyatvaprasaṅgāt /
tasmādbhautikamindraliṅgamindriyamiti vāgādivatprāṇo 'pīndriyamiti prāptam /
evaṃ prāpte 'bhidhīyate-indriyāṇi vāgādini śreṣṭhāt prāṇādanyatra /
kutaḥ-tenendriyaśabdena teṣāmeva vāgādīnāṃ vyapadeśāt /
nahi mukhye prāṇā indriyaśabdo dṛṣṭacaraḥ /
indraliṅgatā tu vyutpattimātranimittaṃ yathā gacchatīti gauriti /
pravṛttinimittaṃ tu dehādhiṣṭhānatve sati rūpādyālocanakaraṇatvam /
idaṃ cāsya dehādhiṣṭhānatvaṃ yaddehānugrahopaghātābhyāṃ tadanugrahopaghātau /
tathāca nālokasyendriyatvaprasaṅgaḥ /
tasmādrūḍhervāgādaya evendriyāṇi na prāṇa iti siddham /
bhāṣyakārīyaṃ tvadhikaraṇaṃ bhedaśruterityādiṣu sūtreṣu neyam //17//
START BsVBh_2,4.8.18.
bhedaśruteḥ
// 18 //
START BsVBh_2,4.8.19.
vailakṣaṇyāc ca
// 19 //
START BsVBh_2,4.9.20
saṃjñāmūrtikḷptistu trivṛtkurvata upadeśāt
satprakriyāyāṃ 'tatteja aikṣata'ityādinā saṃdarbheṇa tejo 'bannānāṃ sṛṣṭiṃ vidhāyopadiśyate-'seyaṃ devataikṣata hantāhamimāstisro devatā anena jīvenātmanānupraviśya nāmarūpe vyākaravāṇi tāsāṃ trivṛtaṃ trivṛtamekaikāṃ karavāṇi'iti /
asyārthaḥ-pūrvoktaṃ bahubhavanamīkṣaṇaprayojanamadyāpi sarvathā na niṣpannamiti punarīkṣāṃ kṛtavatī bahubhavanameva prayojanamuddiśya kathaṃ hantedānīmahamimā yathoktāsteja ādyāstisro devatāḥ pūrvasṛṣṭāvubhūtena saṃprati smaraṇasaṃnidhāpitena jīvena prāṇadhāraṇakartrātmanānupraviśya buddhyādibhūtamātrāyāmadarśa iva mukhabimbaṃ toya iva candramaso bimbaṃ chāyāmātratayānupraviśya nāma ca rūpaṃ ca te vyākaravāṇi vispaṣṭaṃ karavāṇīdamasya nāmedaṃ ca rūpamiti /
tāsāṃ tisṛṇāṃ devatānāṃ trivṛtaṃ trivṛtaṃ tejo 'bannātmanā tryātmikāṃ tryātmikāmekaikāṃ devatāṃ karavāṇīti /
tatra saṃśayaḥ-kiṃ jīvakartṛkamidaṃ nāmarūpavyākaraṇamāho parameśvarakartṛkamiti /
yadi jīvakartṛkaṃ tataḥ 'ākāśo ha vai nāma nāmarūpayornirvahitā'ityādiśrutivirodhādanadhyavasāyaḥ /
atha parameśvarakartṛkaṃ, tato na virodhaḥ /
tatra ḍitthaḍavitthādināmakaraṇe ca ghaṭapaṭādirūpakaraṇe ca jīvakartṛtvadarśanādihāpi trivṛtkaraṇe nāmarūpakaraṇe cāsti saṃbhāvanā jīvasya /
tathāca yogyatvādanena jīveneti vyākaravāṇīti pradhānakriyayā saṃbadhyate, na tvānantaryādanupraviśyetyanena saṃbadhyate /
pradhānapadārthasaṃbandho hi sākṣātsarveṣāṃ guṇabhūtānāṃ padārthānāmautsargikastādarthyātteṣām /
tasya tu kvacitsākṣādasaṃbhavātparamparāśrayaṇaṃ, sākṣātsaṃbhavaśca yogyatayā darśitaḥ /
nanu seyaṃ devateti parameśvarakartṛtvaṃ śrūyate /
satyam /
prayojakatayā tu tadbhaviṣyati /
yathā loke cāreṇāhaṃ parasainyamanupraviśya saṃkalayānīti /
yadi punarasya sākṣātkartṛbhāvo bhavedanena jīvenetyanarthakaṃ syāt /
nahi jīvasyānyathā karaṇabhāvo bhavitumarhati /
prayojakakartustatsākṣātkartā karaṇaṃ bhavati pradhānakriyoddeśena prayojakena prayojyakarturvyāpanāt /
tasmādatra jīvasya kartṛtvaṃ nāmarūpavyākaraṇe 'nyatra tu parameśvarasyeti virodhādanadhyavasāya iti prāptam /
evaṃ prāpta ucyate-parameśvarasyaivehāpi nāmarūpavyākartṛtvamupadiśyate na tu jīvasya, tasya pradhānakriyāsaṃbandhaṃ pratyayogyatvāt /
nanvanyatra ḍitthaḍavitthādināmakarmaṇi ghaṭaśarāvādirūpakarmaṇi ca kartṛtvadarśanādihāpi yogyatā saṃbhāvyata iti cet /
na /
nirinadīsamudrādinirmāṇāsāmarthyenārthāpattyabhāvaparicchinnena saṃbhāvanāpabādhanāt /
tasmāt parameśvarasyaivātra sākṣātkartṛtvamupadiśyate na jīvasya /
anupraviśyetyanena tu saṃnihitenāsya saṃbandho yogyatvāt /
na cānarthakyaṃ trivṛtkaraṇasya bhoktṛjīvārthatayā tadanupraveśābhidhānasyārthavattvāt /
syādetat /
anupraviśya vyākaravāṇīti samānakartṛtve ktvaḥ smaraṇāt praveśanakarturjīvasyaiva vyākartṛtvamupadiśyate 'nyathā tu parameśvarasya vyākartṛtve jīvasya praveṣṭṛtve bhinnakartṛkatvena ktvaḥ prayogo vyāhanyetetyatrāha- naca jīvo nāmeti /
atirohitārthamanyat //20//
START BsVBh_2,4.9.21
māṃsādi bhaumaṃ yathāśabdamitarayośca
atra bhāṣyakṛtottarasūtraśeṣatayā sūtrametadviṣayopadarśanaparatayā vyākhyātam /
śaṅkānirākaraṇārthatvamapyasya śakyaṃ vaktum /
tathāhi-yo 'nnasyāṇiṣṭho bhāgastanmanastejasastu yo 'ṇiṣṭho bhāgaḥ sa vāgityatra hi kāṇādānāṃ sāṃkhyānāṃ cāsti vipratipattiḥ /
tatra kāṇādā mano nityamācakṣate /
sāṃkhyāstvāhaṅkārike vāṅmanase /
annabhāgatāvacanaṃ tvasyānnasaṃbandhalakṣaṇārtham /
annopabhoge hi manaḥ svasthaṃ bhavati /
evaṃ vāco 'pi pāṭavena tejaḥsāmyamabhyūhanīyam /
tatredamupatiṣṭhate- māṃsāditi /
vāṅmanasa iti vaktavye māṃsādyabhidhānaṃ siddhena saha sādhyasyopanyāso dṛṣṭāntalābhāya /
yathā māṃsādi bhaumādyevaṃ vāṅmanase api taijasabhaume ityarthaḥ /
etaduktaṃ bhavati-na tāvadbrahmavyatiriktamasti kiñcinnityam /
brahmajñānena sarvajñānapratijñāvyāghātāt, bahuśrutivirodhācca nāpyāhaṅkārikam, ahaṅkārasya sāṃkhyābhimatasya tattvasyāprāmāṇikatvāt /
tasmādasati bādhake śrutirāñjasī nānyathā kathañcinnetumuciteti kañciddoṣamityuktaṃ taṃ doṣaṃ darśayannāha pūrvapakṣī- yadi sarvameva iti //21//
START BsVBh_2,4.9.22
vaiśeṣyāttu tadvādastadvādaḥ
Original text: Brahmasūtra2 with Vācaspati's Bhāmatī (a subcommentary on Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0