બ્રહ્મસૂત્ર2 · અધ્યાય 2.1

સ્યાદેતત્ ।
મા ભૂત્પ્રધાનં જગદુપાદાનં તથાપિ ન બ્રહ્મોપાદાનત્વં સિધ્યતિ, પરમાણ્વાદીનામપિ તદુપાદાનાનામુપપ્લવમાનત્વાત્, તેષામપિ હિ કિઞ્ચિદુપોદ્બલકમસ્તિ વૈદિકં લિઙ્ગમિત્યાશઙ્કામપનેતુમાહ સૂત્રકારઃ- એતેન સર્વે વ્યાખ્યાતા વ્યાખ્યાતાઃ ।
નિગદવ્યાખ્યાતેન ભાષ્યેણ વ્યાખ્યાતં સૂત્રમ્ ।
ઽપ્રતિજ્ઞાલક્ષણં લક્ષ્યમાણે પદસમન્વયઃ વૈદિકઃ સ ચ તત્રૈવ નાન્યત્રેત્યત્ર સાધિતમ્ ॥28॥
ઽઇતિ શ્રીમદ્વાચસ્પતિમિશ્રવિરચિતે શ્રીમચ્છારીરકભાષ્યવિભાગે ભામત્યાં પ્રથમાધ્યાયસ્ય ચતુર્થઃ પાદઃ ॥4॥
॥ ઇતિ પ્રથમાધ્યાયે ઽવ્યક્તાદિસંદિગ્ધપદમાત્રસમન્વયાખ્યશ્ચતુર્થઃ પાદઃ ॥
॥ ઇતિ શ્રીમદ્બ્રહ્મસૂત્રશાઙ્કરભાષ્યે સમન્વયાખ્યઃ પ્રથમો ઽધ્યાયઃ ॥
અથ દ્વિતીયો ઽધ્યાયઃ ।
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_2,1.1.1
સ્મૃત્યનવકાશદોષપ્રસઙ્ગ ઇતિ ચેન્નાન્યસ્મૃત્યનવકાશદોષપ્રસઙ્ગાત્

વૃત્તવર્તિષ્યમાણયોઃ સમન્વયવિરોધપરિહારલક્ષણયોઃ સંગતિપ્રદર્શનાય સુખગ્રહણાય ચૈતન્યોઃ સંક્ષેપતસ્તાત્પર્યાર્થમાહ- પ્રથમે ઽધ્યાય ઇતિ ।
અનપેક્ષવેદાન્તવાક્યસ્વરસસિદ્ધસમન્વયલક્ષણસ્ય વિરોધતત્પરિહારાભ્યામાક્ષેપસમાધાનકરણાદનેન લક્ષણેનાસ્તિ વિષયવિષયિભાવઃ સંબન્ધઃ ।
પૂર્વલક્ષણાર્થો હિ વિષયસ્તદ્ગોચરત્વાદાક્ષેપસમાધાનયોરેષ ચ વિષયીતિ ।
તદેવમધ્યાયમવતાર્ય તદવયવમધિકરણમવતારયતિ- તત્ર પ્રથમં તાવદિતિ ।
તન્ત્ર્યતે વ્યુત્પાદ્યતે મોક્ષસાધનમનેનેતિ તન્ત્રં, તદેવાખ્યા યસ્યાઃ સા સ્મૃતિસ્તન્ત્રાખ્યા પરમર્ષિણા કપિલેનાદિવિદુષા પ્રણીતા ।
અન્યાશ્ચાસુરિપઞ્ચશિખાદિપ્રણીતાઃ સ્મૃતયસ્તદનુસારિણ્યઃ ।
ન ખલ્વમૂષાં સ્મૃતીનાં મન્વાદિસ્મૃતિવદન્યો ઽવકાશઃ શક્યો વદિતુમૃતે મોક્ષસાધનપ્રકાશનાત્ ।
તદપિ ચેન્નાભિદધ્યુરનવકાશાઃ સત્યો ઽપ્રમાણં પ્રસજ્યેરન્ ।
તસ્માત્તદવિરોધેન કથઞ્ચિદ્વેદાન્તા વ્યાખ્યાતવ્યાઃ ।
પૂર્વપક્ષમાક્ષિપતિ- કથં પુનરીક્ષત્યાદિભ્ય ઇતિ ।
પ્રસાધિતં ખલુ ધર્મમીમાંસાયાં ઽવિરોધે ત્વનપેક્ષં સ્યાદસતિ હ્યનુમાનમ્ઽઇત્યત્ર, યથા શ્રુતિવિરુદ્ધાનાં સ્મૃતીનાં દુર્બલતયાનપેક્ષણીયત્વં તસ્માન્ન દુર્બલાનુરોધેન બલીયસીનાં શ્રુતીનાં યુક્તમુપવર્ણનમ્, અપિ તુ સ્વતઃસિદ્ધપ્રમાણભાવાઃ શ્રુતયો દુર્બલાઃ સ્મૃતીર્બાધન્ત એવેતિ યુક્તમ્ ।
પૂર્વપક્ષી સમાધત્તે- ભવેદયમિતિ ।
પ્રસાધિતો ઽપ્યર્થઃ શ્રદ્ધાજડાન્પ્રતિ પુનઃ પ્રસાધ્યત ઇત્યર્થઃ ।
આપાતતઃ સમાધાનમુક્ત્વા પરમસમાધાનમાહ પૂર્વપક્ષી- કપિલપ્રભૃતીનાં ચાર્ષમિતિ ।
અયમસ્યાભિસંધિઃ-બ્રહ્મ હિ શાસ્ત્રસ્ય કારણમુક્તં ઽશાસ્ત્રયોનિત્વાત્ઽઇતિ, તેનૈષ વેદરાશિર્બ્રહ્મપ્રભવઃ સન્નાજાનસિદ્ધાનાવરણભૂતાર્થમાત્રગોચરતબુદ્ધિપૂર્વકો યથા તથા કપિલાદીનામપિ શ્રુતિસ્મૃતિપ્રથિતાજાનસિદ્ધભાવાનાં સ્મૃતયો ઽનાવરણસર્વવિષયતદ્બુદ્ધિપ્રભવા ઇતિ ન શ્રુતિભ્યો ઽમૂષામસ્તિ કશ્ચિદ્વિશેષઃ ।
ન ચૈતાઃ સ્ફુટતરં પ્રધાનાદિપ્રતિપાદનપરાઃ શક્યન્તે ઽન્યથયિતુમ્ ।
તસ્માત્તદનુરોધેન કથઞ્ચિચ્છ્રુતય એવ નેતવ્યાઃ ।
અપિ ચ તર્કો ઽપિ કપિલાદિસ્મૃતિરનુમન્યતે, તસ્માદપ્યેતદેવ પ્રાપ્તમ્ ।
એવં પ્રાપ્ત આહ- તસ્ય સમાધિરિતિ ।
યથા હિ શ્રુતીનામવિગાનં બ્રહ્મણિ ગતિસામાન્યાત્, નૈવં સ્મૃતીનામવિગાનમસ્તિ પ્રધાને, તાસાં ભૂયસીનાં બ્રહ્મોપાદાનત્વપ્રતિપાદનપરાણાં તત્ર તત્ર દર્શનાત્ ।
તસ્માદવિગાનાચ્છ્રૌત એવાર્થ આસ્થેયો ન તુ સ્માર્તો વિગાનાદિતિ ।
તત્કિમિદાનીં પરસ્પરવિગાનાત્સર્વા એવ સ્મૃતયો ઽવહેયા ઇત્યત આહ- વિપ્રતિપત્તૌ ચ સ્મૃતીનામિતિ ।
ન ચાતીન્દ્રિયાર્થાનિતિ ।
અર્વાગ્દૃગભિપ્રાયમ્ ।
શઙ્કતે- શક્યં કપિલાદીનામિતિ ।
નિરાકરોતિ- ન ।
સિદ્ધેરપીતિ ।
ન તાવત્કપિલાદય ઈશ્વરવદાજાનસિદ્ધાઃ, કિન્તુ વિનિશ્ચતવેદપ્રામાણ્યાનાં તેષાં તદનુષ્ઠાનવતાં પ્રાચિ ભવે ઽસ્મિઞ્જન્મનિ સિદ્ધિઃ, અત એવાજાનસિદ્ધા ઉચ્યન્તે ।
યદસ્મિન્ જન્મનિ ન તૈઃ સિદ્ધદ્યુપાયો ઽનુષ્ઠિતઃ પ્રાગ્ભવીયવેદાર્થાનુષ્ઠાનલબ્ધજન્મત્વાત્તત્સિદ્ધીનામ્ ।
તથા ચાવધૃતવેદપ્રામાણ્યાનાં તદ્વિરુદ્ધાર્થાભિધાનં તદપબાધિતમપ્રમાણમેવ ।
અપ્રમાણેન ચ ન વેદાર્થો ઽતિશઙ્કિતું યુક્તઃ પ્રમાણસિદ્ધત્વાત્તસ્ય ।
તદેવં વેદવિરોધે સિદ્ધવચનમપ્રમાણમુક્ત્વા સિદ્ધાનામપિ પરસ્પરવિરોધે તદ્વચનાદનાશ્વાસ ઇતિ પૂર્વોક્તં સ્મારયતિ- સિદ્ધવ્યપાશ્રયકલ્પનાયામપીતિ ।
શ્રદ્ધાજડાન્બોધયતિ- પરતન્ત્રપ્રજ્ઞસ્યાપીતિ ।
નનુ શ્રુતિશ્ચેત્કપિલાદીનામનાવરણભૂતાર્થગોચરજ્ઞાનાતિશયં બોધયતિ, કથં તેષાં વચનમપ્રમાણં, તદપ્રામાણ્યે શ્રુતેરપ્યપ્રામાણ્યપ્રસઙ્ગાદિત્યત આહ- યા તુ શ્રુતિરિતિ ।
ન તાવત્સિદ્ધાનાં પરસ્પરવિરુદ્ધાનિ વચાંસિ પ્રમાણં ભવિતુમર્હન્તિ ।
નચ વિકલ્પો વસ્તુનિ, સિદ્ધે તદનુપપત્તેઃ ।
અનુષ્ઠાનમનાગતોત્પાદ્યં વિકલ્પ્યતે, ન સિદ્ધમ્ ।
તસ્ય વ્યવસ્થાનાત્ ।
તસ્માચ્છુતિસામાન્યમાત્રેણ ભ્રમઃ સાંખ્યપ્રણેતા કપિલઃ શ્રૌત ઇતિ ।
સ્યાદેતત્ ।
કપિલ એવ શ્રૌતો નાન્યે મન્વાદયઃ ।
તતશ્ચ તેષાં સ્મૃતિઃ કપિલસ્મૃતિવિરુદ્ધાવહેયેત્યત આહ- ભવતિ ચાન્યા મનોરિતિ ।
તસ્યાશ્ચાગમાન્તરસંવાદમાહ- મહાભારતે ઽપિ ચેતિ ।
ન કેવલં મનોઃ સ્મૃતિઃ સ્મૃત્યન્તરસંવાદિની, શ્રુતિસંવાદિન્યપીત્યાહ- શ્રુતિશ્ચેતિ ।
ઉપસંહરતિ- અત ઇતિ ।
સ્યાદેતત્ ।
ભવતુ વેદવિરુદ્ધં કાપિલં વચસ્તથાપિ દ્વયોરપિ પુરુષબુદ્ધિપ્રભવતયા કો વિનિગમનાયાં હેતુર્યતો વેદવિરોધિ કાપિલં વચો નાદરણીયમિત્યત આહ- વેદસ્ય હિ નિરપેક્ષમિતિ ।
અયમભિસંધિઃ-સત્યં શાસ્ત્રયોનિરીશ્વરસ્તથાપ્યસ્ય ન શાસ્ત્રક્રિયાયામસ્તિ સ્વાતન્ત્ર્યં કપિલાદીનામિવ ।
સ હિ ભગવાન્ યાદૃશં પૂર્વસ્મિન્ સર્ગે ચકાર શાસ્ત્રં તદનુસારેણાસ્મિન્નપિ સર્ગે પ્રણીતવાન્ ।
એવં પૂર્વતરાનુસારેણ પૂર્વસ્મિન્ પૂર્વતામનુસારેણ ચ પૂર્વતર ઇત્યનાદિરયં શાસ્ત્રેશ્વરયોઃ કાર્યકારણભાવઃ ।
તત્રેશ્વરસ્ય ન શાસ્ત્રાર્થજ્ઞાનપૂર્વા શાસ્ત્રક્રિયા યેનાસ્ય કપિલાદિવત્સ્વાતન્ત્ર્યં ભવત્ ।
શાસ્ત્રાર્થજ્ઞાનં ચાસ્ય સ્વયમાવિર્ભવદપિ ન શાસ્ત્રકારણતામુપૈતિ, દ્વયોરપ્યપર્યાયેણાવિર્ભાવાત્ ।
શાસ્ત્રં ચ સ્વતોબોધકતયા પુરુષસ્વાતન્ત્ર્યાભાવેન નિરસ્તમસ્તદોષાશઙ્કં સદનપેક્ષં સાક્ષાદેવ સ્વાર્થે પ્રમાણમ્ ।
કપિલાદિવચાંસિ તુ સ્વતન્ત્રકપિલાદિપ્રણેતૃકાણિ તદર્થસ્મૃતિપૂર્વકાણિ, તદર્થસ્મૃતયશ્ચ તદર્થાનુભવપૂર્વાઃ ।
તસ્માત્તાસામર્થપ્રત્યયાઙ્ગપ્રામાણ્યવિનિશ્ચયાય યાવત્સ્મૃત્યનુભવૌ કલ્પેતે તાવત્સ્વતઃ સિદ્ધપ્રમાણભાવયાનેપક્ષયૈવ શ્રુત્યા સ્વાર્થો વિનિશ્ચાયિત ઇતિ શીઘ્રતરપ્રવૃત્તયા શ્રુત્યા સ્મૃત્યર્થો બાધ્યત ઇતિ યુક્તમ્ ॥1॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_2,1.1.2
ઇતરેષાં ચાનુપલબ્ધેઃ

પ્રધાનસ્ય તાવત્ક્વચિદ્ વેદપ્રદેશે વાક્યાભાસાનુદૃશ્યન્તે, તદ્વિકારાણાં તુ મહદાદીનાં તાન્યપિ ન સન્ધિ ।
નચ ભૂતેન્દ્રિયાદિવન્મહદાદયો લોકસિદ્ધાઃ ।
તસ્માદાત્યન્તિકાત્ પ્રમાણાન્તરાસંવાદાત્ પ્રમાણમૂલત્વાચ્ચ સ્મૃતેર્મૂલાભાવાદભાવો વન્ધ્યાયા ઇવ દૌહિત્ર્યસ્મૃતેઃ ।
ન ચાર્ષજ્ઞાનમત્ર મૂલમુપપદ્યત ઇતિ યુક્તમ્ ।
તસ્માન્ન કાપિલસ્મૃતેઃ પ્રધાનોપાદાનત્વં જગત ઇતિ સિદ્ધમ્ ॥2॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_2,1.2.3
એતેન યોગઃ પ્રત્યુક્તઃ

નાનેન યોગશાસ્ત્રસ્ય હૈરણ્યગર્ભપાતઞ્જલાદેઃ સર્વથા પ્રામાણ્યં નિરાક્રિયતે, કિન્તુ જગદુપાદાનસ્વતન્ત્રપ્રધાનતદ્વિકારમહદહઙ્કારપઞ્ચતન્માત્રગોચરં પ્રામાણ્યં નાસ્તીત્યુચ્યતે ।
ન ચૈતાવતૈષામપ્રામાણ્યં ભવિતુમર્હતિ ।
યત્પરાણિ હિ તાનિ તત્રાપ્રામાણ્યે ઽપ્રામાણ્યમશ્રુવીરન્ ।
ન ચૈતાનિ પ્રધાનાદિસદ્ભાવપરાણિ ।
કિન્તુ યોગસ્વરૂપતત્સાધનતદવાન્તરફલવિભૂતિતત્પરમફલકૈવલ્યવ્યુત્પાદનપરાણિ ।
તચ્ચ કિઞ્ચિન્નિમિત્તીકૃત્ય વ્યુત્પાદ્યમિતિ પ્રધાનં સવિકારં નિમિત્તીકૃતં, પુરાણેષ્વિવ સર્ગપ્રતિસર્ગવંશમન્વન્તરવંશાનુચરિતં તત્પ્રતિપાદનપરેષુ, ન તુ તદ્વિવક્ષિતમ્ ।
અન્યપરાદપિ ચાન્યનિમિત્તં તત્પ્રતીયમાનમભ્યુપેયેત, યદિ ન માનાન્તરેણ વિરુધ્યેત ।
અસ્તિ તુ વેદાન્તશ્રુતિભિરસ્ય વિરોધ ઇત્યુક્તમ્ ।
તસ્માત્પ્રમાણભૂતાદપિ યોગશાસ્ત્રાન્ન પ્રધાનાદિસિદ્ધિઃ ।
અત એવ યોગશાસ્ત્રં વ્યુત્પાદયિતાહ સ્મ ભગવાન્ વાર્ષગણ્યઃ-ઽગુણાનાં પરમં રૂપં ન દૃષ્ટિપથમૃચ્છતિ ।
યત્તુ દૃષ્ટિપથપ્રાપ્તં તન્માયૈવ સુતુચ્છકમ્ ॥
ઽઇતિ ।
યોગં વ્યુત્પિપાદયિષતા નિમિત્તમાત્રેણેહ ગુણા ઉક્તાઃ, ન તુ ભાવતઃ, તેષામતાત્ત્વિકત્વાદિત્યર્થઃ ।
અલોકસિદ્ધાનામપિ પ્રધાનાદીનામનાદિપૂર્વપક્ષન્યાયાભાસોત્પ્રેક્ષિતાનામનુવાદ્યત્વમુપપન્નમ્ ।
તદનેનાભિસંધિનાહ- એતેન સાંખ્યસ્મૃતિપ્રત્યાખ્યાનેન યોગસ્મૃતિરપિ પ્રધાનાદિવિષયતયા પ્રત્યાખ્યાતા દ્રષ્ટવ્યેતિ ।
અધિકરણાન્તરારમ્ભમાક્ષિપતિ- નન્વેવં સતિ સમાનન્યાયત્વાદિતિ ।
સમાધત્તે -અસ્ત્યત્રાભ્યધિકાશઙ્કા ।
મા નામ સાંખ્યશાસ્ત્રાત્પ્રધાનસત્તા વિજ્ઞાયિ ।
યોગશાસ્ત્રાત્તુ પ્રધાનાદિસત્તા વિજ્ઞાપયિષ્યતે બહુલં હિ યોગશાસ્ત્રાણાં વેદેન સહ સંવાદો દૃશ્યતે ।
ઉપનિષદુપાયસ્ય ચ તત્ત્વજ્ઞાનસ્ય યોગાપેક્ષાસ્તિ ।
ન જાતુ યોગશાસ્ત્રવિહિતં યમનિયમાદિબહિરઙ્ગમુપાયમપહાયાન્તરઙ્ગં ચ ધારણાદિકમન્તરેણૌપનિષદાત્મતત્ત્વસાક્ષાત્કાર ઉદેતુમર્હતિ ।
તસ્માદૌપનિષદેન તત્ત્વજ્ઞાનેનાપક્ષણાત્ સંવાદબાહુલ્યાચ્ચ વેદેનાષ્ટકાદિસ્મૃતિવદ્યોગસ્મૃતિઃ પ્રમાણમ્ ।
તતશ્ચ પ્રમાણાત્પ્રધાનાદિપ્રતીતેર્નાશબ્દત્વમ્ ।
નચ તદપ્રમાણં પ્રધાનાદૌ, પ્રમાણં ચ યમાદાવિતિ યુક્તમ્ ।
તત્રાપ્રામાણ્યે ઽન્યત્રાપ્યનાશ્વાસાત્ ।
યથાહુઃ-ઽપ્રસરં ન લભન્તે હિ યાવત્ક્વચન મર્કટાઃ ।
નાભિદ્રવન્તિ તે તાવત્પિશાચા વા સ્વગોચરે ॥
ઽઇતિ ।
સેયં લબ્ધપ્રસરા પ્રધાનાદૌ યોગાપ્રમાણતાપિશાચી સર્વત્રૈવ દુર્વારા ભવેદિત્યસ્યાઃ પ્રસરં નિષેધતા પ્રધાનાદ્યભ્યુપેયમિતિ નાશબ્દં પ્રધાનમિતિ શઙ્કાર્થઃ ।
સા ઇયમપ્યધિકાશઙ્કાતિર્દેશેન નિવર્ત્યતે ।
નિવૃત્તિહેતુમાહ- અર્થૈકદેશસંપ્રતિપત્તાવપીતિ ।
યદિ પ્રધાનાદિસત્તાપરં યોગશાસ્ત્રં ભવેત્, ભવેત્પ્રત્યક્ષવેદાન્તશ્રુતિવિરોધેનાપ્રમાણમ્ ।
તથા ચ તદ્વિહિતેષુ યમાદિષ્વપ્યનાશ્વાસઃ સ્યાત્ ।
તસ્માન્ન પ્રધાનાદિપરં તત્, કિન્તુ તન્નિમિત્તીકૃત્ય યોગવ્યુત્પાદનપરમિત્યુક્તમ્ ।
ન ચાવિષયે ઽપ્રામાણ્યં વિષયે ઽપિ પ્રામાણ્યમુપહન્તિ ।
નહિ ચક્ષૂ રસાદાવપ્રમાણં રૂપે ઽપ્યપ્રમાણં ભવિતુમર્હતિ ।
તસ્માદ્વેદાન્તશ્રુતિવિરોધાત્પ્રાધાનાદિરસ્યાવિષયો ન ત્વપ્રામાણ્યમિતિ પરમાર્થઃ ।
સ્યાદેતત્ ।
અધ્યાત્મવિષયાઃ સન્તિ સહસ્રં સ્મૃતયો બૌદ્ધાર્હતકાપાલિકાદીનાં, તા અપિ કસ્માન્ન નિરાક્રિયન્ત ઇત્યત આહ- સતીષ્વપીતિ ।
તાસુ ખલુ બહુલં વેદાર્થવિસંવાદિનીષુ શિષ્ટાનાદૃતાસુ કૈશ્ચિદેવ તુ પુરુષાપસદૈઃ પશુપ્રાયૈર્મ્લેચ્છાદિબિઃ પરિગૃહીતાસુ વેદમૂલત્વાશઙ્કૈવ નાસ્તીતિ ન નિરાકૃતાઃ, તદ્વિપરીતાસ્તુ સાંખ્યયોગસ્મૃતય ઇતિ તાઃ પ્રધાનાદિપરતયા વ્યુદસ્યન્ત ઇત્યર્થઃ ।
ન સાંખ્યજ્ઞાનેન વેદનિરપેક્ષેણેતિ ।
પ્રધાનાદિવિષયેણેત્યર્થઃ ।
દ્વૈતિનો હિ તે સાંખ્યા યોગાશ્ચ ।
યે પ્રધાનાદિપરતયા તચ્છાસ્ત્રં વ્યાચક્ષત ઇત્યર્થઃ ।
સંખ્યા સમ્યગ્બુદ્ધિર્વૈદિકી તયા વર્તન્ત ઇતિ સાંખ્યાઃ ।
એવં યોગો ધ્યાનં ઉપાયોપેયયોરભેદવિવક્ષયા ।
ચિત્તવૃત્તિનિરોધો હિ યોગસ્તસ્યોપાયો ધ્યાનં પ્રત્યયૈકાનતા ।
એતચ્ચોપલક્ષણમ્ ।
અન્યે ઽપિ યમનિયમાદયો બાહ્યા આન્તરાશ્ચ ધારણાદયો યોગોપાયા દ્રષ્ટવ્યાઃ ।
એતેનાભ્યુપગતવેદપ્રામાણ્યાનાં કણભક્ષાક્ષચરણાદીનાં સર્વાણિ તર્કસ્મરણાનીતિ યોજના ।
સુગમમન્યત્ ॥3॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_2,1.3.4
ન વિલક્ષણત્વાદ્ અસ્ય તથાત્વં ચ શબ્દાત્

અવાન્તરસંગતિમાહ- બ્રહ્માસ્ય જગતો નિમિત્તકારણં પ્રકૃતિશ્ચેત્યસ્ય પક્ષસ્યેતિ ।
ચોદયતિ- કુતઃ પુનરિતિ ।
સમાનવિષયત્વે હિ વિરોધો ભવેત્ ।
ન ચેહાસ્તિ સમાનવિષયતા, ધર્મવદ્બ્રહ્મણો ઽપિ માનાન્તરાવિષયતયાતર્ક્યત્વેનાનપેક્ષામ્નાયૈકગોચરત્વાદિત્યર્થઃ ।
સમાધત્તે- ભવેદયમિતિ ।
ઽમાનાન્તરસ્યાવિષયઃ સિદ્ધવસ્ત્વવગાહિનઃ ।
ધર્મો ઽસ્તુ કાર્યરૂપત્વાદ્બ્રહ્મ સિદ્ધં તુ ગોચરઃ ॥
ઽતસ્માત્સમાનવિષયત્વાદસ્ત્યત્ર તર્કસ્યાવકાશઃ ।
નન્વસ્તુ વિરોધઃ, તથાપિ તર્કાદરે કો હેતુરિત્યત આહ- યથા ચ શ્રુતીનામિતિ ।
સાવકાશા બહ્વયો ઽપિ શ્રુતયો ઽનવકાશૈકશ્રુતિવિરોધે તદનુગુણતયા યથા નીયન્તે એવમનવકાશૈકતર્કવિરોધે તદનુગુણતયા બહ્વયો ઽપિ શ્રુતયો ગુણકલ્પનાદિભિર્વ્યાખ્યાનમર્હન્તીત્યર્થઃ ।
અપિ ચ બ્રહ્મસાક્ષાત્કારો વિરોધિતયાનાદિમવિદ્યાં નિવર્તયન્ દૃષ્ટેનૈવ રૂપેણ મોક્ષસાધનમિષ્યતે ।
તત્ર બ્રહ્મસાક્ષાત્કારસ્ય મોક્ષસાધનતયા પ્રધાનસ્યાનુમાનં દૃષ્ટસાધર્મ્યેણાદૃષ્ટવિષયં વિષયતો ઽન્તરઙ્ગં, બહિરઙ્ગં ત્વત્યન્તપરોક્ષગોચરં શાબ્દં જ્ઞાનં, તેન પ્રધાનપ્રત્યાસત્ત્યાપ્યનુમાનમેવ બલીય ઇત્યાહ- દૃષ્ટસાધર્મ્યેણ ચેતિ ।
અપિ ચ શ્રુત્યાપિ બ્રહ્મણિ તર્ક આદૃત ઇત્યાહ- શ્રુતિરિતિ ।
સો ઽયં બ્રહ્મણો જગદુપાદાનત્વાક્ષેપઃ પુનસ્તર્કેણ પ્રસ્તૂયતે-ઽપ્રકૃત્યા સહ સારૂપ્યં વિકારાણામવસ્થિતમ્ ।
જગદ્બ્રહ્મસરૂપં ચ નેતિ નો તસ્ય વિક્રિયા ॥
વિશુદ્ધં ચેતનં બ્રહ્મ જગજ્જડમશુદ્ધિભાક્ ।
તેન પ્રધાનસારૂપ્યાત્પ્રધાનસ્યૈવ વિક્રિયા ॥
ઽતથાહિ-એક એવ સ્ત્રીકાયઃ સુખદુઃખમોહાત્મકતયા પત્યુશ્ચ સપત્નીનાં ચ ચૈત્રસ્ય ચ સ્ત્રૈણસ્ય તામવિન્દતો ઽપર્યાયં સુખદુઃખવિષાદાનાધત્તે ।
સ્ત્રિયા ચ સર્વે ભાવા વ્યાખ્યાતાઃ ।
તસ્માત્સુખદુઃખમોહાત્મતયા ચ સ્વર્ગનરકાદ્યુચ્ચાવચપ્રપઞ્ચતયા ચ જગદશુદ્ધમચેતનં ચ, બ્રહ્મ તુ ચેતનં વિશુદ્ધં ચ, નિરતિશયત્વાત્ ।
તસ્માત્પ્રધાનસ્યાશુદ્ધસ્યાચેતનસ્ય વિકારો જગન્ન તુ બ્રહ્મણ ઇતિ યુક્તમ્ ।
યે તુ ચેતનબ્રહ્મવિકારતયા જગચ્ચૈતન્યમાહુસ્તાન્પ્રત્યાહ- અચેતનં ચેદં જગદિતિ ।
વ્યભિચારં ચોદયતિ-નનુ ચેતનમપીતિ ।
પરિહરતિ- ન સ્વામિભૃત્યયોરપીતિ ।
નનુ મા નામ સાક્ષાચ્ચેતનશ્ચેતનાન્તરસ્યોપકાષીન્ત્, તત્કાર્યકરણબુદ્ધ્યાદિનિયોગદ્વારેણ તૂપકરિષ્યતીત્યત આહ- નિરતિશયા હ્યકર્તારશ્ચેતના ઇતિ ।
ઉપજનાપાયવદ્ધર્મયોગો ઽતિશયઃ, તદભાવો નિરતિશયત્વમ્ ।
અત એવ નિર્વ્યાપારત્વાદકર્તારઃ ।
તસ્માત્તેષાં બુદ્ધ્યાદિપ્રયોક્તૃત્વમપિ નાસ્તીત્યર્થઃ ।
ચોદકો ઽનુશયબીજમુદ્ધાટયતિ- યોપીતિ ।
અભ્યુપેત્યાપાતતઃ સમાધાનમાહ- તેનાપિ કથઞ્ચિદિતિ ।
પરમસાધાનં તુ સૂત્રાવયવેન વક્તું તમેવાવતારયતિ- ન ચેતરદપિ વિલક્ષણત્વમિતિ ।
સૂત્રાવયવાભિસંધિમાહ- અનવગમ્યમાનમેવ હીદમિતિ ।
શબ્દાર્થાત્ ખલુ ચેતનપ્રકૃતિત્વાચ્ચૈતન્યં પૃથિવ્યાદીનામવગમ્યમાનમુપોદ્બલિતં માનાન્તરેણ સાક્ષાચ્છ્રૂયમાણમપ્યચૈતન્યમન્યથયેત્ ।
માનાન્તરાભાવે વાર્થોર્ઽથઃ શ્રુત્યર્થેનાપબાધનીયઃ, ન તુ તદ્બલેન શ્રુત્યર્થો ઽન્યથયિતવ્ય ઇત્યર્થઃ ॥4॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_2,1.3.5
સૂત્રાન્તરમવતારયિતું ચોદયતિ- નનુ ચેતનત્વમપિ ક્વચિદિતિ ।
ન પૃથિવ્યાદીનાં ચૈતન્યમાથમેવ, કિન્તુ ભૂયસીનાં શ્રુતીનાં સાક્ષાદેવાર્થ ઇત્યર્થઃ ।
સૂત્રમવતારયતિ- અત ઉત્તરં પઠતિ-
અભિમાનિવ્યપદેશસ્ તુ વિશેષાનુગતિભ્યામ્

વિભજતે- તુશબ્દ ઇતિ ।
નૈતાઃ શ્રુતયઃ સાક્ષાન્મૃદાદીનાં વાગાદીનાં ચ ચૈતન્યમાહુઃ, અપિ તુ તદધિષ્ઠાત્રીણાં દેવતાનાં ચિદાત્મનાં, તેનૈતચ્છ્રુતિબલેન ન મૃદાદીનાં વાગાદીનાં ચ ચૈતન્યમાશઙ્કનીયમિતિ ।
કસ્માત્પુનરેતદેવમિત્યત આહ- વિશેષાનુગતિભ્યામ્ ।
તત્ર વિશેષં વ્યાચષ્ટે- વિશેષો હીતિ ।
ભોક્તૃણામુપકાર્યત્વાદ્ભૂતેન્દ્રિયાણાં ચોપકારકત્વાત્ સામ્યે ચ તદનુપપત્તેઃ સર્વજનપ્રસિદ્ધેશ્ચ ઽવિજ્ઞાનં ચાભવત્ઽઇતિ શ્રુતેશ્ચ વિશેષશ્ચેતનાચેતનલક્ષણઃ પ્રાગુક્તઃ સ નોપપદ્યેત ।
દેવતાશબ્દકૃતો વાત્ર વિશેષો વિશેષશબ્દેનોચ્યત ઇત્યાહ- અપિ ચ કૌષીતકિનઃ પ્રાણસંવાદ ઇતિ ।
અનુગતિં વ્યાચષ્ટે- અનુગતાશ્ચેતિ ।
સર્વત્ર ભૂતેન્દ્રિયાદિષ્વનુગતા દેવતા અભિમાનિનીરૂપદિશન્તિ મન્ત્રાદયઃ ।
અપિ ચ ભૂયસ્યઃ શ્રુતયઃ ઽઅગ્નિર્વાગ્ ભૂત્વા મુખં પ્રાવિશદ્વાયુઃ પ્રાણો ભૂત્વા નાસિકે પ્રાવિશદાદિત્યશ્ચક્ષુર્ભૂત્વાક્ષિણી પ્રાવિશત્ઽઇત્યાદય ઇન્દ્રિયવિશેષગતા દેવતા દર્શયન્તિ ।
દેવતાશ્ચ ક્ષેત્રજ્ઞભેદાશ્ચેતનાઃ ।
તસ્માન્નેન્દ્રિયાદીનાં ચૈતન્યં રૂપત ઇતિ ।
અપિ ચ પ્રાણસંવાદવાક્યશેષે પ્રાણાનામસ્મદાદિશરીરાણામિવ ક્ષેત્રજ્ઞાધિષ્ઠિતાનાં વ્યવહારં દર્શયન્ પ્રાણાનાં ક્ષેત્રજ્ઞાધિષ્ઠાનેન ચૈતન્યં દ્રઢયતીત્યાહ- પ્રાણસંવાદવાક્યશેષે ચેતિ ।
તત્તેજ ઐક્ષતેત્યપીતિ ।
યદ્યપિ પ્રથમે ઽધ્યાયે ભાક્તત્વેન વર્ણિતં તથાપિ મુખ્યતયાપિ કથઞ્ચિન્નેતું શક્યમિતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
પૂર્વપક્ષમુપસંહરતિ- તસ્માદિતિ ॥5॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_2,1.3.6
સિદ્ધાન્તસૂત્રમ્-
દૃશ્યતે તુ । દૃશ્યતે તુ

પ્રકૃતિવિકારભાવે હેતું સારૂપ્યં વિકલ્પ્ય દૂષયતિ- અત્યન્તસારૂપ્યે ચેતિ ।
પ્રકૃતિવિકારભાવાભાવહેતું વૈલક્ષણ્યં વિકલ્પ્ય દૂષયતિ- વિલક્ષણત્વેન ચ કારણેનેતિ ।
સર્વસ્વભાવાનનુવર્તનં પ્રકૃતિવિકારભાવાવિરોધિ ।
તદનુવર્તને તાદાત્મ્યેન પ્રકૃતિવિકારભાવાભાવાત્ ।
મધ્યમસ્ત્વસિદ્ધઃ ।
તૃતીયસ્તુ નિદર્શનાભાવાદસાધારણ ઇત્યર્થઃ ।
અથ જગદ્યોનિતયાગમાદ્બ્રહ્મણો ઽવગમાદાગમબાધિતવિષયત્વમનુમાનસ્ય કસ્માન્નોદ્ભાવ્યત ઇત્યત આહ- આગમવિરોધસ્ત્વિતિ ।
ન ચાસ્મિન્નાગમૈકસમધિગમનીયે બ્રહ્મણિ પ્રમાણાન્તરસ્યાવકાશો ઽસ્તિ, યેન તદુપાદાયાગમ આક્ષિપ્યેતેત્યાશયવાનાહ- યત્તૂક્તં પરિનિષ્પન્નત્વાદ્બ્રહ્મણીતિ ।
યથા હિ કાર્યત્વાવિશેષઽપિ ઽઆરોગ્યકામઃ પથ્યમશ્રીયાત્ઽ ઽસ્વરકામઃ સિકતાં ભક્ષયેત્ઽઇત્યાદીનાં માનાન્તરાપેક્ષતા, ન તુ ઽદર્શપૂર્ણમાસાભ્યાં સ્વર્ગકામો યજેતઽઇત્યાદીનામ્ ।
તત્કસ્ય હેતોઃ ।
અસ્ય કાર્યભેદસ્ય પ્રમાણાન્તરાગોચરત્વાત્ ।
એવંભૂતત્વાવિશેષે ઽપિ પૃથિવ્યાદીનાં માનાન્તરગોચરત્વં, ન તુ ભૂતસ્યાપિ બ્રહ્મણઃ, તસ્મામ્નાયૈકગોચરસ્યાતિપતિતસમસ્તમાનાન્તરસીમતયા સ્મૃત્યાગમસિદ્ધત્વાદિત્યર્થઃ ।
યદિ સ્મૃત્યાગમસિદ્ધં બ્રહ્મણસ્તર્કાવિષયત્વં, કથં તર્હિ શ્રવણાતિરિક્તમનનવિધાનમિત્યત આહ- યદપિ શ્રવણવ્યતિરેકેણેતિ ।
તર્કો હિ પ્રમાણવિષયવિવેચકતયા તદિતિકર્તવ્યતાભૂતસ્તદાશ્રયો ઽસતિ પ્રમાણે ઽનુગ્રાહ્યસ્યાશ્રયસ્યાભાવાચ્છુષ્કતયા નાદ્રિયતે ।
યસ્ત્વાગમપ્રમાણાશ્રયસ્તદ્વિષયવિવેચકસ્તદવિરોધી સ મન્તવ્ય ઇતિ વિધીયતે ।
શ્રુત્યનુગૃહીતેતિ ।
શ્રુત્યાઃ શ્રવણસ્ય પશ્ચાદિતિકર્તવ્યતાત્વેન ગૃહીતઃ ।
અનુભવાઙ્ગત્વેનેતિ ।
મતો હિ ભાવ્યમાનો ભાવનાયા વિષયતયાનુભૂતો ભવતીતિ મનનમનુભવાઙ્ગમ્ ।
આત્મનો ઽનન્વાગતત્વમિતિ ।
સ્વપ્નાદ્યવસ્થાભિરસંપૃક્તત્વમ્ ।
ઉદાસીનત્વમિત્યર્થઃ ।
અપિ ચ ચેતનકારણવાદિભિઃ કારણસાલક્ષણ્યે ઽપિ કાર્યસ્ય કથઞ્ચિચ્ચૈતન્યાવિર્ભાવાનાવિર્ભાવાભ્યાં વિજ્ઞાનં ચાવિજ્ઞાનં ચાભવદિતિ જગત્કારણે યોજયિતું શક્યમ્ ।
અચેતનપ્રધાનકારણવાદિનાં તુ દુર્યોજમેતત્ ।
નહ્યચેતનસ્ય જગત્કારણસ્ય વિજ્ઞાનરૂપતા સંભવિની ।
ચેતનસ્ય જગત્કારણસ્ય સુષુપ્તાદ્યવ્યવસ્થાસ્વિવ સતો ઽપિ ચૈતન્યસ્યાનાવિર્ભાવતયા શક્યમેવ કથઞ્ચિદવિજ્ઞાનાત્મત્વં યોજયિતુમિત્યાહ- યો ઽપિ ચેતનકારણશ્રવણબલેનેતિ ।
પરસ્યૈવ ત્વચેતનપ્રધાનકારણવાદિનઃ સાંખ્યસ્ય ન યુજ્યેત ।
પ્રત્યુક્તત્વાત્તુ વૈલક્ષણ્યસ્યેતિ ।
વૈલક્ષણ્યે કાર્યકારણભાવો નાસ્તીત્યભ્યુપેત્યેદમુક્તમ્ ।
પરમાર્થતસ્તુ નાસ્માભિરેતદભ્યુપેયત ઇત્યર્થઃ ॥6॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_2,1.3.7
અસદિતિ ચેન્ ન પ્રતિષેધમાત્રત્વાત્

ન કારણાત્કાર્યમભિન્નમ્, અભેદે કાર્યત્વાનુપપત્તેઃ, કારણવત્સ્વાત્મનિ વૃત્તિવિરોધાત્, શુદ્ધ્યશુદધ્યાદિવિરુદ્ધધર્મસંસર્ગાચ્ચ ।
અથ ચિદાત્મનઃ કારણસ્ય જગતઃ કાર્યાદ્ભેદઃ, તથા ચેદં જગત્કાર્યં સત્ત્વે ઽપિ ચિદાત્મનઃ કારણસ્ય પ્રાગુત્પત્તેર્નાસ્તિ, નાસ્તિ ચેદસદુત્પદ્યત ઇતિ સત્કાર્યવાદવ્યાકોપ ઇત્યાહ- યદિ ચેતનં શુદ્ધમિતિ ।
પરિહરતિ- નૈષ દોષ ઇતિ ।
કુતઃ, પ્રતિષેધમાત્રત્વાત્ ।
વિભજતે- પ્રતિષેધમાત્રં હીદમિતિ ।
પ્રતિપાદયિષ્યતિ હિ ઽતદનન્યત્વમારમ્ભણશબ્દાદિભ્યઃઽઇત્યત્ર ।
યથા કાર્યં સ્વરૂપેણ સદસત્ત્વાભ્યાં ન નિર્વચનીયમ્ ।
અપિ તુ કારણરૂપેણ શક્યં સત્ત્વેન નિર્વક્તુમિતિ ।
એવં ચ કારણસત્તૈવ કાર્યસ્ય સત્તા ન તતો ઽન્યેતિ કથં તદુત્પત્તેઃ પ્રાક્ સતિ કારણે ભવત્યસત્ ।
સ્વરૂપેણ તૂત્પત્તેઃ પ્રાગુત્પન્નસ્ય ધ્વસ્તસ્ય વા સદસત્ત્વાભ્યામનિર્વાચ્યસ્ય ન સતો ઽસતો વોત્પત્તિરિતિ નિર્વિષયઃ સત્કાર્યવાદપ્રતિષેધ ઇત્યર્થઃ ॥7॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_2,1.3.8
અપીતૌ તદ્વત્પ્રસઙ્ગાદ્ અસમઞ્જસમ્

અસામઞ્જસ્યં વિભજતે- અત્રાહ ચોદકઃ, યદિ સ્થૌલ્યેતિ ।
યથા હિ યૂષાદિષુ હિઙ્ગુસૈન્ધવાદીનામવિભાગલક્ષણો લયઃ સ્વગતરસાદિભિર્યૂષં રૂષયત્યેવં બ્રહ્મણિ વિશુદ્ધ્યાદિધર્મિણિ જગલ્લિયમાનમવિભાગં ગચ્છદ્બ્રહ્મ સ્વધર્મેણ રૂષયેત્ ।
ન ચાન્યથા લયો લોકસિદ્ધ ઇતિ ભાવઃ ।
કલ્પાન્તરેણાસામઞ્જસ્યમાહ- અપિ ચ સમસ્તસ્યેતિ ।
નહિ સમુદ્રસ્ય ફેનોર્મિબુદ્બુદાદિપરિણામે વા રજ્જ્વાં સર્પધારાદિવિભ્રમે વા નિયમો દૃષ્ટઃ ।
સમુદ્રો હિ કદાચિત્ફેનોર્મિરૂપેણ પરિણમતે કદાચિદ્બુદ્બુદાદિના, રજ્જ્વાંહિ કશ્ચિત્સર્પ ઇતિ વિપર્યસ્યતિ કશ્ચિદ્ધારેતિ ।
નચ ક્રમનિયમઃ ।
સો ઽયમત્ર ભોગ્યાદિવિભાગનિયમઃ ક્રમનિયમશ્ચાસમઞ્જસ ઇતિ ।
કલ્પાન્તરેણાસામઞ્જસ્યમાહ- અપિચ ભોક્તૃણામિતિ ।
કલ્પાન્તરં શઙ્કાપૂર્વમાહ-અથેદમિતિ ॥8॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_2,1.3.9
સિદ્ધાન્તસૂત્રમ્- ન તુ દૃષ્ટાન્તભાવાત્

નાવિભાગમાત્રં લયો ઽપિ તુ કારણે કાર્યસ્યાવિભાગઃ ।
તત્ર ચ તદ્ધર્મારૂષણે સન્તિ સહસ્રં દૃષ્ટાન્તાઃ ।
તવ તુ કારણે કાર્યસ્ય લયે કાર્યધર્મરૂષણે ન દૃષ્ટાન્તલવો ઽપ્યસ્તીત્યર્થઃ ।
સ્યાદેતત્ યદિ કાર્યસ્યાવિભાગઃ કારણે, કથં કાર્યધર્મારૂષણં કારણસ્યેત્યત આહ- અનન્યત્વે ઽપીતિ ।
યથા રજતસ્યારોપિતસ્ય પારમાર્થિકં રૂપં શુક્તિર્ન ચ શુક્તી રજતમેવમિદમપીત્યર્થઃ ।
અપિ ચ સ્થિત્યુત્પત્તિપ્રલયકાલેષુ ત્રિષ્વપિ કાર્યસ્ય કારણાદભેદમભિદધતી શ્રુતિરનતિશઙ્કનીયા સર્વૈરેવ વેદવાદિભિઃ, તત્ર સ્થિત્યુત્પત્ત્યોર્યઃ પરિહારઃ સ પ્રલયે ઽપિ સમાનઃ કાર્યસ્યાવિદ્યાસમારોપિતત્વં નામ, તસ્માન્નાપીતિમાત્રમનુયોજ્યમિત્યાહ- અત્યલ્પં ચેદમુચ્યત ઇતિ ।
અસ્તિ ચાયમપરો દૃષ્ટાન્તઃ ।
યથા ચ સ્વપ્નદૃગેક ઇતિ ।
લૌકિકઃ પુરુષઃ ।
એવમવસ્થાત્રયસાક્ષ્યેક ઇતિ ।
અવસ્થાત્રયમુત્પત્તિસ્થિતિપ્રલયાઃ ।
કલ્પાન્તરેણાસામઞ્જસ્યે કલ્પાન્તરેણ દૃષ્ટાન્તભાવં પરિહારમાહ- યત્પુનરેતદુક્તમિતિ ।
અવિદ્યાશક્તેર્નિયતત્વાદુત્પત્તિનિયમ ઇત્યર્થઃ ।
એતેનેતિ ।
મિથ્યાજ્ઞાનવિભાગશક્તિપ્રતિનિયમેન મુક્તાનાં પુનરુત્પત્તિપ્રસઙ્ગઃ પ્રત્યુક્તઃ, કારણાભાવે કાર્યાભાવસ્ય પ્રતિનિયમાત્, તત્ત્વજ્ઞાનેન ચ સશક્તિનો મિથ્યાજ્ઞાનસ્ય સમૂલઘાતં નિહતત્વાદિતિ ॥9॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_2,1.3.10
સ્વપક્ષદોષાચ્ ચ

કાર્યકારણયોર્વૈલક્ષણ્યં તાવત્સમાનમેવોભયોઃ પક્ષયોઃ ।
પ્રાગુત્પત્તેરસત્કાર્યવાદપ્રસઙ્ગો ઽપીતૌ તદ્વત્પ્રસઙ્ગશ્ચ પ્રધાનોપાદાનપક્ષ એવ નાસ્મત્પક્ષ ઇતિ યદ્યપ્યુપરિષ્ટાત્પ્રતિપાદયિષ્યામસ્તથાપિ ગુડજિહ્વિકયા સમાનત્વાપાદનમિદાનીમિતિ મન્તવ્યમ્ ।
ઇદમસ્ય પુરુષસ્ય સુખદુઃખોપાદાનં ક્લેશકર્માશયાદીદમસ્યેતિ ।
સુગમમન્યત્ ॥10॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_2,1.4.11
તર્કાપ્રતિષ્ઠાનાદપિ

કેવલાગમગમ્યેર્ઽથે સ્વતન્ત્રતર્કાવિષયે ન સાંખ્યાદિવત્ સાધર્મ્યવૈધર્મ્યમાત્રેણ તર્કઃ પ્રવર્તનીયો યેન પ્રધાનાદિસિદ્ધિર્ભવેત્ ।
શુષ્કતર્કો હિ સ ભવત્યપ્રતિષ્ઠાનાત્ ।
તદુક્તમ્-ઽયત્નેનાનુમિતો ઽપ્યર્થઃ કુશલૈરનુમાતૃભિઃ ।
અભિયુક્તતરૈરન્યૈરન્યથૈવોપપાદ્યતે ॥
ઽઇતિ ।
નચ મહાપુરુષપરિગૃહીતત્વેન કસ્યચિત્તર્કસ્ય પ્રતિષ્ઠા, મહાપુરુષાણામેવ તાર્કિકાણાં મિથો વિપ્રતિપત્તેરિતિ ।
સૂત્રે શઙ્કતે-અન્યથાનુમેયમિતિ ચેત્ ।
તદ્વિભજતે- અન્યથા વયમનુમાસ્યામહ ઇતિ ।
નાનુમાનાભાસવ્યભિચારેણાનુમાનવ્યભિચારઃ શઙ્કનીયઃ, પ્રત્યક્ષાદિષ્વપિ તદાભાસવ્યભિચારેણ તત્પ્રસઙ્ગાત્ ।
તસ્માત્ સ્વાભાવિકપ્રતિબન્ધવલ્લિઙ્ગાનુસરણે નિપુણેનાનુમાત્રા ભવિતવ્યં, તતશ્ચાપ્રત્યૂહં પ્રધાનં સેત્સ્યતીતિ ભાવઃ ।
અપિ ચ યેન તર્કેણ તર્કાણામપ્રતિષ્ઠામાહ સ એવ તર્કઃ પ્રતિષ્ઠિતો ઽભ્યુપેયઃ, તદપ્રતિષ્ઠાયામિતરાપ્રતિષ્ઠાનાભાવાદિત્યાહ- નહિ પ્રતિષ્ઠિતસ્તર્ક એવેતિ ।
અપિ ચ તર્કાપ્રતિષ્ઠાયાં સકલલોકયાત્રોચ્છેદપ્રસઙ્ગઃ ।
નચ શ્રુત્યર્થાભાસનિરાકરણેન તદર્થતત્ત્વવિનિશ્ચય ઇત્યાહ-સર્વતર્કાપ્રતિષ્ઠાયાં ચેતિ ।
અપિ ચ વિચારાત્મકસ્તર્કસ્તર્કિતપૂર્વપક્ષપરિત્યાગેન તર્કિતં રાદ્ધાન્તમનુજાનાતિ ।
સતિ ચૈષ પૂર્વપક્ષવિષયે તર્કે પ્રતિષ્ઠારહિતે પ્રવર્તતે, તદભાવે વિચારાપ્રવૃત્તેઃ ।
તદિદમાહ- અયમેવ ચ તર્કસ્યાલઙ્કાર ઇતિ ।
તામિમામાશઙ્કાં સૂત્રેણ પરિહરતિ-એવમપ્યવિમોક્ષપ્રસઙ્ગઃ ।
ન વયમન્યત્ર તર્કમપ્રમાણયામઃ, કિન્તુ જગત્કારણસત્ત્વે સ્વાભાવિકપ્રતિબન્ધવન્ન લિઙ્ગમસ્તિ ।
યત્તુ સાધર્મ્યવૈધર્મ્યમાત્રં, તદપ્રતિષ્ઠાદોષાન્ન મુચ્યત ઇતિ ।
કલ્પાન્તરેણાનિર્મોક્ષપદાર્થમાહ- અપિ ચ સમ્યગ્જ્ઞાનાન્મોક્ષ ઇતિ ।
ભૂતાર્થગોચરસ્ય હિ સમ્યગ્જ્ઞાનસ્ય વ્યવસ્થિતવસ્તુગોચરતયા વ્યવસ્થાનં લોકે દૃષ્ટં, યથા પ્રત્યક્ષસ્ય ।
વૈદિકં ચેદં ચેતનજગદુપાદાનવિષયં વિજ્ઞાનં વેદોત્થતર્કેતિકર્તવ્યતાકં વેદજનિતં વ્યવસ્થિતમ્ ।
વેદાનપેક્ષેણ તુ તર્કેણ જગત્કારણભેદમવસ્થાપયતાં તાર્કિકાણામન્યોન્યં વિપ્રતિપત્તેસ્તત્ત્વનિર્ધારણકારણાભાવાચ્ચ ન તતસ્તત્ત્વવ્યવસ્થેતિ ન તતઃ સમ્યગ્જ્ઞાનમ્ ।
અસમ્યગ્જ્ઞાનાચ્ચ ન સંસારાદ્વિમોક્ષ ઇત્યર્થઃ ॥11॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_2,1.4.12
એતેન શિષ્ટાપરિગ્રહા અપિ વ્યાખ્યાતાઃ

ન કાર્યં કારણાદભિન્નમભેદે કારણરૂપવત્ કાર્યત્વાનુપપત્તેઃ, કરોત્યર્થાનુપપત્તેશ્ચ ।
અભૂતપ્રાદુર્ભાવનં હિ તદર્થઃ ।
ન ચાસ્ય કારણાત્મત્વે કિઞ્ચિદભૂતમસ્તિ, યદર્થમયં પુરુષો યતેત ।
અભિવ્યક્ત્યર્થમિતિ ચેત્, ન ।
તસ્યા અપિ કારણાત્મત્વેન સત્ત્વાત્, અસત્ત્વે વાભિવ્યઙ્ગ્યસ્યાપિ તદ્વત્પ્રસઙ્ગેન કારણાત્મત્વવ્યાઘાતાત્ ।
નહિ તદેવ તદાનીમેવાસ્તિ નાસ્તિ ચેતિ યુજ્યતે ।
કિં ચેદં મણિમન્ત્રૌષધમિન્દ્રજાલં કાર્યેણ શિક્ષિતં યદિદમજાતાનિરુદ્ધાતિશયમવ્યવધાનમવિદૂરસ્થાનં ચ તસ્યૈવ તદવસ્થેન્દ્રિયસ્ય પુંસઃ કદાચિત્પ્રત્યક્ષં પરોક્ષં ચ, યેનાસ્ય કદાચિત્પ્રત્યક્ષમુપલમ્ભનં કદાચિદનુમાનં કદાચિદાગમઃ ।
કાર્યાન્તરવ્યવધિરસ્ય પારોક્ષ્યહેતુરિતિ ચેત્ ।
ન ।
કાર્યજાતસ્ય સદાતનત્વાત્ ।
અથાપિ સ્યાત્ કાર્યાન્તરાણિ પિણ્ડકપાલશર્કરાચૂર્ણકણપ્રભૃતીનિ કુમ્ભં વ્યવદધતે, તતઃ કુમ્ભસ્ય પારોક્ષ્યં કદાચિદિતિ ।
તન્ન ।
તસ્ય કાર્યજાતસ્ય કારણાત્મનઃ સદાતનત્વેન સર્વદા વ્યવધાનેન કુમ્ભસ્યાત્યન્તાનુપલબ્ધિપ્રસઙ્ગાત્ ।
કાદાચિત્કત્વે વા કાર્યજાતસ્ય ન કારણાત્મત્વં, નિત્યત્વાનિત્યત્વલક્ષણવિરુદ્ધધર્મસંસર્ગસ્ય ભેદકત્વાત્ ।
ભેદાભેદયોશ્ચ પરસ્પરવિરોધેનૈકત્ર સહાસંભવ ઇત્યુક્તમ્ ।
તસ્માત્ કારણાત્કાર્યમેકાન્તત એવ ભિન્નમ્ ।
નચ ભેદે ગવાશ્વવત્ કાર્યકારણભાવાનુપપત્તિરિતિ સાંપ્રતમ્, અભેદે ઽપિ કારણરૂપવત્તદનુપપત્તેરુક્તત્વાત્ ।
અત્યન્તભેદે ચ કુમ્ભકુમ્ભકારયોર્નિમિત્તકભાવસ્ય દર્શનાત્ ।
તસ્માદન્યત્વાવિશેષે ઽપિ સમવાયભેદ એવોપાદાનોપાદેયભાવનિયમહેતુઃ ।
યસ્યાભૂત્વા ભવતઃ સમવાયસ્તદુપાદેયં યત્ર ચ સમવાયસ્તદુપાદાનમ્ ।
ઉપાદાનત્વં ચ કારણસ્ય કાર્યાદલ્પપરિમાણસ્ય દૃષ્ટં, યથા તન્ત્વાદીનાં પટાદ્યુપાદાનાનાં પટાદિભ્યો ન્યૂનપરિમાણત્વમ્ ।
ચિદાત્મનસ્તુ પરમહત ઉપાદાનાન્નાત્યન્તાલ્પપરિમાણમુપાદેયં ભવિતુમર્હતિ ।
તસ્માદ્યત્રેદમલ્પતારતમ્યં વિશ્રામ્યતિ યતો ન ક્ષોદીયઃ સંભવતિ તજ્જગતો મૂલકારણં પરમાણુઃ ।
ક્ષોદીયો ઽન્તરાનન્ત્યે તુ મેરુરાજસર્ષપયોસ્તુલ્યપરિમાણત્વપ્રસઙ્ગો ઽનન્તાવયવત્વાદુભયોગો ।
તસ્માત્ પરમમહતો બ્રહ્મણ ઉપાદાનાદભિન્નમુપાદેયં જગત્કાર્યમભિદધતી શ્રુતિઃ પ્રતિષ્ઠિતપ્રામાણ્યતર્કવિરોધાત્સહસ્રસંવત્સરસત્રગતસંવત્સરશ્રુતિવત્કથઞ્ચિજ્જઘન્યત્વવૃત્ત્યા વ્યાખ્યાયેત્યધિકં શઙ્કમાનં પ્રતિ સાંખ્યદૂષણમતિદિશતિ- એતેનેતિ સૂત્રેણ ।
અસ્યાર્થઃ-કારણાત્ કાર્યસ્ય ભેદં ઽતદનન્યત્વમારમ્ભણશબ્દાદિભ્યઃઽઇત્યત્ર નિષેત્સ્યામઃ ।
અવિદ્યાસમારોપણેન ચ કાર્યસ્ય ન્યૂનાધિકભાવમપ્યપ્રયોજકત્વાદુપોક્ષિષ્યામહે ।
તેન વૈશેષિકાદ્યભિમતસ્ય તર્કસ્ય શુષ્કત્વેનાવ્યવસ્થિતેઃ સૂત્રમિદં સાંખ્યદૂષણમતિદિશતિ ।
યત્ર કથઞ્ચિદ્વેદાનુસારિણી મન્વાદિભિઃ શિષ્ટૈઃ પરિગૃહીતસ્ય સાંખ્યતર્કસ્યૈષા ગતિસ્તત્ર પરમાણ્વાદિવાદસ્યાત્યન્તવેદબાહ્યસ્ય મન્વાદ્યુપેક્ષિતસ્ય ચ કૈવ કથેતિ ।
કેનચિદંશેનેતિ ।
સૃષ્ટ્યાદયો હિ વ્યુત્પાદ્યાસ્તે ચ કિઞ્ચિત્સદસદ્વા પૂર્વપક્ષન્યાયોત્પ્રેક્ષિતમપ્યુદાહૃત્ય વ્યુત્પાદ્યન્ત ઇતિ કેનચિદંશેનેત્યુક્તમ્ ।
સુગમમન્યત્ ॥12॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_2,1.5.13
ભોક્ત્રાપત્તેરવિભાગશ્ચેત્સ્યાલ્લોકવત્

સ્યાદેતત્ ।
અતિગમ્ભીરજગત્કારણવિષયત્વં તર્કસ્ય નાસ્તિ, કેવલગમગમ્યમેતદિત્યુક્તમ્, તત્કથં પુનસ્તર્કનિમિત્ત આક્ષેપ ઇત્યત આહ- યદ્યપિ શ્રુતિઃ પ્રમાણમિતિ ।
પ્રવૃત્તા હિ શ્રુતિરનપેક્ષતયા સ્વતઃપ્રમાણત્વેન ન પ્રમાણાન્તરમપેક્ષતે ।
પ્રવર્તમાના પુનઃ સ્ફુટતરપ્રતિષ્ઠિતપ્રામાણ્યતર્કવિરોધેન મુખ્યાર્થાત્પ્રચ્યાવ્ય જઘન્યવૃત્તિતાં નીયતે, યથા મન્ત્રાર્થવાદાવિત્યર્થઃ ।
અતિરોહિતાર્થં ભાષ્યમ્ ।
યથા ત્વદ્યત્વ ઇતિ ।
યદ્યતીતાનાગતયોઃ સર્ગયોરેષ વિભાગો ન ભવેત્ ।
તતસ્તદેવાદ્યતનસ્ય વિભાગસ્ય બાધકં સ્યાત્ ।
સ્વપ્નદર્શનસ્યેવ જાગ્રદ્દર્શનમ્ ।
ન ત્વેતદસ્તિ ।
અબાધિતાદ્યતનદર્શનેન તયોરપિ તથાત્વાનુમાનાદિત્યર્થઃ ।
ઇમાં શઙ્કામાપાતતો ઽવિચારિતલોકસિદ્ધદૃષ્ટાન્તોપદર્શનમાત્રેણ નિરાકરોતિ સૂત્રકારઃ- સ્યાલ્લોકવત્ ॥13॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_2,1.6.14
પરિહારરહસ્યમાહ-
તદનન્યત્વમ્ આરમ્ભણશબ્દાદિભ્યઃ

પૂર્વસ્માદવિરોધાદસ્ય વિશેષાભિધાનોપક્રમસ્ય વિભાગમાહ- અભ્યુપગમ્ય ચેમમિતિ ।
સ્યાદેતત્ ।
યદિકારણાત્ પરમાર્થભૂતાદનન્યત્વમાકાશાદેઃ પ્રપઞ્ચસ્ય કાર્યસ્ય કુતસ્તર્હિ ન વૈશેષિકાદ્યુક્તદોષપ્રપઞ્ચાવતાર ઇત્યત આહ- વ્યતિરેકેણાભાવઃ કાર્યસ્યાવગમ્યત ઇતિ ।
ન ખલ્વનન્યત્વમિત્યભેદં બ્રૂમઃ, કિન્તુ ભેદં વ્યાસેધામઃ, તતશ્ચ નાભેદાશ્રયદોષપ્રસઙ્ગઃ ।
કિન્ત્વભેદં વ્યાસેધદ્ભિર્વૈશેષિકાદિભિરસ્માસુ સાહાયકમેવાચરિતં ભવતિ ।
ભેદનિષેધહેતું વ્યાચષ્ટે-આરમ્ભણશબ્દસ્તાવદિતિ ।
એવં હિ બ્રહ્મવિજ્ઞાનેન સર્વં જગત્તત્ત્વતો જ્ઞાયેત યદિ બ્રહ્મૈવ તત્ત્વં જગતો ભવેત્ ।
યથા રજ્જ્વાં જ્ઞાતાયાં ભુજઙ્ગતત્ત્વં જ્ઞાતં ભવતિ ।
સા હિ તસ્ય તત્ત્વમ્ ।
તત્ત્વજ્ઞાનં ચ જ્ઞાનમતો ઽન્યન્મિધ્યાજ્ઞાનમજ્ઞાનમેવ ।
અત્રૈવ વૈદિકો દૃષ્ટાન્તઃ- યથા સોમ્યૈકેન મૃત્પિણ્ડેનેતિ ।
સ્યાદેતત્ ।
મૃદિ જ્ઞાતાયાં કથં મૃન્મયં ઘટાદિ જ્ઞાતં ભવતિ ।
નહિ તન્મૃદાત્મકમિત્યુપપાદિતમધસ્તાત્ ।
તસ્માત્તત્ત્વતો ભિન્નમ્ ।
ન ચાન્યસ્મિન્વિજ્ઞાતે ઽન્યદ્વિજ્ઞાતં ભવતીત્યત આહ શ્રુતિઃ-ઽવાચારમ્ભણં વિકારો નામધેયમ્ ।
વાચયા કેવલમારભ્યતે વિકારજાતં, ન તુ તત્ત્વતો ઽસ્તિ, યતો નામધેયમાત્રમેતત્ ।
યથા પુરુષસ્ય ચૈતન્યમિતિ રાહોઃ શિર ઇતિ વિકલ્પમાત્રમ્ ।
યથાહુર્વિકલ્પવિદઃ-ઽશબ્દજ્ઞાનાનુપાતી વસ્તુશૂન્યો વિકલ્પઃઽઇતિ ।
તથા ચાવસ્તુતયાનૃતં વિકારજાતં, મૃત્તિકેત્યેવ સત્યમ્ ।
તસ્માદ્ઘટશરાવોદઞ્ચનાદીનાં તત્ત્વં મૃદેવ, તેન મૃદિ જ્ઞાતાયાં યેષાં સર્વેષામેવ તત્ત્વં જ્ઞાતં ભવતિ ।
તદિદમુક્તમ્- ન ચાન્યથૈકવિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાનં સંપદ્યત ઇતિ ।
નિદર્શનાન્તરદ્વયં દર્શયન્નુપસંહરતિ- તસ્માદ્યથા ઘટકરકાદ્યાકાશાનામિતિ ।
યે હિ દૃષ્ટનષ્ટસ્વરૂપા ન તે વસ્તુસન્તો યથા મૃગતૃષ્ણિકોદકાદયઃ, તથા ચ સર્વં વિકારજાતં તસ્માદવસ્તુસત્ ।
તથાહિ યદસ્તિ તદસ્ત્યેવ, યથા ચિદાત્મા ।
નહ્યસૌ કદાચિત્ ક્વચિત્ કથઞ્ચિદ્વાસ્તિ ।
કિન્તુ સર્વદા સર્વત્ર સર્વથાસ્ત્યેવ, ન નાસ્તિ ।
ન ચૈવં વિકારજાતં, તસ્ય કદાચિત્ કથઞ્ચિત્ કુત્રચિદવસ્થાનાત્ ।
તથાહિ-સત્સ્વભાવં ચેદ્વિકારજાતં, કથં કદાચિદસત્ ।
અસત્સ્વભાવં ચેત્, કથં કથાચિદ્ સત્ ।
સદસતોરેકત્વવિરોધાત્ ।
નહિ રૂપં કદાચિત્ ક્વચિત્ કથઞ્ચિદ્વા ગન્ધો ભવતિ ।
અથ યસ્ય સદસત્ત્વે ધર્મૌ, તે ચ સ્વકારણાધીનજન્મતયા કદાચિદેવ ભવતઃ, તત્તર્હિ વિકારજાતં દણ્ડાયમાનં સદાતનમિતિ ન વિકારઃ કસ્યચિત્ ।
અથાસત્ત્વસમયે તન્નાસ્તિ, કસ્ય તર્હિ ધર્મો ઽસત્ત્વમ્ ।
નહિ ધર્મિણ્યપ્રત્યુત્પન્ને તદ્ધર્મો ઽસત્ત્વં પ્રત્યુત્પન્નમુપપદ્યતે ।
અથાસ્ય ન ધર્મઃ કિન્ત્વર્થાન્તરમસત્ત્વમ્ ।
કિમાયાતં ભાવસ્ય ।
નહિ ઘટે જાતે પટસ્ય કિઞ્ચિદ્ભવતિ ।
અસત્ત્વં ભાવવિરોધીતિ ચેત્ ।
ન ।
અકિઞ્ચિત્કરસ્ય તત્ત્વાનુપપત્તેઃ ।
કિઞ્ચિત્કરત્વે વા તત્રાપ્યસત્ત્વેન તદનુયોગસંભવાત્ ।
અથાસ્યાસત્ત્વં નામ કિઞ્ચિન્ન જાયતે કિન્તુ સ એવ ન ભવતિ ।
યથાહુઃ-ઽન તસ્ય કિઞ્ચિદ્ભવતિ ન ભવત્યેવ કેવલમ્ઽઇતિ ।
અથૈષ પ્રસજ્યપ્રતિષેધો નિરુચ્યતાં, કિં તત્સ્વભાવો ભાવ ઉત ભાવસ્વભાવઃ સ ઇતિ ।
તત્ર પૂર્વસ્મિન્ કલ્પે ભાવાનાં તત્સ્વભાવતયા તુચ્છતયા જગચ્છૂન્યં પ્રસજ્યેત ।
તથા ચ ભાવાનુભવાભાવઃ ।
ઉત્તરસ્મિંસ્તુ સર્વભાવનિત્યતયા નાભાવવ્યવહારઃ સ્યાત્ ।
કલ્પનામાત્રનિમિત્તત્વે ઽપિ નિષેધસ્ય ભાવનિત્યતાપત્તિસ્તદવસ્થૈવ તસ્માદ્ભિન્નમસ્તિ કારણાદ્વિકારજાતં ન વસ્તુ સત્ ।
અતો વિકારજાતમનિર્વચનીયમનૃતમ્ ।
તદનેન પ્રમાણેન સિદ્ધમનૃતત્વં વિકારજાતસ્ય કારણસ્ય નિર્વાચ્યતયા સત્ત્વં ઽમૃત્તિકેત્યેવ સત્યમ્ઽઇત્યાદિના પ્રબન્ધેન દૃષ્ટાન્તતયાનુવદતિ શ્રુતિઃ ।
ઽયત્ર લૌકિકપરીક્ષકાણાં બુદ્ધિસામ્યં સ દૃષ્ટાન્તઃઽઇતિ ચાક્ષપાદસૂત્રં પ્રમાણસિદ્ધો દૃષ્ટાન્ત ઇત્યેતત્પરં, ન પુનર્લોકસિદ્ધત્વમત્ર વિવક્ષિતમ્, અન્યથા તેષાં પરમાણ્વાદિર્ન દૃષ્ટાન્તઃ સ્યાત્ ।
નહિ પરમાણ્વાદિર્નૈસર્ગિકવૈનયિકબુદ્ધ્યતિશયરહિતાનાં લૌકિકાનાં સિદ્ધ ઇતિ ।
સંપ્રત્યનેકાન્તવાદિનમુત્થાપયતિ- નન્વનેકાત્મકમિતિ ।
અનેકાભિઃ શક્તિભિર્યાઃ પ્રવૃત્તયો નાનાકાર્યસૃષ્ટયસ્તદ્યુક્તં બ્રહ્મૈકં નાના ચેતિ ।
કિમતો યદ્યેવમિત્યત આહ- તત્રૈકત્વાંશેનેતિ ।
યદિ પુનરેકત્વમેવ વસ્તુસદ્ભવેત્ તતો નાનાત્વાભાવાદ્વૈદિકઃ કર્મકાણ્ડાશ્રયો લૌકિકશ્ચ વ્યવહારઃ સમસ્ત એવોચ્છિદ્યેત ।
બ્રહ્મગોચરાશ્ચ શ્રવણમનનાદયઃ સર્વે દત્તજલાઞ્જલયઃ પ્રસજ્યેરન્ ।
એવં ચાનેકાત્મકત્વે બ્રહ્મણો મૃદાદિદૃષ્ટાન્તા અનુરૂપા ભવિષ્યન્તીતિ ।
તમિમમનેકાન્તવાદં દૂષયતિ- નૈવં સ્યાદિતિ ।
ઇદં તાવદત્ર વક્તવ્યમ્, મૃદાત્મનૈકત્વં ઘટશરાવાદ્યાત્મના નાનાત્વમિતિ વદતઃ કાર્યકારણયોઃ પરસ્પરં કિમભેદો ઽભિમતઃ, આહો ભેદઃ, ઉત ભેદાભેદાવિતિ ।
તત્રાભેદ ઐકાન્તિકે મૃદાત્મનેતિ ચ ઘટશરાવાદ્યાત્મનેતિ ચોલ્લેખદ્વયં નિયમશ્ચ નોપપદ્યતે ।
ભેદે ચોલ્લેખદ્વયનિયમાવુપપન્નૌ, આત્મનેતિ ત્વસમઞ્જસમ્ ।
નહ્યન્યસ્યાન્ય આત્મા ભવતિ ।
ન ચાનેકાન્તવાદઃ ।
ભેદાભેદકલ્પે તુલ્લેખદ્વયં ભવેદપિ ।
નિયમસ્ત્વયુક્તઃ ।
નહિ ધર્મિણોઃ કાર્યકારણયોઃ સંકરે તદ્ધર્માવેકત્વનાનાત્વે ન સંકીર્યેતે ઇતિ સંભવતિ ।
તતશ્ચ મૃદાત્મનૈકત્વં યાવદ્ભવતિ તાવદ્ઘટશરાવાદ્યાત્મનાપિ સ્યાત્, એવં ઘટશરાવાદ્યાત્મના નાનાત્વં યાવદ્ભવતિ તાવન્મૃદાત્મના નાનાત્વં ભવેત્ ।
સો ઽયં નિયમઃ કાર્યકારણયોરૈકાન્તિકં ભેદમુપકલ્પયતિ, અનિર્વચનીયતાં વા કાર્યસ્ય ।
પરાક્રાન્તં ચાસ્માભિઃ પ્રથમાધ્યાયે તત્ ।
આસ્તાં તાવત્ ।
તદેતદ્યુક્તિનિરાકૃતમનુવદન્તીં શ્રુતિમુદાહરતિ- મૃત્તિકેત્યેવ સત્યમિતિ ।
સ્યાદેતત્ ।
ન બ્રહ્મણો જીવભાવઃ કાલ્પનિકઃ, કિન્તુ ભાવિકઃ ।
અંશો હિ સઃ, તસ્ય કર્મસહિતેન જ્ઞાનેન બ્રહ્મભાવ આધીયત ઇત્યત આહ- સ્વયં પ્રસિદ્ધ હીતિ ।
સ્વાભાવિકસ્યાનાદેરિતિ ।
યદુક્તં નાનાત્વાંશેન તુ કર્મકાણ્ડાશ્રયો લૌકિકશ્ચ વ્યવહારઃ સેત્સ્યતીતિ, તત્રાહ- બાધિતે ચેતિ ।
યાવદબાધં હિ સર્વો ઽયં વ્યવહારઃ સ્વપ્નદશાયામિવ તદુપદર્શિતપદાર્થજાતવ્યવહારઃ ।
સ ચ યથા જાગ્રદવસ્થાયાં બાધકાન્નિવર્તતે એવં તત્ત્વમસ્યાદિવાક્યપરિભાવનાભ્યાસપરિપાકભુવા શારીરસ્ય બ્રહ્માત્મભાવસાક્ષાત્કારેણ બાધકેન નિવર્તતે ।
સ્યાદેતત્ ।
ઽયત્ર ત્વસ્ય સર્વમાત્મૈવાભૂત્તત્ કેન કં પશ્યેત્ઽઇત્યાદિના મિથ્યાજ્ઞાનાધીનો વ્યવહારઃ ક્રિયાકારકાદિલક્ષણઃ સમ્યગ્જ્ઞાનેનાપનીયત ઇતિ ન બ્રૂતે, કિન્ત્વવસ્થાભેદાશ્રયો વ્યવહારો ઽવસ્થાન્તરપ્રાપ્ત્યા નિવર્તતે, યથા બાલકસ્ય કામચારવાદભક્ષતોપનયનપ્રાપ્તૌ નિવર્તતે ।
નચ તાવતાસૌ મિથ્યાજ્ઞાનનિબન્ધનો ભવત્યેવમત્રાપીત્યત આહ- ન ચાયં વ્યવહારાભાવ ઇતિ ।
કુતઃ, તત્ત્વમસીતિ બ્રહ્માત્મભાવસ્યેતિ ।

ન ખલ્વેતદ્વાક્યમવસ્થાવિશેષવિનિયતં બ્રહ્માત્મભાવમાહ જીવસ્ય, અપિ તુ ન ભુજઙ્ગો રજ્જુરિયમિતિવત્ સદાતનં તમભિવદતિ ।
અપિ ચ સત્યાનૃતાભિધાનેનાપ્યેતદેવ યુક્તમિત્યાહ- તસ્કરદૃષ્ટાન્તેન ચેતિ ।
ન ચાસ્મિન્દર્શન ઇતિ ।
નહિ જાતુ કાષ્ઠસ્ય દણ્ડકમણ્ડલુકુણ્ડલશાલિનઃ કુણ્ડલિત્વજ્ઞાનં દણ્ડવત્તાં કમણ્ડલુમત્તાં બાધતે ।
તત્ કસ્ય હેતોઃ ।
તેષાં કુણ્ડલાદીનાં તસ્મિન્ ભાવિકત્વાત્ ।
તદ્વદિહાપિ ભાવિકગોચરેણૈકાત્મ્યજ્ઞાનેન ન નાનાત્વં ભાવિકમપવદનીયમ્ ।
નહિ જ્ઞાનેન વસ્ત્વપનીયતે ।
અપિ તુ મિથ્યાજ્ઞાનેનારોપિતમિત્યર્થઃ ।
ચોદયતિ- નન્વેકત્વૈકાન્તાભ્યુપગમ ઇતિ ।
અબાધિતાનધિગતાસંદિગ્ધવિજ્ઞાનસાધનં પ્રમાણમિતિ પ્રમાણસામાન્યલક્ષણોપપત્ત્યા પ્રત્યક્ષાદીનિ પ્રમાણતામશ્નુવતે ।
એકત્વૈકાન્તાભ્યુપગમે તુ તેષાં સર્વેષાં ભેદવિષયાણાં બાધિતત્વાદપ્રામાણ્યં પ્રસજ્યેત ।
તથા વિધિપ્રતિષેધશાસ્ત્રમપિ ભાવનાભાવ્યભાવકકરણેતિકર્તવ્યતાભેદાપેક્ષત્વાદ્વ્યાહન્યેત ।
તથા ચ નાસ્તિક્યમ્ ।
એકદેશાક્ષેપેણ ચ સર્વવેદાક્ષેપાદ્વેદાન્તાનામપ્યપ્રામાણ્યમિત્યભેદૈકાન્તાભ્યુપગમહાનિઃ ।
ન કેવલં વિધિનિષેધાક્ષેપેણાસ્ય મોક્ષશાસ્ત્રસ્યાક્ષેપઃ સ્વરૂપેણાસ્યાપિ ભેદાપેક્ષત્વાદિત્યાહ- મોક્ષશાસ્ત્રસ્યાપીતિ ।
અપિ ચાસ્મિન્ દર્શને વર્ણપદવાક્યપ્રકરણાદીનામલીકત્વાત્તત્પ્રભવમદ્વૈતજ્ઞાનમસીચીનં ભવેત્, ન ખલ્વલીકાદ્ધૂમકેતનજ્ઞાનં સમીચીનમિત્યાહ-કથં ચાનૃતેન મોક્ષશાસ્ત્રેણેતિ ।
પરિહરતિ- અત્રોચ્યત ઇતિ ।
યદ્યપિ પ્રત્યક્ષાદીનાં તાત્ત્વિકમબાધિતત્વં નાસ્તિ, યુક્ત્યાગમાભ્યાં બાધનાત્, તથાપિ વ્યવહારે બાધનાભાવાત્સાંવ્યવહારિકમબાધનમ્ ।
નહિ પ્રત્યક્ષાદિભિરર્થં પરિચ્છિદ્ય પ્રવર્તમાનો વ્યવહારે વિસંબાદ્યતે સાંસારિકઃ કશ્ચિત્ ।
તસ્માદબાધનાન્ન પ્રમાણલક્ષણમતિપતન્તિ પ્રત્યક્ષાદય ઇતિ ।
સત્યત્વોપપત્તેરિતિ ।
સત્યત્વાભિમાનોપપત્તેરિતિ ।
ગ્રહણકવાક્યમેતત્ ।
વિભજતે- યાવદ્ધિ ન સત્યાત્મૈકત્વપ્રતિપત્તિરિતિ ।
વિકારાનેવ તુ શરીરાદીનહમિત્યાત્મભાવેન પુત્રપશ્વાદીન્મમેત્યાત્મીયભાવેનેતિ યોજના ।
વૈદિકશ્ચેતિ ।
કર્મકાણ્ડમોક્ષશાસ્ત્રવ્યવહારસમર્થના ।
ઽસ્વપ્નવ્યવહારસ્યેવઽઇતિ વિભજતે- યથા સુપ્તસ્ય પ્રાકૃતસ્યેતિ ।
ઽકથં ચાનૃતેન મોક્ષશાસ્ત્રેણઽઇતિ યદુક્તં તદનુભાષ્ય દૂષયતિ- કથં ત્વસત્યેનેતિ ।
શક્યમત્ર વક્તું, શ્રવણાદ્યુપાય આત્મસાક્ષાત્કારપર્યન્તો વેદાન્તસમુત્થો ઽપિ જ્ઞાનનિચયો ઽસત્યઃ, સો ઽપિ હિ વૃત્તિરૂપઃ કાર્યતયા નિરોધધર્મા, યસ્તુ બ્રહ્મસ્વભાવસાક્ષાત્કારો ઽસૌ ન કાર્યસ્તત્સ્વભાવત્વાત્, તસ્માદચોદ્યમેતત્ કથમસત્યાત્સત્યોત્પાદ ઇતિ ।
યત્ખલુ સત્યં ન તદુત્પદ્યત ઇતિ કુતસ્તસ્યાસત્યાદુત્પાદઃ ।
યચ્ચોત્પદ્યતે તત્સર્વમસત્યમેવ ।
સાંવ્યવહારિકં તુ સત્યત્વં વૃત્તિરૂપસ્ય બ્રહ્મસાક્ષાત્કારસ્યેવ શ્રવણાદીનામપ્યભિન્નમ્ ।
તસ્માદભ્યુપેત્ય વૃત્તિસ્વરૂપસ્ય બ્રહ્મસાક્ષાત્કારસ્ય પરમાર્થસત્યતાં વ્યભિચારોદ્ભાવનમિતિ મન્તવ્યમ્ ।
યદ્યપિ સાંવ્વહારિકસ્ય સત્યાદેવ ભયાત્સત્યં મરણમુત્પદ્યતે તથાપિ ભયહેતુરહિસ્તજ્જ્ઞાનં વાસત્યં તતો ભયં સત્યં જાયત ઇત્યસત્યાત્સત્યસ્યોત્પત્તિરુક્તા ।
યદ્યપિ ચાહિજ્ઞાનમપિ સ્વરૂપેણ સત્તથાપિ ન તજ્જ્ઞાનત્વેન ભયહેતુરપિ ત્વનિર્વાચ્યાહિરૂષિતત્વેન ।
અન્યથા રજ્જુજ્ઞાનાદપિ ભયપ્રસઙ્ગાજ્જ્ઞાનત્વેનાવિશેષાત્ ।
તસ્માદનિર્વાચ્યાહિરૂષિતં જ્ઞાનમપ્યનિર્વાચ્યમિતિ સિદ્ધમસત્યાદપિ સત્યસ્યોપજન ઇતિ ।
ન ચ બ્રૂમઃ સર્વસ્યાદસત્યાત્સત્યસ્યોપજનઃ, યતઃ સમારોપિતધૂમભાવાયા ધૂમમહિષ્યા વહ્નિજ્ઞાનં સત્યં સ્યાત્ ।
નહિ ચક્ષુષો રૂપજ્ઞાનં સત્યમુપજાયત ઇતિ રસાદિજ્ઞાનેનાપિ તતઃ સત્યેન ભવિતવ્યમ્ ।
યતો નિયમો હિ સ તાદૃશઃ સત્યાનાં યતઃ કુતશ્ચિત્ કિઞ્ચિદેવ જાયત ઇતિ ।
એવમસત્યાનામપિ નિયમો યતઃ કુતશ્ચિદસત્યાત્સત્યં કુતશ્ચિદસત્યં, યથા દીર્ઘત્વાદેર્વર્ણેષુ સમારોપિતત્વાવિશેષે ઽપ્યજીનમિત્યતો જ્યાનિવિરહમવગચ્છન્તિ સત્યમ્ ।
અજિનમિત્યતસ્તુ સમારોપિતદીર્ઘભાવાજ્જ્યાનિવિરહમવગચ્છન્તો ભવન્તિ ભ્રાન્તાઃ ।
ન ચોભયત્ર દીર્ઘસમારોપં પ્રતિ કશ્ચિદસ્તિ ભેદઃ ।
તસ્માદુપપન્નમસત્યાદપિ સત્યસ્યોદય ઇતિ ।
નિદર્શનાન્તરમાહ- સ્વપ્નદર્શનાવસ્થસ્યેતિ ।
યથા સાંસારિકો જાગ્રદ્ભુજઙ્ગં દૃષ્ટ્વા પલાયતે તતશ્ચ ન દંશવેદનામાપ્નોતિ, પિપાસુઃ સલિલમાલોક્ય પાતું પ્રવર્તતે તતસ્તદાસાદ્ય પાયંપાયમાપ્યાયિતઃ સુખમનુભવતિ, એવં સ્વપ્નાન્તિકે ઽપિ તદવસ્થં સર્વમિત્યસત્યાત્કાર્યસિદ્ધિઃ ।
શઙ્કતે- તત્કાર્યમપ્યનૃતમેવેતિ ।
એવમપિ નાસત્યાત્સત્યસ્ય સિદ્ધિરુક્તેત્યર્થઃ ।
પરિહરતિ- તત્ર બ્રૂમઃ ।
યદ્યપિ સ્વપ્નદર્શનાવસ્થસ્યેતિ ।
લૌકિકો હિ સુપ્તોત્થિતો ઽવગમ્યં બાધિતં મન્યતે ન તદવગતિં, તેન યદ્યપિ પરિક્ષકા અનિર્વાચ્યરૂષિતામવગતિમનિર્વાચ્યાં નિશ્ચિન્વન્તિ તથાપિ લૌકિકાભિપ્રાયેણૈતદુક્તમ્ ।
અત્રાન્તરે લૌકાયતિકાનાં મતમપાકરોતિ- એતેન સ્વપ્નદૃશો ઽવગત્યબાધનેનેતિ ।
યદાખલ્વયં ચૈત્રસ્તારક્ષવીં વ્યાત્તવિકટદંષ્ટ્રાકરાલવદનામુત્તબ્ધબમ્ભ્રમન્મસ્તકાવચુમ્બિલાઙ્ગૂલામતિરોષારુણસ્તબ્ધવિશાલવૃત્તલોચનાં રોમાઞ્ચસંચયોત્ફુલ્લમીષણાં સ્ફટિકાચલભિત્તિપ્રતિબિમ્બિતામભ્યમિત્રીણાં તનુમાસ્થાય સ્વપ્ને પ્રતિબુદ્ધો માનુષીમાત્મનસ્તનું પશ્યતિ તદોભયદેહાનુગતમાત્માનં પ્રતિસંદધાનો દેહાતિરિક્તમાત્માનં, નિશ્ચિનોતિ, ન તુ દેહમાત્રમ્, તન્માત્રત્વે દેહવત્પ્રતિસંધાનાભાવપ્રસઙ્ગાત્ ।
કથં ચૈતદુપપદ્યેત યદિ સ્વપ્નદૃશો ઽવગતિરબાધિતા સ્યાત્ ।
તદ્બાધે તુ પ્રતિસંધાનાભાવ ઇતિ ।
અસત્યાચ્ચ સત્યપ્રતીતિઃ શ્રુતિસિદ્ધાન્વયવ્યતિરેકસિદ્ધા ચેત્યાહ- તથાચ શ્રુતિરિતિ ।
તથાકારાદીતિ ।
યદ્યપિ રેખાસ્વરૂપં સત્યં તથાપિ તદ્યથાસંકેતમસત્યમ્ ।
નહિ સંકેતયિતારઃ સંકેતયન્તીદૃશેન રેખાભેદેનાયં વર્ણઃ પ્રત્યેતવ્યો ઽપિ ત્વીદૃશો રેખાભેદો ઽકારં ઈદૃશશ્ચ કકાર ઇતિ ।
તથા ચાસમીચીનાત્સંકેતાત્સમીચીનવર્ણાવગતિરિતિ સિદ્ધમ્ ।
યચ્ચોક્તમેકત્વાંશેન જ્ઞાનમોક્ષવ્યવહારઃ સેત્સ્યતિ, નાનાત્વાંશેન તુ કર્મકાણ્ડાશ્રયો લૌકિકશ્ચ વ્યવહારઃ સેત્સ્યતીતિ, તત્રાહ- અપિ ચાન્ત્યમિદં પ્રમાણમિતિ ।
યદિ ખલ્વેકત્વાનેકત્વનિબન્ધનૌ વ્યવહારાવેકસ્ય પુંસો ઽપર્યાયેણ સંભવતસ્તતસ્તદર્થમુભયસદ્ભાવઃ કલ્પ્યેત, ન ત્વેતદસ્તિ ।
નહ્યેકત્વાવગતિનિબન્ધનઃ કશ્ચિદસ્તિ વ્યવહારઃ, તદવગતેઃ સર્વોત્તરત્વાત્ ।
તથાહિ-ઽતત્ત્વમસિઽઇત્યૈકાત્મ્યાવગતિઃ સમસ્તપ્રમાણતત્ફલતાદ્વ્યહારાનપબાધમાનૈવોદીયતે, નૈતસ્યાઃ પરસ્તાત્કિઞ્ચિદનુકૂલં પ્રતિકૂલં ચાસ્તિ, યદપેક્ષેન, યેન ચેયં પ્રતિક્ષિપ્યેત, તત્રાનુકૂલપ્રતિકૂલનિવારણાન્નાતઃ પરં કિઞ્ચિદાકાઙ્ક્ષ્યમિતિ ।
ન ચેયમવગતિર્ડુલક્ષીરપ્રાયેત્યાહ- ન ચેયમિતિ ।
સ્યાદેતત્ ।

અન્ત્યા ચેદિયમવગતિર્નિષ્પ્રયોજના તર્હિ તથા ચ ન પ્રેક્ષાવદ્ભિરુપાદીયેત, પ્રયોજનવત્ત્વે વા નાન્ત્યા સ્યાદિત્યત આહ- ન ચેયમવગતિરનર્થિકા કુતઃ અવિદ્યાનિવૃત્તિફલદર્શનાત્ ।
નહીયમુત્પન્ના સતી પશ્ચાદવિદ્યાં નિવર્તયતિ યેન નાન્ત્યા સ્યાત્, કિન્ત્વવિદ્યાવિરોધિસ્વભાવતયા તન્નિવૃત્ત્યાત્મૈવોદયતે ।
અવિદ્યાનિવૃત્તિશ્ચ ન તત્કાર્યતયા ફલમપિ ત્વિષ્ટતયા, ઇષ્ટલક્ષણત્વાત્ફલસ્યેતિ ।
પ્રતિકૂલં પરાચીનં નિરાકર્તુમાહ- ભ્રાન્તિર્વેતિ ।
કુતઃ, બાધકેતિ ।
સ્યાદેતત્ ।
મા ભૂદેકત્વનિબન્ધનો વ્યવહારો ઽનેકત્વનિબન્ધનસ્ત્વસ્તિ, તદેવ હિ સકલામુદ્વહતિ લોકયાત્રામ્, અતસ્તત્સિદ્ધ્યર્થમનેકત્વસ્ય કલ્પનીયં તાત્ત્વિકત્વમિત્યત આહ- પ્રાક્ચેતિ ।
વ્યવહારો હિ બુદ્ધિપૂર્વકારિણાં બુદ્ધ્યોપપદ્યતે, ન ત્વસ્યાસ્તાત્ત્વિકત્વેન, ભ્રાન્ત્યાપિ તદુપપત્તેરિત્યાવેદિતમ્ ।
સત્યં ચ તદવિસંવાદાત્, અનૃતં ચ વિચારાસહતયાનિર્વાચ્યત્વાત્ ।
અન્ત્યસ્યૈકાત્મ્યજ્ઞાનસ્યાનપેક્ષતયા બાધકત્વં, અનેકત્વજ્ઞાનસ્ય ચ પ્રતિયોગિગ્રહાપેક્ષયા દુર્બલત્વેન બાધ્યત્વં વદન્ પ્રકૃતમુપસંહરતિ- તસ્માદન્ત્યેન પ્રમાણેનેતિ ।
સ્યાદેતત્ ।
ન વયમનેકત્વવ્યવહારસિદ્ધ્યર્થમનેકત્વસ્ય તાત્ત્વિકત્વં કલ્પયામઃ, કિન્તુ શ્રૌતમેવાસ્ય તાત્ત્વિકત્વમિતિ ચોદયતિ- નનુ મૃદાદિતિ ।
પરિહરતિ- નેત્યુચ્યત ઇતિ ।
મૃદાદિદૃષ્ટાન્તેન હિ કથઞ્ચિત્પરિણામ ઉન્નેયઃ, નચ શક્ય ઉન્નેતુમ્, ઽમૃત્તિકેત્યેવ સત્યમ્ઽઇતિ કારણમાત્રસત્યત્વાવધારણેન કાર્યસ્યાનૃતત્વપ્રતિપાદનાત્ ।
સાક્ષાત્કૂટસ્થનિત્યત્વપ્રતિપાદિકાસ્તુ સન્તિ સહસ્રશઃ શ્રુતય ઇતિ ન પરિણામધર્મતા બ્રહ્મણઃ ।
અથ કૂટસ્થસ્યાપિ પરિણામઃ કસ્માન્ન ભવતીત્યત આહ- ન હ્યેકસ્યેતિ ।
શઙ્કતે- સ્થિતિગતિવદિતિ ।
યથૈકબાણાશ્રયે ગતિનિવૃત્તિ એવમેકસ્મિન્બ્રહ્મણિ પરિણામશ્ચ તદભાવશ્ચ કૌટસ્થ્યં ભવિષ્યત ઇતિ ।
નિરાકરોતિ- ન કૂટસ્થસ્યેતિ વિશેષણાદિતિ ।
કૂટસ્થનિત્યતા હિ સદાતની સ્વભાવાદપ્રચ્યુતિઃ ।
સા કથં પ્રચ્યુત્યા ન વિરુધ્યતે ।
નચ ધર્મિણો વ્યતિરિચ્યતે ધર્મો યેન તદુપજનાપાયે ઽપિ ધર્મી કૂટસ્થઃ સ્યાત્ ।
ભેદ ઐકાન્તિકે ગવાશ્વવદ્ધર્મધર્મિભાવાભાવાત્ ।
બાણાદયસ્તુ પરિણામિનઃ સ્થિત્યા ગત્યા ચ પરિણમન્ત ઇતિ ।
અપિ ચ સ્વાધ્યાયાધ્યયનવિધ્યાપાદિતાર્થવત્ત્વસ્ય વેદરાશેરેકેનાપિ વર્ણેનાનર્થકેન ન ભવિતવ્યં કિં પુનરિયતા જગતો બ્રહ્મયોનિત્વપ્રતિપાદકેન વાક્યસંદર્ભેણ ।
તત્ર ફલવદ્બ્રહ્મદર્શનસમામ્નાનસંનિધાવફલં જગદ્યોનિત્વં સમામ્નાયમાનં તદર્થં સત્તદુપાયતયાવતિષ્ઠતે નાર્થાન્તરાર્થમિત્યાહ- નચ યથા બ્રહ્મણિ ઇતિ ।
અતો ન પરિણામપરત્વમસ્યેત્યર્થઃ ।
તદનન્યત્વમિત્યસ્ય સૂત્રસ્ય પ્રતિજ્ઞાવિરોધં શ્રુતિવિરોધં ચ ચોદયતિ- કૂટસ્થબ્રહ્માત્મવાદિન ઇતિ ।
પરિહરતિ- ન ।
અવિદ્યાત્મક ઇતિ ।
નામ ચ રૂપં ચ તે એવ બીજં તસ્ય વ્યાકરણં કાર્યપ્રપઞ્ચસ્તદપેક્ષત્વાદૈશ્વર્યસ્ય ।
એતદુક્તં ભવતિ-ન તાત્ત્વિકમૈશ્વર્યં સર્વજ્ઞત્વં ચ બ્રહ્મણઃ કિન્ત્વવિદ્યોપાધિકમિતિ તદાશ્રયં પ્રતિજ્ઞાસૂત્રં, તત્ત્વાશ્રયં તુ તદનન્યત્વસૂત્રમ્, તેનાવિરોધઃ ।
સુગમમન્યત્ ॥14॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_2,1.6.15
ભાવે ચોપલબ્ધેઃ

કારણસ્ય ભાવઃ સત્તા ચોપલમ્ભશ્ચ તસ્મિન્ કાર્યસ્યોપલબ્ધેર્ભાવાચ્ચ ।
એતદુક્તં ભવતિ-વિષયપદં વિષયવિષયિપરં, વિષયિપદમપિ વિષયિવિષયપરં, તેન કારણોપલમ્ભભાવયોરુપાદેયોપલમ્ભભાવાદિતિ સૂત્રાર્થઃ સંપદ્યતે ।
તથા ચ પ્રભારૂપાનુવિરુદ્ધબોધ્યેન ચાક્ષુષેણ ન વ્યભિચારઃ, નાપિ વહ્નિભાવાભાવાનુવિધાયિભાવાભાવેન ધૂમભેદેનેતિ સિદ્ધં ભવતિ ।
તત્ર યથોક્તહેતોરેકદેશાભિધાનેનોપક્રમતે ભાષ્યકારઃ- ઇતશ્ચ કારણાદનન્યત્વં ભેદાભાવઃ કાર્યસ્ય, યત્કારણં યસ્માત્કારણાત્ ભાવ એવ કારણસ્યેતિ ।
અસ્ય વ્યતિરેકમુખેન ગમકત્વમાહ- નચ નિયમેનેતિ ।
કાકતાલીયન્યાયેનાન્યભાવે ઽન્યદુપલભ્યતે, ન તુ નિયમેનેત્યર્થઃ ।
હેતુવિશેષણાય વ્યભિચારં ચોદયતિ- નન્વન્યસ્ય ભાવે ઽપીતિ ।
એકદેશિમતેન પરિહરતિ- નેત્યુચ્યત ઇતિ ।
શઙ્કયૈકદેશિપરિહારં દૂષયિત્વા પરમાર્થપરિહારમાહ- અથેતિ ।
તદનેન હેતુવિશેષણમુક્તમ્ ।
પાઠાન્તરેણેદમેવ સૂત્રં વ્યાચષ્ટે- ન કેવલં શબ્દાદેવેતિ ।
પટ ઇતિ હિ પ્રત્યક્ષબુદ્ધ્યા તન્તવ એવાતાનવિતાનાવસ્થા આલમ્બ્યન્તે, ન તુ તદતિરિક્તઃ પટઃ પ્રત્યક્ષમુપલભ્યતે ।
એકત્વં તુ તન્તૂનામેકપ્રાવરણલક્ષણાર્થક્રિયાવચ્છેદાદ્બહૂનામપિ ।
યથૈકદેશકાલાવચ્છિન્ના ધવખદિરપલાશાદયો બહવો ઽપિ વનમિતિ ।
અર્થક્રિયાયાં ચ પ્રત્યેકમસમર્થા અપ્યનારભ્યૈવાર્થાન્તરં કિઞ્ચિન્મિલિતાઃ કુર્વન્તો દૃશ્યન્તે, યથા ગ્રાવાણ ઉખાધારણમેકમ્, એવમનારભ્યૈવાર્થાન્તરં તન્તવો મિલિતાઃ પ્રાવરણમેકં કરિષ્યન્તિ ।
નચ સમવાયાદ્ભિન્નયોરપિ ભેદાનવસાયઃ અનવસાય ઇતિ સાંપ્રતમ, અન્યોન્યાશ્રયત્વાત્ ।
ભેદે હિ સિદ્ધે સમવાયઃ સમવાયાચ્ચ ભેદઃ ।
નચ ભેદે સાધનાન્તરમસ્તિ, અર્થક્રિયાવ્યપદેશભેદયોરભેદે ઽપ્યુપપત્તેરિત્યુપાદિતમ્ ।
તસ્માદ્યત્કિઞ્ચિદેતમ્ ।
અનયા ચ દિશા મૂલકારણં બ્રહ્મૈવ પરમાર્થસત્, અવાન્તરકારણાનિ ચ તન્વાદયઃ સર્વે ઽનિર્વાચ્યા એવેત્યાહ- તથા ચ તન્તુષ્વિતિ ॥15॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_2,1.6.16
સત્ત્વાચ્ ચાપરસ્ય

વિભજતે- ઇતશ્ચેતિ ।
ન કેવલં શ્રુતિઃ, ઉપપત્તિશ્ચાત્ર ભવતિ યચ્ચ યદાત્મનેતિ ।
નહિ તૈલં સિકતાત્મના સિકતાયામસ્તિ યથા ઘટો ઽસ્તિ મૃદિ મૃદાત્મના ।
પ્રત્યુત્પન્નો હિ ઘટો મૃદાત્મનોપલભ્યતે ।
નૈવં પ્રત્યુત્પન્નં તૈલં સિકતાત્મના ।
તેન યથા સિકતાયાસ્તૈલં ન જાયત એવમાત્મનો ઽપિ જગન્ન જાયેત, જાયતે ચ, તસ્માદાત્માત્મનાસીદિતિ ગમ્યતે ।
ઉપપત્ત્યન્તરમાહ- યથા કારણં બ્રહ્મેતિ ।
યથા હિ ઘટઃ સર્વદા સર્વત્ર ઘટ એવ ના જાત્વસૌ ક્વચિત્પટો ભવત્યેવં સદપિ સર્વત્ર સર્વદા સદેવ ન તુ ક્વચિત્કદાચિદસદ્ભવિતુમર્હતીત્યુપપાદિતમધસ્તાત્ ।
તસ્માત્કાર્યં ત્રિષ્વપિ કાલેષુ સદેવ ।
સત્ત્વં ચેત્ કિમતો યદ્યેવમિત્યત આહ- એકં ચ પુનરિતિ ।
સત્ત્વં ચૈકં કાર્યકારણયોઃ ।
નહિ પ્રતિવ્યક્તિ સત્ત્વં ભિદ્યતે ।
તતશ્ચાભિન્નસત્તાનન્યત્વાદેતે અપિ મિથો ન ભિદ્યેતે ઇતિ ।
નચ તાભ્યામનન્યત્વાત્સત્ત્વસ્યૈવ ભેદ ઇતિ યુક્તમ્ ।
તથા સતિ હિ સત્ત્વસ્ય સમારોપિતત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
તત્ર ભેદાભેદયોરન્યતરસમારોપકલ્પનાયાં કિં તાત્ત્વિકાભેદોપાદાનાભેદકલ્પનાસ્તુ, આહો તાત્ત્વિકભેદોપાદાનાભેદકલ્પનેતિ ।
વયં તુ પશ્યામો ભેદગ્રહસ્ય પ્રતિયોગિગ્રહપેક્ષત્વાદ્ભેદગ્રહમન્તરેણ ચ પ્રતિયોગિગ્રહસંભવાદન્યોન્યસંશ્રયાપત્તેઃ, અભેદગ્રહસ્ય ચ નિરપેક્ષતયા તદનુપપત્તેરેકૈકાશ્રયત્વાચ્ચ ભેદસ્યૈકાભાવે તદનુપપત્તેરભેદગ્રહોપાદાનૈવ ભેદકલ્પનેતિ સર્વભવદાતમ્ ॥16॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_2,1.6.17
અસદ્વ્યપદેશાન્નેતિ ચેન્ન ધર્માન્તરેણ વાક્યશેષાત્

વ્યાકૃતત્વાવ્યાકૃતત્વે ચ ધર્માવનિર્વચનીયૌ ।
સૂત્રમેતન્નિગદવ્યાખ્યાતેન ભાષ્યેણ વ્યાખ્યાતમ્ ॥17॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_2,1.6.18
યુક્તેઃ શબ્દાન્તરાચ્ચ

અતિશયવત્ત્વાત્પ્રાગવસ્થાયા ઇતિ ।
અતિશયો હિ ધર્મો નાસત્યતિશયવતિ કાર્યે ભવિતુમર્હતીતિ ।
નનુ ન કાર્યસ્યાતિશયો નિયમહેતુરપિ તુ કારણસ્ય શક્તિભેદઃ, સ ચાસત્યપિ કાર્યે કારણસ્ય સત્ત્વાત્સન્નેવેત્યત આહ- શક્તિશ્ચેતિ ।
નાન્યા કાર્યકારણાભ્યાં, નાપ્યસતી કાર્યાત્મનેતિ યોજના ।
અપિચ કાર્યકારણયોરિતિ ।
યદ્યપિ ઽભાવાચ્ચોપલબ્ધેઃઽઇત્યત્રાયમર્થ ઉક્તસ્તથાપિ સમવાયદૂષણાય પુનરવતારિતઃ ।
અનભ્યુપગમ્યમાને ચ સમવાયસ્ય સમવાયિભ્યાં સંબન્ધે વિચ્છેદપ્રસઙ્ગો ઽવયવાવયવિદ્રવ્યગુણાદીનાં મિથઃ ।
નહ્યસંબદ્ધઃ સમવાયિભ્યાં સમવાયઃ સમવાયિનૌ સંબન્ધયોદિતિ ।
શઙ્કતે- અથ સમવાયઃ સ્વયમિતિ ।
યથા હિ સત્ત્વાયોગાદ્રવ્યગુણકર્માણિ સન્તિ, સત્ત્વં તુ સ્વભાવત એવ સદિતિ ન સત્ત્વાન્તરયોગમપેક્ષતે, તથા સમવાયઃ સમવાયિભ્યાં સંબદ્ધું ન સંબન્ધાન્તરયોગમપેક્ષતે, સ્વયં સંબન્ધરૂપત્વાદિતિ ।
તદેતત્સિદ્ધાન્તાન્તરવિરોધાપાદનેન નિરાકરોતિ- સંયોગો ઽપિ તર્હીતિ ।
નચ સંયોગસ્ય કાર્યત્વાત્ કાર્યસ્ય ચ સમવાયિકારણાધીનજન્મત્વાત્ અસમવાયે ચ તદનુપપત્તેઃ સમવાયકલ્પના સંયોગ ઇતિ વાચ્યમ્ ।
અજસંયોગે તદભાવપ્રસઙ્ગાત્ ।
અપિ ચ ।
સંબન્ધ્યધીનનિરૂપણઃ સમવાયો યથા સંબન્ધિદ્વયભેદે ન ભિદ્યતે તન્નાશે ચ ન નશ્યત્યપિ તુ નિત્ય એક એવં સંયોગો ઽપિ ભવેત્ ।
તતઃ કો દોષઃ ।
અથૈતત્પ્રસઙ્ગભિયા સંયોગવત્સમવાયો ઽપિ પ્રતિસંબન્ધિમિથુનં ભિદ્યતે ચાનિત્યશ્ચેત્યભ્યુપેયતે, તથા સતિ યથૈકસ્માન્નિમિત્તકારણાદેવ જાયત એવં સંયોગો ઽપિ નિમિત્તકારણાદેવ જનિષ્યત ઇતિ સમાનમ્ ।
તાદાત્મ્યપ્રતીતેશ્ચેતિ ।
સંબન્ધાવગમે હિ સંબન્ધકલ્પનાબીજં ન તાદાત્મ્યાવગમઃ, તસ્ય નાનાત્વૈકાશ્રયસંબન્ધવિરોધાદિતિ ।
વૃત્તિવિકલ્પેનાવયવાતિરિક્તમવયવિનં દૂષયતિ- કથઞ્ચ કાર્યમિતિ ।
સમસ્તેતિ ।
મધ્યપરભાગયોરર્વાગ્ભાગવ્યવહિતત્વાત્ ।
અથ સમસ્તાવયવવ્યાસઙ્ગ્યપિ કતિપયાવયવસ્થાનો ગ્રહીષ્યત ઇત્યત આહ- નહિ બહુત્વમિતિ ।
અથાવયવશ ઇતિ ।
બહુત્વસંખ્યા હિ સ્વરૂપેણૈવ વ્યાસજ્ય સંખ્યેયેષુ વર્તતે ઇત્યેકમસંખ્યેયાગ્રહણે ઽપિ ન ગૃહ્યતે, સમસ્તવ્યાસઙ્ગિત્વાત્તદ્રૂપસ્ય ।
અવયવી તુ ન સ્વરૂપેણાવયવાન્વ્યાપ્નોતિં, અપિ ત્વવયવશઃ ।
તેન યથા સૂત્રમવયવૈઃ કુસુમાનિ વ્યાપ્નુવન્ન સમસ્તકુસુમગ્રહણમપેક્ષતે કતિપયકુસુમસ્થાનસ્યાપિ તસ્યોપલબ્ધેઃ, એવમવયવ્યપીતિ ભાવઃ ।
નિરાકરોતિ- તદાપીતિ ।
શઙ્કતે-ગોત્વાદિવદિતિ ।
નિરાકરોતિ- નેતિ ।
યદ્યપિ ગોત્વસ્ય સામાન્યસ્ય વિશેષા અનિર્વાચ્યા ન પરમાર્થસન્તસ્તથા ચ ક્વાસ્ય પ્રત્યેકપરિસમાપ્તિરિતિ, તથાપ્યભ્યુપેત્યેદમુદિતમિતિ મન્તવ્યમ્ ।
અકર્તૃકા યતો ઽતો નિરાત્મિકા સ્યાત્ ।
કારણાભાવે હિ કાર્યમનુત્પન્નં કિંનામ ભવેત્ ।
અતો નિરાત્મકત્વમિત્યર્થઃ ।
યદ્યુચ્યેત ઘટશબ્દસ્તદવયવેષુ વ્યાપારાવિષ્ટતયા પૂર્વાપરીભાવમાપન્નેષુ ઘટોપજનાભિમુખેષુ તાદર્થ્યનિમિત્તાદુપચારાત્પ્રયુજ્યતે, તેષાં ચ સિદ્ધત્વેન કર્તૃત્વમસ્તીત્યુપપદ્યતે ઘટો ભવતીતિ પ્રયોગ ઇત્યત આહ- ઘટસ્ય ચોત્પત્તિરુચ્યમાનેતિ ।
ઉત્પાદના હિ સિદ્ધાનાં કપાલકુલાલાદીનાં વ્યાપારો નોત્પત્તિઃ ।
ન ચોત્પાદનૈવોત્પત્તિઃ,
પ્રયોજ્યપ્રયોજકવ્યાપારયોર્ભેદાત્ ।
અભેદે વા ઘટમુત્પાદયતીતિવદ્ઘટમુત્પદ્યત ઇત્યપિ પ્રસઙ્ગાત્ ।
તસ્માત્ કરોતિકારયત્યોરિવ ઘટગોચરયોર્ભૃત્યસ્વામિસમવેતયોરુત્પત્ત્યુત્પાદનયોરધિષ્ઠાનભેદો ઽભ્યુપેતવ્યઃ, તત્ર કપાસકુલાલાદીનાં સિદ્ધાનામુત્પાદનાધિષ્ઠાનાનાં નોત્પત્ત્યધિષ્ઠાનત્વમસ્તીતિ પારિશેષ્યાદ્ઘટ એવ સાધ્ય ઉત્પત્તેરધિષ્ઠાનમેષિતવ્યઃ ।
ન ચાસાવસન્નધિષ્ઠાનં ભવિતુમર્હતીતિ સત્ત્વમસ્યાભ્યુપેયમ્ ।
એવઞ્ચ ઘટો ભવતીતિ ઘટવ્યાપારસ્ય ધાતૂપાત્તત્વાત્તત્રાસ્ય કર્તૃત્વમુપપદ્યતે, તણ્ડુલાનામિવ સતાં વિક્લિત્તૌ વિક્લિદ્યન્તિ તણ્ડુલા ઇતિ ।
શઙ્કતે- અથ સ્વકારણસત્તાસંબન્ધ એવોત્પત્તિરિતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ-નોત્પત્તિર્નામ કશ્ચિદ્વ્યાપારઃ, યેનાસિદ્ધસ્ય કથમત્ર કર્તૃત્વમિત્યનુયુજ્યેત, કિન્તુ સ્વકારણસમવાયઃ, સ્વસત્તાસમવાયો વા, સ ચાસતો ઽપ્યવિરુદ્ધ ઇતિ ।
સો ઽપ્યસતો ઽનુપપન્ન ઇત્યાહ- કથમલબ્ધાત્મકમિતિ ।
અપિ ચ પ્રાગુત્પત્તેરસત્ત્વં કાર્યસ્યેતિ કાર્યાભાવસ્ય ભાવેન મર્યાદાકરણમનુપપન્નમિત્યાહ- અભાવસ્ય ચેતિ ।
સ્યાદેતત્ ।
અત્યન્તાભાવસ્ય બન્ધ્યાસુતસ્ય મા ભૂન્મર્યાદનુપાખ્યો હિ સઃ, ઘટપ્રાગભાવસ્ય તુ ભવિષ્યતા ઘટેનોપાખ્યેયસ્યાસ્તિ મર્યાદેત્યત આહ- યદિ વન્ધ્યાપુત્રઃ કારકવ્યાપારાદિતિ ।
ઉક્તમેતદધસ્તાદ્યથા ન જાતુ ઘટઃ પટો ભવત્યેવમસદપિ સન્ન ભવતીતિ ।
તસ્માન્મૃત્પિણ્ડે ઘટસ્યાસત્ત્વે ઽત્યન્તાસત્ત્વમેવેતિ ।
અત્રાસત્કાર્યવાદી ચોદયતિ- નન્વેવં સતીતિ ।
પ્રાક્ પ્રસિદ્ધમપિ કાર્યં કદાચિત્કારણેન યોજયિતું વ્યાપારોર્ઽથવાન્મવેદિત્યત આહ-તદનન્યત્વાચ્ચેતિ ।
પરિહરતિ- નૈષ દોષ ઇતિ ।
ઉક્તમેતદ્યથા ભુજઙ્ગતત્ત્વં ન રજ્જોર્ભિદ્યતે, રજ્જુરેવ હિ તત્, કાલ્પનિકસ્તુ ભેદઃ, એવં વસ્તુતઃ કાર્યતત્ત્વં ન કારણાદ્ભિદ્યતે કારણસ્વરૂપમેવ હિ તત્, અનિર્વાચ્યં તુ કાર્યરૂપં ભિન્નમિવાભિન્નમિવ ચાવભાસત ઇતિ ।
તદિદમુક્તમ્- વસ્ત્વવન્યત્વમિતિ ।
વસ્તુતઃ પરમાર્થતો ઽન્યત્વં ન વિશેષદર્શનમાત્રાદ્ભવતિ ।
સાંવ્યાવહારિકે તુ કથઞ્ચિત્તત્ત્વાન્યત્વે ભવત એવોત્યર્થઃ ।
અનયૈવ હિ દિશૈષ સંદર્ભો યોજ્યઃ ।
અસત્કાર્યવાદિનં પ્રતિ દૂષણાન્તરમાહ- યસ્ય પુનરિતિ ।
કાર્યસ્ય કારણાદભેદે સવિષયત્વં કારકવ્યાપારસ્ય સ્યાન્નાન્યથેત્યર્થઃ ।
મૂલકારણં બ્રહ્મ ।
શબ્દાન્તરાચ્ચેતિ સૂત્રાવયવમવતાર્ય વ્યાચષ્ટે- એવં યુક્તેઃ કાર્યસ્યેતિ ।
અતિરોહિતાર્થમ્ ॥18॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_2,1.6.19
પટવચ્ચ

યથા ચ પ્રાણાદિ

ઇતિ ચ સૂત્રે નિગદવ્યાખ્યાતેન ભાષ્યેણ વ્યાખ્યાતે ॥19॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_2,1.6.20
20 ॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_2,1.7.21
ઇતરવ્યપદેશાદ્ધિતાકરણાદિદોષપ્રસક્તિઃ

યદ્યપિ શારીરાત્પરમાત્મનો ભેદમાહુઃ શ્રુતયસ્તથાપ્યભેદમપિ દર્શયન્તિ શ્રુતયો બહ્વયઃ ।
નચ ભેદાભેદાવેકત્ર સમવેતૌ વિરોધાત્, નચ ભેદસ્તાત્ત્વિક ઇત્યુક્તમ્ ।
તસ્માત્ પરમાત્મનઃ સર્વજ્ઞાન્ન શારીરસ્તત્ત્વતો ભિદ્યતે ।
સ એવ ત્વવિદ્યોપધાનભેદાદ્ઘટકરકાદ્યાકાશવદ્ભેદેન પ્રથતે ।
ઉપહિતં ચાસ્ય રૂપં શારીરઃ, તેન મા નામ જીવાઃ પરમાત્મતામાત્મનો ઽનુભૂવન્, પરમાત્મા તુ તાનાત્મનો ઽભિન્નાનનુભવતિ ।
અનનુભવે સાર્વજ્ઞ્યવ્યાઘાતઃ ।
તથા ચાયં જીવાન્ બધ્નન્નાત્માનમેવ બધ્નીયાત્ ।
તત્રેદમુક્તમ્- નહિ કશ્ચિદપરતન્ત્રો બન્ધનાગારમાત્મનઃ કૃત્વાનુપ્રવિશતિ ઇત્યાદિ ।
તસ્માન્ન ચેતનકારણં જગદિતિ પૂર્વઃ પક્ષઃ ॥21॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_2,1.7.22
અધિકં તુ ભેદનિર્દેશાત્

સત્યમયં પરમાત્મા સર્વજ્ઞત્વાદ્યથા જીવાન્ વસ્તુત આત્મનો ઽભિન્નાન્ પશ્યતિ, પશ્યત્યેવં ન ભાવત એષાં સુખદુઃખાદિવેદનાસઙ્ગોસ્ત્યવિદ્યાવશાત્ત્વેષાં તદ્વદભિમાન ઇતિ ।
તથા ચ તેષાં સુખદુઃખાદિવેદનાયામપ્યહમુદાસીન ઇતિ ન તેષાં બન્ધનાગારનિવેશે ઽપ્યસ્તિક્ષતિઃ કાચિન્મમેતિ ન હિતાકરણાદિદોષાપત્તિરિતિ રાદ્ધાન્તઃ ।
તદિદમુક્તમ્- અપિચ યદા તત્ત્વમસીતિ ।
અપિચેતિ ચઃ પૂર્વોપપત્તિસાહિત્યં દ્યોતયતિ, નોપપત્ત્યન્તરતામ્ ॥22॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_2,1.7.23
સ્યાદેતત્ ।
યદિ બ્રહ્મવિષર્તો જગત્, હન્ત સર્વસ્યૈવ જીવવચૈતન્યપ્રસઙ્ગ ઇત્યત આહ-
અશ્માદિવચ્ચ તદનુપપત્તિઃ

અતિરોહિતાર્થેન ભાષ્યેણ વ્યાખ્યાતમ્ ॥23॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_2,1.8.24
ઉપસંહારદર્શનાન્ નેતિ ચેન્ ન ક્ષીરવદ્ ધિ

બ્રહ્મ ખલ્વેકમદ્વિતીયતયા પરાનપેક્ષં ક્રમેણોત્પદ્યમાનસ્ય જગતો વિવિધવિચિત્રરૂપસ્યોપાદાનમુપેયતે તદનુપપન્નમ્ ।
નહ્યેકરૂપાત્કાર્યભેદો ભવિતુમર્હતિ, તસ્યાકસ્મિકત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
કારણભેદો હિ કાર્યભેદહેતુઃ, ક્ષીરબીજાદિભેદાદ્દદ્યઙ્કુરાદિકાર્યભેદદર્શનાત્ ।
ન ચાક્રમાત્કારણાત્ કાર્યક્રમો જુજ્યતો, સમર્થસ્ય ક્ષેપાયોગાદદ્વિતીયતયા ચ ક્રમવત્તત્સહકારિસમવધાનાપપત્તેઃ ।
તદિદમુક્તમ્- ઇહ હિ લોક ઇતિ ।
એકૈકં મૃદાદિ કારકં તેષાં તુ સામગ્ર્યં સાધનમ્, તતો હિ કાર્યં સાધયત્યેવ, તસ્માન્નાદ્વિતીયં બ્રહ્મ જગદુપાદાનમિતિ પ્રાપ્તે, ઉચ્યતે- ક્ષીરવદ્ધિ ।
ઇદં તાવદ્ભવાન્ પૃષ્ટો વ્યાચષ્ટામ્-કિં તાત્ત્વિકમસ્ય રૂપમપેક્ષ્યેદમુચ્યતે ઉતાનાદિનામરૂપબીજસહિતં કાલ્પનિકં સાર્વજ્ઞ્યં સર્વશક્તિત્વમ્ ।
તત્ર પૂર્વસ્મિન્ કલ્પે કિં નામ તતો ઽદ્વિતીયાદસહાયાદુપજાયતે ।
નહિ તસ્ય શુદ્ધબુદ્ધમુક્તસ્વભાવસ્ય વસ્તુસત્કાર્યમસ્તિ ।
તથા ચ શ્રુતિઃ-ઽન તસ્ય કાર્યં કરણં ચ વિદ્યતેઽઇતિ ।
ઉત્તરસ્મિંસ્તુ કલ્પે યદિ કુલાલાદિવદત્યન્તવ્યતિરિક્તસહકારિકારણાભાવાદનુપાદાનત્વં સાધ્યતે, તતઃ ક્ષીરાદિભિર્વ્યભિચારઃ ।
તે ઽપિ હિ બાહ્યચેતનાદિકારણાનપેક્ષા એવ કાલપરિવશેન સ્વત એવ પરિણામાન્તરમાસાદયન્તિ ।
અત્રાન્તરકારણાનપેક્ષત્વં હેતુઃ ક્રિયતે, તદસિદ્ધમ્, અનિર્વાચ્યનામરૂપબીજસહાયત્વાત્ ।
તથા ચ શ્રુતિઃ-ઽમાયાં તુ પ્રકૃતિં વિદ્યાન્માયિનં તિ મહેશ્વરમ્ઽઇતિ કાર્યક્રમેણ તત્પરિપાકો ઽપિ ક્રમવાનુન્નેયઃ ।
એકસ્માદપિ ચ વિચિત્રશક્તેઃ કારણાદનેકકાર્યોત્પાદો દૃશ્યતે ।
યથૈકસ્માદ્વહ્નેર્દાહપાકાવેકસ્માદ્વા કર્મણઃ સંયોગવિભાગસંસ્કારાઃ ।
24 ॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_2,1.8.25
યદિ તુ ચેતનત્વે સતીતિ વિશેષણાન્ન ક્ષીરાદિભિર્વ્યભિચારઃ, દૃષ્ટા હિ કુલાલાદયો બાહ્યમૃદાદ્યપેક્ષાઃ, ચેતનં ચ બ્રહ્મેતિ, તત્રેદમુપતિષ્ઠતે-
દેવાદિવદ્ અપિ લોકે

લોક્યતે ઽનેનેતિ લોકઃ શબ્દ એવ તસ્મિન્ ॥25॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_2,1.9.26
કૃત્સ્નપ્રસક્તિર્નિરવયવત્વશબ્દકોપો વા

નનુ ન બ્રહ્મણસ્તત્ત્વતઃ પરિણામો યેન કાર્ત્સ્ન્યભાગવિકલ્પેનાક્ષિપ્યેત ।
અવિદ્યાકલ્પિતેન તુ નામરૂપલક્ષણેન રૂપભેદેન વ્યાકૃતાવ્યાકૃતાત્મના તત્ત્વાન્યત્વાભ્યામનિર્વચનીયેન પરિણામાદિવ્યવહારાસ્પદત્વં બ્રહ્મ પ્રતિપદ્યતે ।
નચ કલ્પિતં રૂપં વસ્તુ સ્પૃશતિ ।
નહિ ચન્દ્રમસિ તૈમિરિકસ્ય દ્વિત્વકલ્પના ચન્દ્રમસો દ્વિત્વમાવહતિ ।
તદનુપપત્ત્યા વા ચન્દ્રમસો ઽનુપપત્તિઃ ।
તસ્માદવાસ્તવી પરિણામકલ્પનાનુપપદ્યમાનાપિ ન પરમાર્થસતો બ્રહ્મણો ઽનુપપત્તિમાવહતિ ।
તસ્માત્પૂર્વપક્ષાભાવાદનારભ્યમિદમધિકરણમિતિ, અત આહ- ચેતનમેકમ્ ।
યદ્યપિ શ્રુતિશતાદૈકાન્તિકાદ્વૈતપ્રતિપાદનપરાત્ પરિણામો વસ્તુતો નિષિદ્ધસ્તથાપિ ક્ષીરાદિદેવતાદૃષ્ટાન્તેન પુનસ્તદ્વાસ્તવત્વપ્રસઙ્ગં પૂર્વપક્ષોપપત્ત્યા સર્વથાયં પક્ષો ન ઘટયિતું શક્યત ઇત્યપબાધ્ય શ્રુતેસ્તુ શબ્દામૂલત્વાત્ આત્મનિ ચૈવં વિચિત્રાશ્ચ હિઽઇતિ સૂત્રાભ્યાં વિવર્તદૃઢીકરણેનૈકાન્તિકાદ્વયલક્ષણઃ શ્રુત્યર્થઃ પરિશોધ્યત ઇત્યર્થઃ ।
તસ્માદસ્ત્યવિકૃતં બ્રહ્મ તત્ત્વતઃ ।
નનુ શબ્દેના પીતિ ચોદ્યમવિદ્યાકલ્પિતત્વોદ્ઘટનાય ।
નહિ નિરવયવત્વસાવયવત્વાભ્યાં વિધાન્તરમસ્ત્યેકનિષેધસ્યેતરવિધાનાન્તરીયકત્વાત્ ।
તેન પ્રકારાન્તરાભાવાન્નિરવયવત્વસાવયવત્વયોશ્ચ પ્રકારયોરનુપપત્તેર્ગ્રાવપ્લવનાદ્યર્થવાદવદપ્રમાણં શબ્દઃ સ્યાદિતિ ચોદ્યાર્થઃ ।
પરિહારઃ સુગમઃ ॥26॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_2,1.9.27
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_2,1.9.28
આત્મનિ ચૈવં વિચિત્રાશ્ચ હિ

અનેન સ્ફુટિતો માયાવાદઃ ।
સ્વપ્નદૃગાત્મા હિ મનસૈવ સ્વરૂપાનુપમર્દેન રથાદીન્ સૃજતિ ॥28॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_2,1.9.29
સ્વપક્ષદોષાચ્ ચ

ચોદયતિ- નનુ નૈવેતિ ।
પરહરતિ- નૈવઞ્જાતીયકેનેતિ ।
યદ્યપિ સમુદાયઃ સાવયવસ્તથાપિ પ્રત્યેકં સત્ત્વાદયો નિરવયવાઃ ।
નહ્યસ્તિ સંભવઃ સત્ત્વમાત્રં પરિણમતે ન રજસ્તમસી ઇતિ ।
સર્વેષાં સંભૂયપરિણામાભ્યુપગમાત્ ।
પ્રત્યેકં ચાનવયવાનાં કૃત્સ્નપરિણામે મૂલોચ્છેદપ્રસઙ્ગઃ ।
એકદેશપરિણામે વા સાવયવત્વમનિષ્ટં પ્રસજ્યેત ।
તથાગુણવાદિનો ઽપીતિ ।
વૈશેષિકાણાં હ્યણુભ્યાં સંયુજ્ય દ્વ્યણુકમેકમારભ્યતે, તૈસ્ત્રિભિર્દ્વ્યણુકૈસ્ત્ર્યણુકમેકમારભ્યત ઇતિ પ્રક્રિયા ।
તત્ર દ્વયોરણ્વોરનવયવયોઃ સંયોગસ્તાવણૂ વ્યાપ્નુયાત્ ।
અવ્યાપ્નુવન્વા તત્ર ન વર્તેત ।
નહ્યસ્તિ સંભવઃ સ એવ તદાનીં તત્ર વર્તતે ન વર્તતે ચેતિ ।
તથા ચોપર્યધઃપાર્શ્વસ્થાઃ ષડપિ પરમાણવઃ સમાનદેશા ઇતિ પ્રથિમાનુપપત્તેરણુમાત્રઃ પિણ્ડઃ પ્રસજ્યેત ।
અવ્યાપને વા ષડવયવઃ પરમાણુઃ સ્યાદિત્યનવયવત્વવ્યાકોપઃ ।
અશક્યં ચ સાવયવત્વમુપેતું, તથા સત્યનન્તાવયવત્વેન સુમેરુરાજસર્ષપયોઃ સમાનપરિમાણત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
તસ્માત્ સમાનો દોષઃ ।
આપાતમાત્રેણ સામ્યમુક્તમ્, પરમાર્થતસ્તુ ભાવિકં પરિણામં વા કાર્યકારણભાવં વેચ્છતામેષ દુર્વારો દોષો ન પુનરસ્માકં માયાવાદિનામિત્યાહ- પરિહૃતસ્ત્વિતિ ॥29॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_2,1.10.30
વિચિત્રશક્તિત્વમુક્તં બ્રહ્મણ, તત્ર શ્રુત્યુપન્યાસપરં સૂત્રમ્- સર્વોપેતા ચ તદ્દર્શનાત્ ॥30॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_2,1.10.31
એતદાક્ષેપસમાધાનપરં સૂત્રમ્-
વિકરણત્વાન્ નેતિ ચેત્ તદ્ ઉક્તમ્

કુલાલાદિભ્યસ્તાવદ્બાહ્યકરણાપેક્ષેભ્યો દેવાદીનાં બાહ્યનપેક્ષાણામાન્તરકરણાપેક્ષસૃષ્ઠીનાં પ્રમાણેન દૃષ્ટો યથા વિશેષો નાપહ્નોતું શક્યઃ, યથા તુ જાગ્રત્સૃષ્ટેર્બાહ્યકરણાપેક્ષાયાસ્તદનપેક્ષાન્તરકરણમાત્રસાધ્યા દૃષ્ટા સ્વપ્ને રથાદિસૃષ્ટિરશક્યાપહ્નોતુમ્, એવં સર્વશક્તેઃ પરસ્યા દેવતાયા આન્તરકરણાનપેક્ષાયા જગત્સર્જનં શ્રૂયમાણં ન સામાન્યતો દૃષ્ટમાત્રેણાપહ્નવમર્હતીતિ ॥31॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_2,1.11.32
ન પ્રયોજનવત્ત્વાત્

ન તાવદુન્મત્તવદસ્ય મતિવિભ્રમાજ્જગત્પ્રક્રિયા, ભ્રાન્તસ્ય સર્વજ્ઞત્વાનુપપત્તેઃ ।
તસ્માત્ પ્રેક્ષવતાનેન જગત્ કર્તવ્યમ્ ।
પ્રેક્ષાવતશ્ચ પ્રવૃત્તિઃ સ્વપરહિતાહિતપ્રાપ્તિપરિહારપ્રયોજના સતી નાપ્રયોજનાલ્પાયાસાપિ સંભવતિ, કિં પુનરપરિમેયાનેકવિધોચ્ચાવચપ્રપઞ્ચજગદ્વિભ્રમવિરચના મહાપ્રયાસા ।
અત એવ લીલાપિ પરાસ્તા ।
અલ્પાયાસસાધ્યા હિ સા ।
ન ચેયમપ્યપ્રયોજના, તસ્યા અપિ સુખપ્રયોજનવત્ત્વાત્ ।
તાદર્થ્યેન વા પ્રકૃત્તૌ તદભાવે કૃતાર્થત્વાનુપપત્તેઃ ।
પરેષાં ચોપકાર્યાણામભાવેન તદુપકારાયા અપિ પ્રવૃત્તેરયોગાત્ ।
તસ્માત્ પ્રેક્ષાવત્પ્રવૃત્તિઃ પ્રયોજનવત્તયા વ્યાપ્તા તદભાવે ઽનુપપન્ના બ્રહ્મોપાદાનતાં જગતઃ પ્રતિક્ષિપતીતિ પ્રાપ્તમ્ ॥32॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_2,1.11.33
એવં પ્રાપ્તે ઽભિધીયતે-
લોકવત્ તુ લીલાકૈવલ્યમ્

ભવેદેતદેવં યદિ પ્રેક્ષાવત્પ્રવૃત્તિઃ પ્રયોજનવત્તયા વ્યાપ્તા ભવેત્ ।
તતસ્તન્નિવૃત્તૌ નિવર્તેત, શિંશાપાત્વમિવ વૃક્ષતાનિવૃત્તૌ, ન ત્વેતદસ્તિ, પ્રેક્ષાવતામનનુસંહિતપ્રયોજનાનામપિ યાદૃશ્ચિકીષુ ક્રિયાસુ પ્રવૃત્તિદર્શનાત્ ।
અન્યથા ઽન કુર્વીત વૃથા ચેષ્ટામ્ઽઇતિ ધર્મસૂત્રકૃતાં પ્રતિષેધો નિર્વિષયઃ પ્રસજ્યેત ।
ન ચોન્મત્તાન્ પ્રત્યેતત્સૂત્રમર્થવત્, તેષાં તદર્થબોધતદનુષ્ઠાનાનુપપત્તેઃ ।
અપિ ચાદૃષ્ટહેતુકોત્પત્તિકી શ્વાસપ્રશ્વાસલક્ષણા પ્રેક્ષાવતાં ક્રિયા પ્રયોજનાનુસંધાનમન્તરેણ દૃષ્ટા ।
ન ચાસ્યાં ચેતનસ્યાપિ ચૈતન્યમનુપયોગિ, સંપ્રસાદે ઽપિ ભાવાદિતિ યુક્તમ્, પ્રાજ્ઞસ્યાપિ ચૈતન્યાપ્રચ્યુતેઃ ।
અન્યથા મૃતશરીરે ઽપિ શ્વાસપ્રશ્વાસપ્રવૃત્તિપ્રસઙ્ગાત્ ।
યથા ચ સ્વાર્થપરાર્થસંપદાસાદિતસમસ્તકામાનાં કૃતકૃત્યતયાનાકૂલમનસામકામાનામેવ લીલામાત્રાત્સત્યપ્યનુનિષ્પાદિનિ પ્રયોજને નૈવ તદુદ્દેશેન પ્રવૃત્તિરેવં બ્રહ્મણો ઽપિ જગત્સર્જને પ્રવૃત્તિર્નાનુપપન્ના ।
દૃષ્ટં ચ યદલ્પબલવીર્યબુદ્ધિનામશક્યમતિદુષ્કરં વા તદન્યેષામનલ્પબલવીર્યબુદ્ધીનાં સુશકમીષત્કરં વા ।
નહિ વાનરૈર્મારુતિપ્રભૃતિભિર્નગૈર્ન બદ્ધો નીરનિધિરગાધો મહાસત્ત્વાનામ્ ।
ન ચૈષ પાર્થેન શિલીમુખૈર્ન બદ્ધઃ ।
ન ચાયં ન પીતઃ સંક્ષિપ્ય ચુલુકેન હેલયેવ કલશયોનિના મહામુનિના ।
ન ચાદ્યાપિ ન દૃશ્યન્તે લીલામાત્રવિનિર્મિતાનિ મહાપ્રાસાદપ્રમદવનાનિ શ્રીમન્નૃગનરેન્દ્રાણામન્યેષાં મનસાપિ દુષ્કરાણિ નરેશ્વરાણમ્ ।
તસ્માદુપપન્નં યદૃચ્છયા વા સ્વભાવાદ્વા લીલયા વા જગત્સર્જનં ભગવતો મહેશ્વરસ્યેતિ ।
અપિ ચ નેયં પારમાર્થિકી સૃષ્ટિર્યેનાનુયુજ્યેત પ્રયોજનમ્, અપિ ત્વનાદ્યવિદ્યાનિબન્ધના ।
અવિદ્યા ચ સ્વભાવત એવ કાર્યોન્મુખી ન પ્રયોજનમપેક્ષતે ।
નહિ દ્વિચન્દ્રાલાતચક્રગન્ધર્વનગરાદિવિભ્રમાઃ સમુદ્દિષ્ટપ્રયોજના ભવન્તિ ।
નચ તત્કાર્યા વિસ્મયભયકમ્પાદયઃ સ્વોત્પત્તૌ પ્રયોજનમપેક્ષન્તે ।
સા ચ ચૈતન્યચ્છુરિતા જગદુત્પાદહેતુરિતિ ચેતનો જગદ્યોનિરાખ્યાયત ઇત્યાહ- ન ચેયં પરમાર્થવિષયેતિ ।
અપિ ચ ન બ્રહ્મ જગત્કારણમપિ તત્તયા વિવક્ષન્ત્યાગમા અપિ તુ જગતિ બ્રહ્માત્મભાવમ્ ।
તથા ચ સૃષ્ટેરવિવક્ષાયાં તદાશ્રયો દોષો નિર્વિષય એવેત્યાશયેનાહ- બ્રહ્માત્મભાવેતિ ॥33॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_2,1.12.34
વૈષમ્યનૈર્ઘૃણ્યે ન સાપેક્ષત્વાત્ તથા હિ દર્શયતિ

અતિરોહિતો ઽત્ર પૂર્વઃ પક્ષઃ ।
ઉત્તરસ્તૂચ્યતે-ઉચ્ચાવચમધ્યમસુખદુઃખભેદવત્પ્રાણભૃત્પ્રપઞ્ચં ચ સુખદુઃખકારણં સુધાવિષાદિ ચાનેકવિધં વિરચયતઃ પ્રાણભૃદ્ભેદોપાત્તપાપપુણ્યકર્માશયસહાયસ્યાત્રભવતઃ પરમેશ્વરસ્ય ન ચૈષમ્યનૈર્ઘણ્યે પ્રસજ્યેતે ।
નહિ સભ્યઃ સભાયાં નિયુક્તો યુક્તવાદિનં યુક્તવાદ્યસીતિ ચાયુક્તવાદિનમયુક્તવાદ્યસીતિ બ્રુવાણ, સભાપતિર્વા યુક્તવાદિનમનુગૃહ્ણન્નયુક્તવાદિનં ચ નિગૃહ્ણન્નનુક્તો દ્વિષ્ટો વા ભવત્યપિ તુ મધ્યસ્થ ઇતિ વીતરાગદ્વેષ ઇતિ ચાખ્યાયતે, તદ્વદીશ્વરઃ પુણ્યકર્માણમનુગૃહ્ણન્નપુણ્યકર્માણં ચ નિગૃહ્ણન્મધ્યસ્થ એવ નામધ્યસ્થઃ ।
એવં હ્યસાવમધ્યસ્થઃ સ્યાદ્યકલ્યાણકારિણમનુગૃહ્ણીયાત્કલ્યાણકારિણં ચ નિગૃહ્ણીયાત્ ।
નત્વેતદસ્તિ ।
તસ્માન્ન વૈષમ્યદોષઃ ।
અત એવ ન નૈર્ઘૃણ્યમપિ સંહરતઃ સમસ્તાન્ પ્રાણભૃતઃ ।
સ હિ પ્રાણભૃત્કર્માશયાનાં વૃત્તિનિરોધસમયઃ, તમિતલઙ્ઘયન્નયમયુક્તકારી સ્યાત્ ।
નચ કર્માપેક્ષાયામીશ્વરસ્ય ઐશ્વર્યવ્યાઘાતઃ ।
નહિ સેવાદિકર્મભેદાપેક્ષઃ ફલભેદપ્રદઃ પ્રભુરપ્રભુર્ભવતિ ।
ન ચ ઽએષ હ્યેવ સાધુ કર્મ કારયતિ યમેભ્યો લોકેભ્ય ઉન્નિનીષતે એષ એવાસાધુ કર્મ કારયતિ તં યમધો નિનિષતેઽઇતિ શ્રુતેરીશ્વર એષ દ્વેષપક્ષપાતાભ્યાં સાધ્વસાધુની કર્મણી કારયિત્વા સ્વર્ગં નરકં વા લોકં નયતિ, તસ્માદ્વૈષમ્યદોષપ્રસઙ્ગાન્નેશ્વરઃ કારણમિતિ વાચ્યમ્ ।
વિરોધાત્ ।
યસ્માત્ કર્મ કારયિત્વેશ્વરઃ પ્રાણિનઃ સુખદુઃખિનઃ સૃજતિ ઇતિ શ્રુતેરવગમ્યતે, તસ્માન્ન સૃજતીતિ વિરુદ્ધમભિધીયતે ।
નચ વૈષમ્યમાત્રમત્ર બ્રૂમો ન ત્વીશ્વરકારણત્વં વ્યાસેધામ ઇતિ વક્તવ્યમ્ ।
કિમતો યદ્યેવમ્ ।
તસ્માદીશ્વરસ્ય સવાસનક્લેશાપરામર્શમભિવદન્તીનાં ભૂયસીનાં શ્રુતીનામનુગ્રહાયોન્નિનીષતે ઽધો નિનીષત ઇત્યેતદપિ તજ્જાતીયપૂર્વકર્માભ્યાસવશાત્પ્રાણિન ઇત્યેવં નેયમ્ ।
યથાહુઃ-ઽજન્મજન્મ યદભ્યસ્તં દાનમમધ્યયનં તપઃ ।
તેનૈવાભ્યાસયોગેન તચ્ચૈવાભ્યસતે નરઃ ॥
ઽઇતિ ।
અભ્યુપેત્ય ચ સૃષ્ટેસ્તાત્ત્વિકત્વમિદમુક્તમ્ ।
અનિર્વાચ્યા તુ સૃષ્ટિરિતિ ન પ્રસ્મર્તવ્યમત્રાપિ ।
તથા ચ માયાકારસ્યેવાઙ્ગસાકલ્યવૈકલ્યભેદેન વિચિત્રાન્ પ્રાણિનો દર્શયતો ન વૈષમ્યદોષઃ, સહસા સંહરતો વા ન નૈર્ધૃણ્યમ્, એવમસ્યાપિ ભગવતો વિવિધવિચિત્રપ્રપઞ્ચમનિર્વાચ્યં વિશ્વં દર્શયતઃ સંહરતશ્ચ સ્વભાવાદ્વા લીલયા વા ન કશ્ચિદ્દોષઃ ॥34॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_2,1.12.35
ઇતિ સ્થિતે શઙ્કાપરિહારપરં સૂત્રમ્-
ન કર્માવિભાગાદ્ ઇતિ ચેન્ નાનાદિત્વાદ્

શઙ્કોત્તરે અતિરોહિતાર્થેન ભાષ્યગ્રન્થેન વ્યાખ્યાતે ॥35॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_2,1.12.36
અનાદિત્વાદિતિ સિદ્ધવદુક્તં, તત્સાધનાર્થં સૂત્રમ્-
ઉપપદ્યતે ચાપ્ય્ ઉપલભ્યતે ચ

અકૃતે કર્મણિ પુણ્યે પાપે વા તત્ફલં ભોક્તારમધ્યાગચ્છેત્, તથા ચ વિધિનિષેધશાસ્ત્રમનર્થકં ભવેત્ પ્રવૃત્તિનિવૃત્ત્યભાવાદિતિ ।
મોક્ષશાસ્ત્રસ્ય ચોક્તમાનર્થક્યમ્ ।
ન ચાવિદ્યા કેવલેતિ ।
લયાભિપ્રાયમ્ ।
વિક્ષેપલક્ષણાવિદ્યાસંસ્કારસ્તુ કાર્યત્વાત્સ્વોત્પત્તૌ પૂર્વં વિક્ષેપમપેક્ષતે, વિક્ષેપશ્ચ મિથ્યાપ્રત્યયો મોહાપરનામા પુણ્યાપુણ્યપ્રવૃત્તિહેતુભૂતરાગદ્વેષનિદાનં, સ ચ રાગાદિભિઃ સહિતઃ સ્વકાર્યૈર્ન શરીરં સુખદુઃખભોગાયતનમન્તરેણ સંભવતિ ।
નચ રાગાદ્વૈષાવન્તરેણ કર્મ ।
નચ ભોગસહિતં મોહમન્તરેણ રાગદ્વેષૌ ।
નચ પૂર્વશરીરમન્તરેણ મોહાદિરિતિ પૂર્વપૂર્વશરીરાપેક્ષો મોહાદિરેવં પૂર્વપૂર્વમોહાદ્યપેક્ષં પૂર્વપૂર્વશરીરમિત્યનાદિતૈવાત્ર ભગવતી ચિત્તમનાકુલયતિ ।
તદેતદાહ- રાગાદિક્લેશવાસનાક્ષિપ્તકર્માપેક્ષા ત્વવિદ્યા વૈષમ્યકરી સ્યાદિતિ ।
રાગાદ્વેષમોહા રાગાદયસ્ત એવ હિ પુરુષં સંસારદુઃખમનુભાવ્ય ક્લેશયન્તીતિ ક્લેશાસ્તેષાં વાસનાઃ કર્મપ્રવૃત્ત્યનુગુણાસ્તાભિરાક્ષિપ્તાનિ પ્રવર્ત્તિતાનિ કર્માણિ તદપેક્ષા લયલક્ષણા અવિદ્યા ।
સ્યાદેતત્ ।
ભવિષ્યતાપિ વ્યપદેશો દૃષ્ટો યથા ઽપુરોડાશકપાલેન તુષાનુપવપતિઽઇતિ ।
અત આહ- નચ ધારયિષ્યતીત્યત ઇતિ ।
તદેવમનાદિત્વે સિદ્ધે ઽસદેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીદેકમેવાદ્વિતીયમ્ઽઇતિ પ્રાક્ સૃષ્ટેરવિભાગાવધારણં સમુદાચરદ્રૂપરાગાદિનિષેધપરં ન પુનરેતાન્પ્રસુપ્તાનપ્યપાકરોતીતિ સર્વમવદાતમ્ ॥36॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_2,1.13.37
સર્વધર્મોપપત્તેશ્ ચ