બ્રહ્મસૂત્ર2 · અધ્યાય 3.1

ત્રિબૃત્કરણાવિશેષે ઽપિ યસ્ય ચ યત્ર ભૂયસ્ત્વં તેન તસ્ય વ્યપદેશ ઇત્યર્થઃ ॥22॥
ઇતિ શ્રીમદ્વાચસ્પતિમિશ્રવિરચિતે શ્રીમદ્ભગવત્પાદશારીરકભાષ્યવિભાગે ભામત્યાં દ્વિતીયસ્યાધ્યાયસ્ય ચતુર્થઃ પાદઃ ॥4॥
॥ ઇતિ શ્રીમદ્બ્રહ્મસૂત્રશાઙ્કરભાષ્યે ઽવિરોધાખ્યો દ્વિતીયો ઽધ્યાયઃ ॥
અથ તૃતીયો ઽધ્યાયઃ ।
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_3,1.1.1
તદન્તરપ્રતિપત્તૌ રંહતિ સંપરિષ્વક્તઃ પ્રશ્નનિરૂપણાભ્યામ્

દ્વિતીયતૃતીયાધ્યાયયોર્હેતુમદ્ભાવલક્ષણં સંબન્ધં દર્શયન્ સુખાવબોધાર્થમર્થસંક્ષેપમાહ- દ્વિતીયે ઽધ્યાય ઇતિ ।
સ્મૃતિન્યાયશ્રુતિવિરોધપરિહારેણ હિ અનધ્યવસાયલક્ષણમપ્રામાણ્યં પરિહૃતં તથાચ પ્રામાણ્યે નિશ્ચલીકૃતે તાર્તીયો વિચારો ભવત્યન્યથા તુ નિર્બીજતયા ન સિધ્યેદિતિ ।
અવાન્તરસંગતિં દર્શયિતુન્ તત્ર ચ જીવવ્યતિરિક્તાનિ તત્ત્વાનિ જીવોપકરણાનિ ચેત્યુક્તમ્ ।
અધ્યાયાર્થસંક્ષેપમુક્ત્વા પાદાર્થસંક્ષેપમાહ- તત્ર પ્રથમે તાવત્પાદ ઇતિ ।
તસ્ય પ્રયોજનમાહ-વૈરાગ્ય ઇતિ ।
પૂર્વાપરપરિશોધનાય ભૂમિકામારચયતિ -જીવો મુખ્યપ્રાણસચિવ ઇતિ ।
કરણોપાદાનવદ્ભૂતોપાદાનસ્યાશ્રુતત્વાદિતિ ।
અત્ર ચ કરણોપાદાનશ્રુત્યૈવ ભૌતિકત્વાત્ કરણાનાં ભૂતોપાદાનસિદ્ધેરિન્દ્રિયોપાદાનાતિરિક્તભૂતવિવક્ષયાધિકરણારમ્ભઃ ।
યદિ ભૂતાન્યાદાયાગમિષ્યત્તદા તદપિ કરણોપાદાનવદેવશ્રોષ્યત્ ।
નચ શ્રૂયતે તસ્માન્ન ભૂતપરિષ્વક્તો રંહત્યપિ તુ કરણમાત્રપરિષ્વક્તઃ ।
નહ્યાગમૈકગમ્યેર્ઽથે તદભાવઃ પ્રમેયાભાવં ન પરિચ્છેત્તુમર્હતિ ।
નચ દેહાન્તરારમ્ભાન્યથાનુપપત્ત્યા ભૂતપરિષ્વક્તસ્ય રંહણકલ્પનેતિ યુક્તમિત્યાહ- સુલભાશ્ચ સર્વત્ર ભૂતમાત્રા ઇતિ ।
દ્યુપર્જન્ય ઇતિ ।
ઇહ હિ કાયારમ્ભણામગ્નિહોત્રાપૂર્વપરિણામલક્ષણં શ્રદ્ધાદિત્વેન પઞ્ચધા પ્રવિભજ્ય દ્યુપ્રભૃતિષ્વગ્નિષુ હોતવ્યત્વેનોપાસનમુત્તરમાર્ગપ્રતિપત્તિસાધનં વિવક્ષન્ત્યાહ શ્રુતિઃ-ઽઅસૌ વાવ લોકો ગૌતમાગ્નિઃઽઇત્યાદિ ।
અત્ર સાયંપ્રાતરગ્નિહોત્રાહુતો, હુતે પયઃઆદિસાધને શ્રદ્ધાપૂર્વમાહવનીયાગ્નિસમિદ્ધૂમાર્ચિરઙ્ગારવિસ્ફુલિઙ્ગભાવિતે કર્ત્રાદિકારકભાવિતે ચાન્તરિક્ષં ક્રમેણોત્ક્રામ્ય દ્યુલોકં પ્રવિશન્ત્યૌ સૂક્ષ્મભૂતે દ્રવદ્રવ્યપયઃપ્રભૃત્યપ્સંબન્ધાદપ્શબ્દવાચ્યે, શ્રદ્ધાહેતુકત્વાચ્ચ શ્રદ્ધાશબ્દવાચ્યે ।
તયોરાહુત્યોરધિકરણમગ્નિરન્યે ચ સમિદ્ધૂમાર્ચિરઙ્ગારવિસ્ફુલિઙ્ગા રૂપકત્વેન નિર્દિશ્યન્તે ।
અસૌ વાવ દ્યુલોકો ગૌતમાગ્નિઃ ।
યથાગ્નિહોત્રાધિકરણમાહવનીય એવં શ્રદ્ધાશબ્દવાચ્યાગ્નિહોત્રાહુતિપરિણામાવસ્થારૂપાઃ સૂક્ષ્મા યા આપઃ શ્રદ્ધાભાવિતાસ્તદધિકરણં દ્યુલોકઃ ।
અસ્યાદિત્ય એવ સમિત્ ।
તેન હીદ્ધો ઽસૌ દ્યુલોકો દીપ્યતે ઽતઃ સમિન્ધનાત્સમિત્ તસ્યાદિત્યસ્ય રશ્મયો ધૂમા ઇન્ધનાદિવાદિત્યાદ્રશ્મીનાં સમુત્થાનાત્ ।
અહરર્થિઃ ।
પ્રકાશસામાન્યાદાદિત્યકાર્યત્વાચ્ચ ।
ચન્દ્રમા અઙ્ગારઃ ।
અર્ચિષઃ પ્રશમે ઽભિવ્યક્તેઃ ।
નક્ષત્રાપ્યસ્ય વિસ્ફુલિઙ્ગઃ ચન્દ્રમસો ઽઙ્ગારસ્યાવયવા ઇવ વિપ્રકીર્ણતાસામાન્યાદ્વિસ્ફુલિઙ્ગઃ ।
તદેતસ્મિન્નગ્નૌ દેવા યજમાનપ્રાણા અગ્ન્યાદિરૂપા અધિદેવમ્ ।
શ્રદ્ધાં જુહ્વતિ શ્રદ્ધા ચોક્તા ।
પર્જન્યો વાવ ગૌતમાગ્નિઃ પર્જન્યો નામ વૃષ્ટ્યુપકરણાભિમાની દેવતાવિશેષઃ ।
તસ્ય વાયુરેવ સમિત્ ।
વાયુના હિ પર્જન્યો ઽગ્નિઃ સમિધ્યતે, પુરોવાતાદિપ્રાબલ્યે વૃષ્ટિદર્શનાત્ ।
અભ્રં ધૂમઃ ।
ધૂકાર્યત્વાત્ ધૂમસાદૃશ્યાચ્ચ ।
વિદ્યુદર્ચિઃ ।
પ્રકાશસામાન્યાત્ ।
અશનિરઙ્ગારાઃ કાઠિન્યાદ્વિદ્યુત્સંબન્ધાચ્ચ ।
ગર્જિતં મોઘાનાં વિસ્ફુલિઙ્ગાઃ વિપ્રકીર્ણતાસામાન્યાત્ ।
તસ્મિન્દેવા યજમાનપ્રાણા અગ્નિરૂપાઃ સોમં રાજાનં જુહ્વતિ તસ્ય સોમસ્યાહુતેર્વર્ષં ભવતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ-શ્રદ્ધાખ્યા આપો દ્યુલોકમાહુતિત્વેન પ્રવિશ્ય ચન્દ્રાકારેણ પરિણતાઃ સત્યો દ્વિતીયે પર્યાયે પર્જન્યાગ્નૌ હુતા વૃષ્ટિત્વેન પરિણમન્ત ઇતિ ।
ઽપૃથિવી વાવ ગૌતમાગ્નિઃઽતસ્ય પૃથિવ્યાખ્યસ્યાગ્નૈઃ સંવત્સર એવ સમિત્ ।
સંવત્સરેણ કાલેન હિ સમિદ્ધા ભૂમિર્વ્રીહ્યાદિનિષ્પત્તયે કલ્પતે ।
આકાશો ધૂમઃ પૃથિવ્યગ્નેરુત્થિત ઇવાકાશો દૃશ્યતે ।
રાત્રિરર્ચિઃ પૃથિવ્યા શ્યામાયા અનુરૂપા શ્યામતયા રાત્રિરગ્નેરિવાનુરુપમર્ચિઃ ।
દિશોઙ્ગારાઃ પ્રગે રાત્રિરૂપાર્ચિઃશમને ઉપશાન્તાનાં પ્રસન્નાનાં દિશાં દર્શનાત્ ।
અવાન્તરદિશો વિસ્ફુલિઙ્ગાઃ ક્ષુદ્રત્વસામ્યાત્ ।
તસ્મિન્નગ્નૌ શ્રદ્ધાસોમપરિણામક્રમેણાગતા અપો વૃષ્ટિરૂપેણ પરિણતા દેવા જુહ્વતિ તસ્યા આહુતેરન્નં વ્રીહિયવાદિ ભવતિ ।
પુરુષો વાવ ગૌતમાગ્નિસ્તસ્ય વાગેવ સમિત્ ।
વાચા ખલ્વયં તાલ્વાદ્યષ્ટસ્થાનસ્થિતયા વર્ણપદવાક્યાભિવ્યક્તિક્રમેણાર્થજાતં પ્રકાશયન્ સમિધ્યતે ।
પ્રાણો ધૂમઃ ।
ધૂમવન્મુખાન્નિર્ગમનાત્ ।
જિહ્વાર્ચિઃ લોહિતત્વસામ્યાત્ ।
ચક્ષુરઙ્ગારાઃ પ્રભાશ્રયત્વાત્ ।
શ્રોત્રં વિસ્ફુલિઙ્ગાઃ વિપ્રકીર્ણત્વાત્ ।
તા એવાપઃ શ્રદ્ધાદિપરિણામક્રમેણાગતાઃ વ્રીહ્યાદિરૂપેઃ પરિણતા સત્યઃ પુરુષે ઽગ્નૌ હુતાસ્તાસાં પરિણામો રેતઃ સંભવતિ ।
યોષા વાવ ગૌતમાગ્નિઃ તસ્યા ઉપસ્થ એવ સમિત્ ।
તેન હિ સા પુત્રાદ્યુત્પાદનાય સમિધ્યતે યદુપમન્ત્રયતે સ ધૂમઃ ।
સ્ત્રીસંભવાદુપમન્ત્રણસ્ય લોમાનિ વા ધૂમઃ યોનિરર્ચિઃ લોહિતત્વાત્ ।
યદન્તઃ કરોતિ મૈથુનં તે ઽઙ્ગારાઃ ।
અભિનન્દાઃ સુખલવા વિસ્ફુલિઙ્ગાઃ, ક્ષુદ્રત્વાત્ ।
તસ્મિન્નેતસ્મિન્નગ્નૌ દેવા રેતો જુહ્વતિ તસ્યા આહુતેર્ગર્ભઃ સંભવતિ ।
એવં શ્રદ્ધાસોમવર્ષાન્નરેતોહવનક્રમેણ યોષાગ્નિં પ્રાપ્યાપો ગર્ભાખ્યા ભવન્તિ ।
તત્રાપ્સમવાયિત્વાદાપઃ પુરુષવચસો ભવન્તિ પઞ્ચમ્યામાહુતાવિતિ ।
યતઃ પઞ્ચમ્યામાહુતાવાપઃ પુરુષવચસો ભવન્તિ તસ્માદદ્ભિઃ પરિવેષ્ટિતો જીવો રહતીતિ ગમ્યતે ।
એતદુક્તં ભવતિ-શ્રદ્ધાશબ્દવાચ્યા આપ ઇત્યગ્રે વક્ષ્યતિ તાસાં ત્રિવૃત્કતતયા તેજો ઽન્નાવિનાભાવેનાબ્ગ્રહણેન તેજોન્નયોરપિ સંગ્રહ ઇત્યેતદપિ વક્ષ્યતે ।
યદ્યપ્યેતાવતાપિ ભૂતવેષ્ટિતસ્ય જીવસ્ય રંહણં નાવગમ્યતે તેજોવન્નાનાં પઞ્ચમ્યામાહુતૌ પુરુષવચસ્ત્વમાત્રશ્રવણાત્, તથાપીષ્ટાદિકારિણાં ધૂમાદિના પિતૃયાણેન પથા ચન્દ્રલોકપ્રાપ્તિકથનપરયા ઽઆકાશાચ્ચન્દ્રમસમેષ સોમો રાટ્ઽઇતિ શ્રુત્યા સહ ઽશ્રદ્ધાં જુહ્વતિ તસ્યા આહુતેઃ સોમો રાજા સંભવતિઽઇત્યસ્યાઃ શ્રુતેઃ માનત્વાદ્ગમ્યતે ભૂતપરિષ્વક્તો રંહતીતિ ।
તથાહિ-યા એવાપો હુતા દ્વિતીયસ્યામાહુતૌ સોમભાવં ગતાસ્તાભિરેષ પરિષ્વક્તો જીવ ઇષ્ટાદિકારી ચન્દ્રભૂયં ગતશ્ચન્દ્રલોકં પ્રાપ્ત ઇતિ ।
નનુ સ્વતન્ત્રા આપઃ શ્રદ્ધાદિક્રમેણ સોમભાવમાપ્નુવન્તુ તાભિરપરિષ્વક્ત એવ તુ જીવઃ સેન્દ્રિયમાત્રો ગત્વા સોમભાવમનુભવતુ ।
કો દોષઃ ।
અયં દોષઃ ।
યતઃ શ્રુતિસામાન્યાતિક્રમ ઇતિ ।
એવં હિ શ્રુતિસામાન્યં કલ્પેત યદિ યેન રૂપેણ યેન ચ ક્રમેણાપાં સોમભાવસ્તેનૈવ જીવસ્યાપિ સોમભાવો ભવેત્ ।
અન્યથા તુ ન શ્રુતિસામાન્યં સ્યાત્ ।
તસ્માત્પરિષ્વક્તાપરિષ્વક્તરંહણવિશયે શ્રુતિસામાન્યાનુરોધેન પરિષ્વક્તરંહણં નિશ્ચીયતે ।
અતો દધિપયઃપ્રભૃતયો દ્રવભૂયસ્ત્વાદાપો હુતાઃ સૂક્ષ્મીભૂતા ઇષ્ટાદિકારિણમાશ્રિતા નેન્ધનેન વિધિના દેહે હૂયમાને હુતાઃ સત્ય આહુતિમય્ય ઇષ્ટાદિકારિણં પરિવેષ્ટ્ય સ્વર્ગં લોકં નયન્તીતિ ।
ચોદયતિ- નન્વન્યા શ્રુતિરિતિ ।
અયમર્થઃ-એવં હિ સૂક્ષ્મદેહપરિષ્વક્તો રંહેત્ યદ્યસ્ય સ્થૂલં શરીરં રંહતો ન ભવેત્ ।
અસ્તિ ત્વસ્ય વર્તમાનસ્થૂલશરીરયોગ આદેહાન્તરપ્રાપ્તેસ્તૃણજલાયુકાનિદર્શનેન, તસ્માન્નિદર્શનશ્રુતિવિરોધાન્ન સૂક્ષ્મદેહપરિષ્વક્તો રંહતીતિ ।
પરિહરતિ- તત્રાપીતિ ।

ન તાવત્પરમાત્મનઃ સંસરણસંભવઃ, તસ્ય નિત્યશુદ્ધબુદ્ધમુક્તસ્વભાવત્વાત્ ।
કિન્તુ જીવાનામ્ ।
પરમાત્મૈવ ચોપાધિકલ્પિતાવચ્છેદો જીવ ઇત્યાખ્યાયતે, તસ્ય ચ દેહેન્દ્રિયાદેરુપાધેઃ પ્રાદેશિકત્વાન્ન તત્ર સન્ દેહાન્તરં ગન્તુમર્હતિ ।
તસ્માત્સૂક્ષ્મદેહપરિષ્વક્તો રંહતિકર્મોપસ્થાપિતઃ પ્રતિપત્તવ્યઃ પ્રાપ્તવ્યો યો દેહસ્તદ્વિષયાયા ભાવનાયા ઉત્પાદનાયા દીર્ઘીભાવમાત્રં જલૂકયોપમીયતે ।
સાંખ્યાનાં કલ્પનામાહ- વ્યાપિનાં કરણાનામિતિ ।
આહઙ્કારિકત્વાત્કરણાનામહઙ્કારસ્ય ચ જગન્મણ્ડલવ્યાપિત્વાત્કરણાનામપિ વ્યાપિતેત્યર્થઃ ।
બૌદ્ધાનાં કલ્પનામાહ- કેવલસ્યૈવાત્મન ઇતિ ।
આલયવિજ્ઞાનસંતાન આત્મા તસ્ય વૃત્તિઃ ષટ્ પ્રવૃત્તિવિજ્ઞાનાનિ ।
પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ તુ ચક્ષુરાદીનિ અભિનવાનિ જાયન્તે ।
કણભુક્ક્લ્પનામાહ- મન એવ ચેતિ ।
ભોગસ્થાનં ભોગાયતનં શરીરમભિનવમિતિ યાવત્ ।
દિગમ્બરકલ્પનામાહ- જીવ એવોત્પ્લુત્યેતિ ।
આદિગ્રહણેન લોકાયતિકાનાં કલ્પનાં સંગૃહ્ણાતિ ।
તે હિ શરીરાત્મવાદિનો ભસ્મીભાવમાત્મન આહુર્ન કસ્યચિદ્ગમનમિતિ ॥1॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_3,1.1.2
ચોદયતિ-
નનૂદાહૃતાભ્યામિતિ ।
અત્ર સૂત્રેણોત્તરમાહ-
ત્ર્યાત્મકત્વાત્તુ ભૂયસ્ત્વાત્

તેજસઃ કાર્યમશિતપીતાહારપરિપાકઃ ।
અપાં કાર્યં સ્નેહસ્વેદાદિ ।
પૃથિવ્યાઃ કાર્યં ગન્ધાદિ ।
યસ્તુ ગન્ધસ્વેદપાકપ્રાણાવકાશદાનદર્શનાદ્દેહસ્ય પાઞ્ચભૌતિકત્વં પશ્યંસ્તેજોબન્નાત્મકત્વેન ત્ર્યાત્મકત્વે ન પરિતુષ્યતિ, તં પ્રત્યાહ- પુનશ્ચ ત્ર્યાત્મક ઇતિ ।
વાતપિત્તશ્લેષ્મભિસ્ત્રિભિર્ધાતુભિઃ શરીરધારણાત્મકૈસ્ત્રિધાતુત્વાત્ ।
અતો ન સ દેહો ભૂતાન્તરાણિ પ્રત્યાખ્યાય કેવલાભિરદ્ભિરારબ્ધું શક્યતે ।
અબ્ગ્રહણનિયમસ્તર્હિ કસ્માદિત્યત આહ- તસ્માદ્ભૂયસ્ત્વાપેક્ષ ઇતિ ।
પૃથિવીધાતુવર્જમિતરતેજઃઆદ્યપેક્ષયા કાર્યસ્ય શરીરસ્ય લોહિતાદિદ્રવભૂયસ્ત્વાત્તત્કરણયોશ્ચોપાદાનનિમિત્તયોર્દ્રવભૂયસ્ત્વાદપાં પુરુષવચસ્ત્વોક્તિર્ન પુનર્ભૂતાન્તરનિરાસાર્થા ॥2॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_3,1.1.3
પ્રાણગતેશ્ચ

પ્રાણાનાં જીવદ્દેહે સાશ્રયત્વમવગતં ગચ્છતિ જીવદ્દેહે તદનુવિધાયિનઃ પ્રાણા અપિ ગચ્છન્તીતિ દૃષ્ટમ્ ।
અતઃ ષાટ્કૌશિકા દેહાદુત્ક્રામન્તઃ કસ્મિંશ્ચિદુત્ક્રામત્યુત્ક્રામન્તિ ।
સ ચૈષામનુવિધેયઃ સૂક્ષ્મો દેહો ભૂતેન્દ્રિયમય ઇતિ ગમ્યતે ।
નહીન્દ્રિયમાત્રાશ્રયત્વમેષાં દૃષ્ટં યતસ્તન્માત્રાશ્રયાણાં ગતિરુપપદ્યેતેતિ ॥3॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_3,1.1.4
અગ્ન્યાદિગતિશ્રુતેરિતિ ચેન્ન ભાક્તત્વાત્

શ્રાવિતે ઽપિ સ્પષ્ટે જીવસ્ય પ્રાણૈઃ સહ ગમને ઽગ્ન્યાદિગતિશઙ્કા શ્રુતિવિરોધોત્થાપનાર્થા ।
અત્ર હિ લોમકેશયોરોષધિવનસ્પતિગમનં દૃષ્ટવિરોધાદ્ભાક્તં તાવદભ્યુપેયમ્ ।
એવં ચ તન્મધ્યપતિતત્વેન તેષામપિ શ્રુતિવિરોધાદ્ભાક્તત્વમેવોચિતમિતિ ।
ભક્તિશ્ચોપકારનિવૃત્તિરુક્તા ॥4॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_3,1.1.5
પ્રથમે ઽશ્રવણાદિતિ ચેન્ન તા એવ હ્યુપપત્તેઃ

પઞ્ચમ્યામાહુતાવપાં પુરુષવચસ્ત્વપ્રકારે પૃષ્ટે પ્રથમાયામાહુતૌ અનપાં શ્રદ્ધાયા હોતવ્યતાભિધાનસંભદ્ધમનુપપન્નં ચ ।
નહિ યથા પશ્વાદિભ્યો હૃદયાદયો ઽવયવા અવદાય નિષ્કૃષ્ય હૂયન્તે, એવં શ્રદ્ધા બુદ્ધિપ્રસાદલક્ષણા નિષ્ક્રષ્ટું વા હોતું વા શક્યતે ।
ન ચાપ્યેવમૌત્સર્ગિકી કારણાનુરૂપતા કાર્યસ્ય યુજ્યતે ।
તસ્માદ્ભક્ત્યાયામપ્સુ શ્રદ્ધાશબ્દઃ પ્રયુક્ત ઇતિ ।
અતઃએવ શ્રુતિઃ ઽઆપો હાત્મૈઽઇતિ ॥5॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_3,1.1.6
અશ્રુતત્વાદિતિ ચેન્નેષ્ટાદિકારિણાં પ્રતીતેઃ

અસ્યાર્થઃ પૂર્વમેવોક્તઃ ।
અગ્નિહોત્રે ષટ્સૂત્ક્રાન્તિગતિપ્રતિષ્ઠાતૃપ્તિપુનરાવૃત્તિલોકપ્રત્યુત્થાયિષ્વગ્નિસમિદ્ધૂમાર્ચ્ ઇરઙ્ગારવિસ્ફુલિઙ્ગેષુ પ્રશ્નાઃ ષટ્, તેષાં યઃ સમાહારઃ ષણ્ણાં સા ષટ્પ્રશ્ની, તસ્યા નિરૂપણં પ્રતિવચનમ્ ॥6॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_3,1.1.7
સૂત્રાન્તરમવતારયિતું શઙ્કતે- કથં પુનરિતિ ।
સોમં રાજાનમાપ્યાયસ્વાપક્ષીયસ્વેત્યેવમેનાંસ્તત્ર ભક્ષયન્તીતિ ।
ક્રિયાસમભિહારેણાપ્યાયનાપક્ષયૌ યથા સોમસ્ય તથા ભક્ષયન્તિ સોમમયાંલ્લોકાનિત્યર્થઃ ।
અત ઉત્તરં પઠતિ-
ભાક્તં વાનાત્મવિસ્ત્ત્વાત્તથાહિ દર્શયતિ

કર્મજનિતફલોપભોગકર્તા હ્યધિકારી ન પુનરુપભોગ્યસ્તસ્માચ્ચન્દ્રસાલોક્યમુપગતાનાં દેવાદિભક્ષ્યત્વે ઽસ્વર્ગકામો યજેતઽઇતિ યાગભાવનાયઃ કર્ત્રપેક્ષિતોપાયતારૂપવિધિશ્રુતિવિરોધાદન્નશબ્દો ભોક્તૃણામેવ સતાં દેવોપજીવિતામાત્રેણ ભાક્તો ગમયિતવ્યો ન તુ ચર્વણનિગરણાભ્યાં મુખ્ય ઇતિ ।
અત્રૈવાર્થે શ્રુત્યન્તરં સંગચ્છત ઇત્યાહ- તથાહિ દર્શયતિ ।
શ્રુતિરનાત્મવિગામનાત્મવિત્ત્વાદેવ પશુવદ્દેવોપભોગ્યતાં ન તુ ચર્વણીયતયા ।
યથા હિ બલીવર્દાદયો ભુઞ્જાના અપિ સ્વફલં સ્વામિનો હલાદિવહનેનોપકુર્વાણા ભોગ્યાઃ, એવં પરમતત્ત્વમવિદ્વાંસ ઇષ્ટાદિકારિણ ઇહ દધિપયઃપુરોડાશાદિનામુષ્મિંશ્ચ લોકે પરિચારકતયા દેવાનામુપભોગ્યા ઇતિ શ્રુત્યર્થઃ ।
અથવા અનાત્મવિત્ત્વાત્તથાહિ દર્શયતિ ઇત્યસ્યાન્યા વ્યાખ્યા ।
આત્મવિત્ પઞ્ચાગ્નિવિદ્યાવિત્ ન આત્મવિત્ અનાત્મવિત્ ।
યો હિ પઞ્ચાગ્નિવિદ્યાં ન વેદ તં દેવા ભક્ષયન્તીતિ નિન્દ્યતે પઞ્ચાગ્નિવિદ્યાં સ્તોતું તસ્યા એવ પ્રકૃતત્વાત્ ।
તદનેનોપચારસ્ય પ્રયોજનમુક્તમ્ ।
ઉપચારનિમિત્તમનુપપત્તિમાહ- તથાહિ દર્શયતિ ।
શ્રુતિર્ભોક્તૃત્વમ્ ।
સ સોમલોકે વિભૂતિમનુભૂયેતિ ।
શેષમતિરોહિતાર્થમ્ ॥7॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_3,1.2.8
કૃતાત્યયે ઽનુશયવાન્ દૃષ્ટસ્મૃતિભ્યાં યથેતમનેવં ચ

યાવત્સંપાતમુષિત્વેતિ ।
યાવદુપબન્ધાત્ ।
યત્કિઞ્ચેહ કરોત્યયમિતિ ।
ચ યત્કિઞ્ચેહ કર્મ કૃતં તસ્યાન્તં પ્રાપ્યેતિ શ્રવણાત્, પ્રાયણસ્ય ચૈકપ્રઘટ્ટકેન સકલકર્માભિવ્યઞ્જકત્વાત્ ।
ન ખલ્વભિવ્યક્તિનિમિત્તસ્ય સાધારણ્યે ઽભિવ્યક્તિનિયમો યુક્તઃ ।
ફલદાનાભિમુખીકરણં ચાભિવ્યક્તિસ્તસ્માત્સમસ્તમેવ કર્મ ફલમુપભોજિતવત્ ।
સ્વફલવિરોધિ ચ કર્મ ।
તસ્માચ્છ્રુતેરુપપત્તેશ્ચં નિરનુશયાનામેવ ચરણાદાચારાદવરોહો ન કર્મણઃ ।
આચારકર્મણી ચ શ્રુતેઃ પ્રસિદ્ધભેદે ।
યથાકારી યથાચારી તથા ભવતીતિ ।
તથાચ રમણીયચરણાઃ કપૂયચરણા ઇત્યાચારમેવ યોનિનિમિત્તમુપદિશતિ ન તુ કર્મ ।
સ્તાં વા કર્મશીલે દ્વે અપ્યવિશેષેણાનુશયસ્તથાપિ યદ્યપ્યયમિષ્ટાપૂર્તકારી સ્વયં નિરનુશયો ભુક્તભોગત્વાત્તથાપિ પિત્રાદિગતાનુશયવશાત્તદ્વિપાકાન્ જાત્યાયુર્ભોગાંશ્ચન્દ્રલોકાદવરુહ્યાનુભવિષ્યતિ ।
સ્મર્યતે હ્યન્યસ્ય સુકૃતદુષ્કૃતાભ્યામન્યસ્ય તત્સંબન્ધિનસ્તત્ફલભાગિતા-ઽપતત્યર્ધશરીરેણ યસ્ય ભાર્યા સુરાં પિબેત્ઽઇત્યાદિ ।
તથા શ્રાદ્ધવૈશ્વાનરીયેષ્ટ્યાદેઃ પિતાપુત્રાદિગામિફલશ્રુતિઃ ।
તસ્માદ્યાવત્સંપાતમિત્યુપક્રમાનુરોધાત્ ઽયત્ કિઞ્ચેહ કરોતિઽઇતિ ચ શ્રુત્યન્તરાનુસારાદ્રમણીયચરણત્વં સંબન્ધ્યન્તરગતમિષ્ટાપૂર્તકારિણિ ભાક્તં ગમયિતવ્યમ્ ।
તથાચ નિરનુશયાનામેવ ભુક્તભોગાનામવરોહ ઇતિ પ્રાપ્ત ઉચ્યતે-યેન કર્મકલાપેન ફલમુપભોજિતં તસ્મિન્નતીતે ઽપિ સાનુશયા એવ ચન્દ્રમણ્ડલાદવરોહન્તિ ।
કુતઃ-દૃષ્ટસ્મૃતિભ્યામ્ ।
પ્રત્યક્ષદૃષ્ટા શ્રુતિર્દૃષ્ટશબ્દવાચ્યા ।
સ્મૃતિશ્ચોપન્યસ્તા ।
અથવા દૃષ્ટશબ્દેનોચ્ચાવચરૂપો ભોગ ઉચ્યતે ।
અયમભિસંધિઃ-કપૂયચરણા રમણીયચરણા ઇત્યવરોહિતામેતદ્વિશેષણમ્ ।
નચ સતિ મુખ્યાર્થસંભવે સંબન્ધિમાત્રેણોપચરિતાર્થત્વં ન્યાય્યમ્ ।
ન ચોપક્રમવિરોધાચ્છ્રુત્યન્તરવિરોધાચ્ચ મુખ્યાર્થસંભવ ઇતિ સાંપ્રતમ્ ।
દત્તફલેષ્ટાપૂર્તકર્માપેક્ષયાપિ યાવત્પદસ્ય યત્કિઞ્ચેતિપદસ્ય ચોપપત્તેઃ ।
નહિ ઽયાવજ્જીવમગ્નિહોત્રં જુહુયાત્ઽઇતિ યાવજ્જીવમાહારવિહારાદિસમયે ઽપિ હોમં વિધત્તે નાપિ મધ્યાહ્નાદાવપિ તુ સાયંપ્રાતઃકાલાપેક્ષયા ।
સાયંપ્રાતઃકાલવિધાનસામર્થ્યાત્, કાલસ્ય ચાનુપાદેયતયાનઙ્ગસ્યાપિ નિમિત્તાનુપ્રવેશાત્તત્રૈવમિતિ ચેત્ ।
ન ।
ઇહાપિ રમણીયચરણા ઇત્યાદેર્મુખ્યાર્થત્વાનુરોધાત્તદુપપત્તેઃ ।
તત્કિમિદાનીમુપસંહારાનુરોધેનોપક્રમઃ સંકોચયિતવ્યઃ ।
નેત્યુચ્યતે ।
નહ્યસાવુપસંહારાનુરોધે ઽપ્યસંકુચદ્વૃત્તિરુપપત્તુમર્હતિ ।
નહિ યાવન્તઃ સંપાતા યાવતાં વા પુંસાં સંપાતાસ્તે સર્વે તત્રેષ્ટાદિકારિણા ભોગેન ક્ષયં નીયન્તે ।
પુરુષાન્તરાશ્રયાણાં કર્માશયાનાં તદ્ભોગેન ક્ષયે ઽતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
ચિરોપભુક્તાનાં ચ કર્માશયાનામસતાં ચન્દ્રમણ્ડલોપભોગેનાપનયનાત્ ।
તથાચ સ્વયં સંકુચન્તી યાવચ્છ્રુતિરુપસંહારાનુરોધપ્રાપ્તમપિ સંકોચનમનુમન્યતે ।
એતેન ઽયત્કિઞ્ચેહ કરોતિઽઇત્યપિ વ્યાખ્યાતમ્ ।
અપિ ચેષ્ટાપૂર્તકારીહ જન્મનિ કેવલં ન તન્માત્રમકાર્ષીદપિ તુ ગોદોહનેનાપઃ પ્રણયન્ પશુફલમપ્યપૂર્વં સમચૈષીત્ ।
એવમહર્નિશં ચ વાઙ્મનઃ શરીરચેષ્ટાભિઃ પુણ્યાપુણ્યમિહામુત્રોપભોગ્યં સંચિતવતો ન મર્ત્યલોકાદિભોગ્યં ચન્દ્રલોકે ભોગ્યં ભવિતુમર્હતિ ।
નચ સ્વફલવિરોધિનો ઽનુશયસ્ય ઋતે પ્રાયશ્ચિત્તાદાત્મજ્ઞાનાદ્વાદત્તફલસ્ય ધ્વંસઃ સંભવતિ ।
તસ્માત્તેનાનુશયેનાયમનુશયવાન્ પરાવર્તત ઇતિ શ્લિષ્ટમ્ ।
ન ચૈકભવિકઃ કર્માશય ઇત્યગ્રે ભાષ્યકૃદ્વક્ષ્યતિ ।
અન્યે તુ સકલકર્મક્ષયે પરાવૃત્તિશઙ્કા નિર્બીજેતિ મન્યમાના અન્યથાધિકરણં વર્ણયાઞ્ચક્રુરિત્યાહ- કેચિત્તાવદાહુરિતિ ।
અનુશયો ઽત્ર દત્તફલસ્ય કર્મણઃ શેષ ઉચ્યતે ।
તત્રેદમિહ વિચાર્યતે-કિં દત્તફલાનામિષ્ટાપૂર્તકર્મણામવશેષાદિહાવર્તન્તે ઉત તાન્યુપભોગેન નિરવશેષં ક્ષપયિત્વાનુપભુક્તકર્મશાદિહાવર્તન્ત ઇતિ ।
તત્રેષ્ટાદીનાં ભોગેન સમૂલકાષં કષિતત્વાન્નિરનુશયા એવાનુપભુક્તકર્મવશાદાવર્તન્ત ઇતિ પ્રાપ્ત ઉચ્યતે-સાનુશયા એવાવર્તન્ત ઇતિ ।
કુતઃ-દૃષ્ટાનુસારાત્ ।
યથા ભાણ્ડસ્થે મધુનિ સર્પિષિ વા ક્ષાલિતે ઽપિ ભાણ્ડલેપકં તચ્છેષં મધુ વા સર્પિર્વા ન ક્ષાલયિતું શક્યમિતિ દૃષ્ટમેવં તદનુસારાદેતદપિ પ્રતિપત્તવ્યમ્ ।
ન ચાવશેષમાત્રાચ્ચન્દ્રમણ્ડલે તિષ્ઠાસન્નપિ સ્થાતું પારયતિ ।
યથા સેવકો હાસ્તિકાશ્વીયપદાતિવ્રાતપરિવૃતો મહારાજં સેવમાનઃ કાલવશાચ્છત્રપાદુકાવશેષો ન સેવિતુમર્હતીતિ દૃષ્ટં તન્મૂલા ચ લૌકિકી સ્મૃતિરિતિ દૃષ્ટસ્મૃતિભ્યાં સાનુશયા એવાવર્તન્ત ઇતિ ।
તદેદદ્દૂષયતિ- ન ચૈતદિતિ ।
એવકારે પ્રયોક્તવ્યે ઇવકારો ગુડજિહ્વિકયા પ્રયુક્તઃ ।
શબ્દૈકગમ્યેર્ઽથે ન સામાન્યતોદૃષ્ટાનુમાનાવસર ઇત્યર્થઃ ।
શેષમતિરોહિતાર્થમ્ ।
પૂર્વપક્ષહેતુમનુભાષતે- યદપ્યુક્તં પ્રાયણમિતિ ।
દૂષયતિ- તદપ્યનુશયસદ્ભાવેતિ ।
રમણીયચરણા કપૂયચરણા ઇત્યાદિકયાનુશયપ્રતિપાદનપરયા શ્રુત્યા વિરુદ્ધમિત્યર્થઃ ।
અપિચેત્યાદિ ।
ઇહ જન્મનિ હિ પર્યાયેણ સુખદુઃખે ભુજ્યમાને દૃશ્યેતે ।
યુગપચ્ચેદેકપ્રઘટ્ટકેન પ્રાયણેન સુખદુઃખફલાનિ કર્માણિ વ્યજ્યેરન્ ।
યુગપદેવ તત્ફલાનિ ભુજ્યેરન્ ।
તસ્માદુપભોગપર્યાયદર્શનાદ્બલીયસા દુર્બલસ્યાભિભવઃ કલ્પનીયઃ ।
એવં વિરુદ્ધજાતિનિમિત્તોપભોગફલેષ્વપિ કર્મસુ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
ન ચાભિવ્યક્તં ચ કર્મ ફલં ન દત્ત ઇતિ ચ સંભવતિ ।
ફલોપજનાભિમુખ્યં હિ કર્મણામભિવ્યક્તિઃ ।
અપિચ પ્રાણસ્યાભિવ્યઞ્જકત્વે સ્વર્ગનરકતતિર્યગ્યોનિગતાનાં જન્તૂનાં તસ્મિઞ્જન્મનિ કર્મસ્વનધિકારાન્નાપૂર્વકર્મોપજનઃ પૂર્વકૃતસ્ય ક્રમાશ્યસ્ય પ્રાયણાભિવ્યક્તતયા ફલોપભોગેન પ્રક્ષયાન્નાસ્તિ તેષાં કર્માશ્ય ઇતિ ન તે સંસરેયુઃ ।
નચ મુચ્યેરન્નાત્મજ્ઞાનાભાવાદિતિ કષ્ટાં બતાલિષ્ટા દશામ્ ।
કિઞ્ચ સ્વસમવેતમેવ પ્રાયણેનાભિવ્યજ્યતે ઽપૂર્વં ન પરસમવેતં, યેન પિત્રાદિગતેન કર્મણા વર્તેરન્નિતિ ।
શેષં સુગમમ્ ॥8॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_3,1.2.9
ચરણાદિતિ ચેન્નોપલક્ષણાર્થેતિ કાર્ષ્ણાજિનિઃ

અનેન નિરનુશયા એવાવરોહન્તીતિ પૂર્વપક્ષબીજં નિગૂઢમુદ્ધાટ્ય નિરસ્યતિ ।
યદ્યપિ ઽઅક્રોધઃ સર્વભૂતેષુ કર્મણા મનસા ગિરા ।
અનુગ્રહશ્ચ જ્ઞાનં ચ શીલમેતાદ્વિદુર્બુધાઃ ॥
ઽઇતિ સ્મૃતેઃ શીલમાચારો ઽનુશયાદ્ભિન્નસ્તથાપ્યાનુશયાઙ્ગતયાનુશયોપલક્ષણત્વં કાર્ષ્ણાજિનિરાચાર્યો મેને ।
તથાચ રમણીયચરણાઃ કપૂયચરણા ઇત્યનેનાનુશયોપલક્ષણાત્સિદ્ધં સાનુશયાનામેવાવરોહણમિતિ ॥9॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_3,1.2.10
આનર્થક્યમિતિ ચેન્ન તદપેક્ષત્વાત્

ઽઆચારહીનં ન પુનન્તિ વેદાઃઽઇતિ હિ સ્મૃત્યા વેદપદેન વેદાર્થમુપલક્ષયન્ત્યા વેદાર્થાનુષ્ઠાનશેષત્વમાચારસ્યોક્તં ન તુ સ્વતન્ત્ર આચારઃ ફલસ્ય સાધનં, તેન વેદાર્થાનુષ્ઠાનોપકારકતયાચારસ્ય નાનર્થક્યં ક્રત્વર્થસ્ય ।
તદનેન સમિદાદિવદાચારસ્ય ક્રત્વર્થત્વમુક્તમ્ ।
સંપ્રતિ સ્નાનાદિવત્પુરુષાર્થત્વે પુરુષસંસ્કારત્વે ઽપ્યદોષ ઇત્યાહ- પુરુષાર્થત્વે ઽપ્યાચારસ્યેતિ ।
તદેવં ચરણશબ્દેનાચારવાચિના સર્વો ઽનુશયો લક્ષિત ઇત્યુક્તમ્ ॥10॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_3,1.2.11
બાદરિસ્તુ મુખ્ય એવ ચરણશબ્દઃ કર્મણીત્યાહ-
સુકૃતદુષ્કૃતે એવેતિ તુ બાદરિઃ

બ્રહ્મણપરિવ્રાજકન્યાયો ગોબલીવર્દન્યાયઃ ।
શેષમતિરોહિતાર્થમ્ ॥11॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_3,1.3.12
અનિષ્ટાદિકારિણામપિ ચ શ્રુતમ્

ઽયે વૈ કે ચાસ્માલ્લોકાત્પ્રયન્તિ ચન્દ્રમસમેવ તે સર્વે ગચ્છન્તિઽઇતિ કૌષીતકિનાં સમામ્નાનાત્, દેહારમ્ભસ્ય ચ ચન્દ્રલોકગમનમન્તરેણાનુપપત્તેઃ પઞ્ચમ્યામાહુતાવિત્યાહિતિસંખ્યાનિયમાત્ ।
તથાહિ-દ્યુસોમવૃષ્ટ્યન્નરેતઃપરિણામક્રમેણ તા એવાપો યોષિદગ્નૌ હુતાઃ પુરુષવચસો ભવન્તીત્યવિશેષેણ શ્રુતમ્ ।
ન ચૈતન્મનુષ્યાભિપ્રાયં, કપૂયચરણાઃ સ્વયોનિમિત્યમનુષ્યસ્યાપિ શ્રવણાત્ ।
ગમનાગમનાય ચ દેવયાનપિતૃયાણયોરેવ માર્ગયોરામ્નાનાત્, પથ્યન્તરસ્યાશ્રુતેઃ, ઽજાયસ્વ મ્રિયસ્વેતિ તૃતીયં સ્થાનમ્ઽઇતિ ચ સ્થાનત્વમાત્રેણાવગમાત્પથિત્વેનાપ્રતીતેશ્ચન્દ્રલોકાદવતીર્ણાનામપિ ચ તત્સ્થાનત્વસંભવાદસંપૂરણેન પ્રતિવચનોપપત્તેઃ, અનન્યમાર્ગતયા ચ તદ્ભોગવિરહિણામપિ ગ્રામં ગચ્છન્ વૃક્ષમૂલાન્યુપસર્પતીતિવત્સંયમનાદિષુ યમવશ્યતાયૈ ચન્દ્રલોકગમનોપપત્તેઃ, ઽન કતરેણચનઽઇત્યસ્યાસંપૂરણપ્રતિપાદનપરતયા માર્ગદ્વયનિષેધપરત્વાભાવાત્, અનિષ્ટાદિકારિણામપિ ચન્દ્રલોકગમને પ્રાપ્તે ઽભિધીયતે-સત્યં સ્થાનતયાવગતસ્ય ન માર્ગત્વં તથાપિ વેત્થ યથાસૌ માર્ગો ન સંપૂર્યતે ઇત્યસ્ય પ્રતિવચનાવસરે માર્ગદ્વયનિષેધપૂર્વં તૃતીયં સ્થાનમભિવદન્નસંપૂરણાય તત્પ્રતિપક્ષમાચક્ષીત ।
યદિ પુનસ્તેનૈવ માર્ગેણાગત્ય જન્મમરણપ્રબન્ધવત્ સ્થાનમધ્યાસીત નૈતત્તૃતીયં સ્થાનં ભવેત્ ।
નહીષ્ટાદિકારિણશ્ચન્દ્રમણ્ડલાદવરુહ્ય રમણીયાં નિન્દિતાં વા યોનિં પ્રતિપદ્યમાનાસ્તૃતીયં સ્થાનં પ્રતિપદ્યન્તે ।
તત્કસ્ય હેતોઃ ।
પિતૃયાણેન પથાવરોહાત્ ।
તદ્યદિ ક્ષુદ્રજન્તવો ઽપ્યનેનૈવ પથાવરોહેયુઃ, નૈતદેષાં જન્મમરણપ્રબન્ધવત્તૃતીયં સ્થાનં ભવેત્ ।
તતો ઽવગચ્છામઃ સંયમનં સપ્ત ચ યાતનાભૂમીર્યમવશતયા પ્રતિપદ્યમાના અનિષ્ટાદિકારિણો ન ચન્દ્રમણ્ડલાદવરોહન્તીતિ ।
તસ્માત્ ઽયે વૈ કે ચઽઇતીષ્ટાદિકારિવિષયં ન સર્વવિષયમ્ ।
પઞ્ચમ્યામાહુતાવિતિ ચ સ્વાર્થવિધાનપરં ન પુનરપઞ્ચમ્યાહુતિપ્રતિષેધપરમપિ, વાક્યભેદપ્રસઙ્ગાત્ ।
સંયમને ત્વનુભૂયેતિ સૂત્રેણાવરોહાપાદાનતયા સંયમનસ્યોપાદાનાચ્ચન્દ્રમણ્ડલાપાદાનનિષેધ આઞ્જસઃ ।
તથાચ સિદ્ધાન્તસૂત્રમેવ ।
પૂર્વપક્ષસૂત્રત્વે તુ શઙ્કાન્તરાધ્યાહારેણ કથઞ્ચિદ્ગમયિતવ્યમ્ ।
જીવજઞ્ જરાયુજમ્ ।
સંશોકજં સંસ્વેદજમ્ ॥12॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_3,1.3.13
સંયમને ત્વ્ અનુભૂયેતરેષામારોહાવ્ અરોહૌ તદ્ગતિદર્શનાત્

॥ 13 ॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_3,1.3.14
સ્મરન્તિ ચ

॥ 14 ॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_3,1.3.15
અપિ ચ સપ્ત

॥ 15 ॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_3,1.3.16
તત્રાપિ ચ તદ્વ્યાપારાદવિરોધઃ

॥ 16 ॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_3,1.3.17
વિદ્યાકર્મણોર્ ઇતિ તુ પ્રકૃતત્વાત્

॥ 17 ॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_3,1.3.18
ન તૃતીયે તથોપલબ્ધેઃ

॥ 18 ॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_3,1.3.19
સ્મર્યતે ઽપિ ચ લોકે

॥ 19 ॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_3,1.3.20
દર્શનાચ્ ચ

॥ 20 ॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_3,1.3.21
તૃતીયશબ્દાવરોધઃ સંશોકજસ્ય

॥ 21 ॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_3,1.4.22
સાભાવ્યાપત્તિરુપપત્તેઃ

યદ્યપિ યથેતમાકાશમાકાશાદ્વાયુમિત્યતો ન તાદાત્મ્યં સ્ફુટમવગમ્યતે તથાપિ વાયુર્ભૂત્વેત્યાદેઃ સ્ફુટતરં તાદાત્મ્યાવગમાદ્યથેતમાકાશમિત્યેતદપિ તાદાત્મ્ય એવાવતિષ્ઠતે ।
ન ચાન્યસ્યાન્યભાવાનુપપત્તિઃ ।
મનુષ્યશરીરસ્ય નન્દિકેશ્વરસ્ય દેવદેહરૂપપરિણામસ્મરણાદ્દેવદેહસ્ય ચ નહુષસ્ય તિર્યક્ત્વસ્મરણાત્ ।
તસ્માન્મુખ્યાર્થપરિત્યાગેન ન ગૌણી વૃત્તિરાશ્રયણીયા ।
ગૌણ્યાં ચ વૃત્તૌ લક્ષણાશબ્દઃ પ્રયુક્તો ગુણે લક્ષણાયાઃ સંભવાત્ ।
યથાહુઃ-ઽલક્ષ્યમાણગુણૈર્યોગાદ્વૃત્તેરિષ્ટા તુ ગૌણતાઽઇતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ-સાભાવ્યાપત્તિઃ ।
સમાનો ભાવો રૂપં યેષાં તે સભાવાસ્તેષાં ભાવઃ સાભાવ્યં સારૂપ્યં સાદૃશ્યમિતિ યાવત્ ।
કુતઃ- ઉપપત્તેઃ ।
એતદેવ વ્યતિરેકમુખેન વ્યાચષ્ટે- નહ્યન્યસ્યાન્યભાવો મુખ્ય ઉપપદ્યતે ।
યુક્તમેતદ્યદ્દેવશરીરમજગરભાવેન પરિણમતે, દેવદેહસમયે ઽજગરશરીરસ્યાભાવાત્ ।
યદિ તુ દેવાજગશરીરે સમસમયે સ્યાતાં ન દેવશરીરમજગરશરીરં શિલ્પિશતેનાપિ ક્રિયતે ।
નહિ દધિપયસી સમસમયે પરસ્પરાત્મની શક્યે સંપાદયિતું, તથેહાપિ સૂક્ષ્મશરીરાકાશયોર્યુગપદ્ભાવાન્ન પરસ્પરાત્મત્વં ભવિતુમર્હતિ ।
એવં વાય્વાદિષ્વપિ યોજ્યમ્ ।
તથાચ તદ્ભાવસ્તત્સાદૃશ્યેનૌપચારિકો વ્યાખ્યેયઃ ।
નન્વાકાશભાવેન સંયોગમાત્રં લક્ષ્યતાં કિં સાદૃશ્યેનેત્યત આહ- વિભુત્વાચ્ચાકાશેનેતિ ॥22॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_3,1.5.23
નાતિચિરેણ વિશેષાત્

ઽદુર્નિષ્પ્રપતરમ્ઽઇતિ દુઃખેન નિઃસરણં બ્રૂતે ન તુ વિલમ્બેનેતિ મન્યતે પૂર્વપક્ષી ।
વિના સ્થૂલશરીરં ન સૂક્ષ્મશરીરે દુઃખભાગીતિ દુર્નિષ્પ્રપતરં વિલમ્બં લક્ષયતીતિ રાદ્ધાન્તઃ ॥23॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_3,1.6.24
અન્યાધિષ્ઠિતેષુ પૂર્વવદભિલાપાત્

આકાશસારૂપ્યં વાયુધૂમાદિસંપર્કો ઽનુશયિનામુક્ત ઇહેદાનીં વ્રીહિયવા ઓષાધિવનસ્પતયસ્તિલભાષા ઇતિ જાયન્ત ઇતિ શ્રૂયતે ।
તત્ર સંશયઃ-કિમનુશયિનાં ભોગાધિષ્ઠાનં વ્રીહિયવાદયઃ સ્થાવરા ભવન્તિ, આહોસ્વિત્ ક્ષેત્રજ્ઞાન્તરાધિષ્ઠિતેષ્વેષુ સંસર્ગમાત્રમનુભવન્તીતિ ।
તત્ર મનુષ્યો જાયતે દેવો જાયત ઇત્યાદૌ પ્રયોગે જનેઃ શરીરપરિગ્રહે પ્રસિદ્ધત્વાદત્રાપિ વ્રીહ્યાદિશરીરપરિગ્રહ એવ જનિર્મુખ્યાર્થ ઇતિ વ્રીહ્યાદિશરીરા એવાનુશયિન ઇતિ યુક્તમ્ ।
નચ રમણીયચરણાઃ કપૂયચરણા ઇતિવત્ કર્મવિશેષાસંકીર્તનામાત્તદભાવે વ્રીહ્યાદીનાં શરીરભાવાભાવાત્ક્ષેત્રજ્ઞાનન્તરાધિષ્ઠિતાનામેવ યત્સંપર્કમાત્રમિતિ સાંપ્રતમ્ ।
ઇષ્ટાદિકારિણામિષ્ટાદિકર્મસંકીર્તનાદિષ્ટાદેશ્ચ હિંસાદોષદૂષિતાત્વેન સાવદ્યફલતયા ચન્દ્રલોકભોગાનાન્તરં સ્થાવરશરીરભોગ્યદુઃખફલત્વસ્યાપ્યુપપત્તેઃ ।
નચ ઽન હિંસ્યાત્સર્વા ભૂતાનિઽઇતિ સામાન્યશાસ્ત્રસ્યાગ્નીષોમીયપશુહિંસાવિષયવિશેષશાસ્ત્રેણ બાધનં, સામાન્યશાસ્ત્રસ્ય હિંસામાન્યદ્વારેણ વિશેષોપસર્પણં વિલમ્બેનેતિ સાક્ષાદ્વિશેષસ્પૃશઃ શાસ્ત્રચ્છીઘ્રતરપ્રવૃત્તાદ્દુર્બલત્વાદિતિ સાંપ્રતમ્ ।
નહિ બલવદિત્યેવ દુર્બલં બાધતે કિન્તુ સતિ વિરોધે ।
ન ચેહાસ્તિ વિરોધઃ, ભિન્નગોચરચારિત્વાત્ ।
ઽઅગ્નીષોમીયં પશુમાલભેત્ ઽઇતિ હિ ક્રતુપ્રકરણે સમામ્નાતં ક્રત્વર્થતામસ્ય ગમયતિ ન ત્વપનયતિ નિષેધાપાદિતામસ્ય પુરુષં પ્રત્યનર્થહેતુતામ્ ।
તેનાસ્તુ નિષેધાદસ્ય પુરુષં પ્રત્યનર્થહેતુતા વિધેશ્છ ક્રત્વર્થતા કો વિરોધઃ ।
યથાહુઃ-ઽયો નામ ક્રતુમધ્યસ્થઃ કલઞ્જાદીનિ ભક્ષયેત્ ।
ન ક્રતોસ્તત્ર વૈગુણ્યં યથા ચોદિતસિદ્ધિતઃઽઇતિ ।
તસ્માજ્જનેર્મુખ્યાર્થત્વાદ્વ્રીહ્યાદિશરીરા અનુશયિનો જાયન્ત ઇતિ પ્રાપ્તે ઽભિધીયતે-ભવેદેતદેવં યદિ રમણીયચરણાઃ કપૂયચરણા ઇતિવદ્વ્રીહ્યાદિષ્વનુશયવતાં કર્મવિશેષઃ કીર્ત્યેત ન ચૈતદસ્તિ ।
ન ચેષ્ટાદેઃ કર્મણઃ સ્થાવરશરીરોપભોગ્યદુઃખફલપ્રસવહેતુભાવઃ સંભવતિ, તસ્ય ધર્મત્વેન સુખૈકહેતુત્વાત્ ।
નચ તદ્ગતાયાઃ પશુહિંસાયા ઽન હિંસ્યાત્ઽઇતિ નિષેધાત્ક્રત્વર્થાયા અપિ દુઃખફલવત્સંભવઃ ।
પુરુષાર્થાયા એવ ન હિંસ્યાદિતિ પ્રતિષેધાત્ ।
તથાહિ-ન હિંસ્યાદિતિ નિષેધસ્ય નિષેધ્યાધીનનિરૂપણતયા યદર્થં નિષેધ્યં તદર્થ એવ નિષેધો વિજ્ઞાયતે ।
ન ચૈતત્ ઽનાનૃતં વદેત્ઽ ઽન તૌ પશૌ કરોતિઽઇતિવત્કસ્યચિત્પ્રકરણે સમામ્નાતં યેનાનૃતતવદનવદસ્ય નિષેધસ્ય ક્રત્વર્થતે નિષેધો ઽપિ ક્રત્વર્થઃ સ્યાત્ ।
પશૌ નિષિદ્ધયોરાજ્યભાગયોઃ ક્રત્વર્થત્વેન નિષેધસ્યાપિ ક્રત્વર્થત્વં ભવેત્ ।
એવં હિ સત્યાજ્યભાગરહિતૈરપ્યઙ્ગાન્તરૈરાજ્યભાગસાધ્યઃ ક્રતૂપકારો વિજ્ઞાયતે ।
તસ્માદનારભ્યાધીતેન ન હિંસ્યાદિત્યનેનાભિહિતસ્ય વિધ્યુપહિતસ્ય પુરુષવ્યાપારસ્ય વિધિવિભક્તિવિરોધાત્પ્રકૃત્યર્થહિંસાકર્મભાવ્યત્પરિત્યાગેન પુરુષાર્થ એવ ભાવ્યો ઽવતિષ્ઠતે ।
આખ્યાતાનભિહિતસ્યાપિ પુરુષસ્ય કર્તૃવ્યાપારાભિધાનદ્વારેણોપસ્થાપિતત્વાત્ ।
કેવલં તસ્ય રાગતઃ પ્રાપ્તત્વાત્તદનુવાદેન નઞર્થં વિધિરુપસંક્રામતિ, તેન પુરુષાર્થો નિષેધ્ય ઇતિ તદધીનનિરૂપણો નિષેધો ઽપિ પુરુષાર્થો ભવતિ ।
તથા ચાયમર્થઃ સંપદ્યતે-યત્પુરુષાર્થં હનનં તન્ન કુર્યાદિતિ ।
ક્રત્વર્થસ્યાપિ ચ નિષેધે હિંસાયાઃ ક્રતૂપકારકત્વમપિ કલ્પ્યતે ।
નચ દૃષ્ટે પુરુષોકારકત્વે પ્રત્યર્થિનિ સતિ તત્કલ્પનાસ્પદમ્ ।
નચ સ્વાતન્ત્ર્યપારતન્ત્ર્યે સતિ સંયોગપૃથક્ત્વે ખાદિરતાદિવદેકત્ર સંભવતઃ ।
તસ્માત્પુરુષાર્થપ્રતિષેધો ન ક્રત્વર્થમપ્યાસ્કન્દતીતિ શુદ્ધસુખફલત્વમેવેષ્ટાદીનાં ન સ્થાવરશરીરોપભોગ્યદુઃખફલત્વમપીતિ ।
આકાશાદિષ્વિવ કર્મવ્યાપારમન્તરેણાભિલાપાત્ ।
અનુશયિનાં વ્રીહ્યાદિસંયોગમાત્રં ન તુ દેહત્વમિતિ ।
અયમેવાર્થ ઉત્સર્ગાપવાદકથનેનોપલક્ષિતઃ ।
અપિચ મુખ્યે ઽનુશયિનાં વ્રીહ્યાદિજન્મનીતિ ।
વ્રીહ્યાદિભાવમાપન્નાઃ ખલ્વનુશયિનઃ પુરુષૈરુપભુક્તા રેતઃ સિગ્ભાવમનુભવન્તી શ્રૂયતે ।
તદેતદ્વ્રીહ્યાદિદેહત્વે ઽનુશયિનાં નોપપદ્યતે ।
વ્રીહ્યાદિદેહત્વે હિ વ્રીહ્યાદિષુ લૂનેષ્વવહન્તિના ફલીકૃતેષુ ચ વ્રીહ્યાદિદેહવિનાશાદનુશયિનઃ પ્રવસેયુરિતિ કથમનુશયિનાં રેતઃસિગ્ભાવઃ સંસર્ગમાત્રે તુ સંસર્ગિષુ વ્રીહ્યાદિષુ નષ્ટેષ્વપિ ન સંસર્ગિણો ઽનુશયિનઃ પ્રવસેયુરિતિ રેતઃસિગ્ભાવ ઉપપદ્યતે ।
શેષમુક્તમ્ ॥24॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_3,1.6.25
અશુદ્ધમ્ ઇતિ ચેન્ ન શબ્દાત્

॥ 25 ॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_3,1.6.26
રેતઃસિગ્યોગો ઽથ

સદ્યો જાતો હિ બાલો ન રેતઃ સિગ્ભવત્યપિ તુ ચિરજાતઃ પ્રૌઢયૌવનઃ, તસ્માદપિ સંસર્ગમાત્રમિતિ ગમ્યતે ॥26॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_3,1.6.27
તત્કિમિદાનીં સર્વત્રૈવાનુશયિનાં સંસર્ગમાત્રં તથાચ રમણીયચરણા ઇત્યાદિષુ તથાભાવ આપદ્યેતેતિ નેત્યાહ-
યોનેઃ શરીરમ્