Language

ENहिગુ
Scripture Library

Brahmasūtra2 with Vācaspati's Bhāmatī · Chapter 1.4

1.4.1

patyādiśabdebhyaḥ /
sarvasya vaśī /
vaśaḥ sāmarthyaṃ sarvasya jagataḥ prabhavatyayam, vyūhāvasthānasamartha iti /
ata eva sarvasyeśānaḥ, sāmarthyena hyayamuktena sarvasyeṣṭe, tadicchānuvidhānājjagataḥ /
ata eva sarvasyādhipatiḥ sarvasya niyantā /
antaryāmīti yāvat /
kiñca sa evaṃbhūto hṛdyantarjyotiḥ puruṣo vijñānamayo na sādhunā karmaṇā bhūyānutkṛṣṭo bhavatītyevamādyāḥ śrutayo 'saṃsāriṇaṃ paramātmānameva pratipādayanti /
tasmājjīvātmānaṃ mānāntarasiddhamanūdya tasya brahmabhāvapratipādanaparo 'yo 'yaṃ vijñānamayaḥ'ityādivākyasaṃdarbha iti siddham //43//
iti śrīmadvācaspatimiśraviracitaśārīrakabhagavatpādabhāṣyavibhāge bhāmatyāṃ prathamasyādhyāyasya tṛtīyaḥ pādaḥ //3//
// iti prathamādhyāyasya jñeyabrahmapratipādakāspaṣṭaśrutisamanvayākhyastṛtīyaḥ pājaḥ //
prathamādhyāye caturthaḥ pādaḥ /
START BsVBh_1,4.1.1
ānumānikam apy ekeṣām iti cen na śarīra-rūpaka-vinyasta-gṛhīter darśayati ca

1.4.2

ānumānikamapyekeṣāmiticenna śārīrarūpakavinyastagṛhīterdarśayati ca /
syādetat /
brahmajijñāsāṃ pratijñāya brahmaṇo lakṣaṇamuktam-'janmādyasya yataḥ'iti /
taccedaṃ lakṣaṇaṃ na pradhānādau gataṃ, yena vyabhicārādalakṣaṇaṃ syāt, kintu brahmaṇyeveti 'īkṣaternāśabdam'iti pratipāditam /
gatisāmānyaṃ ca vedāntavākyānāṃ brahmakāraṇavādaṃ prati vidyate, na pradhānakāraṇavādaṃ pratīti prapañcitamadhastatena sūtrasaṃdarbheṇa /
tatkimavaśiṣyate tadarthamuttaraḥ saṃdarbha ārabhyate /
naca 'mahataḥ paramavyaktam'ityādīnāṃ pradhāne samanvaye 'pi vyabhicāraḥ /
nahyete pradhānakāraṇatvaṃ jagata āhuḥ, apitu pradhānasadbhāvamātram /
naca tatsadbhāvamātreṇa 'janmādyasya yataḥ'iti brahmalakṣaṇasya kiñciddhīyate /
tasmādanarthaka uttaraḥ saṃdarbha ityata āha- brahmajijñāsāṃ pratijñāyeti /
na pradhānasadbhāvamātraṃ pratipādayanti 'mahataḥ paramavyaktam' 'ajāmekām'ityādayaḥ, kintu jagatkāraṇaṃ pradhānamiti /
'mahataḥ param'ityatra hi paraśabdo 'viprakṛṣṭapūrvakālatvamāha /
tathā ca kāraṇatvam /
'ajāmekām'ityādīnāṃ tu kāraṇatvābhidhānamatisphuṭam /
evaṃ ca lakṣaṇavyabhicārādavyabhicārāya yukta uttarasaṃdarbhārambha iti /
pūrvapakṣayati- tatra ya eveti /
sāṃkhyapravādarūḍhimāha- tatrāvyaktamiti /
sāṃkhyasmṛtiprasiddherna kevalaṃ rūḍhiḥ, avayavaprasiddhyāpyayamevārtho 'vagamyata ityāha- na vyaktamiti /
śāntaghoramūḍhaśabdādihīnatvācceti /
śrutiruktā /
smṛtiśca sāṃkhīyā /
nyāyaśca-'bhedānāṃ parimāṇātsamanvayācchaktitaḥ pravṛtteśca /
kāraṇakāryavibhāgādavibhāgādvaiśvarūpyasya //
kāraṇamastyavyaktam'iti /
naca 'mahataḥ paramavyaktam'iti prakaraṇapariśeṣābhyāmavyaktapadaṃ śarīragocaram /
śarīrasya śāntaghoramūḍharūpaśabdādyātmakatvenāvyaktatvānupapatteḥ /
tasmātpradhānamevāvyaktamucyata iti prāpte, ucyate- naitadevam /
na hyetatkāṭhakaṃ vākyamiti /
laukikī hi prasiddhī rūḍhirvedārthanirṇaye nimittaṃ, tadupāyatvāt /
yathāhuḥ-'ya eva laukikāḥ śabdāsta eva vaidikāsta eva caiṣāmarthāḥ'iti /
natu parīkṣakāṇāṃ pāribhāṣikī, pauruṣeyī hi sā na vedārthanirṇayanibandhanasiddhau(yanimittaṃ po?) ṣadhādiprasiddhivat /
tasmādrūḍhitastāvanna pradhānaṃ pratīyate /
yogastvanyatrāpi tulyaḥ /
tadevamavyaktaśrutāvanyathāsiddhāyāṃ prakaraṇapariśeṣābhyāṃ śarīragocaro 'yamavyaktaśabdaḥ /
yathā cāsya tadgocaratvamupapadyate tathāgre darśayiṣyati /
teṣu śarīrādiṣu madhye viṣayāṃstadgecarān viddhi /
yathāśvo 'dhvānamālambya calatyevamindriyahayāḥ svagocaramālambyeti /
ātmā bhoktetyāhurmanīṣiṇaḥ /
katham, indriyamanoyuktaṃ yogo yathā bhavati /
indriyārthamanaḥ saṃnikarṣeṇa hyātmā gandhādīnāṃ bhoktā /
pradhānasyākāṅkṣāvato vacanaṃ prakaraṇamiti gantavyaṃ viṣṇoḥ paramaṃ padaṃ pradhānamiti tadākāṅkṣāmavatārayati- taiścendriyādibhirasaṃyatairiti /
asaṃyamābhidhānaṃ vyatirekamukhena saṃyamavadātīkaraṇam /
paraśabdaḥ śreṣṭhavacanaḥ /
nanvāntaratvena yadi śreṣṭhatvaṃ tadendriyāṇāmeva bāhyebhyo gandhāhibhyaḥ śreṣṭhatvaṃ syādityata āha- arthā ye śabdādaya iti /
nāntaratvena śreṣṭhatvamapi tu pradhānatayā, tacca vivakṣādhīnaṃ, grahebhyaścendriyebhyo 'tigrahatayārthānāṃ prādhānyaṃ śrutyā vivakṣitamitīndriyebhyor'thānāṃ prādhānyātparatvaṃ bhavati /
ghrāṇajihvāvākcakṣuḥ śrotramanohastatvaco hi indriyāṇi śrutyāṣṭau grahā uktāḥ /
gṛhṇanti vaśīkurvanti khalvetāni puruṣapaśumiti /
na caitani svarūpavato vaśīkartumīśate, yāvadasmai puruṣapaśave gandharasanāmarūpaśabdakāmakarmasparśānnopaharanti /
ata eva gandhādayo 'ṣṭāvatigrahāḥ, tadupahāreṇa grahāṇāṃ grahatvopapatteḥ /
tadidamuktam- indriyāṇāṃ grahaṇaṃ viṣayāṇāmatigrahatvamiti śrutiprasiddheriti /
grahatvenendriyaiḥ sāmye 'pi manasaḥ svagatena viśeṣeṇārthebhyaḥ paratvamāha -viṣayebyaśca manasaḥ paratvamiti /
kasmātpumān rathitvenopakṣipto gṛhyata ityata āha- ātmaśabdāditi /
tatpratyabhijñānādityarthaḥ /
śreṣṭhatve hetumāha- bhoktuśceti /
tadanena jīvātmā svāmitayā mahānuktaḥ /
athavā śrutismṛtibhyāṃ hairaṇyagarbhī buddhirātmaśabdenocyata ityāha -athaveti /
pūriti /
bhogyajātasya buddhiradhikaraṇamiti buddhiḥ pūḥ /
tadevaṃ sarvāsāṃ buddhīnāṃ prathamajahiraṇyagarbhabuddhyekanīḍatayā hiraṇyagarbhabuddhermahattvaṃ cāpanādā(copādānā?)tmatvaṃ ca /
ata eva buddhimātrātpṛthakkaraṇamupapannam /
nanvetasminpakṣe hiraṇyagarbhabuddherātmatvānna rathina ātmano bhokturatropādānamiti na rathamātraṃ pariśiṣyate 'pi tu rathavānapītyata āha- etasmiṃstu pakṣa iti /
yathā hi samāropitaṃ pratibimbaṃ bimbānna vastuto bhidyate tathā na paramātmano vijñānātmā vastuto bhidyata iti paramātmaiva rathavānihopāttastena rathamātraṃ pariśiṣṭamiti /
atha rathādirūpakakalpanāyāḥ śarīrādiṣu kiṃ prayojanamityata āha -śarīrendriyamanobuddhiviṣayavadenāsaṃyuktasya hīti /
vedanā sukhādyanubhavaḥ /
pratyarthamañcatīti pratyagātmeha jīvo 'bhimatastasya brahmāvagatiḥ /
naca jīvasya brahmatvaṃ mānāntarasiddhaṃ, yenātra nāgamo 'pekṣyetyāha- tathāceti /
vāgiti chāndaso dvitīyālopaḥ /
śeṣamatirohitārtham //1//
START BsVBh_1,4.1.2
sūkṣmaṃ tu tadarhatvāt

1.4.3

pūrvapakṣiṇo 'nuśayabījanirākaraṇaparaṃ sūtram-sūkṣmaṃ tu tadarhatvāt /
prakṛtervikāraṇāmananyatvātprakṛteravyaktatvaṃ vikāra upacaryate /
yathā 'gobhiḥ śrīṇīta'iti gauśabdastādvikāre payasi /
avyaktātkāraṇāt vikāraṇāmananyatvenāvyaktaśabdārhatve pramāṇamāha- tathāca śrutiriti /
avyākṛtamavyaktamityanarthāntaram /
nanvevaṃ sati pradhānamevābhyupetaṃ bhavati, sukhaduḥkhamohātmakaṃ hi jagadevaṃbhūtādeva kāraṇādbhavitumarhati, kāraṇātmakatvātkāryasya /
yacca tasya sukhātmakatvaṃ tatsattvam /
yacca tasya duḥkhātmakatvaṃ tadrajaḥ /
yacca tasya mohātmakatvaṃ tattamaḥ /
tathā cāvyaktaṃ padhānamevābhyupetamiti //2//
START BsVBh_1,4.1.3
śaṅkānirākaraṇārthaṃ sūtram-
tadadhīnatvād arthavat

1.4.4

tadadhīnatvādarthavat /
pradhānaṃ hi sāṃkhyānāṃ seśvarāṇāmanīśvarāṇāṃ veśvarāt kṣetrajñebhyo vā vastuto bhinnaṃ śakyaṃ nirvaktum /
brahmaṇastviyamavidyā śaktirmāyādiśabdavācyā na śakyā tattvenānyatvena vā nirvaktum /
idamevāsyā avyaktatvaṃ yadanirvācyatvaṃ nāma /
so 'yamavyākṛtavādasya pradhānavādādbhedaḥ /
avidyāśakteśceśvarādhīnatvaṃ, tadāśrayatvāt /
naca dravyamātramaśaktaṃ kāryāyālamiti śakterarthavattvam /
tadidamuktam- arthavaditi /
syādetat /
yadi brahmaṇo 'vidyāśaktyā saṃsāraḥ pratīyate hanta muktānāmapi punarutpādaprasaṅgaḥ, tasyāḥ pradhānavattādavasthyāt /
tadvināśe vā samastasaṃsārocchedaḥ tanmūlavidyāśakteḥ samucchedādityata āha- muktānāṃ ca punaḥ /
bandhasya anutpattiḥ /
kutaḥ /
vidyayā tasyā bījaśakterdāhāt /
ayamabhisaṃdhiḥ-na vayaṃ pradhānavadavidyāṃ sarvajīveṣvekāmācakṣmahe, yainevamupālabhemahi, kintviyaṃ pratijīvaṃ bhidyate /
tena yasyaiva jīvasya vidyotpannā tasyaivāvidyāpanīyate na jīvāntarasya, bhinnādhikaraṇayorvidyāvidyayoravirodhāt, tatkutaḥ samastasaṃsārocchedaprasaṅgaḥ /
pradhānavādināṃ tveṣa doṣaḥ /
pradhānasyaikatvena taducchede sarvocchedo 'nucchede vā na kasyacidityanirmokṣaprasaṅgaḥ /
pradhānābhede 'pi caitadavivekakhyātilakṣaṇāvidyāsadasattvanibandhanau bandhamokṣau, tarhi kṛtaṃ pradhānena, avidyāsadasadbhāvābhyāmeva tadupapatteḥ /
na cāvidyopādhibhedādhīno jīvabhedo jīvabhedādhīnaścāvidyopādhibheda iti parasparāśrayādubhayāsiddhiriti sāṃpratam /
anāditvādbījāṅkuravadubhayasiddheḥ /
avidyātvamātreṇa caikatvopacāro 'vyaktamiti cāvyākṛtamiti ceti /
nanvevamavidyaiva jagadbījamiti kṛtamīśvareṇetyata āha- parameśvarāśrayeti /
nahyacetanaṃ cetanānadhiṣṭhitaṃ kāryāya paryāptamiti svakāryaṃ kartuṃ parameśvaraṃ nimittatayopādānatayā vāśraye, prapañcavibhramasya hīśvarādhiṣṭhānatvamahivibhramasyeva rajjvadhiṣṭhānatvam, tena yathāhivibhramo rajjūpādāna evaṃ prapañcavibhrama īśvaropādānaḥ, tasmājjīvādhikaraṇāpyavidyā nimittatayā viṣayatayā ceśvaramāśrayata itīśvarāśrayetyucyate, na tvādhāratayā, vidyāsvabhāve brahmaṇi tadanupapatteriti /
ata evāha- yasyāṃ svarūpapratibodharahitāḥ śerate saṃsāriṇo jīvā iti /
yasyāmavidyāyāṃ satyāṃ śarate jīvāḥ /
jīvānāṃ svarūpaṃ vāstavaṃ brahma, tadbodharahitāḥ śerata iti laya uktaḥ /
saṃsāriṇa iti vikṣepa uktaḥ /
avyaktādhīnatvājjīvabhāvasyeti /
yadyapi jīvāvyaktayoranāditvenāniyataṃ paurvāparyaṃ tathāpyavyaktasya pūrvatvaṃ vivakṣitvaitaduktam /
satyapi śarīravadindriyādīnāmiti /
gobalīvardapadavetaddraṣṭavyam /
ācāryadeśīyamatamāha -anye tviti /
etaddūṣayati- taistviti /
prakaraṇapāriśeṣyayorubhayatra tulyatvānnaikagrahaṇaniyamaheturasti /
śaṅkate -āmnātasyārthamiti /
avyaktapadameva sthūlaśarīravyāvṛttiheturvyaktatvāttasyeti śaṅkārthaḥ /
nirākaroti- na /
ekavākyatādhīnatvāditi /
prakṛtahānyaprakṛtaprakriyāprasaṅgenaikavākyatve saṃbhavati na vākyabhedo yujyate /
na cākāṅkṣāṃ vinaikavākyatvam, ubhayaṃ ca prakṛtamityubhayaṃ grāhyatvenehākāṅkṣitamityekābhidhāyakamapi padaṃ śarīradvaparam /
naca mukhyayā vṛttyātatparamityaupacārikaṃ na bhavati /
yathopahantṛmātranirākāṅkṣāyāṃ kākapadaṃ prayujyamānaṃ śvādisarvahantṛparaṃ vijñāyate /
yathāhuḥ 'kākebhyo rakṣyatāmannamiti bāle 'pi noditaḥ /
upaghātapradhānatvānna śvādibhyo na rakṣati //
'iti /
nanu na śarīradvayasyātrākāṅkṣā /
kintu duḥśodhatvātsūkṣmasyaiva śarīrasya, natu ṣāṭkauśikasya sthūlasya /
etaddhi dṛṣṭabībhatsatayā sukaraṃ vairāgyaviṣayatvena śodhayitumityata āha- na caivaṃ mantavyamiti /
viṣṇoḥ paramaṃ padamavagamayituṃ paraṃ paramatra pratipādyatvena prastutaṃ na tu vairāgyāya śodhanamityarthaḥ /
alaṃ vā vivādena, bhavatu sūkṣmameva śarīraṃ pariśodhyaṃ, tathāpi na sāṃkhyābhimatamatra pradhānaṃ paramityabhyupetyāha- sarvathāpi tviti //3//
START BsVBh_1,4.1.4
jñeyatvāvacanāc ca

1.4.5

jñeyatvāvacanācca /
ito 'pi nāyamavyaktaśabdaḥ sāṃkhyābhimatapradhānaparaḥ /
sāṃkhyaiḥ khalu pradhānādvivekena puruṣaṃ niḥśreyasāya jñātuṃ vā vibhūtyai vā pradhānaṃ jñeyatvenopakṣipyate /
na ceha jānīyāditi copāsīteti vā vidhivibhaktiśrutirasti, api tvavyaktapadamātram /
na caitāvatā sāṃkhyasmṛtipratyabhijñānaṃ bhavatīti bhāvaḥ //4//
START BsVBh_1,4.1.5
jñeyatvāvacanasyāsiddhimāśaṅkya tatsiddhipradarśanārthaṃ sūtram-
vadatīti cen na prājño hi prakaraṇāt

1.4.6

vadatīti cenna prājño hi prakaraṇāt /
nigadavyākhyātamasya bhāṣyam //5//
START BsVBh_1,4.1.6
trayāṇām eva caivam upanyāsaḥ praśnaś ca

1.4.7

trayāṇāmeva caivamupanyāsaḥ praśnaśca /
varapradānopakramā hi mṛtyunaciketaḥ saṃvādavākyapravṛttirāsamāpteḥ kaṭhavallīnāṃ lakṣyate /
mṛtyuḥ kila na ciketase kupitena pitrā prahitāya tuṣṭastrīnvarān pradadau /
naciketāstu pathamena vareṇa pituḥ saumanasyaṃ vavre, dvitīyenāgnividyām, tṛtīyenātmavidyām /
'varaṇāmeṣa varastṛtīyaḥ'iti vacanāt /
nanu tatra varapradāne pradhānagocare staḥ praśnaprativacane /
tasmātkaṭhavallīṣvagnijīvaparamātmaparaiva vākyapravṛttirna tvanupakrāntapradhānaparā bhavitumarhatītyāha- itaśca na pradhānasyāvyaktaśabdavācyatvamiti /
'hantaḥ ta idaṃ pravakṣyāmi guhyaṃ brahma sanātanam'ityanena vyavahitaṃ jīvaviṣayaṃ 'yathā tu maraṇaṃ prāpyātmā bhavati gautama'ityādiprativacanamiti yojanā /
atrāha codakaḥ-kiṃ jīvaparamātmanoreka eva praśnaḥ, kiṃ vānyo jīvasya 'yeyaṃ prete'manuṣya iti praśnaḥ, anyaśca paramātmanaḥ 'anyatra dharmāt'ityādiḥ /
ekatve sūtravirodhastrayāṇamiti /
bhede tu saumanasyāvāptyadhyātmajñānaviṣayavaratrayapradānānantabhāvo 'nyatra dharmādityādeḥ praśnasya /
turīyavarāntarakalpanāyāṃ vā tṛtīya iti śrutibādhaprasaṅgaḥ /
varapradānānantarbhāve praśnasya tadvat pradhānākhyānamapyanantarbhūtaṃ varapradāne 'stu 'mahataḥ paramavyakta'mityākṣepaḥ /
pariharati- atrocyate, naivaṃ vayamiheti /
vastuto jīvaparamātmanorabhedātpraṣṭavyābhedenaika eva praśnaḥ /
ata eva prativacanamapyekam /
sūtraṃ tvavāstavabhedābhiprāyam /
vāstavaśca jīvaparamātmanorabhedastatra tatra śrutyupanyāsena bhagavatā bhāṣyakāreṇa darśitaḥ /
tathā jīvaviṣayasyāstitvanāstitvapraśnasyetyādi /
'yeyaṃ prete'iti hi naciketasaḥ praśnamupaśrutya tattatkāmaviṣayamalobhaṃ cāsya pratītya mṛtyuḥ 'vidyābhīpsinaṃ naciketasaṃ manye'ityādinā naciketasaṃ praśasya praśnamapi tadīyaṃ praśaṃsannasminpraśne brahmaivottaramuvāca- taṃ durdarśamiti /
yadi punarjīvātprājño bhidyeta, jīvagocaraḥ praśnaḥ, prājñagocaraṃ cottaramiti kiṃ kena saṃgaccheta /
apica yadviṣayaṃ praśnamupaśrutya mṛtyunaiṣa praśaṃsito naciketāḥ yadi tameva bhūyaḥ pṛcchettaduttare cāvadadhyāt tataḥ praśaṃsā dṛṣṭārthā syāt, praśnāntare tvasāvasthāne prasāritā satyadṛṣṭārthā syādityāha- yatpraśneti /
yasmin praśno yatpraśnaḥ /
śeṣamatirohitārtham //6//
START BsVBh_1,4.1.7
mahadvac ca

1.4.8

mahadvacca /
anena sāṃkhyaprasiddhervaidikaprasiddhyā virodhānna sāṃkhyaprasiddhirveda ādartavyetyuktam /
sāṃkhyānāṃ mahattattvaṃ sattāmātraṃ, puruṣārthakriyākṣamaṃ sattasya bhāvaḥ sattā tanmātraṃ mahattattvamiti /
yā yā puruṣārthakriyā śabdādyupabhogalakṣaṇā ca sattvapuruṣānyatākhyātilakṣaṇā ca sā sarvā mahati buddhau samāpyata iti mahattattvaṃ sattāmātramucyata iti //7//
START BsVBh_1,4.2.8
camasavadaviśeṣāt

1.4.9

camasavadaviśeṣāt /
ajāśabdo yadyapi chāgāyāṃ rūḍhastathāpyadhyātmavidyādhikārānna tatra kartitumarhati /
tasmādrūḍherasaṃbhavādyogena vartayitavyaḥ /
tatra kiṃ svatantraṃ pradhānamanena mantravarṇenānūdyatāmuta pārameśvarī māyāśaktistejo 'bannavyākriyākāraṇamucyatām kiṃ tāvatprāptaṃ, pradhānameveti /
tathāhi-yādṛśaṃ pradhānaṃ sāṃkhyaiḥ smaryate tādṛśamevāsminnanyūnānatiriktaṃ pratīyate /
sā hi pradhānalakṣaṇā prakṛtirna jāyata ityajā ca ekā ca lohitaśuklakṛṣṇā ca /
yadyapi lohitatvādayo varṇā na rajaḥprabhṛtiṣu santi, tathāpi lohitaṃ kusumbhādi rañjayati, rajo 'pi rañjayatīti lohitam /
evaṃ prasannaṃ pāthaḥ śuklaṃ, sattvamapi prasannamiti śuklam /
evamāvarakaṃ meghādi kṛṣṇaṃ,
tamo 'pyāvarakamiti kṛṣṇam /
pareṇāpi nāvyākṛtasya svarūpeṇa lohitatvādiyoga āstheyaḥ, kintu tatkāryasya tejo 'bannasya rohitvādikāraṇa upacaraṇīyam /
kāryasārūpyeṇa vā kāraṇe kalpanīyaṃ, tadasmākamapi tulyam /
'ajo hyeko juṣamāṇo 'nuśete jahātyenāṃ bhuktabhogāmajo 'nyaḥ'iti tvātmabhedaśravaṇāt sāṃkhyasmṛterevātra mantravarṇe pratyabhijñānaṃ na tvavyākṛtaprakriyāyāḥ /
tasyāmaikātmyābhyupagamenātmabhedābhāvāt /
tasmātsvatantraṃ pradhānaṃ nāśabdamiti prāptam /
teṣāṃ sāmyāvasthāvayavadharmairiti /
avayavāḥ pradhānasyaikasya sattvarajastamāṃsi teṣāṃ dharmā lohitatvādayastairiti /
prajāstraiguṇyānvitā iti /
sukhaduḥkhamohātmikāḥ /
tathāhi-maitradāreṣu narmadāyāṃ maitrasya sukhaṃ, tat kasya hetoḥ, taṃ prati sattvasya samudbhavāt /
tathāca tatsapatnīnāṃ duḥkhaṃ, tat kasya hetoḥ, tāḥ prati rajaḥsamudbhavāt, tathā caitrasya tāmavindato moho viṣādaḥ, sa kasya hetoḥ, taṃ prati tamaḥsamudbhavāt /
narmadayā ca sarve bhāvā vyākhyātāḥ /
tadidaṃ traiguṇyānvitatvaṃ prajānām /
anuśeta iti vyācaṣṭe- tāmevāvidyayeti /
viṣayā hi śabdādayaḥ prakṛtivikārastraiguṇyena sukhaduḥkhamohātmāna indriyamano 'haṅkārapraṇālikayā buddhisattvamupasaṃkrāmanti /
tena tadbuddhisattvaṃ pradhānavikāraḥ sukhaduḥkhamohātmakaṃ śabdādirūpeṇa pariṇamate /
citiśaktistvapariṇāminyapratisaṃkramāpi buddhisattvādātmano vivekamabudhyamānā buddhivṛttyaiva viparyāsenāvidyayā buddhisthānsukhādīnātmanyabhimanyamānā sukhādimatīva bhavati /
tadidamuktam- sukhī duḥkhī mūḍho 'hamityavivekatayā saṃsarati /
ekaḥ /
sattvapuruṣānyatākhyātisamunmūlitanikhilavāsanāvidyānubandhastvanyo jahātyenāṃ prakṛtim /
tadidamuktam- anyaḥ punariti /
bhuktabhogāmiti vyācaṣṭe- kṛtabhogāpavargām /
śabdādyupalabdhirbhogaḥ /
guṇapuruṣānyatākhyātirapavargaḥ /
apavṛjyate hi tayā puruṣa iti /
evaṃ prāpte 'bhidhīyate-na tāvat 'ajo hyeko juṣamāṇo 'nuśete jahātyenāṃ bhuktabhogāmajo 'nyaḥ'ityetadātmabhedapratipādanaparamapi tu siddhamātmabhedamanūdya bandhamokṣau pratipādayatīti /
sa cānūdito bhedaḥ 'eko devaḥ sarvabhūteṣu gūḍhaḥ sarvavyāpī sarvabhūtāntarātmā'ityādiśrutibhirātmaikatvapratipādanaparābhirvirodhātkalpaniko 'vatiṣṭhate /
tathāca na sāṃkhyaprakriyāpratyabhijñānamityajāvākyaṃ camasavākyavatpariplavamānaṃ na svatantrapradhānaniścayāya paryāptam /
tadidamuktaṃ sūtrakṛtā-'camasavadaviśeṣāt' iti //8//
START BsVBh_1,4.2.9
uttarasūtramavatārayituṃ śaṅkate- tatra tvidaṃ tacchira iti /
sūtramavatārayati-atra brūmaḥ /
jyotirupakramā tu tathā hy adhīyata eke

1.4.10

jyotirupakramā tu tathā hyadhīyata eke /
sarvaśākhāpratyayamekaṃ brahmeti sthitau śākhāntaroktarohitādiguṇayoginī tejo 'bannalakṣaṇā jarāyujāṇḍajasvedajadbhijjacaturvidhabhūtagrāmaprakṛtibhūteyamajā pratipattavyā, 'rohitaśuklakṛṣṇām'iti rohitādirupatayā tasyā eva pratyabhijñānāt /
na tu sāṃkhyaparikalpitā prakṛtiḥ /
tasyā aprāmāṇikatayā śrutahānyaśrutakalpanāprasaṅgāt, rañjanādinā ca rohitādyupacārasya sati mukhyārthasaṃbhave 'yogāt /
tadidamuktam- rohitādīnāṃ śabdānāmiti /
ajāpadasya ca samudāyaprasiddhiparityāgena na jāyata ityavayavaprasiddhyāśrayaṇe doṣaprasaṅgāt /
atra tu rūpakakalpanāyāṃ samudāyaprasiddherevānapekṣāyāḥ svīkārāt /
api cāyamapi śrutikalāpo 'smaddarśanānuguṇo na sāṃkhyasmṛtyanuguṇa ityāha -tathehāpīti /
kiṃ kāraṇaṃ brahmetyupakramyeti /
brahmasvarūpaṃ tāvajjagatkāraṇaṃ na bhavati, viśuddhatvāttasya /
yathāhuḥ-'puruṣasya tu śuddhasya nāśuddhā vikṛtirbhavet'ityāśayavatīva śrutiḥ pṛcchati /
kiṅkāraṇam /
yasya brahmaṇo jagadutpattistat kiṅkāraṇaṃ brahmetyarthaḥ /
te brahmavido dhyānayogenātmānaṃ gatāḥ prāptā apaśyanniti yojanā /
yo yoniṃ yonimiti /
avidyā śaktiryoniḥ, sā ca pratijīvaṃ nānetyuktamato vīpsopapannā /
śeṣamatirohitārtham //9//
START BsVBh_1,4.2.10
sūtrāntaramavatārayituṃ śaṅkate- kathaṃ punariti /
ajākṛtirjātistejo 'banneṣu nāsti /
naca tejo 'bannānāṃ janmaśravaṇādajanmanimitto 'pyajāśabdaḥ saṃbhavatītyāha- naca tejo 'bannānāmiti /
sūtramavatārayati- ata uttaraṃ paṭhati /
kalpanopadeśāc ca madhvādivadavirodhaḥ

1.4.11

kalpanopadeśācca madhvādivadavirodhaḥ /
nanu kiṃ chāgā lohitaśuklakṛṣṇaivānyādṛśīnāmapi chāgānāmupalambhādityata āha- yadṛcchayeti /
bahubarkarā bahuśāvā /
śeṣaṃ nigadavyākhyātam //1//
START BsVBh_1,4.3.11
na saṃkhyopasaṃgrahād api nānābhāvād atirekāc ca

1.4.13

na saṃkhyopasaṃgrahādapi nānābhāvādatirekācca /
avāntarasaṃgatimāha- evaṃ parihṛte 'pīti /
pañcajanā iti hi samāsārthaḥ pañcasaṃkhyayā saṃbadhyate /
naca 'diksaṃkhye saṃjñāyām'iti samāsavidhānānmanujeṣu nirūḍho 'yaṃ pañcajanaśabda iti vācyam /
tathāhi sati pañcamanujā iti syāt /
evaṃ cātmani pañcamanujānāmākāśasya ca pratiṣṭhānamiti nistātparyaṃ, sarvasyaiva pratiṣṭhānāt /
tasmādrūḍherasaṃbhavāttattyāgonātra yoga āstheyaḥ /
janaśabdaśca kathañcittattveṣu vyākhyeyaḥ /
tatrāpi kiṃ pañca prāṇādayo vākyaśeṣagatā vivakṣyante uta tadatiriktā anya eva vā kecit /
tatra paurvāparyaparyālocanayā kaṇvamādhyandinavākyayorvirodhāt /
ekatra hi jyotiṣā pañcatvamannenetaratra /
naca ṣoḍaśigrahaṇavadvikalpasaṃbhavaḥ /
anuṣṭhānaṃ hi vikalpyate na vastu /
vastutattvakathā ceyaṃ nānuṣṭhānakathā, vidhyabhāvāt /
tasmātkānicideva tattvānīha pañca pratyekaṃ pañcasaṃkhyāyogīni pañcaviṃśatitattvāni bhavanti /
sāṃkhyaiśca prakṛtyādīni /
pañcaviṃśatitattvāni smaryanta iti tānyevānena mantreṇocyanta iti nāśabdaṃ pradhānādi /
na cādhāratvenātmano vyavasthānātsvātmani cādhārādheyabhāvasya virodhāt ākāśasya ca vyatirecanāt, trayoviṃśatirjanā iti syānna pañca pañcajanā iti vācyam /
satyapyākāśātmanorvyatirecane mūlaprakṛtibhāgaiḥ sattvarajastamobhiḥ pañcaviṃśatisaṃkhyopapatteḥ /
tathāca satyātmākāśābhyāṃ saptaviṃśatisaṃkhyāyāṃ pañcaviṃśatitattvānīti svasiddhāntavyākopa iti cet, na mūlaprakṛtitvamātreṇaikīkṛtya sattvarajastamāṃsi pañcaviṃśatitattvopapatteḥ /
hirugbhāvena tu teṣāṃ saptaviṃśatitvāvirodhaḥ /
tasmānnāśābdī sāṃkhyasmṛtiriti prāptam /
mūlaprakṛtiḥ pradhānam /
nāsāvanyasya vikṛtirapi tu prakṛtireva tadidamuktam- mūleti /
mahadahaṅkārapañcatanmātrāṇi prakṛtayaśca vikṛtayaśca /
tathāhi-mahattattvamahaṅkārasya tattvāntarasya prakṛtirmūlaprakṛtestu vikṛtiḥ /
evamahaṅkāratattvaṃ mahato vikṛtiḥ, prakṛtiśca tadeva tāmasaṃ sat pañcatanmātrāṇām /
tadeva sāttvikaṃ sat prakṛtirekādaśendriyāṇām /
pañcatanmātrāṇi cāhaṅkārasya vikṛtirākāśādīnāṃ pañcānāṃ prakṛtiḥ /
tadidamuktam- mahadādyāḥ prakṛtivikṛtayaḥ sapta /
ṣoḍaśakaśca vikāraḥ /
ṣoḍaśasaṃkhyāvacchinno gaṇo vikāra eva /
pañcabhūtānyatanmātrāṇyekādaśendriyāṇīti ṣoḍaśako gaṇaḥ /
yadyapi pṛthivyādayo goghaṭādīnāṃ prakṛtistathāpi na te pṛthivyādibhyastattvāntaramiti na prakṛtiḥ /
tattvāntaropādānatvaṃ ceha prakṛtitvamabhimataṃ nopādānamātratvamityavirodhaḥ /
puruṣastu kūṭasthanityo 'pariṇāmo na kasyacitprakṛtirnāpi vikṛtiriti /
evaṃ prāpte 'bhidhīyate -na saṃkhyopasaṃgrahādapi pradhānādīnāṃ śrutimattvāśaṅkā kartavyā /
kasmāt nānābhāvāt /
nānā hyetāni pañcaviṃśatitattvāni /
naiṣāṃ pañcaśaḥ pañcaśaḥ sādhāraṇadharmo 'sti /
na khalu sattvarajastamomahadahaṅkārāṇāmekaḥ kriyā vā guṇo vā dravyaṃ vā jātirvā dharmaḥ pañcatanmātrādibhyo vyāvṛttaḥ sattvādiṣu cānugataḥ kaścidasti /
nāpi pṛthivyaptejovāyughrāṇānām /
nāpi rasanacakṣustvakśrotravācām /
nāpi pāṇipādapāyūpasthamanasāṃ, yenaikenāsādhāraṇenopagṛhītāḥ pañca pañcakā bhavitumarhanti /
pūrvapakṣaikadeśinamutthāpayati- athocyeta pañcaviṃśatisaṃkhyaiveyamiti /
yadyapi parasyāṃ saṃkhyāyāmavāntarasaṃkhyā dvitvādikā nāsti tathāpi tatpūrvaṃ tasyāḥ saṃbhavāt paurvāparyalakṣaṇayā pratyāsattyā parasaṃkhyopalakṣaṇārthaṃ pūrvasaṃkhyopanyasyata iti dūṣayati- ayamevāsminpakṣe doṣa iti /
naca pañcaśabdo janaśabdena samasto 'samastaḥ śakyo vaktumityāha- paraścātra pañcaśabda iti /
nanu bhavatu samāsastathāpi kimityata āha- samastatvācceti /
api ca vīpsāyāṃ pañcakadvayagrahaṇe daśaiva tattvānīti na sāṃkhyasmṛtipratyabhijñānamityasamāsamabhyupetyāha- na ca pañcakadvayagrahaṇaṃ pañca pañceti /
na caikā pañcasaṃkhyā pañcasaṃkhyāntareṇa śakyā viśeṣṭum /
pañcaśabdasya saṃkhyopasarjanadravyavacanatvena saṃkhyāyā upasarjanatayā viśeṣaṇenāsaṃyogādityāha- ekasyāḥ pañcasaṃkhyāyā iti /
tadevaṃ pūrvapakṣaikadeśini dūṣite paramapūrvapakṣiṇamutthāpayati -nanvāpannapañcasaṃkhyākā janā eveti /
atra tāvadrūḍhau satyāṃ na yogaḥ saṃbhavatīti vakṣyate /
tathāpi yaugikaṃ pañcajanaśabdamabhyupetya dūṣayati- yuktaṃ yatpañcapūlīśabdasyeti /
pañcapūlītyatra yadyapi pṛthaktvaikārthasaṃvāyinī pañcasaṃkhyāvacchedikāsti tathāpīha samudāyino 'vacchinatti na samudāyaṃ samāsapadagamyamatastasmin kati te samudāyā ityapekṣāyāṃ padāntarābhihitā pañcasaṃkhyā saṃbadhyate pañceti /
pañcajanā ityatra tu pañcasaṃkhyayotpattiśiṣṭayā janānāmavacchinnatvātsamudāyasya ca pañcapūlīvadatrāpratīterna padāntarābhihitā saṃkhyā saṃbadhyate /
syādetat /
saṃkhyeyānāṃ janānāṃ mā bhūcchabdāntaravācyasaṃkhyāvacchedaḥ /
pañcasaṃkhyāyāstu tayāvacchedo bhaviṣyati /
nahi sāpyavacchinnetyata āha- bhavadapīdaṃ viśeṣaṇamiti /
ukto 'tra doṣaḥ /
nahyupasarjanaṃ viśeṣaṇena yujyate pañcaśabda eva tāvatsaṃkhyeyopasarjanasaṃkhyāmāha viśeṣatastu pañcajanā ityatra samāse /
viśeṣaṇāpekṣāyāṃ tu na samāsaḥ syāt, asāmarthyāt /
nahi bhavati ṛddhasya rājapuruṣa iti samāso 'pi tu (pada) vṛttireva ṛddhasya rājñaḥ puruṣa iti /
sāpekṣatvenāsāmarthyādityarthaḥ /
atirekācceti /
abhyuccayamātram /
yadi sattvarajastamāṃsi pradhānenaikīkṛtyātmākāśau tattvebhyo vyatiricyete tadā siddhāntavyākopaḥ /
atha tu sattvarajastamāṃsi mitho bhedena vivakṣyante tathāpi vastutattvavyavasthāpane ādhāratvenātmā niṣkṛṣyatām /
ādheyāntarebhyastvākāśasyādheyasya vyatirecanamanarthakamiti gamayitavyam /
kathaṃ ca saṃkhyāmātraśravaṇe satīti /
'diksaṃkhye saṃjñāyām'iti saṃjñāyāṃ samāsasmaraṇāt pañcajanaśabdastāvadayaṃ kvacinnirūḍhaḥ /
naca rūḍhau satyāmavayavaprasiddhergrahaṇaṃ, sāpekṣatvāt, nirapekṣatvācca rūḍheḥ /
tadyadi rūḍhau mukhyor'thaḥ prāpyate tataḥ sa eva grahītavyo 'tha tvasau na vākye saṃbandhārhaḥ pūrvāparavākyavirodhī vā /
tato rūḍhyaparityāgenaiva vṛttyantareṇārthāntaraṃ kalpayitvā vākyamupapādanīyam /
yathā 'śyenenābhicaran yajeta'iti śyenaśabdaḥ śakuniviśeṣe nirūḍhavṛttistadaparityāgenaiva nipatyādānasādṛśyenārthavādikena kratuviśeṣe vartate, tathā pañcajanaśabdo 'vayavārthayogānapekṣa ekasminnapi vartate /
yathā saptarṣiśabdo vasiṣṭha ekasmin saptasu ca vartate /
na caiṣa tattveṣu rūḍhaḥ /
pañcaviṃśatisaṃkhyānurodhena tattveṣu vartayitavyaḥ /
rūḍhau satyāṃ pcaviṃśatereva saṃkhyāyā abhāvātkathaṃ tattveṣu vartate //11//

START BsVBh_1,4.3.12
evaṃ ca ke te pañcajanā ityapekṣāyāṃ kiṃ vākyaśeṣagatāḥ prāṇādayo gṛhyantāmuta pañcaviṃśatistattvānīti viśaye tattvānāmaprāmāṇikatvāt, prāṇādīnāṃ ca vākyaśeṣe śravaṇāttatparityāge śrutahānyaśrutakalpanāprasaṅgātprāṇādaya eva pañcajanāḥ /
naca kāṇḍavamādhyandinayorvirodhānna prāṇādīnāṃ vākyaśeṣagatānāmapi grahaṇamiti sāṃpratam, virodhe 'pi tulyabalavatayā ṣoḍaśigrahaṇavadvikalpopapatteḥ /
na ceyaṃ vastusvarūpakathā, apitūpāsanānuṣṭhānavidhiḥ, 'manasaivānudraṣṭavyam'iti vidhiśravaṇāt /
kathaṃ punaḥ praṇādiṣu janaśabdaprayoga iti /
janavācakaḥ śabdo janaśabdaḥ /
pañcajanaśabda iti yāvat /
tasya kathaṃ prāṇādiṣvajaneṣu prayoga iti vyākhyeyam /
anyathā tu pratyastamitāvayavārthe samudāyaśabdārthe janaśabdārtho nāstītyaparyanuyoga eva /
rūḍhyaparityāgenaiva vṛttyantaraṃ darśayati- janasaṃbandhācceti /
janaśabdabhājaḥ pañcajanaśabdabhājaḥ /
nanu satyāmavayavaprasiddhau samupāyaśaktikalpanamanupapannaṃ, saṃbhavati ca pañcaviṃśatyāṃ tattveṣvavayavaprasiddhirityata āha- samāsabalācceti /
syādetat /
samāsabalāccedrūḍhirāsthīyate hanta na dṛṣṭastarhi tasya prayogo 'śvakarṇādivadvṛkṣādiṣu /
tathāca lokaprasiddhyabhāvānna rūḍhirityākṣipati- kathaṃ punarasatīti /
janeṣu tāvatpañcajanaśabdaśca prathamaḥ prayogo lokeṣu dṛṣṭa ityasati prathamaprayoga ityasiddhamiti sthavīyastayānabhidhāyābhyupetya prathamaprayogābhāvaṃ samādhatte-śakyodbhidādivaditi /
ācāryadeśīyānāṃ matabhedeṣvapi na pañcaviṃśatistattvāni sidhyanti /
paramārthatastu pañcajanā vākyaśeṣagatā evetyāśayavānāha -kaiścittviti /
śeṣamatirohitārtham //12//
START BsVBh_1,4.3.13
jyotiṣaikeṣām asatyanne

1.4.14

// 13 //
START BsVBh_1,4.4.14
kāraṇatvena cākāśādiṣu yathāvyapadiṣṭokteḥ

1.4.15

kāraṇatvena cākāśādiṣu yathāvyapadiṣṭokteḥ /
atha samanvayalakṣaṇe keyamakāṇḍe virodhāvirodhacintā, bhavitā hi tasyāḥ sthānamavirodhalakṣaṇamityata āha- pratipāditaṃ brahmaṇa iti /
ayamarthaḥ nānekaśākhāgatatattadvākyālocanayā vākyārthāvagame paryavasite sati pramāṇāntaravirodhena vākyārthāgateraprāmāṇyamāśaṅkyāvirodhavyutpādanena prāmāṇyavyavasthāpanamavirodhalakṣaṇārthaḥ /
prāsaṅgikaṃ tu tatra sṛṣṭiviṣayāṇāṃ vākyānāṃ parasparamavirodhapratipādanaṃ na tu lakṣaṇārthaḥ /
tatprayojanaṃ ca tatraiva pratipādayiṣyate /
iha tu-vākyānāṃ sṛṣṭipratipādakānāṃ parasparavirodhe brahmaṇi jagadyonau na samanvayaḥ seddhumarhati /
tathāca na jagatkāraṇatvaṃ brahmaṇo lakṣaṇaṃ, naca tatra gatisāmānyaṃ, naca tatsiddhaye pradhānasyāśabdatvapratipādanaṃ, tasmādvākyānāṃ virodhāvirodhābhyāmuktārthākṣepasamādhānābhyāṃ samanvayaḥ evopapādyata iti samanvayalakṣaṇe saṃgatamidamadhikaraṇam /
'vākyānāṃ kāraṇe kārye parasparavirodhataḥ /
samanvayo jagadyonau na sidhyati parātmani //
' 'sadeva somyedamagra āsīt'ityādīnāṃ kāraṇaviṣayāṇāṃ, 'asadvā idamatra āsīt'ityādibhirvākyaiḥ kāraṇaviṣayairvirodhaḥ /
kāryaviṣayāṇāmapi vibhinnakramākramotpattipratipādakānāṃ virodhaḥ /
tathāhi-kānicidanyakartṛkā jagadutpattimācakṣate vākyāni /
kānicitsvayaṅkartṛkām /
sṛṣṭyā ca kāryeṇa tatkāraṇatayā brahma lakṣitam /
sṛṣṭivipratipattau tatkāraṇatāyāṃ brahmalakṣaṇe vipratipattau satyāṃ bhavati tallakṣye brahmaṇyapi vipratipattiḥ /
tasmādbrahmaṇi samanvayābhāvānna samanvayāgamyaṃ brahma /
vedāntāstu kartrādipratipādanena karmavidhiparatayopacaritārthā avivakṣitārthā vā japopayogina iti prāptam /
kramādīti /
ādigrahaṇenākramo gṛhyate /
evaṃ prāpta ucyate-'sargakramavivāde 'pi na sa sṛṣṭari vidyate /
satastvasadvaco bhaktyā nirākāryatayā kvacit //
'na tāvadasti sṛṣṭikrame vigānaṃ, śrutīnāmavirodhāt /
tathāhi-anekaśilpaparyavadāto devadattaḥ prathamaṃ cakradaṇḍādi karoti, atha tadupakaraṇaḥ kumbhaṃ, kumbhopakaraṇaścāharatyudakaṃ, udakopakaraṇaśca saṃyavanena godhūmakaṇikānāṃ karoti piṇḍaṃ, piṇḍopakaraṇastu paṭati ghṛtapūrṇaṃ, tadasya devadattasya sarvatraitāsmin kartṛtvācchakyaṃ vaktuṃ devadattāccakrādi saṃbhūtaṃ tasmāccakrādeḥ kumbhādīti /
śakyaṃ ca devadattātkumbhaḥ samudbhūtastasmādudakāharaṇādītyādi /
nahyastyasaṃbhavaḥ sarvatrāsmin kāryajāte kramavatyapi devadattasya sākṣātkarturanusyūtatvāt /
tathehāpi yadyapyākāśādikrameṇaiva sṛṣṭistathāpyākāśānalānilādau tatra tatra sākṣāt parameśvarasya kartṛtvācchakyaṃ vaktuṃ parameśvarādākāśaḥ saṃbhūta iti /
śakyaṃ ca vaktuṃ parameśvarādanalaḥ saṃbhūta ityādi /
yadi tvākāśādvāyurvāyosteja ityuktvā tejaso vāyurvāyorākāśa iti brūyādbhavedvirodhaḥ /
na caitadasti /
tasmādamūṣāmavivādaḥ śrutīnām /
evaṃ 'sa imāṃllokānasṛjata'ityupakramābhidhāyinyapi śrutiraviruddhā /
eṣā hi svavyāpāramabhidhānakrameṇa kurvatī nābhidheyānāṃ kramaṃ niruṇaddhi /
te tu yathākramāvasthitā evākrameṇocyante-yathā kramavanti jñānāni jānātīti /
tadevamavigānam /
abhyupetya tu vigānamucyate-sṛṣṭau khalvetadvigānam /
sraṣṭā tu sarvavedāntavākyeṣvanusyūtaḥ parameśvaraḥ pratīyate /
nātra śrutivigānaṃ mātrayāpyasti /
naca sṛṣṭivigānaṃ sraṣṭari tadadhīnanirūpaṇe vigānamāvahatīti vācyam /
nahyeṣa sraṣṭṛtvamātreṇocyate 'pi tu 'satyaṃ jñānamanantaṃ brahma'ityādinā rūpeṇocyate sraṣṭā /
taccāsya rūpaṃ sarvavedāntavākyānugatam /
tajjñānaṃ ca phalavat /
'brahmavidāpnoti param' 'tarati śokamātmavit'ityādi śruteḥ /
sṛṣṭijñānasya tu na phalaṃ śrūyate /
tena 'phalavatsaṃnidhāvaphalaṃ tadaṅgam'iti sṛṣṭivijñānaṃ sraṣṭṛbrahmavijñānāṅgaṃ tadanuguṇaṃ sadbrahmajñānāvatāropāyatayā vyākhyeyam /
tathāca śrutiḥ-'annena somya śuṅgenāpo mūlamanviccha'ityādikā /
śuṅgenāgreṇa /
kāryeṇeti yāvat /
tasmānna sṛṣṭivipratipattiḥ sraṣṭari vipratipattimāvahati /
api tu 'guṇe tvanyāyakalpanā'iti tadanuguṇatayā vyākhyeyā /
yacca kāraṇe vigānam'asadvā idamatra asīt'iti, tadapi 'tadapyeṣa śloko bhavati'iti pūrvaprakṛtaṃ sadbrahmaṇākṛṣya 'asadevedamatra āsīt'ityucyamānaṃ tvasato 'bhidhāne 'saṃbaddhaṃ syāt /
śrutyantareṇa ca mānāntareṇa ca virodhaḥ /
tasmādaupacārikaṃ vyākhyeyam /
'taddhaika āhurasadevedamatra āsīt'iti tu nirākāryatayopanyastamiti na kāraṇe vivāda iti sūtre caśabdastvarthaḥ /
pūrvapakṣaṃ nivartayati /
ākāśādiṣu sṛjyamāneṣu kramavigāne 'pi na sraṣṭari vigānam /
kutaḥ /
yathaikasyāṃ śrutau vyapadiṣṭaḥ parameśvaraḥ sarvasya kartā tathaiva śrutyantareṣūkteḥ, kena rūpeṇa, kāraṇatvena, aparaḥ kalpo yathā vyapadiṣṭaḥ krama ākāśādiṣu, 'ātmana ākāśaḥ saṃbhūta ākāśādvāyurvāyoragniragnerāpo 'dbhyaḥ pṛthivī'iti, tasyaiva kramasyānapabādhanena 'tattejo 'sṛjata'ityādikāyā api sṛṣṭerukterna sṛṣṭāvapi vigānam //14//
START BsVBh_1,4.4.15
samākarṣāt

1.4.16

nanvekatrātmana ākāśakāraṇatvenoktiranyatra ca tejaḥ kāraṇatvena, tatkathamavigānamiti /
ata āha- kāraṇatveti /
hetau tṛtīyā /
sarvatrākāśānalānilādau sākṣātkāraṇatvenātmanaḥ /
prapañcitaṃ caitadadhastāt /
vyākriyata iti ca karmakartari karmaṇi vā rūpaṃ, na cetanamatiriktaṃ kartāraṃ pratikṣipati kintūpasthāpayati /
nahi lūyate kedāraḥ svayameveti vā lūyate kedāra iti vā lavitāraṃ devadattādiṃ pratikṣipati /
api tūpasthāpayatyeva /
tasmātsarvamavadātam //15//
START BsVBh_1,4.5.16
jagadvācitvāt

1.4.17

jagadvācitvāt /
nanu 'brahma te bravāṇi'iti brahmābhidhānaprakaraṇāt, upasaṃhāre ca 'sarvān pāpmano 'pahatya sarveṣāṃ ca bhūtānāṃ śraiṣṭhyaṃ svārājyaṃ paryeti ya evaṃ veda'iti niratiśayaphalaśravaṇādbrahmavedanādanyatra tadasaṃbhavāt, ādityacandrādigatapuruṣakartṛtvasya ca 'yasya vaitatkarma'iti cāsyāsatyavacchede sarvanāmnā pratyakṣasiddhasya jagataḥ parāmarśena, jagatkartṛtvasya ca brahmaṇo 'nyatrāsaṃbhavātkathaṃ jīvamukhyaprāṇāśaṅkā /
ucyate-brahma te bravāṇīti bālākinā gārgyeṇa brahmābhidhānaṃ pratijñāya tattadādityādigatābrahmapuruṣābhidhānena na tāvadbrahmoktam /
yasya cājātaśatroḥ
'yo vai bālāke eteṣāṃ puruṣāṇāṃ kartā yasya vaitatkarma'iti vākyaṃ na tena brahmābhidhānaṃ pratijñātam /
na cānyadīyenopakrameṇānyasya vākyaṃ śakyaṃ niyantum /
tasmādajātaśatrorvākyasaṃdarbhapaurvāparyaparyālocanayā yo 'syārthaḥ pratibhāti sa eva grāhyaḥ /
atra ca karmaśabdastāvadvyāpāre nerūḍhavṛttiḥ /
kārye tu kriyata iti vyutpattyā vartate /
naca rūḍhau satyāṃ vyutpattiryuktāśrayitum /
naca brahmaṇa udāsīnasyāpariṇāmino vyāpāravattā /
vākyaśeṣe ca 'athāsmin prāṇa evaikadhā bhavati'iti śravaṇātparispandalakṣaṇasya ca karmaṇo yatropapattiḥ sa eva veditavyatayopadiśyate /
ādityādigatapuruṣakartṛtvaṃ ca prāṇasyopapadyate, hiraṇyagarbharūpaprāṇāvasthāviśeṣatvādādityādidevatānām /
'katama eko devaḥ prāṇaḥ'iti śruteḥ /
upakramānurodhena copasaṃhāre sarvaśabdaḥ sarvān pāpmana iti ca sarveṣāṃ bhūtānāmiti cāpekṣikavṛttirbahūn pāpmano bahūnāṃ bhūtānāmityevaṃparo draṣṭavyaḥ /
ekasmin vākye upakramānurodhādupasaṃhāro varṇanīyaḥ /
yadi tu dṛptabālākimabrahmaṇi brahmābhidhāyinamapodyājātaśatrorvacanaṃ brahmaviṣayamevānyathā tu taduktādviśeṣaṃ vivakṣorabrahmābhidhānamasaṃbaddhaṃ syāditi manyate, tathāpi naitadbrahmābhidhānaṃ bhavitumarhati, apitu jīvābhidhānameva, yatkāraṇaṃ veditavyatayopanyastasya puruṣāṇāṃ karturvedanāyopetaṃ bālakiṃ prati bubodhayiṣurajātaśatruḥ suptaṃ puruṣamāmantryāmāntraṇaśabdāśravaṇāt prāṇādīnāmabhoktṛtvamasvāmitvaṃ pratibodhya yaṣṭighātotthānāt prāṇādivyatiriktaṃ jīvaṃ bhoktāraṃ svāminaṃ pratibodhayati /
parastādapi 'tadyathā śreṣṭhī svairbhuṅkte yathā vā svāḥ śreṣṭhinaṃ bhuñjantyevamevaiṣa prajñātmaitairātmabhirbhuṅkte evamevaita ātmāna enamātmānaṃ bhuñjanti'iti śravaṇāt /
yathā śreṣṭhī pradhānaḥ puruṣaḥ svairbhṛtyaiḥ karaṇabhūtairviṣayān bhuṅkte, yathā vā svā bhṛtyāḥ śreṣṭhinaṃ bhuñjanti /
te hi śreṣṭhinamaśanācchādanādigrahaṇena bhuñjanti /
evamevaiṣa prajñātmā jīva etairādityādigaitarātmabhirviṣayān bhuṅkte /
te hyādityādaya ālokavṛṣṭyādinā sācivyamācaranto jīvātmānaṃ bhojayanti, jīvātmānamapi yajamānaṃ tadutsṛṣṭahavirādānādādityādayo bhuñjanti, tasmājjīvātmaiva brahmaṇo 'bhedādbrahmeha veditavyatayopadiśyate /
yasya vaitatkarma iti /
jīvapratyuktānāṃ dehendriyādīnāṃ karma jīvasya bhavati /
karmajanyatvādvā dharmādharmayoḥ karmaśabdavācyatvaṃ rūḍhyanusārāt /
tau ca dharmādharmau jīvasya /
dharmādharmākṣiptatvāccādityādīnāṃ bhogopakaraṇānāṃ teṣvapi jīvasya kartṛtvamupapannam /
upapannaṃ ca prāṇabhṛttvājjīvasya prāṇaśabdatvam /
ye ca praśnaprativacane-'kvaiṣa etad bālāke puruṣo 'śayiṣṭa yadā suptaḥ svapnaṃ na kañcana paśyati'iti /
anayorapi na spaṣṭaṃ brahmābhidhānamupalabhyate /
jīvavyatirekaśca prāṇātmano hiraṇyagarbhasyāpyupapadyate /
tasmājjīvaprāṇayoranyatara iha grāhyo na raparameśvara iti prāptam /
evaṃ prāpte ucyate-'mṛṣṭāvādinamāpodya bālākiṃ brahmavādinam /
rājā kathamasaṃbaddhaṃ mithyā vā vaktumarhati //
'yathā hi kenacinmaṇilakṣaṇajñamāninā kāce maṇireva veditavya ityukte parasya kāco 'yaṃ maṇirna tallakṣaṇāyogādityabhidhāya ātmano viśeṣaṃ jijñāpayiṣostattvābhidhānamasaṃbaddham /
amaṇau maṇyabhidhānaṃ na pūrvavādino viśeṣamāpādayati svayamapi mṛṣābhidhānāt /
tasmādanenottaravādinā pūrvavādino viśeṣamāpādayatā maṇitattvameva vaktavyam /
evamajātaśatruṇā dṛptabālākerabrahmavādino viśeṣamātmano darśayatā jīvaprāṇābhidhāne asaṃbaddhamuktaṃ syāt /
tayorvābrahmaṇorbrahmābhidhāne mithyābhihitaṃ syāt /
tathā ca na kaścidviśeṣo bālākergārgyādajātaśatrorbhavet /
tasmādanena brahmatattvamabhidhātavyam /
tathā satyasya na mithyāvadyam /
tasmāt 'brahma te bravāṇi'iti brahmaṇopakramāt, sarvān pāpmano 'pahatya sarveṣāṃ ca bhūtānāṃ śraiṣṭhyaṃ svarājyaṃ paryeti ya evaṃ veda'iti ca sati saṃbhave sarvaśruterasaṃkocānniratiśayena phalenopasaṃhārāt, brahmavedanādanyataśca tadanupapatteḥ, ādityādipuruṣakartṛtvasya ca svātantryalakṣaṇasya mukhyasya brahmaṇyeva saṃbhavādanyeṣāṃ hiraṇyagarbhādīnāṃ tatpāratantryāt, 'kvauṣa etadbālāke'ityāderjīvādhikaraṇabhavanāpādanapraśnasya 'yadā suptaḥ svapnaṃ na kañcana paśyatyathāsmin prāṇa evaikadhā bhavati'ityāderuttarasya ca brahmaṇyevopapatterbrahmaviṣayatvaṃ niścīyate /
atha kasmānna bhavato hiraṇyagarbhagocare eva praśnottare, tathā ca naitābhyāṃ brahmaviṣayatvasiddhirityetannirācikīrṣuḥ paṭhati-etasmādātmanaḥ prāṇā yathā yathāyatanaṃ pratiṣṭhanta iti /
etaduktaṃ bhavati-ātmaiva bhavati jīvaprāṇādīnāmadhikaraṇaṃ nānyaditi /
yadyapi ca jīvo nātmano bhidyate tathāpyupādhyavacchinnasya paramātmano jīvatvenopādhibhedādbhedamāropyādhārādheyabhāvo draṣṭavyaḥ /
evaṃ ca jīvabhavanādhāratvamapādānatvaṃ ca paramātmana upapannam /
tadevaṃ bālākyajātaśatrusaṃvādavākyasaṃdarbhasya brahmaparatve sthite yasya vaitatkarma iti vyāpārābhidhāne na saṃgacchata iti karmaśabdaḥ kāryābhidhāyī bhavati, etaditisarvanāmaparāmṛṣṭaṃ ca tatkāryaṃ, sarvanāma cedaṃ saṃnihitaparāmarśi, naca kiñcidiha śabdoktamasti saṃnihitam /
na cādityādipuruṣāḥ saṃnihitā api parāmarśārhāḥ bahutvāt puṃliṅgatvācca /
etaditi caikasya napuṃsakasyābhidhānāt 'eteṣāṃ puruṣāṇāṃ kartā'ityanenaiva gatārthatvācca /
tasmādaśabdoktamapi pratyakṣasiddhaṃ saṃbandhārhaṃ jagadeva parāmraṣṭavyam /
etaduktaṃ bhavati /
atyalpamidamucyate eteṣāmādityādigatānāṃ jagadekadeśabhūtānāṃ karteti, kintu kṛtsnameva jagadyasya kāryamiti vāśabdena sūcyate /
jīvaprāṇaśabdau ca brahmaparau jīvaśabdasya brahmopalakṣaṇaparatvāt /
na punarbrahmaśabdo jīvopalakṣaṇaparaḥ /
tathā sati hi vahnasamañjanaṃ syādityuktam /
na cānadhigatārthāvabodhanasvarasasya śabdasyādhigatabodhanaṃ yuktam /
nāpyanadhigatenādhigatopalakṣaṇamupapannam /

naca saṃbhavatyekavākyatve vākyabhedo nyāyyaḥ /
vākyaśeṣānurodhena ca jīvaprāṇaparamātmopāsanātrayavidhāne vākyatrayaṃ bhavet /
paurvāparyaparyālocanayā tu brahmopāsanaparatve ekavākyataiva /
tasmānna jīvaprāṇaparatvamapi tu brahmaparatvameveti siddham /
syādetat /
nirdiśyantāṃ puruṣāḥ kāryāstadviṣayā tu kṛtiranirdiṣṭā tatphalaṃ vā kāryasyotpattisti yasyedaṃ karmeti nirdekṣyete, tataḥ kutaḥ paunaruktyamityata āha- nāpi puruṣaviṣayasyeti /
etaduktaṃ bhavati-kartṛśabdenaiva kartāramabhidadhattā tayorupāttatvādākṣiptatvāt /
nahi kṛtiṃ vinā kartā bhavati /
nāpi kṛtirbhāvanāparābhidhānā bhūtimutpattiṃ vinetyarthaḥ /
nanu yadīdamā jagatparāmṛṣṭaṃ tatastadantarbhūtāḥ puruṣā apīti ya eteṣāṃ puruṣāṇāmiti punaruktamityata āha- etaduktaṃ bhavati /
ya eṣāṃ puruṣāṇāmiti //16//
START BsVBh_1,4.5.17
jīvamukhyaprāṇaliṅgān neti cet tadvyākhyātam

1.4.18

// 17 //
START BsVBh_1,4.5.18
anyārthaṃ tu jaiminiḥ praśnavyākhyānābhyām api caivam eke

1.4.19

nanu 'prāṇa evaikadhā bhavati'ityādikādapi vākyājjīvātiriktaḥ kutaḥ pratīyata ityato vākyāntaraṃ paṭhati- etasmādātmanaḥ prāṇā iti /
api ca sarvavedāntasiddhametadityāha- suṣuptikāle ceti /
vedāntaprakriyāyāmevopapattimupasaṃhāravyājenāha- tasmādyatrāsya ātmano yato niḥsaṃbodho 'taḥ svacchatārūpamiva rūpamasyeti svacchatārūpo na tu svacchataiva /
layavikṣepasaṃskārayostatra bhāvāt /
samudācaradvṛttivikṣepābhāvamātreṇopamānam /
etadeva vibhajate-upādhibhiḥ antaḥkaraṇādibhiḥ janitaṃ yadviśeṣavijñānaṃ ghaṭapaṭādivijñānaṃ tadrahitaṃ svarūpamātmanaḥ yadi vijñānamityevocyeta tatastadaviśiṣṭamanavacchinnaṃ sadbrahmaiva syāttacca nityamiti nopādhijanitaṃ nāpi tadrihitaṃ svarūpaṃ brahmasvabhāvasyāprahāṇāt /
ata uktam- viśeṣeti /
yadā tu layalakṣaṇāvidyopabṛṃhito vikṣepasaṃskāraḥ samudācarati tadā viśeṣavijñānotpādātsvapnajāgarāvasthātaḥ paramātmano rūpādbhraṃśarūpamāgamanamiti /
na kevalaṃ kauṣītakibrāhmaṇe, vājasaneye 'pyevameva praśnottarayorjīvavyatiriktamāmananti paramātmānamityāha- apicaivameka iti /
nanvatrākāśaṃ śayanasthānaṃ tatkutaḥ paramātmapratyaya ityata āha- ākāśaśabdaśceti /
na tāvanmukhyasyākāśasyātmādhāratvasaṃbhavaḥ /
yadapi ca dvāsaptatisahasrahitābhidhānanāḍīsaṃcāreṇa suṣuptyavasthāyāṃ purītadavasthānamuktaṃ tadapyantaḥkaraṇasya /
tasmāt 'daharo 'sminnantarākāśaḥ'itivadākāśaśabdaḥ paramātmani mantavya iti /
prathamaṃ bhāṣyakṛtā jīvanirākaraṇāya sūtramidamavatāritam /
tatra mandadhiyāṃ nedaṃ prāṇanirākaraṇāyeti buddhirmā bhūdityāśayavānāha- prāṇanirākaraṇasyāpīti /
tau hi bālākyajātaśatrū suptaṃ puruṣamājagmatuḥ /
tamajātaśatrurnāmabhirāmantrayāñcakre 'bṛhat pāṇḍuravāsaḥ somarājan'iti /
sa āmantryamāṇo nottasthau /
taṃ pāṇināpeṣaṃ bodhayāñcakāra /
sa hottasthau /
'sa hovācajātaśatruryatraiṣa etatsupto 'bhūt'ityādi /
so 'yaṃ suptapuruṣotthāpanena prāṇādivyatiriktopadeśa iti //18//
START BsVBh_1,4.6.19
vākyānvayāt

1.4.20

vākyānvayāt /
nanu maitreyībrāhmaṇopakrame yājñavalkyena gārhasthyāśramāduttamāśramaṃ yiyāsatā maitraiyyā bhāryāyāḥ kātyāyanyā sahārthasaṃvibhāgakaraṇa ukte maitreyī yājñavalkyaṃ patimamṛtatvārthinī papraccha, yannu ma iyaṃ bhagoḥ sarvā pṛthvī vittena pūrṇā syātkimahaṃ tanāmṛtā syāmuta neti /
tatra neti hovāca yājñavalkyaḥ /
yathaivopakaraṇavatāṃ jīvitaṃ tathaiva te jīvitaṃ syādamṛtatvasya tu nāśāsti vittena /
evaṃ vittenāmṛtatvāśā bhavedyadi vittasādhyāni karmāṇyamṛtatve upayujyeran /
tadeva tu nāsti, jñānasādhyatvādamṛtatvasya karmaṇāṃ ca jñānavirodhināṃ tatsahabhāvitvānupapatteriti bhāvaḥ /
sā hovāca maitreyī yenāhaṃ nāmṛtā syāṃ kimahaṃ tenaṃ kuryāṃ yadeva bhagavān veda tadeva me brūhi /
amṛtatvasādhanamiti śeṣaḥ /
tatrāmṛtatvasādhanajñānopanyāsāya vairāgyapūrvakatvāttasya rāgaviṣayeṣu teṣu teṣu patijāyādiṣu vairāgyamutpādayituṃ yājñavalkyo 'na vā are patyuḥ kāmāya'ityādivākyasaṃdarbhamuvāca /
ātmaupādhikaṃ hi priyatvameṣāṃ na tu sākṣāt priyāṇyetāni /
tasmādetebhyaḥ patijāyādibhyo virabhya yatra sākṣātprema sa eva ātmā vā are draṣṭavyaḥ śrotavyo mantavyo nididhyāsitavyaḥ /
vāśabdo 'vadhāraṇe /
ātmaiva draṣṭavyaḥ sākṣātkartavyaḥ /
etatsādhanāni ca śravaṇādīni vihitāni śrotavya ityādinā /
kasmāt /
ātmano vā are darśanena śravaṇādisādhanenedaṃ jagatsarvaṃviditaṃ bhavatīti vākyaśeṣaḥ /
yato nāmarūpātmakasya jagatastattvaṃ pāramārthikaṃ rūpamātmaiva bhujaṅgasyeva samāropitasya tattvaṃ rajjuḥ /
tasmādātmani vidite sarvamidaṃ jagattattvaṃ viditaṃ bhavati, rajjvāmiva viditāyāṃ samāropitasya bhujaṅgasya tattvaṃ viditaṃ bhavati, yatastasmādātmaiva draṣṭavyo na tu tadatiriktaṃ jagat svarūpeṇa draṣṭavyam /
kutaḥ /
yato 'brahma taṃ parādāt'brāhmaṇajātirbrāhmaṇo 'hamityevamabhimāna iti yāvat /
parādāt parākuryādamṛtatvapadāt /
kaṃ, yo 'nyatrātmano brahma brāhmaṇajātiṃ veda /
evaṃ kṣatriyādiṣvapi draṣṭavyam /
ātmaiva jagatastattvaṃ na tu tadatiriktaṃ kiñcittaditi /
atraiva bhagavatī śrutirupapattiṃ dṛṣṭāntaprabandhenāha /
yat khalu yadgrahaṃ vinā na śakyate grahītuṃ tattato na vyatiricyate /
yathā rajataṃ śuktikāyāḥ, bhujaṅgo vā rajjoḥ,
dundubhyādiśabdasāmānyādvā tattacchabdabhedaḥ /
na gṛhyante ca cidrūpagrahaṇaṃ vinā sthitikāle nāmarūpāṇi /
tasmānna cidātmano bhidyante /
tadidamuktam -sa yathā dundubherhanyamānasyeti /
dundubhigrahaṇena tadgataṃ śabdasāmānyamupalakṣayati /
na kevalaṃ sthitikāle nāmarūpaprapañcaścidātmātirekeṇāgraheṇāccidātmano na vyatiricyate 'pi tu nāmarūpotpatteḥ prāgapi cidrūpāvasthānāt tadupādānatvācca nāmarūpaprapañcasya tadanatirekaḥ, rajjūpādānasyeva bhujaṅgasya rajjoranatireka ityetaddṛṣṭāntena sādhayati bhagavatī śrutiḥ-'sa yathārdraidho 'grerabhyāhitasya pṛthagdhūmā viniścarantyevaṃ vā are 'sya mahato bhūtasya niḥśvasitametadyadṛgvedaḥ'ityādinā caturvidho mantra uktaḥ /
itihāsa ityādināṣṭavidhaṃ brāhmaṇamuktam /
etaduktaṃ bhavati-yathāgnimātraṃ prathamamavagamyate kṣudrāṇāṃ visphuliṅgānāmupādānām /
atha tato visphuliṅgā vyuccaranti /
na caite 'gnestattvānyatvābhyāṃ śakyante nirvuktam /
evamṛgvedādayo 'pyalpaprayatnādbrahmaṇo vyuccaranto na tatastattvānyatvābhyāṃ nirucyante /
ṛgādibhirnāmopalakṣyate /
yadā ca nāmadheyasyeyaṃ gatistadā tatpūrvakasya rūpadheyasya kaiva katheti bhāvaḥ /
na kevalaṃ tadupādānatvāttato na vyatiricyate nāmarūpaprapañcaḥ, pralayasamaye ca tadanupraveśāttato na vyatiricyate /
yathā sāmudramevāmbhaḥ pṛthivītejaḥ saṃparkāt kāṭhinyamupagataṃ saindhavaṃ khilyaḥ, sa hi svākāre samudre kṣipto 'mbha eva bhavati, evaṃ cidambhodhau līnaṃ jagacchideva bhavati na tu tato 'tiricyata iti /
etaddṛṣṭāntaprabandhenāha- sa yathā sarvāsāmapāmityādi /
dṛṣṭāntaprabandhamuktvā dārṣṭāntike yojayati- evaṃ vā are idaṃ mahaditi /
bahuttvena brahmoktam /
idaṃ brahmetyarthaḥ /
bhūtaṃ satyam /
anantaṃ nityam /
apāraṃ sarvagatam /
vijñānaghanaḥ /
vijñānaikarasa iti yāvat /
etebhyaḥ kāryakāraṇabhāvena vyavasthitebhyo bhūtebhyaḥ samutthāya sāmyenotthāya /
kāryakāraṇasaṃghātasya hyavacchedādduḥkhitvaśokitvādayastadavacchinne cidātmani tadviparīte 'pi pratīyante, yathodakapratibimbite candramasi toyagatāḥ kampādayaḥ /
tadidaṃ sāmyenotthānam /
yadā tvāgamācāryopadeśapūrvakamanananididhyāsanaprakarṣaparyantajo 'sya brahmasvarūpasākṣātkāra upāvartate tadā nirmṛṣṭanikhilasavāsanāvidyāmalasya kāryakāraṇasaṃghātabhūtasya vināśe tānyeva bhūtāni naśyantyanu tadupādhiścidātmanaḥ khilyabhāvo vinaśyati /
tato na pretya kāryakāraṇabhūtanivṛttau rūpagandhādisaṃjñāstīti /
na pretya saṃjñāstīti saṃjñāmātraniṣedhādātmā nāstīti manyamānā sā maitreyī hovāca, atraiva mā bhagavānamūmuhanmohitavān na pretya saṃjñāstīti /
sa hovāca yājñavalkyaḥ svābhiprāyaṃ, dvaite hi rūpādiviśeṣasaṃjñānibandhano duḥkhitvādyabhimānaḥ /
ānandajñānaikarasabrahmādvayānubhave tu tat kena kaṃ paśyet, brahma vā kena vijānīyāt /
nahi tadāsya karbhāvo 'sti svaprakāśatvāt /
etaduktaṃ bhavati-na saṃjñāmātraṃ mayā vyāsedhi, kintu viśeṣasaṃjñeti /
tadevamamṛtatvaphalenopakramāt, madhye cātmavijñānena sarvavijñānaṃ pratijñāya tadupapādanāt, upasaṃhāre ca mahadbhūtamanantamityādinā ca brahmarūpābhidhānāt, dvaitanindayā cādvaitaguṇakīrtanādbrahmaiva maitreyībrāhmaṇe pratipādyaṃ na jīvātmeti nāsti pūrvapakṣa ityanārabhyamevedamadhikaraṇam /
atrocyate-bhoktṛtvajñātṛtājīvarūpotthānasamādhaye maitreyībrāhmaṇe pūrvapakṣeṇopakramaḥ kṛtaḥ /
patijāyādibhogyasaṃbandho nābhokturbrahmaṇo yujyate, nāpijñānakartṛtvamakartuḥ sākṣācca mahato bhūtasya vijñānātmabhāvena samuttānābhidhānaṃ vijñānātmana eva draṣṭavyatvamāha /
anyathā brahmaṇo draṣṭavyatvapare 'smin brāhmaṇe tasya vijñānātmatvena samutthānābhidhānamanupayuktaṃ syāttasya tu draṣṭavyamupayujyata ityupakramamātraṃ pūrvapakṣaḥ kṛtaḥ /
bhoktrarthatvācca bhogyajātasyeti tadupodbalamātram /
siddhāntastu nigadavyākhyātena bhāṣyeṇoktaḥ //19//
START BsVBh_1,4.6.20
tadevaṃ paurvāparyālocanayā maitreyībrāhmaṇasya brahmadarśanaparatve sthite bhoktrā jīvātmanopakramamācāryadeśīyamatena tāvatsamādhatte sūtrakāraḥ-
pratijñāsiddher liṅgam āśmarathyaḥ

1.4.21

pratijñāsiddherliṅgamāśmaradhyaḥ /
yathā hi vahnervikārā vyuccaranto visphuliṅgā na vahneratyantaṃ bhidyante, tadrūpanirūpaṇatvāt, nāpi tato 'tyantamabhinnāḥ, vahneriva parasparavyāvṛttyabhāvaprasaṅgāt, tathā jīvātmano 'pi brahmavikāra na brahmaṇo 'tyantaṃ bhidyante, cidrūpatvābhāvaprasaṅgāt /
nāpyatyantaṃ na bhidyante, parasparaṃ vyāvṛttyabhāvaprasaṅgāt, sarvajñaṃ pratyupadeśavaiyarthyācca /
tasmātkathañcidbhedo jīvātmanāmabhedaśca /
tatra tadvijñānena sarvavijñānapratijñāsiddhaye vijñānātmaparamātmanorabhedamupādāya paramātmani darśayitavye vijñānātmanopakrama ityāśmaradhya ācāryo mene //20//
START BsVBh_1,4.6.21
ācāryadeśīyāntaramatena samādhatte-
utkramiṣyata evaṃ bhāvād ity auḍulomiḥ

1.4.22

utkramiṣyata evaṃbhāvādityauḍulomiḥ /
jīvo hi paramātmano 'tyantaṃ bhinna eva san dehendriyamanobuddhyupadhānasaṃparkātsarvadā kaluṣaḥ, tasya ca jñānadhyānādisādhanānuṣṭhānātsaṃprasannasya dehendriyādisaṃghātādutkramiṣyataḥ paramātmanaikyopapatteridamabhedenopakramaṇam /
etaduktaṃ bhavati-bhaviṣyantamabhedamupādāya bhedakāle 'pyabheda uktaḥ /
yathāhuḥ pāñcarātrikāḥ-'āmukterbheda eva syājjīvasya ca parasya ca /
muktasya tu na bhedo 'sti bhedahetorabhāvataḥ //
'iti /
atraiva śrutimupanyasyati- śrutiścaivamiti /
pūrvaṃ dehendriyādyupādhikṛtaṃ kaluṣatvamātmana uktam /
saṃprati svābhāvikameva jīvasya nāmarūpaprapañcāśrayatvalakṣaṇaṃ kāluṣyaṃ pārthivānāmaṇūnāmiva śyāmatvaṃ kevalaṃ pākeneva /
jñānadhyānādinā tadapanīya jīvaḥ parātparataraṃ puruṣamupaitītyāha- kvacicca jīvākṣayamapīti /
nadīnidarśanam 'yathā somyemā nadyaḥ'iti //21//
START BsVBh_1,4.6.22
tadevamācāryadeśīyamatadvayamuktvātrāparituṣyannācāryamatamāha sūtrakāraḥ-
avasthiter iti kāśakṛtsnaḥ

1.4.23

avisthiteriti kāśakṛtsnaḥ /
etadvyācaṣṭe- asyaiva paramātmana iti /
na jīva ātmano 'nyaḥ /
nāpi tadvikāraḥ kintvātmaivāvidyopādhānakalpitāvacchedaḥ /
ākāśa iva ghaṭamaṇikādikalpitāvacchedo ghaṭākāśo maṇikākāśo na tu paramākāśādanyastadvikāro vā /
tataśca jīvātmanopakramaḥ parāmātmanaivopakramastasya tato 'bhedāt /
sthūladarśilokapratītisaukaryāyaupādhikenātmarūpeṇopakramaḥ kṛtaḥ /
atraiva śrutiṃ pramāṇayati- tathāceti /
atha vikāraḥ paramātmano jīvaḥ kasmānna bhavatyākāśādivadityāha- naca tejaḥprabhṛtīnāmiti /
nahi yathā tejaḥprabhṛtīnāmātmavikāratvaṃ śrūyate evaṃ jīvasyeti /
ācāryatrayamataṃ vibhajate- kāśakṛtsnasyācāryasyeti /
ātyantike satyabhede kāryakāraṇabhāvābhāvādanātyantiko 'bheda āstheyaḥ, tathāca kathañcidbhedo 'pīti tamāsthāya kāryakāraṇabhāva iti matatrayamuktvā kāśakṛtsnīyamataṃ sādhutvena nirdhārayati- tatra teṣu madhye /
kāśakṛtsnīyaṃ matamiti /
ātyantike hi jīvaparamātmanorabhede tāttvike 'nādyavidyopādhikalpito bhedastattvamasīti jīvātmano brahmabhāvatattvopadeśaśravaṇamanananididhyāsanaprakarṣaparyantajanmḥanā sākṣātkāreṇa vidyayā śakyaḥ samūlakāṣaṃ kaṣituṃ, rajjvāmahivibhrama iva rajjutattvasākṣātkāreṇa, rājaputrasyeva ca mlecchakule vardhamānasyātmani samāropito mlecchabhāvo rājaputro 'sīti āptopadeśena /
na tu mṛdvikāraḥ śarāvādiḥ śataśo 'pi mṛnmṛditi cintyamānastajjanmanā mṛdbhāvasākṣātkāreṇa śakyo nivartayituṃ, tatkasya hetoḥ, tasyāpi mṛdo bhinnābhinnasya tāttvikatvāt, vastutastu jñānenocchettumaśakyatvāt, so 'yaṃ pratipādayiṣitārthānusāraḥ /
api ca jīvasyātmavikāratve tasya jñānadhyānādisādhanānuṣṭhānāt svaprakṛtāvapyaye sati nāmṛtatvasyāśāstītyapuruṣārthatvamamṛtatvaprāptiśrutivirodhaśca /
kāśakṛtsnamate tvetadubhayaṃ nāstītyāha- evaṃ ca satīti /
nanu yadi jīvo na vikāraḥ kintu brahmaiva kathaṃ tarhi tasminnāmarūpāśrayatvaśrutiḥ, kathañca 'yathāgneḥ śrudrā visphuliṅgā'iti brahmavikāraśrutirityāśaṅkāmupasaṃhāravyājena nirākaroti- ataśca svāśrayasyeti /
yataḥ pratipipādayiṣitārthānusāraścāmṛtatvaprāptiśca vikārapakṣe na saṃbhavataḥ, ataśceti yojanā /
dvitīyapūrvapakṣabījamanasyaiva trisūtryāpākaroti- yadapyuktamiti /
śeṣamatirohitārthaṃ vyākhyātārthaṃ ca /
tṛtīyapūrvapakṣabījanirāse kāśakṛtsnīyenaivetyavadhāraṇaṃ tanmatāśrayaṇenaiva tasya śakyanirāsatvāt /
aikāntike hyādvaite ātmano 'nyakarmakaraṇe 'kena kaṃ paśyet'iti ātmanaśca karmatvaṃ 'vijñātāramare kena vijānīyāt'iti śakyaṃ niṣeddhum /
bhedābhedapakṣe vaikāntike vā bhede sarvametadadvaitāśrayamaśakyamityavadhāraṇasyārthaḥ /
na kevalaṃ kāśakṛtsnīyadarśanāśrayaṇena bhūtapūrvagatyā vijñātṛtvamapi tu śrutipaurvāparyaparyālocanayāpyevamevetyāha- api ca yatra hīti /
kasmāt punaḥ kāśakṛtsnasya matamāsthīyate netareṣāmācāryāṇāmityata āha- darśitaṃ tu purastāditi /
kāśakṛtsnīyasya matasya śrutiprabandhopanyāsena punaḥ śrutimattvaṃ smṛtimattvaṃ copasaṃhāropakramamāha- ataśceti /
kvacitpāṭha ātaśceti /
tasyāvaśyaṃ cetyarthaḥ /
jananajarāmaraṇabhītayo vikriyāstāsāṃ sarvāsāṃ 'mahānajaḥ'ityādinā pratiṣedhaḥ /
pariṇāmapakṣe 'nyasya cānyabhāvapakṣe aikāntikādvaitapratipādanaparāḥ 'ekamevādvitīyam'ityādayaḥ, dvaitadarśananindāparāśca 'anyo 'sāvanyo 'hamasmi'ityādayaḥ, janmajarādivikriyāpratiṣedhaparāśca 'eṣa mahānajaḥ'ityādayaḥ śrutayaḥ uparudhyeran /
apica yadi jīvaparamātmanorbhedābhedāvāsthīyeyātāṃ tatastayormitho virodhātsamuccayābhāvādekasya balīyastve nātmani nirapavādaṃ vijñānaṃ jāyeta, balīyasaikena durbalapakṣāvalambino jñānasya bādhanāt /
atha tvagṛhyamāṇaviśeṣatayā na balābalāvadhāraṇaṃ, tataḥ saṃśaye sati na suniścitārthamātmani jñānaṃ bhavet /
suniścitārthaṃ ca jñānaṃ mokṣopāyaḥ śrūyate-'vedāntavijñānasuniścitārthāḥ'iti /
tadetadāha- anyathā mumukṣūṇāmiti /
'ekatvamanupaśyataḥ'iti śrutirna punarekatvānekatve anupaśyata iti /
nanu yadi kṣetrajñaparamātmanorabhedo bhāvikaḥ, kathaṃ tarhi vyapadeśabuddhibhedau kṣetrajñaḥ paramātmeti kathañca nityaśuddhabuddhamuktasvabhāvasya bhagavataḥ saṃsāritā /
avidyākṛtanāmarūpopādhivaśāditi cet /
kasyeyamavidyā /
na tāvajjīvasya, tasya paramātmano vyatirekābhāvāt /
nāpi paramātmanaḥ, tasya vidyaikarasasyāvidyāśrayatvānupapatteḥ /
tadatra saṃsāritvāsaṃsāritvavidyāvidyāvattvarūpaviruddhadharmasaṃsargādbuddhivyapḥadeśabhedāccāsti jīveśvarayorbhedo 'pi bhāvika ityata āha- sthite ca paramātmakṣetrajñātmaikatveti /
na tāvadbhedābhedāvekātra bhāvikau bhavitumarhata iti viprapañcitaṃ prathame pāde /
dvaitadarśananindayā caikāntikādvaitapratipādanaparāḥ paurvāparyālocanayā sarve vedāntaḥ pratīyante /
tatra yathā bimbādavadatāttāttvike pratibimbānāmabhede 'pi nīlamaṇikṛpāṇakācādyupadhānabhedātkālpaniko jīvānāṃ bhedo buddhivyapadeśabhedau vartayati, idaṃ bimbamavadātamimāni ca pratibimbāni nīlotpalapalāśaśyāmalāni vṛttadīrghādibhedabhāñji bahūnīti, evaṃ paramātmanaḥ śuddhasvabhāvājjīvānamabheda aikāntike 'pyanirvacanīyānādyavidyopadhānabhedātkālpaniko jīvānāṃ bhedo buddhivyapadeśabhedāvayaṃ ca paramātmā śuddhavijñānānandasvabhāva ime ca jīvā avidyāśokaduḥkhādyupadravabhāja iti vartayati /
avidyopadhānaṃ ca yadyapi vidyāsvabhāve paramātmani na sākṣādasti tathāpi tatpratibimbakalpajīvadvāreṇa parasminnucyate /
na caivamanyonyāśrayo jīvavibhāgāśrayāvidyā, avidyāśrayaśca jīvavibhāga iti, bījāṅkuravadanāditvāt /
ata eva kānuddiśyaiṣa īśvaro māyāmāracayatyanārthikāṃ, uddeśyānāṃ sargādau jīvānāmabhāvāt, kathaṃ cātmānaṃ saṃsāriṇaṃ vividhavedanābhājaṃ kuryādityādyanuyogo niravakāśaḥ /
na khalvādimān saṃsāraḥ, nāpyādimānavidyājīvavibhāgaḥ, yenānuyujyeteti /
atra ca nāmagrahaṇenāvidyāmupalakṣayati /
syādetat /
yadi na jīvāt brahma bhidyate, hanta jīvaḥ sphuṭa iti brahmāpi tathā syāt, tathā ca 'nihitaṃ guhāyām'iti nopapadyata ityata āha- nahi satyamiti /
yathāhi bimbasya maṇikṛpāṇādayo guhā evaṃ brahmaṇo 'pi pratijīvaṃ bhinnā avidyā guhā iti /
yathā pratibimbeṣu bhāsamāneṣu bimbaṃ tadabhinnamapi guhyamevaṃ jīveṣu bhāsamāneṣu tadabhinnamapi brahma guhyam /
astu tarhi brahmaṇo 'nyadguhyamityata āha- naca brahmaṇo 'nya iti /
ye tu āśmarathyaprabhṛtayaḥ nirbandhaṃ kurvanti te vedāntārthamiti /
brahmaṇaḥ sarvātmanā bhāgaśo vā pariṇāmābhyupagame tasya kāryatvādanityatvācca tadāśrito mokṣo 'pi tathā syāt /

yadi tvevamapi mokṣaṃ nityaṅkṛtakaṃ brūyustatrāha -nyāyeneti /
evaṃ ye nadīsamudranidarśanenāmukterbhedaṃ muktasya cābhedaṃ jīvasyāsthiṣata teṣāmapi nyāyenāsaṃgatiḥ /
no jātu ghaṭaḥ paṭo bhavati /
nanūktaṃ yathā nadī samudro bhavatīti /
kā punarnadyabhimatā āyuṣmataḥ /
kiṃ pāthaḥ paramāṇava utaiṣāṃ saṃsthānabheda āhosvittadārabdho 'vayavī /
tatra saṃsthānabhedasya vāvayavino vā samudraniveśe vināśāt kasya samudreṇaikatā /
nadīpāthaḥ paramāṇūnāṃ tu samudrapāthaḥ paramāṇubhyaḥ pūrvavasthitebhyo bheda eva nābhedaḥ /
evaṃ samudrādapi teṣāṃ bheda eva /
ye tu kāśakṛtsnīyameva matamāsthāya jīvaṃ paramātmanoṃ'śamācakhyusteṣāṃ kathaṃ 'niṣkalaṃ niṣkriyaṃ śāntam'iti na śrutivirodhaḥ /
niṣkalamiti sāvayavatvaṃ vyāsedhi na tu sāṃśatvam, aṃśaśca jīvaḥ paramātmano nabhasa iva karṇanemimaṇḍalāvacchinnaṃ nabhaḥ śabdaśravaṇayogyaṃ, vāyoriva ca śarīrāvacchinnaḥ pañcavṛttiḥ prāṇa iti cet /
na tāvannabho nabhasoṃśaḥ, tasya tattvāt /
karṇanemimaṇḍalāvacchinnamaṃśa iti cet, hanta tarhi prāptāprāptavivekena karṇanemimaṇḍalaṃ vā tatsaṃyogo vetyuktaṃ bhavati /
naca karṇanemimaṇḍalaṃ tasyāṃśaḥ, tasya tato bhedāt /
tatsaṃyogo nabhodharmatvāttasyāṃśa iti cet /
na /
anupapatteḥ /
nabhodharmatve hi tadanavayavaṃ sarvatrābhinnamiti tatsaṃyogaḥ sarvatrā pratheta /
nahyasti saṃbhavo 'navayavamavyāpyavartata iti /
tasmāttatrāsti cedvyāpyaiva /
na cedvyāpnoti tatra nāstyeva /
vyāpyaivāsti kevalaṃ pratisaṃbadhyadhīnanirūpaṇatayā na sarvatra nirūpyata iti cet, na nāma nirūpyatām /
tatsaṃyuktaṃ tu nabhaḥ śravaṇayogyaṃ sarvatrāstīti sarvatra śravaṇaprasaṅgaḥ /
naca bhedābhedayoranyatareṇāṃśaḥ śakyo nirvaktum na cobhābhyāṃ, viruddhayorekatrāsamavāyādityuktam /
tasmādanirvacanīyānādyavidyāparikalpita evāṃśo nabhaso na bhāvika iti yuktam /
naca kālpaniko jñānamātrāyattajīvitaḥ kathamavijñāyamāno 'sti, asaṃścāṃśaḥ kathaṃ śabdaśravaṇalakṣaṇāya kāryāya kalpate, na jātu rajjvāmajñāyamāna urago bhayakampādikāryāya paryāpta iti vācyam /
ajñātatvāsiddheḥ kāryavyaṅgatvādasya /
kāryotpādātpūrvamajñātaṃ kathaṃ kāryotpādāṅgamiti cet /
na /
pūrvapūrvakāryotpādavyaṅgyatvādasatyapi jñāne tatsaṃskārānuvṛtteranāditvācca kalpanā tatsaṃskārapravāhasya /
astu vānupapattireva kāryakāraṇayormāyātmakatvāt /
anupapattirhi māyāmupodbalayatyanupapadyamānārthatvānyamāyāyāḥ /
api ca bhāvikāṃśavādināṃ mate bhāvikāṃśasya jñānenocchettumaśakyatvānna jñānadhyānasādhano mokṣaḥ syāt /
tadevamakāśāṃśa iva śrotramanirvacanīyam /
evaṃ jīvo brahmaṇoṃ'śa iti kāśakṛtsnīyaṃ matamiti siddham //22//
START BsVBh_1,4.7.23
prakṛtiś ca pratijñādṛṣṭāntānuparodhāt

1.4.24

prakṛtiśca pratijñādṛṣṭāntānuparodhāt /
syādetat /
vedāntānāṃ brahmaṇi samanvaye darśite samāptaṃ samanvayalakṣaṇamiti kimaparamavaśiṣyate yadarthamidamārabhyata iti śaṅkāṃ nirākartuṃ saṃgatiṃ darśayannavaśeṣamāha- yathābhyudayeti /
atra ca lakṣaṇasya saṃgatimuktvā lakṣaṇenāsyādhikaraṇasya saṃgatiruktā /
etaduktaṃ bhavati-satyaṃ jagatkāraṇe brahmaṇi vedāntānāmuktaḥ samanvayaḥ /
tatra kāraṇabhāvasyobhayathā darśanājjagatkāraṇatvaṃ brahmaṇaḥ kiṃ nimittatvenaiva, utopādānatvenāpi /
tatra yadi prathamaḥ pakṣastata upādānakāraṇānusāraṇe sāṃkhyasmṛtisiddhaṃ pradhānamabhyupeyam /
tathā ca 'janmādyasya yataḥ'iti brahmalakṣaṇamasādhu, ativyāpteḥ pradhāne 'pi gatatvāt /
asaṃbhavādvā /
yadi tūttaraḥ pakṣastato nātivyāptirnāpyavyāptiriti sādhu lakṣaṇam /
so 'yamavaśeṣaḥ /
tatra 'īkṣāpūrvakartṛtvaṃ prabhutvamasarūpatā /
nimittakāraṇeṣveva nopādāneṣu karhicit //
'tadidamāha- tatra nimittakāraṇameva tāvaditi /
āgamasya kāraṇamātre paryavasānādanumānasya tadviśeṣaniyamamāgamo na pratikṣipatyapi tvanumanyata evetyāha- pāriśeṣyādbrahmaṇo 'nyaditi /
brahmopādānatvasya prasaktasya pratiṣedhe 'nyatrāprasaṅgātsāṃkhyasmṛtiprasiddhamānumānikaṃ pradhānaṃ śiṣyata iti /
ekavijñānena ca sarvavijñānapratijñānam 'uta tamādeśam'ityādinā, 'yathā somyaikena mṛtpiṇḍena'iti ca dṛṣṭāntaḥ, paramātmanaḥ prādhānyaṃ sūcayataḥ /
yathā somaśarmaṇaikena jñātena sarve kaṭhā jñātā bhavanti /
evaṃ prāpta ucyate -prakṛtiśca /
na kevalaṃ brahma nimittakāraṇaṃ, kutaḥ, pratijñādṛṣṭāntayoranuparodhāt /
nimittakāraṇatvamātre tu tāvuparudhyeyātām /
tathāhiḥ-'na mukhye saṃbhavatyarthe jaghanyā vṛttiriṣyate /
na cānumānikaṃ yuktamāgamenāpabādhitam //
sarve hi tāvadvedāntāḥ paurvāparyeṇa vīkṣitāḥ /
aikāntikādvaitaparā dvaitamātraniṣedhataḥ //
'tadihāpi pratijñādṛṣṭāntau mukhyārthāveva yuktau na tu 'yajamānaḥ prastaraḥ'itivadguṇakalpanayā netavyau, tasyārthavādasyātatparatvāt /
pratijñādṛṣṭāntavākyayostvadvaitaparatvādupādānakāraṇātmakatvāccopādeyasya kāryajātasyopādānajñānena tajjñānopapatteḥ /
nimittakāraṇaṃ tu kāryādatyantabhinnamiti na tajjñāne kāryajñānaṃ bhavati /
ato brahmopādānakāraṇaṃ jagataḥ /
naca brahmaṇo 'nyannimittakāraṇaṃ jagata ityapi yuktam /
pratijñādṛṣṭāntoparodhādeva /
nahi tadānīṃ brahmaṇi jñāte sarvaṃ vijñātaṃ bhavati /
jagannimittakāraṇasya brahmaṇo 'nyasya sarvamadhyapātinastajjñānenāvijñānāt /
yata iti ca pañcamī na kāraṇamātre smaryate api tu prakṛtau, 'janikartuḥ prakṛtiḥ'iti /
tato 'pi prakṛtitvamavagacchāmaḥ /
dundubhigrahaṇaṃ dundubhyāghātagrahaṇaṃ ca tadgataśabdatvasāmānyopalakṣaṇārtham //23//
START BsVBh_1,4.7.24
abhidhyopadeśāc ca

1.4.25

anāgatecchāsaṃkalpo 'bhidhyā /
etayā khalu svātantryalakṣaṇena kartṛtvena nimittatvaṃ darśitam /
'bahu syām'iti ca svaviṣayatayopādānatvamuktam //24//
START BsVBh_1,4.7.25
sākṣāc cobhayāmnānāt

1.4.26

ākāśādeva /
brahmaṇa evetyarthaḥ /
sākṣāditi ceti sūtrāvayavamanūdya tasyārthaṃ vyācaṣṭe- ākāśādeveti /
śrutirbrahmaṇo jagadupādānatvamavadhārayantī upādānāntarābhāvaṃ sākṣādeva darśayatīti sākṣāditi sūtrāvayavena darśitamiti yojanā //25//
START BsVBh_1,4.7.26
ātmakṛteḥ pariṇāmāt

1.4.27

ātmakṛteḥ pariṇāmāt /
prakṛtigrahaṇamupalakṣaṇaṃ, nimittamityapi draṣṭavyaṃ, karmatvenopādānatvātkartṛtvena ca tatprati nimittatvāt /
kathaṃ punariti /
siddhasādhyayorekatrāsamavāyo virodhāditi /
pariṇāmāditi brūma iti /
pūrvasiddhasyāpyanirvacanīyavikārātmanā pariṇāmo 'nirvacanīyatvādbhedenābhinna iveti siddhasyāpi sādhyatvamityarthaḥ /
ekavākyatvena vyākhyāyā pariṇāmādityavacchidya vyācaṣṭe- pariṇāmāditi veti /
saccatyacceti dve brahmaṇo rūpe /
sacca sāmānyaviśeṣeṇāparokṣatayā nirvācyaṃ, pṛthivyaptejolakṣaṇam /
tyacca parokṣamata evānirvācyamidantayā vāyvākāśalakṣaṇaṃ, kathaṃ ca tadbrahmaṇo rūpaṃ yadi tasya brahmopādānaṃ, tasmātpariṇāmādbrahma bhūtānāṃ prakṛtiriti //26//
START BsVBh_1,4.7.27
yoniś ca hi gīyate

1.4.28

pūrvapakṣiṇo 'numānamanubhāṣyāgamavirodhena dūṣayati -yatpunariti /
etaduktaṃ bhavati-īśvaro jagato nimittakāraṇameva īkṣāpūrvakajagatkartṛtvāt, kumbhakartukulālavat /
atreśvarasyāsiddherāśrayāsiddho hetuḥ pakṣaścāprasiddhaviśeṣaḥ /
yathāhuḥ-'nānupalabdhe nyāyaḥ pravartate'iti /
āgamāttatsiddhiriti cet, hanta tarhi yādṛśamīśvaramāgamo gamayati tādṛśo 'bhyupagantavyaḥ sa ca nimittakāraṇaṃ copādānakāraṇaṃ ceśvaramavagamayati /
viśeṣyāśrayagrāhyāgamavirodhānnānumānamudetumarhatīti kutastena nimittatvāvadhāraṇetyarthaḥ /
iyaṃ copādānapariṇāmādibhāṣā na vikārābhiprāyeṇāpi tu tathā sarpasyopādānaṃ rajjurevaṃ brahma jagadupādānaṃ draṣṭavyam /
na khalu nityasya niṣkalasya brahmaṇaḥ sarvātmanaikadeśena vā pariṇāmaḥ saṃbhavati, nityatvādanekadeśatvādityuktam /
naca mṛdaḥ śaravādayo bhidyante, na cābhinnāḥ, na vā bhinnābhinnāḥ kintvanirvacanīyā eva /
yathāha śrutiḥ-'mṛttiketyeva satyam'iti /
tasmādadvaitopakramādupasaṃhārācca sarva eva vedāntā aikāntikādvaitaparāḥ santaḥ sākṣādeva kvacidadvaitamāhuḥ, kvaciddvaitaniṣedhena, kvacidbrahmopādānatvena jagataḥ /
etāvatāpi tāvadbhedo niṣiddho bhavati, na tūpādānatvābhidhānamātreṇa vikāragraha āstheyaḥ /
nahi vākyaikadeśasyārtho 'stīti //27//
START BsVBh_1,4.8.28
etena sarve vyākhyātā vyākhyātāḥ

Original text: Brahmasūtra2 with Vācaspati's Bhāmatī (a subcommentary on Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc