બ્રહ્મસૂત્ર2 · અધ્યાય 1.4

પત્યાદિશબ્દેભ્યઃ ।
સર્વસ્ય વશી ।
વશઃ સામર્થ્યં સર્વસ્ય જગતઃ પ્રભવત્યયમ્, વ્યૂહાવસ્થાનસમર્થ ઇતિ ।
અત એવ સર્વસ્યેશાનઃ, સામર્થ્યેન હ્યયમુક્તેન સર્વસ્યેષ્ટે, તદિચ્છાનુવિધાનાજ્જગતઃ ।
અત એવ સર્વસ્યાધિપતિઃ સર્વસ્ય નિયન્તા ।
અન્તર્યામીતિ યાવત્ ।
કિઞ્ચ સ એવંભૂતો હૃદ્યન્તર્જ્યોતિઃ પુરુષો વિજ્ઞાનમયો ન સાધુના કર્મણા ભૂયાનુત્કૃષ્ટો ભવતીત્યેવમાદ્યાઃ શ્રુતયો ઽસંસારિણં પરમાત્માનમેવ પ્રતિપાદયન્તિ ।
તસ્માજ્જીવાત્માનં માનાન્તરસિદ્ધમનૂદ્ય તસ્ય બ્રહ્મભાવપ્રતિપાદનપરો ઽયો ઽયં વિજ્ઞાનમયઃઽઇત્યાદિવાક્યસંદર્ભ ઇતિ સિદ્ધમ્ ॥43॥
ઇતિ શ્રીમદ્વાચસ્પતિમિશ્રવિરચિતશારીરકભગવત્પાદભાષ્યવિભાગે ભામત્યાં પ્રથમસ્યાધ્યાયસ્ય તૃતીયઃ પાદઃ ॥3॥
॥ ઇતિ પ્રથમાધ્યાયસ્ય જ્ઞેયબ્રહ્મપ્રતિપાદકાસ્પષ્ટશ્રુતિસમન્વયાખ્યસ્તૃતીયઃ પાજઃ ॥
પ્રથમાધ્યાયે ચતુર્થઃ પાદઃ ।
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_1,4.1.1
આનુમાનિકમ્ અપ્ય્ એકેષામ્ ઇતિ ચેન્ ન શરીર-રૂપક-વિન્યસ્ત-ગૃહીતેર્ દર્શયતિ ચ

આનુમાનિકમપ્યેકેષામિતિચેન્ન શારીરરૂપકવિન્યસ્તગૃહીતેર્દર્શયતિ ચ ।
સ્યાદેતત્ ।
બ્રહ્મજિજ્ઞાસાં પ્રતિજ્ઞાય બ્રહ્મણો લક્ષણમુક્તમ્-ઽજન્માદ્યસ્ય યતઃઽઇતિ ।
તચ્ચેદં લક્ષણં ન પ્રધાનાદૌ ગતં, યેન વ્યભિચારાદલક્ષણં સ્યાત્, કિન્તુ બ્રહ્મણ્યેવેતિ ઽઈક્ષતેર્નાશબ્દમ્ઽઇતિ પ્રતિપાદિતમ્ ।
ગતિસામાન્યં ચ વેદાન્તવાક્યાનાં બ્રહ્મકારણવાદં પ્રતિ વિદ્યતે, ન પ્રધાનકારણવાદં પ્રતીતિ પ્રપઞ્ચિતમધસ્તતેન સૂત્રસંદર્ભેણ ।
તત્કિમવશિષ્યતે તદર્થમુત્તરઃ સંદર્ભ આરભ્યતે ।
નચ ઽમહતઃ પરમવ્યક્તમ્ઽઇત્યાદીનાં પ્રધાને સમન્વયે ઽપિ વ્યભિચારઃ ।
નહ્યેતે પ્રધાનકારણત્વં જગત આહુઃ, અપિતુ પ્રધાનસદ્ભાવમાત્રમ્ ।
નચ તત્સદ્ભાવમાત્રેણ ઽજન્માદ્યસ્ય યતઃઽઇતિ બ્રહ્મલક્ષણસ્ય કિઞ્ચિદ્ધીયતે ।
તસ્માદનર્થક ઉત્તરઃ સંદર્ભ ઇત્યત આહ- બ્રહ્મજિજ્ઞાસાં પ્રતિજ્ઞાયેતિ ।
ન પ્રધાનસદ્ભાવમાત્રં પ્રતિપાદયન્તિ ઽમહતઃ પરમવ્યક્તમ્ઽ ઽઅજામેકામ્ઽઇત્યાદયઃ, કિન્તુ જગત્કારણં પ્રધાનમિતિ ।
ઽમહતઃ પરમ્ઽઇત્યત્ર હિ પરશબ્દો ઽવિપ્રકૃષ્ટપૂર્વકાલત્વમાહ ।
તથા ચ કારણત્વમ્ ।
ઽઅજામેકામ્ઽઇત્યાદીનાં તુ કારણત્વાભિધાનમતિસ્ફુટમ્ ।
એવં ચ લક્ષણવ્યભિચારાદવ્યભિચારાય યુક્ત ઉત્તરસંદર્ભારમ્ભ ઇતિ ।
પૂર્વપક્ષયતિ- તત્ર ય એવેતિ ।
સાંખ્યપ્રવાદરૂઢિમાહ- તત્રાવ્યક્તમિતિ ।
સાંખ્યસ્મૃતિપ્રસિદ્ધેર્ન કેવલં રૂઢિઃ, અવયવપ્રસિદ્ધ્યાપ્યયમેવાર્થો ઽવગમ્યત ઇત્યાહ- ન વ્યક્તમિતિ ।
શાન્તઘોરમૂઢશબ્દાદિહીનત્વાચ્ચેતિ ।
શ્રુતિરુક્તા ।
સ્મૃતિશ્ચ સાંખીયા ।
ન્યાયશ્ચ-ઽભેદાનાં પરિમાણાત્સમન્વયાચ્છક્તિતઃ પ્રવૃત્તેશ્ચ ।
કારણકાર્યવિભાગાદવિભાગાદ્વૈશ્વરૂપ્યસ્ય ॥
કારણમસ્ત્યવ્યક્તમ્ઽઇતિ ।
નચ ઽમહતઃ પરમવ્યક્તમ્ઽઇતિ પ્રકરણપરિશેષાભ્યામવ્યક્તપદં શરીરગોચરમ્ ।
શરીરસ્ય શાન્તઘોરમૂઢરૂપશબ્દાદ્યાત્મકત્વેનાવ્યક્તત્વાનુપપત્તેઃ ।
તસ્માત્પ્રધાનમેવાવ્યક્તમુચ્યત ઇતિ પ્રાપ્તે, ઉચ્યતે- નૈતદેવમ્ ।
ન હ્યેતત્કાઠકં વાક્યમિતિ ।
લૌકિકી હિ પ્રસિદ્ધી રૂઢિર્વેદાર્થનિર્ણયે નિમિત્તં, તદુપાયત્વાત્ ।
યથાહુઃ-ઽય એવ લૌકિકાઃ શબ્દાસ્ત એવ વૈદિકાસ્ત એવ ચૈષામર્થાઃઽઇતિ ।
નતુ પરીક્ષકાણાં પારિભાષિકી, પૌરુષેયી હિ સા ન વેદાર્થનિર્ણયનિબન્ધનસિદ્ધૌ(યનિમિત્તં પો?) ષધાદિપ્રસિદ્ધિવત્ ।
તસ્માદ્રૂઢિતસ્તાવન્ન પ્રધાનં પ્રતીયતે ।
યોગસ્ત્વન્યત્રાપિ તુલ્યઃ ।
તદેવમવ્યક્તશ્રુતાવન્યથાસિદ્ધાયાં પ્રકરણપરિશેષાભ્યાં શરીરગોચરો ઽયમવ્યક્તશબ્દઃ ।
યથા ચાસ્ય તદ્ગોચરત્વમુપપદ્યતે તથાગ્રે દર્શયિષ્યતિ ।
તેષુ શરીરાદિષુ મધ્યે વિષયાંસ્તદ્ગેચરાન્ વિદ્ધિ ।
યથાશ્વો ઽધ્વાનમાલમ્બ્ય ચલત્યેવમિન્દ્રિયહયાઃ સ્વગોચરમાલમ્બ્યેતિ ।
આત્મા ભોક્તેત્યાહુર્મનીષિણઃ ।
કથમ્, ઇન્દ્રિયમનોયુક્તં યોગો યથા ભવતિ ।
ઇન્દ્રિયાર્થમનઃ સંનિકર્ષેણ હ્યાત્મા ગન્ધાદીનાં ભોક્તા ।
પ્રધાનસ્યાકાઙ્ક્ષાવતો વચનં પ્રકરણમિતિ ગન્તવ્યં વિષ્ણોઃ પરમં પદં પ્રધાનમિતિ તદાકાઙ્ક્ષામવતારયતિ- તૈશ્ચેન્દ્રિયાદિભિરસંયતૈરિતિ ।
અસંયમાભિધાનં વ્યતિરેકમુખેન સંયમવદાતીકરણમ્ ।
પરશબ્દઃ શ્રેષ્ઠવચનઃ ।
નન્વાન્તરત્વેન યદિ શ્રેષ્ઠત્વં તદેન્દ્રિયાણામેવ બાહ્યેભ્યો ગન્ધાહિભ્યઃ શ્રેષ્ઠત્વં સ્યાદિત્યત આહ- અર્થા યે શબ્દાદય ઇતિ ।
નાન્તરત્વેન શ્રેષ્ઠત્વમપિ તુ પ્રધાનતયા, તચ્ચ વિવક્ષાધીનં, ગ્રહેભ્યશ્ચેન્દ્રિયેભ્યો ઽતિગ્રહતયાર્થાનાં પ્રાધાન્યં શ્રુત્યા વિવક્ષિતમિતીન્દ્રિયેભ્યોર્ઽથાનાં પ્રાધાન્યાત્પરત્વં ભવતિ ।
ઘ્રાણજિહ્વાવાક્ચક્ષુઃ શ્રોત્રમનોહસ્તત્વચો હિ ઇન્દ્રિયાણિ શ્રુત્યાષ્ટૌ ગ્રહા ઉક્તાઃ ।
ગૃહ્ણન્તિ વશીકુર્વન્તિ ખલ્વેતાનિ પુરુષપશુમિતિ ।
ન ચૈતનિ સ્વરૂપવતો વશીકર્તુમીશતે, યાવદસ્મૈ પુરુષપશવે ગન્ધરસનામરૂપશબ્દકામકર્મસ્પર્શાન્નોપહરન્તિ ।
અત એવ ગન્ધાદયો ઽષ્ટાવતિગ્રહાઃ, તદુપહારેણ ગ્રહાણાં ગ્રહત્વોપપત્તેઃ ।
તદિદમુક્તમ્- ઇન્દ્રિયાણાં ગ્રહણં વિષયાણામતિગ્રહત્વમિતિ શ્રુતિપ્રસિદ્ધેરિતિ ।
ગ્રહત્વેનેન્દ્રિયૈઃ સામ્યે ઽપિ મનસઃ સ્વગતેન વિશેષેણાર્થેભ્યઃ પરત્વમાહ -વિષયેબ્યશ્ચ મનસઃ પરત્વમિતિ ।
કસ્માત્પુમાન્ રથિત્વેનોપક્ષિપ્તો ગૃહ્યત ઇત્યત આહ- આત્મશબ્દાદિતિ ।
તત્પ્રત્યભિજ્ઞાનાદિત્યર્થઃ ।
શ્રેષ્ઠત્વે હેતુમાહ- ભોક્તુશ્ચેતિ ।
તદનેન જીવાત્મા સ્વામિતયા મહાનુક્તઃ ।
અથવા શ્રુતિસ્મૃતિભ્યાં હૈરણ્યગર્ભી બુદ્ધિરાત્મશબ્દેનોચ્યત ઇત્યાહ -અથવેતિ ।
પૂરિતિ ।
ભોગ્યજાતસ્ય બુદ્ધિરધિકરણમિતિ બુદ્ધિઃ પૂઃ ।
તદેવં સર્વાસાં બુદ્ધીનાં પ્રથમજહિરણ્યગર્ભબુદ્ધ્યેકનીડતયા હિરણ્યગર્ભબુદ્ધેર્મહત્ત્વં ચાપનાદા(ચોપાદાના?)ત્મત્વં ચ ।
અત એવ બુદ્ધિમાત્રાત્પૃથક્કરણમુપપન્નમ્ ।
નન્વેતસ્મિન્પક્ષે હિરણ્યગર્ભબુદ્ધેરાત્મત્વાન્ન રથિન આત્મનો ભોક્તુરત્રોપાદાનમિતિ ન રથમાત્રં પરિશિષ્યતે ઽપિ તુ રથવાનપીત્યત આહ- એતસ્મિંસ્તુ પક્ષ ઇતિ ।
યથા હિ સમારોપિતં પ્રતિબિમ્બં બિમ્બાન્ન વસ્તુતો ભિદ્યતે તથા ન પરમાત્મનો વિજ્ઞાનાત્મા વસ્તુતો ભિદ્યત ઇતિ પરમાત્મૈવ રથવાનિહોપાત્તસ્તેન રથમાત્રં પરિશિષ્ટમિતિ ।
અથ રથાદિરૂપકકલ્પનાયાઃ શરીરાદિષુ કિં પ્રયોજનમિત્યત આહ -શરીરેન્દ્રિયમનોબુદ્ધિવિષયવદેનાસંયુક્તસ્ય હીતિ ।
વેદના સુખાદ્યનુભવઃ ।
પ્રત્યર્થમઞ્ચતીતિ પ્રત્યગાત્મેહ જીવો ઽભિમતસ્તસ્ય બ્રહ્માવગતિઃ ।
નચ જીવસ્ય બ્રહ્મત્વં માનાન્તરસિદ્ધં, યેનાત્ર નાગમો ઽપેક્ષ્યેત્યાહ- તથાચેતિ ।
વાગિતિ છાન્દસો દ્વિતીયાલોપઃ ।
શેષમતિરોહિતાર્થમ્ ॥1॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_1,4.1.2
સૂક્ષ્મં તુ તદર્હત્વાત્

પૂર્વપક્ષિણો ઽનુશયબીજનિરાકરણપરં સૂત્રમ્-સૂક્ષ્મં તુ તદર્હત્વાત્ ।
પ્રકૃતેર્વિકારણામનન્યત્વાત્પ્રકૃતેરવ્યક્તત્વં વિકાર ઉપચર્યતે ।
યથા ઽગોભિઃ શ્રીણીતઽઇતિ ગૌશબ્દસ્તાદ્વિકારે પયસિ ।
અવ્યક્તાત્કારણાત્ વિકારણામનન્યત્વેનાવ્યક્તશબ્દાર્હત્વે પ્રમાણમાહ- તથાચ શ્રુતિરિતિ ।
અવ્યાકૃતમવ્યક્તમિત્યનર્થાન્તરમ્ ।
નન્વેવં સતિ પ્રધાનમેવાભ્યુપેતં ભવતિ, સુખદુઃખમોહાત્મકં હિ જગદેવંભૂતાદેવ કારણાદ્ભવિતુમર્હતિ, કારણાત્મકત્વાત્કાર્યસ્ય ।
યચ્ચ તસ્ય સુખાત્મકત્વં તત્સત્ત્વમ્ ।
યચ્ચ તસ્ય દુઃખાત્મકત્વં તદ્રજઃ ।
યચ્ચ તસ્ય મોહાત્મકત્વં તત્તમઃ ।
તથા ચાવ્યક્તં પધાનમેવાભ્યુપેતમિતિ ॥2॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_1,4.1.3
શઙ્કાનિરાકરણાર્થં સૂત્રમ્-
તદધીનત્વાદ્ અર્થવત્

તદધીનત્વાદર્થવત્ ।
પ્રધાનં હિ સાંખ્યાનાં સેશ્વરાણામનીશ્વરાણાં વેશ્વરાત્ ક્ષેત્રજ્ઞેભ્યો વા વસ્તુતો ભિન્નં શક્યં નિર્વક્તુમ્ ।
બ્રહ્મણસ્ત્વિયમવિદ્યા શક્તિર્માયાદિશબ્દવાચ્યા ન શક્યા તત્ત્વેનાન્યત્વેન વા નિર્વક્તુમ્ ।
ઇદમેવાસ્યા અવ્યક્તત્વં યદનિર્વાચ્યત્વં નામ ।
સો ઽયમવ્યાકૃતવાદસ્ય પ્રધાનવાદાદ્ભેદઃ ।
અવિદ્યાશક્તેશ્ચેશ્વરાધીનત્વં, તદાશ્રયત્વાત્ ।
નચ દ્રવ્યમાત્રમશક્તં કાર્યાયાલમિતિ શક્તેરર્થવત્ત્વમ્ ।
તદિદમુક્તમ્- અર્થવદિતિ ।
સ્યાદેતત્ ।
યદિ બ્રહ્મણો ઽવિદ્યાશક્ત્યા સંસારઃ પ્રતીયતે હન્ત મુક્તાનામપિ પુનરુત્પાદપ્રસઙ્ગઃ, તસ્યાઃ પ્રધાનવત્તાદવસ્થ્યાત્ ।
તદ્વિનાશે વા સમસ્તસંસારોચ્છેદઃ તન્મૂલવિદ્યાશક્તેઃ સમુચ્છેદાદિત્યત આહ- મુક્તાનાં ચ પુનઃ ।
બન્ધસ્ય અનુત્પત્તિઃ ।
કુતઃ ।
વિદ્યયા તસ્યા બીજશક્તેર્દાહાત્ ।
અયમભિસંધિઃ-ન વયં પ્રધાનવદવિદ્યાં સર્વજીવેષ્વેકામાચક્ષ્મહે, યૈનેવમુપાલભેમહિ, કિન્ત્વિયં પ્રતિજીવં ભિદ્યતે ।
તેન યસ્યૈવ જીવસ્ય વિદ્યોત્પન્ના તસ્યૈવાવિદ્યાપનીયતે ન જીવાન્તરસ્ય, ભિન્નાધિકરણયોર્વિદ્યાવિદ્યયોરવિરોધાત્, તત્કુતઃ સમસ્તસંસારોચ્છેદપ્રસઙ્ગઃ ।
પ્રધાનવાદિનાં ત્વેષ દોષઃ ।
પ્રધાનસ્યૈકત્વેન તદુચ્છેદે સર્વોચ્છેદો ઽનુચ્છેદે વા ન કસ્યચિદિત્યનિર્મોક્ષપ્રસઙ્ગઃ ।
પ્રધાનાભેદે ઽપિ ચૈતદવિવેકખ્યાતિલક્ષણાવિદ્યાસદસત્ત્વનિબન્ધનૌ બન્ધમોક્ષૌ, તર્હિ કૃતં પ્રધાનેન, અવિદ્યાસદસદ્ભાવાભ્યામેવ તદુપપત્તેઃ ।
ન ચાવિદ્યોપાધિભેદાધીનો જીવભેદો જીવભેદાધીનશ્ચાવિદ્યોપાધિભેદ ઇતિ પરસ્પરાશ્રયાદુભયાસિદ્ધિરિતિ સાંપ્રતમ્ ।
અનાદિત્વાદ્બીજાઙ્કુરવદુભયસિદ્ધેઃ ।
અવિદ્યાત્વમાત્રેણ ચૈકત્વોપચારો ઽવ્યક્તમિતિ ચાવ્યાકૃતમિતિ ચેતિ ।
નન્વેવમવિદ્યૈવ જગદ્બીજમિતિ કૃતમીશ્વરેણેત્યત આહ- પરમેશ્વરાશ્રયેતિ ।
નહ્યચેતનં ચેતનાનધિષ્ઠિતં કાર્યાય પર્યાપ્તમિતિ સ્વકાર્યં કર્તું પરમેશ્વરં નિમિત્તતયોપાદાનતયા વાશ્રયે, પ્રપઞ્ચવિભ્રમસ્ય હીશ્વરાધિષ્ઠાનત્વમહિવિભ્રમસ્યેવ રજ્જ્વધિષ્ઠાનત્વમ્, તેન યથાહિવિભ્રમો રજ્જૂપાદાન એવં પ્રપઞ્ચવિભ્રમ ઈશ્વરોપાદાનઃ, તસ્માજ્જીવાધિકરણાપ્યવિદ્યા નિમિત્તતયા વિષયતયા ચેશ્વરમાશ્રયત ઇતીશ્વરાશ્રયેત્યુચ્યતે, ન ત્વાધારતયા, વિદ્યાસ્વભાવે બ્રહ્મણિ તદનુપપત્તેરિતિ ।
અત એવાહ- યસ્યાં સ્વરૂપપ્રતિબોધરહિતાઃ શેરતે સંસારિણો જીવા ઇતિ ।
યસ્યામવિદ્યાયાં સત્યાં શરતે જીવાઃ ।
જીવાનાં સ્વરૂપં વાસ્તવં બ્રહ્મ, તદ્બોધરહિતાઃ શેરત ઇતિ લય ઉક્તઃ ।
સંસારિણ ઇતિ વિક્ષેપ ઉક્તઃ ।
અવ્યક્તાધીનત્વાજ્જીવભાવસ્યેતિ ।
યદ્યપિ જીવાવ્યક્તયોરનાદિત્વેનાનિયતં પૌર્વાપર્યં તથાપ્યવ્યક્તસ્ય પૂર્વત્વં વિવક્ષિત્વૈતદુક્તમ્ ।
સત્યપિ શરીરવદિન્દ્રિયાદીનામિતિ ।
ગોબલીવર્દપદવેતદ્દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
આચાર્યદેશીયમતમાહ -અન્યે ત્વિતિ ।
એતદ્દૂષયતિ- તૈસ્ત્વિતિ ।
પ્રકરણપારિશેષ્યયોરુભયત્ર તુલ્યત્વાન્નૈકગ્રહણનિયમહેતુરસ્તિ ।
શઙ્કતે -આમ્નાતસ્યાર્થમિતિ ।
અવ્યક્તપદમેવ સ્થૂલશરીરવ્યાવૃત્તિહેતુર્વ્યક્તત્વાત્તસ્યેતિ શઙ્કાર્થઃ ।
નિરાકરોતિ- ન ।
એકવાક્યતાધીનત્વાદિતિ ।
પ્રકૃતહાન્યપ્રકૃતપ્રક્રિયાપ્રસઙ્ગેનૈકવાક્યત્વે સંભવતિ ન વાક્યભેદો યુજ્યતે ।
ન ચાકાઙ્ક્ષાં વિનૈકવાક્યત્વમ્, ઉભયં ચ પ્રકૃતમિત્યુભયં ગ્રાહ્યત્વેનેહાકાઙ્ક્ષિતમિત્યેકાભિધાયકમપિ પદં શરીરદ્વપરમ્ ।
નચ મુખ્યયા વૃત્ત્યાતત્પરમિત્યૌપચારિકં ન ભવતિ ।
યથોપહન્તૃમાત્રનિરાકાઙ્ક્ષાયાં કાકપદં પ્રયુજ્યમાનં શ્વાદિસર્વહન્તૃપરં વિજ્ઞાયતે ।
યથાહુઃ ઽકાકેભ્યો રક્ષ્યતામન્નમિતિ બાલે ઽપિ નોદિતઃ ।
ઉપઘાતપ્રધાનત્વાન્ન શ્વાદિભ્યો ન રક્ષતિ ॥
ઽઇતિ ।
નનુ ન શરીરદ્વયસ્યાત્રાકાઙ્ક્ષા ।
કિન્તુ દુઃશોધત્વાત્સૂક્ષ્મસ્યૈવ શરીરસ્ય, નતુ ષાટ્કૌશિકસ્ય સ્થૂલસ્ય ।
એતદ્ધિ દૃષ્ટબીભત્સતયા સુકરં વૈરાગ્યવિષયત્વેન શોધયિતુમિત્યત આહ- ન ચૈવં મન્તવ્યમિતિ ।
વિષ્ણોઃ પરમં પદમવગમયિતું પરં પરમત્ર પ્રતિપાદ્યત્વેન પ્રસ્તુતં ન તુ વૈરાગ્યાય શોધનમિત્યર્થઃ ।
અલં વા વિવાદેન, ભવતુ સૂક્ષ્મમેવ શરીરં પરિશોધ્યં, તથાપિ ન સાંખ્યાભિમતમત્ર પ્રધાનં પરમિત્યભ્યુપેત્યાહ- સર્વથાપિ ત્વિતિ ॥3॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_1,4.1.4
જ્ઞેયત્વાવચનાચ્ ચ

જ્ઞેયત્વાવચનાચ્ચ ।
ઇતો ઽપિ નાયમવ્યક્તશબ્દઃ સાંખ્યાભિમતપ્રધાનપરઃ ।
સાંખ્યૈઃ ખલુ પ્રધાનાદ્વિવેકેન પુરુષં નિઃશ્રેયસાય જ્ઞાતું વા વિભૂત્યૈ વા પ્રધાનં જ્ઞેયત્વેનોપક્ષિપ્યતે ।
ન ચેહ જાનીયાદિતિ ચોપાસીતેતિ વા વિધિવિભક્તિશ્રુતિરસ્તિ, અપિ ત્વવ્યક્તપદમાત્રમ્ ।
ન ચૈતાવતા સાંખ્યસ્મૃતિપ્રત્યભિજ્ઞાનં ભવતીતિ ભાવઃ ॥4॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_1,4.1.5
જ્ઞેયત્વાવચનસ્યાસિદ્ધિમાશઙ્ક્ય તત્સિદ્ધિપ્રદર્શનાર્થં સૂત્રમ્-
વદતીતિ ચેન્ ન પ્રાજ્ઞો હિ પ્રકરણાત્

વદતીતિ ચેન્ન પ્રાજ્ઞો હિ પ્રકરણાત્ ।
નિગદવ્યાખ્યાતમસ્ય ભાષ્યમ્ ॥5॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_1,4.1.6
ત્રયાણામ્ એવ ચૈવમ્ ઉપન્યાસઃ પ્રશ્નશ્ ચ

ત્રયાણામેવ ચૈવમુપન્યાસઃ પ્રશ્નશ્ચ ।
વરપ્રદાનોપક્રમા હિ મૃત્યુનચિકેતઃ સંવાદવાક્યપ્રવૃત્તિરાસમાપ્તેઃ કઠવલ્લીનાં લક્ષ્યતે ।
મૃત્યુઃ કિલ ન ચિકેતસે કુપિતેન પિત્રા પ્રહિતાય તુષ્ટસ્ત્રીન્વરાન્ પ્રદદૌ ।
નચિકેતાસ્તુ પથમેન વરેણ પિતુઃ સૌમનસ્યં વવ્રે, દ્વિતીયેનાગ્નિવિદ્યામ્, તૃતીયેનાત્મવિદ્યામ્ ।
ઽવરણામેષ વરસ્તૃતીયઃઽઇતિ વચનાત્ ।
નનુ તત્ર વરપ્રદાને પ્રધાનગોચરે સ્તઃ પ્રશ્નપ્રતિવચને ।
તસ્માત્કઠવલ્લીષ્વગ્નિજીવપરમાત્મપરૈવ વાક્યપ્રવૃત્તિર્ન ત્વનુપક્રાન્તપ્રધાનપરા ભવિતુમર્હતીત્યાહ- ઇતશ્ચ ન પ્રધાનસ્યાવ્યક્તશબ્દવાચ્યત્વમિતિ ।
ઽહન્તઃ ત ઇદં પ્રવક્ષ્યામિ ગુહ્યં બ્રહ્મ સનાતનમ્ઽઇત્યનેન વ્યવહિતં જીવવિષયં ઽયથા તુ મરણં પ્રાપ્યાત્મા ભવતિ ગૌતમઽઇત્યાદિપ્રતિવચનમિતિ યોજના ।
અત્રાહ ચોદકઃ-કિં જીવપરમાત્મનોરેક એવ પ્રશ્નઃ, કિં વાન્યો જીવસ્ય ઽયેયં પ્રેતેઽમનુષ્ય ઇતિ પ્રશ્નઃ, અન્યશ્ચ પરમાત્મનઃ ઽઅન્યત્ર ધર્માત્ઽઇત્યાદિઃ ।
એકત્વે સૂત્રવિરોધસ્ત્રયાણમિતિ ।
ભેદે તુ સૌમનસ્યાવાપ્ત્યધ્યાત્મજ્ઞાનવિષયવરત્રયપ્રદાનાનન્તભાવો ઽન્યત્ર ધર્માદિત્યાદેઃ પ્રશ્નસ્ય ।
તુરીયવરાન્તરકલ્પનાયાં વા તૃતીય ઇતિ શ્રુતિબાધપ્રસઙ્ગઃ ।
વરપ્રદાનાનન્તર્ભાવે પ્રશ્નસ્ય તદ્વત્ પ્રધાનાખ્યાનમપ્યનન્તર્ભૂતં વરપ્રદાને ઽસ્તુ ઽમહતઃ પરમવ્યક્તઽમિત્યાક્ષેપઃ ।
પરિહરતિ- અત્રોચ્યતે, નૈવં વયમિહેતિ ।
વસ્તુતો જીવપરમાત્મનોરભેદાત્પ્રષ્ટવ્યાભેદેનૈક એવ પ્રશ્નઃ ।
અત એવ પ્રતિવચનમપ્યેકમ્ ।
સૂત્રં ત્વવાસ્તવભેદાભિપ્રાયમ્ ।
વાસ્તવશ્ચ જીવપરમાત્મનોરભેદસ્તત્ર તત્ર શ્રુત્યુપન્યાસેન ભગવતા ભાષ્યકારેણ દર્શિતઃ ।
તથા જીવવિષયસ્યાસ્તિત્વનાસ્તિત્વપ્રશ્નસ્યેત્યાદિ ।
ઽયેયં પ્રેતેઽઇતિ હિ નચિકેતસઃ પ્રશ્નમુપશ્રુત્ય તત્તત્કામવિષયમલોભં ચાસ્ય પ્રતીત્ય મૃત્યુઃ ઽવિદ્યાભીપ્સિનં નચિકેતસં મન્યેઽઇત્યાદિના નચિકેતસં પ્રશસ્ય પ્રશ્નમપિ તદીયં પ્રશંસન્નસ્મિન્પ્રશ્ને બ્રહ્મૈવોત્તરમુવાચ- તં દુર્દર્શમિતિ ।
યદિ પુનર્જીવાત્પ્રાજ્ઞો ભિદ્યેત, જીવગોચરઃ પ્રશ્નઃ, પ્રાજ્ઞગોચરં ચોત્તરમિતિ કિં કેન સંગચ્છેત ।
અપિચ યદ્વિષયં પ્રશ્નમુપશ્રુત્ય મૃત્યુનૈષ પ્રશંસિતો નચિકેતાઃ યદિ તમેવ ભૂયઃ પૃચ્છેત્તદુત્તરે ચાવદધ્યાત્ તતઃ પ્રશંસા દૃષ્ટાર્થા સ્યાત્, પ્રશ્નાન્તરે ત્વસાવસ્થાને પ્રસારિતા સત્યદૃષ્ટાર્થા સ્યાદિત્યાહ- યત્પ્રશ્નેતિ ।
યસ્મિન્ પ્રશ્નો યત્પ્રશ્નઃ ।
શેષમતિરોહિતાર્થમ્ ॥6॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_1,4.1.7
મહદ્વચ્ ચ

મહદ્વચ્ચ ।
અનેન સાંખ્યપ્રસિદ્ધેર્વૈદિકપ્રસિદ્ધ્યા વિરોધાન્ન સાંખ્યપ્રસિદ્ધિર્વેદ આદર્તવ્યેત્યુક્તમ્ ।
સાંખ્યાનાં મહત્તત્ત્વં સત્તામાત્રં, પુરુષાર્થક્રિયાક્ષમં સત્તસ્ય ભાવઃ સત્તા તન્માત્રં મહત્તત્ત્વમિતિ ।
યા યા પુરુષાર્થક્રિયા શબ્દાદ્યુપભોગલક્ષણા ચ સત્ત્વપુરુષાન્યતાખ્યાતિલક્ષણા ચ સા સર્વા મહતિ બુદ્ધૌ સમાપ્યત ઇતિ મહત્તત્ત્વં સત્તામાત્રમુચ્યત ઇતિ ॥7॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_1,4.2.8
ચમસવદવિશેષાત્

ચમસવદવિશેષાત્ ।
અજાશબ્દો યદ્યપિ છાગાયાં રૂઢસ્તથાપ્યધ્યાત્મવિદ્યાધિકારાન્ન તત્ર કર્તિતુમર્હતિ ।
તસ્માદ્રૂઢેરસંભવાદ્યોગેન વર્તયિતવ્યઃ ।
તત્ર કિં સ્વતન્ત્રં પ્રધાનમનેન મન્ત્રવર્ણેનાનૂદ્યતામુત પારમેશ્વરી માયાશક્તિસ્તેજો ઽબન્નવ્યાક્રિયાકારણમુચ્યતામ્ કિં તાવત્પ્રાપ્તં, પ્રધાનમેવેતિ ।
તથાહિ-યાદૃશં પ્રધાનં સાંખ્યૈઃ સ્મર્યતે તાદૃશમેવાસ્મિન્નન્યૂનાનતિરિક્તં પ્રતીયતે ।
સા હિ પ્રધાનલક્ષણા પ્રકૃતિર્ન જાયત ઇત્યજા ચ એકા ચ લોહિતશુક્લકૃષ્ણા ચ ।
યદ્યપિ લોહિતત્વાદયો વર્ણા ન રજઃપ્રભૃતિષુ સન્તિ, તથાપિ લોહિતં કુસુમ્ભાદિ રઞ્જયતિ, રજો ઽપિ રઞ્જયતીતિ લોહિતમ્ ।
એવં પ્રસન્નં પાથઃ શુક્લં, સત્ત્વમપિ પ્રસન્નમિતિ શુક્લમ્ ।
એવમાવરકં મેઘાદિ કૃષ્ણં,
તમો ઽપ્યાવરકમિતિ કૃષ્ણમ્ ।
પરેણાપિ નાવ્યાકૃતસ્ય સ્વરૂપેણ લોહિતત્વાદિયોગ આસ્થેયઃ, કિન્તુ તત્કાર્યસ્ય તેજો ઽબન્નસ્ય રોહિત્વાદિકારણ ઉપચરણીયમ્ ।
કાર્યસારૂપ્યેણ વા કારણે કલ્પનીયં, તદસ્માકમપિ તુલ્યમ્ ।
ઽઅજો હ્યેકો જુષમાણો ઽનુશેતે જહાત્યેનાં ભુક્તભોગામજો ઽન્યઃઽઇતિ ત્વાત્મભેદશ્રવણાત્ સાંખ્યસ્મૃતેરેવાત્ર મન્ત્રવર્ણે પ્રત્યભિજ્ઞાનં ન ત્વવ્યાકૃતપ્રક્રિયાયાઃ ।
તસ્યામૈકાત્મ્યાભ્યુપગમેનાત્મભેદાભાવાત્ ।
તસ્માત્સ્વતન્ત્રં પ્રધાનં નાશબ્દમિતિ પ્રાપ્તમ્ ।
તેષાં સામ્યાવસ્થાવયવધર્મૈરિતિ ।
અવયવાઃ પ્રધાનસ્યૈકસ્ય સત્ત્વરજસ્તમાંસિ તેષાં ધર્મા લોહિતત્વાદયસ્તૈરિતિ ।
પ્રજાસ્ત્રૈગુણ્યાન્વિતા ઇતિ ।
સુખદુઃખમોહાત્મિકાઃ ।
તથાહિ-મૈત્રદારેષુ નર્મદાયાં મૈત્રસ્ય સુખં, તત્ કસ્ય હેતોઃ, તં પ્રતિ સત્ત્વસ્ય સમુદ્ભવાત્ ।
તથાચ તત્સપત્નીનાં દુઃખં, તત્ કસ્ય હેતોઃ, તાઃ પ્રતિ રજઃસમુદ્ભવાત્, તથા ચૈત્રસ્ય તામવિન્દતો મોહો વિષાદઃ, સ કસ્ય હેતોઃ, તં પ્રતિ તમઃસમુદ્ભવાત્ ।
નર્મદયા ચ સર્વે ભાવા વ્યાખ્યાતાઃ ।
તદિદં ત્રૈગુણ્યાન્વિતત્વં પ્રજાનામ્ ।
અનુશેત ઇતિ વ્યાચષ્ટે- તામેવાવિદ્યયેતિ ।
વિષયા હિ શબ્દાદયઃ પ્રકૃતિવિકારસ્ત્રૈગુણ્યેન સુખદુઃખમોહાત્માન ઇન્દ્રિયમનો ઽહઙ્કારપ્રણાલિકયા બુદ્ધિસત્ત્વમુપસંક્રામન્તિ ।
તેન તદ્બુદ્ધિસત્ત્વં પ્રધાનવિકારઃ સુખદુઃખમોહાત્મકં શબ્દાદિરૂપેણ પરિણમતે ।
ચિતિશક્તિસ્ત્વપરિણામિન્યપ્રતિસંક્રમાપિ બુદ્ધિસત્ત્વાદાત્મનો વિવેકમબુધ્યમાના બુદ્ધિવૃત્ત્યૈવ વિપર્યાસેનાવિદ્યયા બુદ્ધિસ્થાન્સુખાદીનાત્મન્યભિમન્યમાના સુખાદિમતીવ ભવતિ ।
તદિદમુક્તમ્- સુખી દુઃખી મૂઢો ઽહમિત્યવિવેકતયા સંસરતિ ।
એકઃ ।
સત્ત્વપુરુષાન્યતાખ્યાતિસમુન્મૂલિતનિખિલવાસનાવિદ્યાનુબન્ધસ્ત્વન્યો જહાત્યેનાં પ્રકૃતિમ્ ।
તદિદમુક્તમ્- અન્યઃ પુનરિતિ ।
ભુક્તભોગામિતિ વ્યાચષ્ટે- કૃતભોગાપવર્ગામ્ ।
શબ્દાદ્યુપલબ્ધિર્ભોગઃ ।
ગુણપુરુષાન્યતાખ્યાતિરપવર્ગઃ ।
અપવૃજ્યતે હિ તયા પુરુષ ઇતિ ।
એવં પ્રાપ્તે ઽભિધીયતે-ન તાવત્ ઽઅજો હ્યેકો જુષમાણો ઽનુશેતે જહાત્યેનાં ભુક્તભોગામજો ઽન્યઃઽઇત્યેતદાત્મભેદપ્રતિપાદનપરમપિ તુ સિદ્ધમાત્મભેદમનૂદ્ય બન્ધમોક્ષૌ પ્રતિપાદયતીતિ ।
સ ચાનૂદિતો ભેદઃ ઽએકો દેવઃ સર્વભૂતેષુ ગૂઢઃ સર્વવ્યાપી સર્વભૂતાન્તરાત્માઽઇત્યાદિશ્રુતિભિરાત્મૈકત્વપ્રતિપાદનપરાભિર્વિરોધાત્કલ્પનિકો ઽવતિષ્ઠતે ।
તથાચ ન સાંખ્યપ્રક્રિયાપ્રત્યભિજ્ઞાનમિત્યજાવાક્યં ચમસવાક્યવત્પરિપ્લવમાનં ન સ્વતન્ત્રપ્રધાનનિશ્ચયાય પર્યાપ્તમ્ ।
તદિદમુક્તં સૂત્રકૃતા-ઽચમસવદવિશેષાત્ઽ ઇતિ ॥8॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_1,4.2.9
ઉત્તરસૂત્રમવતારયિતું શઙ્કતે- તત્ર ત્વિદં તચ્છિર ઇતિ ।
સૂત્રમવતારયતિ-અત્ર બ્રૂમઃ ।
જ્યોતિરુપક્રમા તુ તથા હ્ય્ અધીયત એકે

જ્યોતિરુપક્રમા તુ તથા હ્યધીયત એકે ।
સર્વશાખાપ્રત્યયમેકં બ્રહ્મેતિ સ્થિતૌ શાખાન્તરોક્તરોહિતાદિગુણયોગિની તેજો ઽબન્નલક્ષણા જરાયુજાણ્ડજસ્વેદજદ્ભિજ્જચતુર્વિધભૂતગ્રામપ્રકૃતિભૂતેયમજા પ્રતિપત્તવ્યા, ઽરોહિતશુક્લકૃષ્ણામ્ઽઇતિ રોહિતાદિરુપતયા તસ્યા એવ પ્રત્યભિજ્ઞાનાત્ ।
ન તુ સાંખ્યપરિકલ્પિતા પ્રકૃતિઃ ।
તસ્યા અપ્રામાણિકતયા શ્રુતહાન્યશ્રુતકલ્પનાપ્રસઙ્ગાત્, રઞ્જનાદિના ચ રોહિતાદ્યુપચારસ્ય સતિ મુખ્યાર્થસંભવે ઽયોગાત્ ।
તદિદમુક્તમ્- રોહિતાદીનાં શબ્દાનામિતિ ।
અજાપદસ્ય ચ સમુદાયપ્રસિદ્ધિપરિત્યાગેન ન જાયત ઇત્યવયવપ્રસિદ્ધ્યાશ્રયણે દોષપ્રસઙ્ગાત્ ।
અત્ર તુ રૂપકકલ્પનાયાં સમુદાયપ્રસિદ્ધેરેવાનપેક્ષાયાઃ સ્વીકારાત્ ।
અપિ ચાયમપિ શ્રુતિકલાપો ઽસ્મદ્દર્શનાનુગુણો ન સાંખ્યસ્મૃત્યનુગુણ ઇત્યાહ -તથેહાપીતિ ।
કિં કારણં બ્રહ્મેત્યુપક્રમ્યેતિ ।
બ્રહ્મસ્વરૂપં તાવજ્જગત્કારણં ન ભવતિ, વિશુદ્ધત્વાત્તસ્ય ।
યથાહુઃ-ઽપુરુષસ્ય તુ શુદ્ધસ્ય નાશુદ્ધા વિકૃતિર્ભવેત્ઽઇત્યાશયવતીવ શ્રુતિઃ પૃચ્છતિ ।
કિઙ્કારણમ્ ।
યસ્ય બ્રહ્મણો જગદુત્પત્તિસ્તત્ કિઙ્કારણં બ્રહ્મેત્યર્થઃ ।
તે બ્રહ્મવિદો ધ્યાનયોગેનાત્માનં ગતાઃ પ્રાપ્તા અપશ્યન્નિતિ યોજના ।
યો યોનિં યોનિમિતિ ।
અવિદ્યા શક્તિર્યોનિઃ, સા ચ પ્રતિજીવં નાનેત્યુક્તમતો વીપ્સોપપન્ના ।
શેષમતિરોહિતાર્થમ્ ॥9॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_1,4.2.10
સૂત્રાન્તરમવતારયિતું શઙ્કતે- કથં પુનરિતિ ।
અજાકૃતિર્જાતિસ્તેજો ઽબન્નેષુ નાસ્તિ ।
નચ તેજો ઽબન્નાનાં જન્મશ્રવણાદજન્મનિમિત્તો ઽપ્યજાશબ્દઃ સંભવતીત્યાહ- નચ તેજો ઽબન્નાનામિતિ ।
સૂત્રમવતારયતિ- અત ઉત્તરં પઠતિ ।
કલ્પનોપદેશાચ્ ચ મધ્વાદિવદવિરોધઃ

કલ્પનોપદેશાચ્ચ મધ્વાદિવદવિરોધઃ ।
નનુ કિં છાગા લોહિતશુક્લકૃષ્ણૈવાન્યાદૃશીનામપિ છાગાનામુપલમ્ભાદિત્યત આહ- યદૃચ્છયેતિ ।
બહુબર્કરા બહુશાવા ।
શેષં નિગદવ્યાખ્યાતમ્ ॥1॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_1,4.3.11
ન સંખ્યોપસંગ્રહાદ્ અપિ નાનાભાવાદ્ અતિરેકાચ્ ચ

ન સંખ્યોપસંગ્રહાદપિ નાનાભાવાદતિરેકાચ્ચ ।
અવાન્તરસંગતિમાહ- એવં પરિહૃતે ઽપીતિ ।
પઞ્ચજના ઇતિ હિ સમાસાર્થઃ પઞ્ચસંખ્યયા સંબધ્યતે ।
નચ ઽદિક્સંખ્યે સંજ્ઞાયામ્ઽઇતિ સમાસવિધાનાન્મનુજેષુ નિરૂઢો ઽયં પઞ્ચજનશબ્દ ઇતિ વાચ્યમ્ ।
તથાહિ સતિ પઞ્ચમનુજા ઇતિ સ્યાત્ ।
એવં ચાત્મનિ પઞ્ચમનુજાનામાકાશસ્ય ચ પ્રતિષ્ઠાનમિતિ નિસ્તાત્પર્યં, સર્વસ્યૈવ પ્રતિષ્ઠાનાત્ ।
તસ્માદ્રૂઢેરસંભવાત્તત્ત્યાગોનાત્ર યોગ આસ્થેયઃ ।
જનશબ્દશ્ચ કથઞ્ચિત્તત્ત્વેષુ વ્યાખ્યેયઃ ।
તત્રાપિ કિં પઞ્ચ પ્રાણાદયો વાક્યશેષગતા વિવક્ષ્યન્તે ઉત તદતિરિક્તા અન્ય એવ વા કેચિત્ ।
તત્ર પૌર્વાપર્યપર્યાલોચનયા કણ્વમાધ્યન્દિનવાક્યયોર્વિરોધાત્ ।
એકત્ર હિ જ્યોતિષા પઞ્ચત્વમન્નેનેતરત્ર ।
નચ ષોડશિગ્રહણવદ્વિકલ્પસંભવઃ ।
અનુષ્ઠાનં હિ વિકલ્પ્યતે ન વસ્તુ ।
વસ્તુતત્ત્વકથા ચેયં નાનુષ્ઠાનકથા, વિધ્યભાવાત્ ।
તસ્માત્કાનિચિદેવ તત્ત્વાનીહ પઞ્ચ પ્રત્યેકં પઞ્ચસંખ્યાયોગીનિ પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વાનિ ભવન્તિ ।
સાંખ્યૈશ્ચ પ્રકૃત્યાદીનિ ।
પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વાનિ સ્મર્યન્ત ઇતિ તાન્યેવાનેન મન્ત્રેણોચ્યન્ત ઇતિ નાશબ્દં પ્રધાનાદિ ।
ન ચાધારત્વેનાત્મનો વ્યવસ્થાનાત્સ્વાત્મનિ ચાધારાધેયભાવસ્ય વિરોધાત્ આકાશસ્ય ચ વ્યતિરેચનાત્, ત્રયોવિંશતિર્જના ઇતિ સ્યાન્ન પઞ્ચ પઞ્ચજના ઇતિ વાચ્યમ્ ।
સત્યપ્યાકાશાત્મનોર્વ્યતિરેચને મૂલપ્રકૃતિભાગૈઃ સત્ત્વરજસ્તમોભિઃ પઞ્ચવિંશતિસંખ્યોપપત્તેઃ ।
તથાચ સત્યાત્માકાશાભ્યાં સપ્તવિંશતિસંખ્યાયાં પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વાનીતિ સ્વસિદ્ધાન્તવ્યાકોપ ઇતિ ચેત્, ન મૂલપ્રકૃતિત્વમાત્રેણૈકીકૃત્ય સત્ત્વરજસ્તમાંસિ પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વોપપત્તેઃ ।
હિરુગ્ભાવેન તુ તેષાં સપ્તવિંશતિત્વાવિરોધઃ ।
તસ્માન્નાશાબ્દી સાંખ્યસ્મૃતિરિતિ પ્રાપ્તમ્ ।
મૂલપ્રકૃતિઃ પ્રધાનમ્ ।
નાસાવન્યસ્ય વિકૃતિરપિ તુ પ્રકૃતિરેવ તદિદમુક્તમ્- મૂલેતિ ।
મહદહઙ્કારપઞ્ચતન્માત્રાણિ પ્રકૃતયશ્ચ વિકૃતયશ્ચ ।
તથાહિ-મહત્તત્ત્વમહઙ્કારસ્ય તત્ત્વાન્તરસ્ય પ્રકૃતિર્મૂલપ્રકૃતેસ્તુ વિકૃતિઃ ।
એવમહઙ્કારતત્ત્વં મહતો વિકૃતિઃ, પ્રકૃતિશ્ચ તદેવ તામસં સત્ પઞ્ચતન્માત્રાણામ્ ।
તદેવ સાત્ત્વિકં સત્ પ્રકૃતિરેકાદશેન્દ્રિયાણામ્ ।
પઞ્ચતન્માત્રાણિ ચાહઙ્કારસ્ય વિકૃતિરાકાશાદીનાં પઞ્ચાનાં પ્રકૃતિઃ ।
તદિદમુક્તમ્- મહદાદ્યાઃ પ્રકૃતિવિકૃતયઃ સપ્ત ।
ષોડશકશ્ચ વિકારઃ ।
ષોડશસંખ્યાવચ્છિન્નો ગણો વિકાર એવ ।
પઞ્ચભૂતાન્યતન્માત્રાણ્યેકાદશેન્દ્રિયાણીતિ ષોડશકો ગણઃ ।
યદ્યપિ પૃથિવ્યાદયો ગોઘટાદીનાં પ્રકૃતિસ્તથાપિ ન તે પૃથિવ્યાદિભ્યસ્તત્ત્વાન્તરમિતિ ન પ્રકૃતિઃ ।
તત્ત્વાન્તરોપાદાનત્વં ચેહ પ્રકૃતિત્વમભિમતં નોપાદાનમાત્રત્વમિત્યવિરોધઃ ।
પુરુષસ્તુ કૂટસ્થનિત્યો ઽપરિણામો ન કસ્યચિત્પ્રકૃતિર્નાપિ વિકૃતિરિતિ ।
એવં પ્રાપ્તે ઽભિધીયતે -ન સંખ્યોપસંગ્રહાદપિ પ્રધાનાદીનાં શ્રુતિમત્ત્વાશઙ્કા કર્તવ્યા ।
કસ્માત્ નાનાભાવાત્ ।
નાના હ્યેતાનિ પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વાનિ ।
નૈષાં પઞ્ચશઃ પઞ્ચશઃ સાધારણધર્મો ઽસ્તિ ।
ન ખલુ સત્ત્વરજસ્તમોમહદહઙ્કારાણામેકઃ ક્રિયા વા ગુણો વા દ્રવ્યં વા જાતિર્વા ધર્મઃ પઞ્ચતન્માત્રાદિભ્યો વ્યાવૃત્તઃ સત્ત્વાદિષુ ચાનુગતઃ કશ્ચિદસ્તિ ।
નાપિ પૃથિવ્યપ્તેજોવાયુઘ્રાણાનામ્ ।
નાપિ રસનચક્ષુસ્ત્વક્શ્રોત્રવાચામ્ ।
નાપિ પાણિપાદપાયૂપસ્થમનસાં, યેનૈકેનાસાધારણેનોપગૃહીતાઃ પઞ્ચ પઞ્ચકા ભવિતુમર્હન્તિ ।
પૂર્વપક્ષૈકદેશિનમુત્થાપયતિ- અથોચ્યેત પઞ્ચવિંશતિસંખ્યૈવેયમિતિ ।
યદ્યપિ પરસ્યાં સંખ્યાયામવાન્તરસંખ્યા દ્વિત્વાદિકા નાસ્તિ તથાપિ તત્પૂર્વં તસ્યાઃ સંભવાત્ પૌર્વાપર્યલક્ષણયા પ્રત્યાસત્ત્યા પરસંખ્યોપલક્ષણાર્થં પૂર્વસંખ્યોપન્યસ્યત ઇતિ દૂષયતિ- અયમેવાસ્મિન્પક્ષે દોષ ઇતિ ।
નચ પઞ્ચશબ્દો જનશબ્દેન સમસ્તો ઽસમસ્તઃ શક્યો વક્તુમિત્યાહ- પરશ્ચાત્ર પઞ્ચશબ્દ ઇતિ ।
નનુ ભવતુ સમાસસ્તથાપિ કિમિત્યત આહ- સમસ્તત્વાચ્ચેતિ ।
અપિ ચ વીપ્સાયાં પઞ્ચકદ્વયગ્રહણે દશૈવ તત્ત્વાનીતિ ન સાંખ્યસ્મૃતિપ્રત્યભિજ્ઞાનમિત્યસમાસમભ્યુપેત્યાહ- ન ચ પઞ્ચકદ્વયગ્રહણં પઞ્ચ પઞ્ચેતિ ।
ન ચૈકા પઞ્ચસંખ્યા પઞ્ચસંખ્યાન્તરેણ શક્યા વિશેષ્ટુમ્ ।
પઞ્ચશબ્દસ્ય સંખ્યોપસર્જનદ્રવ્યવચનત્વેન સંખ્યાયા ઉપસર્જનતયા વિશેષણેનાસંયોગાદિત્યાહ- એકસ્યાઃ પઞ્ચસંખ્યાયા ઇતિ ।
તદેવં પૂર્વપક્ષૈકદેશિનિ દૂષિતે પરમપૂર્વપક્ષિણમુત્થાપયતિ -નન્વાપન્નપઞ્ચસંખ્યાકા જના એવેતિ ।
અત્ર તાવદ્રૂઢૌ સત્યાં ન યોગઃ સંભવતીતિ વક્ષ્યતે ।
તથાપિ યૌગિકં પઞ્ચજનશબ્દમભ્યુપેત્ય દૂષયતિ- યુક્તં યત્પઞ્ચપૂલીશબ્દસ્યેતિ ।
પઞ્ચપૂલીત્યત્ર યદ્યપિ પૃથક્ત્વૈકાર્થસંવાયિની પઞ્ચસંખ્યાવચ્છેદિકાસ્તિ તથાપીહ સમુદાયિનો ઽવચ્છિનત્તિ ન સમુદાયં સમાસપદગમ્યમતસ્તસ્મિન્ કતિ તે સમુદાયા ઇત્યપેક્ષાયાં પદાન્તરાભિહિતા પઞ્ચસંખ્યા સંબધ્યતે પઞ્ચેતિ ।
પઞ્ચજના ઇત્યત્ર તુ પઞ્ચસંખ્યયોત્પત્તિશિષ્ટયા જનાનામવચ્છિન્નત્વાત્સમુદાયસ્ય ચ પઞ્ચપૂલીવદત્રાપ્રતીતેર્ન પદાન્તરાભિહિતા સંખ્યા સંબધ્યતે ।
સ્યાદેતત્ ।
સંખ્યેયાનાં જનાનાં મા ભૂચ્છબ્દાન્તરવાચ્યસંખ્યાવચ્છેદઃ ।
પઞ્ચસંખ્યાયાસ્તુ તયાવચ્છેદો ભવિષ્યતિ ।
નહિ સાપ્યવચ્છિન્નેત્યત આહ- ભવદપીદં વિશેષણમિતિ ।
ઉક્તો ઽત્ર દોષઃ ।
નહ્યુપસર્જનં વિશેષણેન યુજ્યતે પઞ્ચશબ્દ એવ તાવત્સંખ્યેયોપસર્જનસંખ્યામાહ વિશેષતસ્તુ પઞ્ચજના ઇત્યત્ર સમાસે ।
વિશેષણાપેક્ષાયાં તુ ન સમાસઃ સ્યાત્, અસામર્થ્યાત્ ।
નહિ ભવતિ ઋદ્ધસ્ય રાજપુરુષ ઇતિ સમાસો ઽપિ તુ (પદ) વૃત્તિરેવ ઋદ્ધસ્ય રાજ્ઞઃ પુરુષ ઇતિ ।
સાપેક્ષત્વેનાસામર્થ્યાદિત્યર્થઃ ।
અતિરેકાચ્ચેતિ ।
અભ્યુચ્ચયમાત્રમ્ ।
યદિ સત્ત્વરજસ્તમાંસિ પ્રધાનેનૈકીકૃત્યાત્માકાશૌ તત્ત્વેભ્યો વ્યતિરિચ્યેતે તદા સિદ્ધાન્તવ્યાકોપઃ ।
અથ તુ સત્ત્વરજસ્તમાંસિ મિથો ભેદેન વિવક્ષ્યન્તે તથાપિ વસ્તુતત્ત્વવ્યવસ્થાપને આધારત્વેનાત્મા નિષ્કૃષ્યતામ્ ।
આધેયાન્તરેભ્યસ્ત્વાકાશસ્યાધેયસ્ય વ્યતિરેચનમનર્થકમિતિ ગમયિતવ્યમ્ ।
કથં ચ સંખ્યામાત્રશ્રવણે સતીતિ ।
ઽદિક્સંખ્યે સંજ્ઞાયામ્ઽઇતિ સંજ્ઞાયાં સમાસસ્મરણાત્ પઞ્ચજનશબ્દસ્તાવદયં ક્વચિન્નિરૂઢઃ ।
નચ રૂઢૌ સત્યામવયવપ્રસિદ્ધેર્ગ્રહણં, સાપેક્ષત્વાત્, નિરપેક્ષત્વાચ્ચ રૂઢેઃ ।
તદ્યદિ રૂઢૌ મુખ્યોર્ઽથઃ પ્રાપ્યતે તતઃ સ એવ ગ્રહીતવ્યો ઽથ ત્વસૌ ન વાક્યે સંબન્ધાર્હઃ પૂર્વાપરવાક્યવિરોધી વા ।
તતો રૂઢ્યપરિત્યાગેનૈવ વૃત્ત્યન્તરેણાર્થાન્તરં કલ્પયિત્વા વાક્યમુપપાદનીયમ્ ।
યથા ઽશ્યેનેનાભિચરન્ યજેતઽઇતિ શ્યેનશબ્દઃ શકુનિવિશેષે નિરૂઢવૃત્તિસ્તદપરિત્યાગેનૈવ નિપત્યાદાનસાદૃશ્યેનાર્થવાદિકેન ક્રતુવિશેષે વર્તતે, તથા પઞ્ચજનશબ્દો ઽવયવાર્થયોગાનપેક્ષ એકસ્મિન્નપિ વર્તતે ।
યથા સપ્તર્ષિશબ્દો વસિષ્ઠ એકસ્મિન્ સપ્તસુ ચ વર્તતે ।
ન ચૈષ તત્ત્વેષુ રૂઢઃ ।
પઞ્ચવિંશતિસંખ્યાનુરોધેન તત્ત્વેષુ વર્તયિતવ્યઃ ।
રૂઢૌ સત્યાં પ્ચવિંશતેરેવ સંખ્યાયા અભાવાત્કથં તત્ત્વેષુ વર્તતે ॥11॥

સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_1,4.3.12
એવં ચ કે તે પઞ્ચજના ઇત્યપેક્ષાયાં કિં વાક્યશેષગતાઃ પ્રાણાદયો ગૃહ્યન્તામુત પઞ્ચવિંશતિસ્તત્ત્વાનીતિ વિશયે તત્ત્વાનામપ્રામાણિકત્વાત્, પ્રાણાદીનાં ચ વાક્યશેષે શ્રવણાત્તત્પરિત્યાગે શ્રુતહાન્યશ્રુતકલ્પનાપ્રસઙ્ગાત્પ્રાણાદય એવ પઞ્ચજનાઃ ।
નચ કાણ્ડવમાધ્યન્દિનયોર્વિરોધાન્ન પ્રાણાદીનાં વાક્યશેષગતાનામપિ ગ્રહણમિતિ સાંપ્રતમ્, વિરોધે ઽપિ તુલ્યબલવતયા ષોડશિગ્રહણવદ્વિકલ્પોપપત્તેઃ ।
ન ચેયં વસ્તુસ્વરૂપકથા, અપિતૂપાસનાનુષ્ઠાનવિધિઃ, ઽમનસૈવાનુદ્રષ્ટવ્યમ્ઽઇતિ વિધિશ્રવણાત્ ।
કથં પુનઃ પ્રણાદિષુ જનશબ્દપ્રયોગ ઇતિ ।
જનવાચકઃ શબ્દો જનશબ્દઃ ।
પઞ્ચજનશબ્દ ઇતિ યાવત્ ।
તસ્ય કથં પ્રાણાદિષ્વજનેષુ પ્રયોગ ઇતિ વ્યાખ્યેયમ્ ।
અન્યથા તુ પ્રત્યસ્તમિતાવયવાર્થે સમુદાયશબ્દાર્થે જનશબ્દાર્થો નાસ્તીત્યપર્યનુયોગ એવ ।
રૂઢ્યપરિત્યાગેનૈવ વૃત્ત્યન્તરં દર્શયતિ- જનસંબન્ધાચ્ચેતિ ।
જનશબ્દભાજઃ પઞ્ચજનશબ્દભાજઃ ।
નનુ સત્યામવયવપ્રસિદ્ધૌ સમુપાયશક્તિકલ્પનમનુપપન્નં, સંભવતિ ચ પઞ્ચવિંશત્યાં તત્ત્વેષ્વવયવપ્રસિદ્ધિરિત્યત આહ- સમાસબલાચ્ચેતિ ।
સ્યાદેતત્ ।
સમાસબલાચ્ચેદ્રૂઢિરાસ્થીયતે હન્ત ન દૃષ્ટસ્તર્હિ તસ્ય પ્રયોગો ઽશ્વકર્ણાદિવદ્વૃક્ષાદિષુ ।
તથાચ લોકપ્રસિદ્ધ્યભાવાન્ન રૂઢિરિત્યાક્ષિપતિ- કથં પુનરસતીતિ ।
જનેષુ તાવત્પઞ્ચજનશબ્દશ્ચ પ્રથમઃ પ્રયોગો લોકેષુ દૃષ્ટ ઇત્યસતિ પ્રથમપ્રયોગ ઇત્યસિદ્ધમિતિ સ્થવીયસ્તયાનભિધાયાભ્યુપેત્ય પ્રથમપ્રયોગાભાવં સમાધત્તે-શક્યોદ્ભિદાદિવદિતિ ।
આચાર્યદેશીયાનાં મતભેદેષ્વપિ ન પઞ્ચવિંશતિસ્તત્ત્વાનિ સિધ્યન્તિ ।
પરમાર્થતસ્તુ પઞ્ચજના વાક્યશેષગતા એવેત્યાશયવાનાહ -કૈશ્ચિત્ત્વિતિ ।
શેષમતિરોહિતાર્થમ્ ॥12॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_1,4.3.13
જ્યોતિષૈકેષામ્ અસત્યન્ને

॥ 13 ॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_1,4.4.14
કારણત્વેન ચાકાશાદિષુ યથાવ્યપદિષ્ટોક્તેઃ

કારણત્વેન ચાકાશાદિષુ યથાવ્યપદિષ્ટોક્તેઃ ।
અથ સમન્વયલક્ષણે કેયમકાણ્ડે વિરોધાવિરોધચિન્તા, ભવિતા હિ તસ્યાઃ સ્થાનમવિરોધલક્ષણમિત્યત આહ- પ્રતિપાદિતં બ્રહ્મણ ઇતિ ।
અયમર્થઃ નાનેકશાખાગતતત્તદ્વાક્યાલોચનયા વાક્યાર્થાવગમે પર્યવસિતે સતિ પ્રમાણાન્તરવિરોધેન વાક્યાર્થાગતેરપ્રામાણ્યમાશઙ્ક્યાવિરોધવ્યુત્પાદનેન પ્રામાણ્યવ્યવસ્થાપનમવિરોધલક્ષણાર્થઃ ।
પ્રાસઙ્ગિકં તુ તત્ર સૃષ્ટિવિષયાણાં વાક્યાનાં પરસ્પરમવિરોધપ્રતિપાદનં ન તુ લક્ષણાર્થઃ ।
તત્પ્રયોજનં ચ તત્રૈવ પ્રતિપાદયિષ્યતે ।
ઇહ તુ-વાક્યાનાં સૃષ્ટિપ્રતિપાદકાનાં પરસ્પરવિરોધે બ્રહ્મણિ જગદ્યોનૌ ન સમન્વયઃ સેદ્ધુમર્હતિ ।
તથાચ ન જગત્કારણત્વં બ્રહ્મણો લક્ષણં, નચ તત્ર ગતિસામાન્યં, નચ તત્સિદ્ધયે પ્રધાનસ્યાશબ્દત્વપ્રતિપાદનં, તસ્માદ્વાક્યાનાં વિરોધાવિરોધાભ્યામુક્તાર્થાક્ષેપસમાધાનાભ્યાં સમન્વયઃ એવોપપાદ્યત ઇતિ સમન્વયલક્ષણે સંગતમિદમધિકરણમ્ ।
ઽવાક્યાનાં કારણે કાર્યે પરસ્પરવિરોધતઃ ।
સમન્વયો જગદ્યોનૌ ન સિધ્યતિ પરાત્મનિ ॥
ઽ ઽસદેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીત્ઽઇત્યાદીનાં કારણવિષયાણાં, ઽઅસદ્વા ઇદમત્ર આસીત્ઽઇત્યાદિભિર્વાક્યૈઃ કારણવિષયૈર્વિરોધઃ ।
કાર્યવિષયાણામપિ વિભિન્નક્રમાક્રમોત્પત્તિપ્રતિપાદકાનાં વિરોધઃ ।
તથાહિ-કાનિચિદન્યકર્તૃકા જગદુત્પત્તિમાચક્ષતે વાક્યાનિ ।
કાનિચિત્સ્વયઙ્કર્તૃકામ્ ।
સૃષ્ટ્યા ચ કાર્યેણ તત્કારણતયા બ્રહ્મ લક્ષિતમ્ ।
સૃષ્ટિવિપ્રતિપત્તૌ તત્કારણતાયાં બ્રહ્મલક્ષણે વિપ્રતિપત્તૌ સત્યાં ભવતિ તલ્લક્ષ્યે બ્રહ્મણ્યપિ વિપ્રતિપત્તિઃ ।
તસ્માદ્બ્રહ્મણિ સમન્વયાભાવાન્ન સમન્વયાગમ્યં બ્રહ્મ ।
વેદાન્તાસ્તુ કર્ત્રાદિપ્રતિપાદનેન કર્મવિધિપરતયોપચરિતાર્થા અવિવક્ષિતાર્થા વા જપોપયોગિન ઇતિ પ્રાપ્તમ્ ।
ક્રમાદીતિ ।
આદિગ્રહણેનાક્રમો ગૃહ્યતે ।
એવં પ્રાપ્ત ઉચ્યતે-ઽસર્ગક્રમવિવાદે ઽપિ ન સ સૃષ્ટરિ વિદ્યતે ।
સતસ્ત્વસદ્વચો ભક્ત્યા નિરાકાર્યતયા ક્વચિત્ ॥
ઽન તાવદસ્તિ સૃષ્ટિક્રમે વિગાનં, શ્રુતીનામવિરોધાત્ ।
તથાહિ-અનેકશિલ્પપર્યવદાતો દેવદત્તઃ પ્રથમં ચક્રદણ્ડાદિ કરોતિ, અથ તદુપકરણઃ કુમ્ભં, કુમ્ભોપકરણશ્ચાહરત્યુદકં, ઉદકોપકરણશ્ચ સંયવનેન ગોધૂમકણિકાનાં કરોતિ પિણ્ડં, પિણ્ડોપકરણસ્તુ પટતિ ઘૃતપૂર્ણં, તદસ્ય દેવદત્તસ્ય સર્વત્રૈતાસ્મિન્ કર્તૃત્વાચ્છક્યં વક્તું દેવદત્તાચ્ચક્રાદિ સંભૂતં તસ્માચ્ચક્રાદેઃ કુમ્ભાદીતિ ।
શક્યં ચ દેવદત્તાત્કુમ્ભઃ સમુદ્ભૂતસ્તસ્માદુદકાહરણાદીત્યાદિ ।
નહ્યસ્ત્યસંભવઃ સર્વત્રાસ્મિન્ કાર્યજાતે ક્રમવત્યપિ દેવદત્તસ્ય સાક્ષાત્કર્તુરનુસ્યૂતત્વાત્ ।
તથેહાપિ યદ્યપ્યાકાશાદિક્રમેણૈવ સૃષ્ટિસ્તથાપ્યાકાશાનલાનિલાદૌ તત્ર તત્ર સાક્ષાત્ પરમેશ્વરસ્ય કર્તૃત્વાચ્છક્યં વક્તું પરમેશ્વરાદાકાશઃ સંભૂત ઇતિ ।
શક્યં ચ વક્તું પરમેશ્વરાદનલઃ સંભૂત ઇત્યાદિ ।
યદિ ત્વાકાશાદ્વાયુર્વાયોસ્તેજ ઇત્યુક્ત્વા તેજસો વાયુર્વાયોરાકાશ ઇતિ બ્રૂયાદ્ભવેદ્વિરોધઃ ।
ન ચૈતદસ્તિ ।
તસ્માદમૂષામવિવાદઃ શ્રુતીનામ્ ।
એવં ઽસ ઇમાંલ્લોકાનસૃજતઽઇત્યુપક્રમાભિધાયિન્યપિ શ્રુતિરવિરુદ્ધા ।
એષા હિ સ્વવ્યાપારમભિધાનક્રમેણ કુર્વતી નાભિધેયાનાં ક્રમં નિરુણદ્ધિ ।
તે તુ યથાક્રમાવસ્થિતા એવાક્રમેણોચ્યન્તે-યથા ક્રમવન્તિ જ્ઞાનાનિ જાનાતીતિ ।
તદેવમવિગાનમ્ ।
અભ્યુપેત્ય તુ વિગાનમુચ્યતે-સૃષ્ટૌ ખલ્વેતદ્વિગાનમ્ ।
સ્રષ્ટા તુ સર્વવેદાન્તવાક્યેષ્વનુસ્યૂતઃ પરમેશ્વરઃ પ્રતીયતે ।
નાત્ર શ્રુતિવિગાનં માત્રયાપ્યસ્તિ ।
નચ સૃષ્ટિવિગાનં સ્રષ્ટરિ તદધીનનિરૂપણે વિગાનમાવહતીતિ વાચ્યમ્ ।
નહ્યેષ સ્રષ્ટૃત્વમાત્રેણોચ્યતે ઽપિ તુ ઽસત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મઽઇત્યાદિના રૂપેણોચ્યતે સ્રષ્ટા ।
તચ્ચાસ્ય રૂપં સર્વવેદાન્તવાક્યાનુગતમ્ ।
તજ્જ્ઞાનં ચ ફલવત્ ।
ઽબ્રહ્મવિદાપ્નોતિ પરમ્ઽ ઽતરતિ શોકમાત્મવિત્ઽઇત્યાદિ શ્રુતેઃ ।
સૃષ્ટિજ્ઞાનસ્ય તુ ન ફલં શ્રૂયતે ।
તેન ઽફલવત્સંનિધાવફલં તદઙ્ગમ્ઽઇતિ સૃષ્ટિવિજ્ઞાનં સ્રષ્ટૃબ્રહ્મવિજ્ઞાનાઙ્ગં તદનુગુણં સદ્બ્રહ્મજ્ઞાનાવતારોપાયતયા વ્યાખ્યેયમ્ ।
તથાચ શ્રુતિઃ-ઽઅન્નેન સોમ્ય શુઙ્ગેનાપો મૂલમન્વિચ્છઽઇત્યાદિકા ।
શુઙ્ગેનાગ્રેણ ।
કાર્યેણેતિ યાવત્ ।
તસ્માન્ન સૃષ્ટિવિપ્રતિપત્તિઃ સ્રષ્ટરિ વિપ્રતિપત્તિમાવહતિ ।
અપિ તુ ઽગુણે ત્વન્યાયકલ્પનાઽઇતિ તદનુગુણતયા વ્યાખ્યેયા ।
યચ્ચ કારણે વિગાનમ્ઽઅસદ્વા ઇદમત્ર અસીત્ઽઇતિ, તદપિ ઽતદપ્યેષ શ્લોકો ભવતિઽઇતિ પૂર્વપ્રકૃતં સદ્બ્રહ્મણાકૃષ્ય ઽઅસદેવેદમત્ર આસીત્ઽઇત્યુચ્યમાનં ત્વસતો ઽભિધાને ઽસંબદ્ધં સ્યાત્ ।
શ્રુત્યન્તરેણ ચ માનાન્તરેણ ચ વિરોધઃ ।
તસ્માદૌપચારિકં વ્યાખ્યેયમ્ ।
ઽતદ્ધૈક આહુરસદેવેદમત્ર આસીત્ઽઇતિ તુ નિરાકાર્યતયોપન્યસ્તમિતિ ન કારણે વિવાદ ઇતિ સૂત્રે ચશબ્દસ્ત્વર્થઃ ।
પૂર્વપક્ષં નિવર્તયતિ ।
આકાશાદિષુ સૃજ્યમાનેષુ ક્રમવિગાને ઽપિ ન સ્રષ્ટરિ વિગાનમ્ ।
કુતઃ ।
યથૈકસ્યાં શ્રુતૌ વ્યપદિષ્ટઃ પરમેશ્વરઃ સર્વસ્ય કર્તા તથૈવ શ્રુત્યન્તરેષૂક્તેઃ, કેન રૂપેણ, કારણત્વેન, અપરઃ કલ્પો યથા વ્યપદિષ્ટઃ ક્રમ આકાશાદિષુ, ઽઆત્મન આકાશઃ સંભૂત આકાશાદ્વાયુર્વાયોરગ્નિરગ્નેરાપો ઽદ્ભ્યઃ પૃથિવીઽઇતિ, તસ્યૈવ ક્રમસ્યાનપબાધનેન ઽતત્તેજો ઽસૃજતઽઇત્યાદિકાયા અપિ સૃષ્ટેરુક્તેર્ન સૃષ્ટાવપિ વિગાનમ્ ॥14॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_1,4.4.15
સમાકર્ષાત્

નન્વેકત્રાત્મન આકાશકારણત્વેનોક્તિરન્યત્ર ચ તેજઃ કારણત્વેન, તત્કથમવિગાનમિતિ ।
અત આહ- કારણત્વેતિ ।
હેતૌ તૃતીયા ।
સર્વત્રાકાશાનલાનિલાદૌ સાક્ષાત્કારણત્વેનાત્મનઃ ।
પ્રપઞ્ચિતં ચૈતદધસ્તાત્ ।
વ્યાક્રિયત ઇતિ ચ કર્મકર્તરિ કર્મણિ વા રૂપં, ન ચેતનમતિરિક્તં કર્તારં પ્રતિક્ષિપતિ કિન્તૂપસ્થાપયતિ ।
નહિ લૂયતે કેદારઃ સ્વયમેવેતિ વા લૂયતે કેદાર ઇતિ વા લવિતારં દેવદત્તાદિં પ્રતિક્ષિપતિ ।
અપિ તૂપસ્થાપયત્યેવ ।
તસ્માત્સર્વમવદાતમ્ ॥15॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_1,4.5.16
જગદ્વાચિત્વાત્

જગદ્વાચિત્વાત્ ।
નનુ ઽબ્રહ્મ તે બ્રવાણિઽઇતિ બ્રહ્માભિધાનપ્રકરણાત્, ઉપસંહારે ચ ઽસર્વાન્ પાપ્મનો ઽપહત્ય સર્વેષાં ચ ભૂતાનાં શ્રૈષ્ઠ્યં સ્વારાજ્યં પર્યેતિ ય એવં વેદઽઇતિ નિરતિશયફલશ્રવણાદ્બ્રહ્મવેદનાદન્યત્ર તદસંભવાત્, આદિત્યચન્દ્રાદિગતપુરુષકર્તૃત્વસ્ય ચ ઽયસ્ય વૈતત્કર્મઽઇતિ ચાસ્યાસત્યવચ્છેદે સર્વનામ્ના પ્રત્યક્ષસિદ્ધસ્ય જગતઃ પરામર્શેન, જગત્કર્તૃત્વસ્ય ચ બ્રહ્મણો ઽન્યત્રાસંભવાત્કથં જીવમુખ્યપ્રાણાશઙ્કા ।
ઉચ્યતે-બ્રહ્મ તે બ્રવાણીતિ બાલાકિના ગાર્ગ્યેણ બ્રહ્માભિધાનં પ્રતિજ્ઞાય તત્તદાદિત્યાદિગતાબ્રહ્મપુરુષાભિધાનેન ન તાવદ્બ્રહ્મોક્તમ્ ।
યસ્ય ચાજાતશત્રોઃ
ઽયો વૈ બાલાકે એતેષાં પુરુષાણાં કર્તા યસ્ય વૈતત્કર્મઽઇતિ વાક્યં ન તેન બ્રહ્માભિધાનં પ્રતિજ્ઞાતમ્ ।
ન ચાન્યદીયેનોપક્રમેણાન્યસ્ય વાક્યં શક્યં નિયન્તુમ્ ।
તસ્માદજાતશત્રોર્વાક્યસંદર્ભપૌર્વાપર્યપર્યાલોચનયા યો ઽસ્યાર્થઃ પ્રતિભાતિ સ એવ ગ્રાહ્યઃ ।
અત્ર ચ કર્મશબ્દસ્તાવદ્વ્યાપારે નેરૂઢવૃત્તિઃ ।
કાર્યે તુ ક્રિયત ઇતિ વ્યુત્પત્ત્યા વર્તતે ।
નચ રૂઢૌ સત્યાં વ્યુત્પત્તિર્યુક્તાશ્રયિતુમ્ ।
નચ બ્રહ્મણ ઉદાસીનસ્યાપરિણામિનો વ્યાપારવત્તા ।
વાક્યશેષે ચ ઽઅથાસ્મિન્ પ્રાણ એવૈકધા ભવતિઽઇતિ શ્રવણાત્પરિસ્પન્દલક્ષણસ્ય ચ કર્મણો યત્રોપપત્તિઃ સ એવ વેદિતવ્યતયોપદિશ્યતે ।
આદિત્યાદિગતપુરુષકર્તૃત્વં ચ પ્રાણસ્યોપપદ્યતે, હિરણ્યગર્ભરૂપપ્રાણાવસ્થાવિશેષત્વાદાદિત્યાદિદેવતાનામ્ ।
ઽકતમ એકો દેવઃ પ્રાણઃઽઇતિ શ્રુતેઃ ।
ઉપક્રમાનુરોધેન ચોપસંહારે સર્વશબ્દઃ સર્વાન્ પાપ્મન ઇતિ ચ સર્વેષાં ભૂતાનામિતિ ચાપેક્ષિકવૃત્તિર્બહૂન્ પાપ્મનો બહૂનાં ભૂતાનામિત્યેવંપરો દ્રષ્ટવ્યઃ ।
એકસ્મિન્ વાક્યે ઉપક્રમાનુરોધાદુપસંહારો વર્ણનીયઃ ।
યદિ તુ દૃપ્તબાલાકિમબ્રહ્મણિ બ્રહ્માભિધાયિનમપોદ્યાજાતશત્રોર્વચનં બ્રહ્મવિષયમેવાન્યથા તુ તદુક્તાદ્વિશેષં વિવક્ષોરબ્રહ્માભિધાનમસંબદ્ધં સ્યાદિતિ મન્યતે, તથાપિ નૈતદ્બ્રહ્માભિધાનં ભવિતુમર્હતિ, અપિતુ જીવાભિધાનમેવ, યત્કારણં વેદિતવ્યતયોપન્યસ્તસ્ય પુરુષાણાં કર્તુર્વેદનાયોપેતં બાલકિં પ્રતિ બુબોધયિષુરજાતશત્રુઃ સુપ્તં પુરુષમામન્ત્ર્યામાન્ત્રણશબ્દાશ્રવણાત્ પ્રાણાદીનામભોક્તૃત્વમસ્વામિત્વં પ્રતિબોધ્ય યષ્ટિઘાતોત્થાનાત્ પ્રાણાદિવ્યતિરિક્તં જીવં ભોક્તારં સ્વામિનં પ્રતિબોધયતિ ।
પરસ્તાદપિ ઽતદ્યથા શ્રેષ્ઠી સ્વૈર્ભુઙ્ક્તે યથા વા સ્વાઃ શ્રેષ્ઠિનં ભુઞ્જન્ત્યેવમેવૈષ પ્રજ્ઞાત્મૈતૈરાત્મભિર્ભુઙ્ક્તે એવમેવૈત આત્માન એનમાત્માનં ભુઞ્જન્તિઽઇતિ શ્રવણાત્ ।
યથા શ્રેષ્ઠી પ્રધાનઃ પુરુષઃ સ્વૈર્ભૃત્યૈઃ કરણભૂતૈર્વિષયાન્ ભુઙ્ક્તે, યથા વા સ્વા ભૃત્યાઃ શ્રેષ્ઠિનં ભુઞ્જન્તિ ।
તે હિ શ્રેષ્ઠિનમશનાચ્છાદનાદિગ્રહણેન ભુઞ્જન્તિ ।
એવમેવૈષ પ્રજ્ઞાત્મા જીવ એતૈરાદિત્યાદિગૈતરાત્મભિર્વિષયાન્ ભુઙ્ક્તે ।
તે હ્યાદિત્યાદય આલોકવૃષ્ટ્યાદિના સાચિવ્યમાચરન્તો જીવાત્માનં ભોજયન્તિ, જીવાત્માનમપિ યજમાનં તદુત્સૃષ્ટહવિરાદાનાદાદિત્યાદયો ભુઞ્જન્તિ, તસ્માજ્જીવાત્મૈવ બ્રહ્મણો ઽભેદાદ્બ્રહ્મેહ વેદિતવ્યતયોપદિશ્યતે ।
યસ્ય વૈતત્કર્મ ઇતિ ।
જીવપ્રત્યુક્તાનાં દેહેન્દ્રિયાદીનાં કર્મ જીવસ્ય ભવતિ ।
કર્મજન્યત્વાદ્વા ધર્માધર્મયોઃ કર્મશબ્દવાચ્યત્વં રૂઢ્યનુસારાત્ ।
તૌ ચ ધર્માધર્મૌ જીવસ્ય ।
ધર્માધર્માક્ષિપ્તત્વાચ્ચાદિત્યાદીનાં ભોગોપકરણાનાં તેષ્વપિ જીવસ્ય કર્તૃત્વમુપપન્નમ્ ।
ઉપપન્નં ચ પ્રાણભૃત્ત્વાજ્જીવસ્ય પ્રાણશબ્દત્વમ્ ।
યે ચ પ્રશ્નપ્રતિવચને-ઽક્વૈષ એતદ્ બાલાકે પુરુષો ઽશયિષ્ટ યદા સુપ્તઃ સ્વપ્નં ન કઞ્ચન પશ્યતિઽઇતિ ।
અનયોરપિ ન સ્પષ્ટં બ્રહ્માભિધાનમુપલભ્યતે ।
જીવવ્યતિરેકશ્ચ પ્રાણાત્મનો હિરણ્યગર્ભસ્યાપ્યુપપદ્યતે ।
તસ્માજ્જીવપ્રાણયોરન્યતર ઇહ ગ્રાહ્યો ન રપરમેશ્વર ઇતિ પ્રાપ્તમ્ ।
એવં પ્રાપ્તે ઉચ્યતે-ઽમૃષ્ટાવાદિનમાપોદ્ય બાલાકિં બ્રહ્મવાદિનમ્ ।
રાજા કથમસંબદ્ધં મિથ્યા વા વક્તુમર્હતિ ॥
ઽયથા હિ કેનચિન્મણિલક્ષણજ્ઞમાનિના કાચે મણિરેવ વેદિતવ્ય ઇત્યુક્તે પરસ્ય કાચો ઽયં મણિર્ન તલ્લક્ષણાયોગાદિત્યભિધાય આત્મનો વિશેષં જિજ્ઞાપયિષોસ્તત્ત્વાભિધાનમસંબદ્ધમ્ ।
અમણૌ મણ્યભિધાનં ન પૂર્વવાદિનો વિશેષમાપાદયતિ સ્વયમપિ મૃષાભિધાનાત્ ।
તસ્માદનેનોત્તરવાદિના પૂર્વવાદિનો વિશેષમાપાદયતા મણિતત્ત્વમેવ વક્તવ્યમ્ ।
એવમજાતશત્રુણા દૃપ્તબાલાકેરબ્રહ્મવાદિનો વિશેષમાત્મનો દર્શયતા જીવપ્રાણાભિધાને અસંબદ્ધમુક્તં સ્યાત્ ।
તયોર્વાબ્રહ્મણોર્બ્રહ્માભિધાને મિથ્યાભિહિતં સ્યાત્ ।
તથા ચ ન કશ્ચિદ્વિશેષો બાલાકેર્ગાર્ગ્યાદજાતશત્રોર્ભવેત્ ।
તસ્માદનેન બ્રહ્મતત્ત્વમભિધાતવ્યમ્ ।
તથા સત્યસ્ય ન મિથ્યાવદ્યમ્ ।
તસ્માત્ ઽબ્રહ્મ તે બ્રવાણિઽઇતિ બ્રહ્મણોપક્રમાત્, સર્વાન્ પાપ્મનો ઽપહત્ય સર્વેષાં ચ ભૂતાનાં શ્રૈષ્ઠ્યં સ્વરાજ્યં પર્યેતિ ય એવં વેદઽઇતિ ચ સતિ સંભવે સર્વશ્રુતેરસંકોચાન્નિરતિશયેન ફલેનોપસંહારાત્, બ્રહ્મવેદનાદન્યતશ્ચ તદનુપપત્તેઃ, આદિત્યાદિપુરુષકર્તૃત્વસ્ય ચ સ્વાતન્ત્ર્યલક્ષણસ્ય મુખ્યસ્ય બ્રહ્મણ્યેવ સંભવાદન્યેષાં હિરણ્યગર્ભાદીનાં તત્પારતન્ત્ર્યાત્, ઽક્વૌષ એતદ્બાલાકેઽઇત્યાદેર્જીવાધિકરણભવનાપાદનપ્રશ્નસ્ય ઽયદા સુપ્તઃ સ્વપ્નં ન કઞ્ચન પશ્યત્યથાસ્મિન્ પ્રાણ એવૈકધા ભવતિઽઇત્યાદેરુત્તરસ્ય ચ બ્રહ્મણ્યેવોપપત્તેર્બ્રહ્મવિષયત્વં નિશ્ચીયતે ।
અથ કસ્માન્ન ભવતો હિરણ્યગર્ભગોચરે એવ પ્રશ્નોત્તરે, તથા ચ નૈતાભ્યાં બ્રહ્મવિષયત્વસિદ્ધિરિત્યેતન્નિરાચિકીર્ષુઃ પઠતિ-એતસ્માદાત્મનઃ પ્રાણા યથા યથાયતનં પ્રતિષ્ઠન્ત ઇતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ-આત્મૈવ ભવતિ જીવપ્રાણાદીનામધિકરણં નાન્યદિતિ ।
યદ્યપિ ચ જીવો નાત્મનો ભિદ્યતે તથાપ્યુપાધ્યવચ્છિન્નસ્ય પરમાત્મનો જીવત્વેનોપાધિભેદાદ્ભેદમારોપ્યાધારાધેયભાવો દ્રષ્ટવ્યઃ ।
એવં ચ જીવભવનાધારત્વમપાદાનત્વં ચ પરમાત્મન ઉપપન્નમ્ ।
તદેવં બાલાક્યજાતશત્રુસંવાદવાક્યસંદર્ભસ્ય બ્રહ્મપરત્વે સ્થિતે યસ્ય વૈતત્કર્મ ઇતિ વ્યાપારાભિધાને ન સંગચ્છત ઇતિ કર્મશબ્દઃ કાર્યાભિધાયી ભવતિ, એતદિતિસર્વનામપરામૃષ્ટં ચ તત્કાર્યં, સર્વનામ ચેદં સંનિહિતપરામર્શિ, નચ કિઞ્ચિદિહ શબ્દોક્તમસ્તિ સંનિહિતમ્ ।
ન ચાદિત્યાદિપુરુષાઃ સંનિહિતા અપિ પરામર્શાર્હાઃ બહુત્વાત્ પુંલિઙ્ગત્વાચ્ચ ।
એતદિતિ ચૈકસ્ય નપુંસકસ્યાભિધાનાત્ ઽએતેષાં પુરુષાણાં કર્તાઽઇત્યનેનૈવ ગતાર્થત્વાચ્ચ ।
તસ્માદશબ્દોક્તમપિ પ્રત્યક્ષસિદ્ધં સંબન્ધાર્હં જગદેવ પરામ્રષ્ટવ્યમ્ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
અત્યલ્પમિદમુચ્યતે એતેષામાદિત્યાદિગતાનાં જગદેકદેશભૂતાનાં કર્તેતિ, કિન્તુ કૃત્સ્નમેવ જગદ્યસ્ય કાર્યમિતિ વાશબ્દેન સૂચ્યતે ।
જીવપ્રાણશબ્દૌ ચ બ્રહ્મપરૌ જીવશબ્દસ્ય બ્રહ્મોપલક્ષણપરત્વાત્ ।
ન પુનર્બ્રહ્મશબ્દો જીવોપલક્ષણપરઃ ।
તથા સતિ હિ વહ્નસમઞ્જનં સ્યાદિત્યુક્તમ્ ।
ન ચાનધિગતાર્થાવબોધનસ્વરસસ્ય શબ્દસ્યાધિગતબોધનં યુક્તમ્ ।
નાપ્યનધિગતેનાધિગતોપલક્ષણમુપપન્નમ્ ।

નચ સંભવત્યેકવાક્યત્વે વાક્યભેદો ન્યાય્યઃ ।
વાક્યશેષાનુરોધેન ચ જીવપ્રાણપરમાત્મોપાસનાત્રયવિધાને વાક્યત્રયં ભવેત્ ।
પૌર્વાપર્યપર્યાલોચનયા તુ બ્રહ્મોપાસનપરત્વે એકવાક્યતૈવ ।
તસ્માન્ન જીવપ્રાણપરત્વમપિ તુ બ્રહ્મપરત્વમેવેતિ સિદ્ધમ્ ।
સ્યાદેતત્ ।
નિર્દિશ્યન્તાં પુરુષાઃ કાર્યાસ્તદ્વિષયા તુ કૃતિરનિર્દિષ્ટા તત્ફલં વા કાર્યસ્યોત્પત્તિસ્તિ યસ્યેદં કર્મેતિ નિર્દેક્ષ્યેતે, તતઃ કુતઃ પૌનરુક્ત્યમિત્યત આહ- નાપિ પુરુષવિષયસ્યેતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ-કર્તૃશબ્દેનૈવ કર્તારમભિદધત્તા તયોરુપાત્તત્વાદાક્ષિપ્તત્વાત્ ।
નહિ કૃતિં વિના કર્તા ભવતિ ।
નાપિ કૃતિર્ભાવનાપરાભિધાના ભૂતિમુત્પત્તિં વિનેત્યર્થઃ ।
નનુ યદીદમા જગત્પરામૃષ્ટં તતસ્તદન્તર્ભૂતાઃ પુરુષા અપીતિ ય એતેષાં પુરુષાણામિતિ પુનરુક્તમિત્યત આહ- એતદુક્તં ભવતિ ।
ય એષાં પુરુષાણામિતિ ॥16॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_1,4.5.17
જીવમુખ્યપ્રાણલિઙ્ગાન્ નેતિ ચેત્ તદ્વ્યાખ્યાતમ્

॥ 17 ॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_1,4.5.18
અન્યાર્થં તુ જૈમિનિઃ પ્રશ્નવ્યાખ્યાનાભ્યામ્ અપિ ચૈવમ્ એકે

નનુ ઽપ્રાણ એવૈકધા ભવતિઽઇત્યાદિકાદપિ વાક્યાજ્જીવાતિરિક્તઃ કુતઃ પ્રતીયત ઇત્યતો વાક્યાન્તરં પઠતિ- એતસ્માદાત્મનઃ પ્રાણા ઇતિ ।
અપિ ચ સર્વવેદાન્તસિદ્ધમેતદિત્યાહ- સુષુપ્તિકાલે ચેતિ ।
વેદાન્તપ્રક્રિયાયામેવોપપત્તિમુપસંહારવ્યાજેનાહ- તસ્માદ્યત્રાસ્ય આત્મનો યતો નિઃસંબોધો ઽતઃ સ્વચ્છતારૂપમિવ રૂપમસ્યેતિ સ્વચ્છતારૂપો ન તુ સ્વચ્છતૈવ ।
લયવિક્ષેપસંસ્કારયોસ્તત્ર ભાવાત્ ।
સમુદાચરદ્વૃત્તિવિક્ષેપાભાવમાત્રેણોપમાનમ્ ।
એતદેવ વિભજતે-ઉપાધિભિઃ અન્તઃકરણાદિભિઃ જનિતં યદ્વિશેષવિજ્ઞાનં ઘટપટાદિવિજ્ઞાનં તદ્રહિતં સ્વરૂપમાત્મનઃ યદિ વિજ્ઞાનમિત્યેવોચ્યેત તતસ્તદવિશિષ્ટમનવચ્છિન્નં સદ્બ્રહ્મૈવ સ્યાત્તચ્ચ નિત્યમિતિ નોપાધિજનિતં નાપિ તદ્રિહિતં સ્વરૂપં બ્રહ્મસ્વભાવસ્યાપ્રહાણાત્ ।
અત ઉક્તમ્- વિશેષેતિ ।
યદા તુ લયલક્ષણાવિદ્યોપબૃંહિતો વિક્ષેપસંસ્કારઃ સમુદાચરતિ તદા વિશેષવિજ્ઞાનોત્પાદાત્સ્વપ્નજાગરાવસ્થાતઃ પરમાત્મનો રૂપાદ્ભ્રંશરૂપમાગમનમિતિ ।
ન કેવલં કૌષીતકિબ્રાહ્મણે, વાજસનેયે ઽપ્યેવમેવ પ્રશ્નોત્તરયોર્જીવવ્યતિરિક્તમામનન્તિ પરમાત્માનમિત્યાહ- અપિચૈવમેક ઇતિ ।
નન્વત્રાકાશં શયનસ્થાનં તત્કુતઃ પરમાત્મપ્રત્યય ઇત્યત આહ- આકાશશબ્દશ્ચેતિ ।
ન તાવન્મુખ્યસ્યાકાશસ્યાત્માધારત્વસંભવઃ ।
યદપિ ચ દ્વાસપ્તતિસહસ્રહિતાભિધાનનાડીસંચારેણ સુષુપ્ત્યવસ્થાયાં પુરીતદવસ્થાનમુક્તં તદપ્યન્તઃકરણસ્ય ।
તસ્માત્ ઽદહરો ઽસ્મિન્નન્તરાકાશઃઽઇતિવદાકાશશબ્દઃ પરમાત્મનિ મન્તવ્ય ઇતિ ।
પ્રથમં ભાષ્યકૃતા જીવનિરાકરણાય સૂત્રમિદમવતારિતમ્ ।
તત્ર મન્દધિયાં નેદં પ્રાણનિરાકરણાયેતિ બુદ્ધિર્મા ભૂદિત્યાશયવાનાહ- પ્રાણનિરાકરણસ્યાપીતિ ।
તૌ હિ બાલાક્યજાતશત્રૂ સુપ્તં પુરુષમાજગ્મતુઃ ।
તમજાતશત્રુર્નામભિરામન્ત્રયાઞ્ચક્રે ઽબૃહત્ પાણ્ડુરવાસઃ સોમરાજન્ઽઇતિ ।
સ આમન્ત્ર્યમાણો નોત્તસ્થૌ ।
તં પાણિનાપેષં બોધયાઞ્ચકાર ।
સ હોત્તસ્થૌ ।
ઽસ હોવાચજાતશત્રુર્યત્રૈષ એતત્સુપ્તો ઽભૂત્ઽઇત્યાદિ ।
સો ઽયં સુપ્તપુરુષોત્થાપનેન પ્રાણાદિવ્યતિરિક્તોપદેશ ઇતિ ॥18॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_1,4.6.19
વાક્યાન્વયાત્

વાક્યાન્વયાત્ ।
નનુ મૈત્રેયીબ્રાહ્મણોપક્રમે યાજ્ઞવલ્ક્યેન ગાર્હસ્થ્યાશ્રમાદુત્તમાશ્રમં યિયાસતા મૈત્રૈય્યા ભાર્યાયાઃ કાત્યાયન્યા સહાર્થસંવિભાગકરણ ઉક્તે મૈત્રેયી યાજ્ઞવલ્ક્યં પતિમમૃતત્વાર્થિની પપ્રચ્છ, યન્નુ મ ઇયં ભગોઃ સર્વા પૃથ્વી વિત્તેન પૂર્ણા સ્યાત્કિમહં તનામૃતા સ્યામુત નેતિ ।
તત્ર નેતિ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ ।
યથૈવોપકરણવતાં જીવિતં તથૈવ તે જીવિતં સ્યાદમૃતત્વસ્ય તુ નાશાસ્તિ વિત્તેન ।
એવં વિત્તેનામૃતત્વાશા ભવેદ્યદિ વિત્તસાધ્યાનિ કર્માણ્યમૃતત્વે ઉપયુજ્યેરન્ ।
તદેવ તુ નાસ્તિ, જ્ઞાનસાધ્યત્વાદમૃતત્વસ્ય કર્મણાં ચ જ્ઞાનવિરોધિનાં તત્સહભાવિત્વાનુપપત્તેરિતિ ભાવઃ ।
સા હોવાચ મૈત્રેયી યેનાહં નામૃતા સ્યાં કિમહં તેનં કુર્યાં યદેવ ભગવાન્ વેદ તદેવ મે બ્રૂહિ ।
અમૃતત્વસાધનમિતિ શેષઃ ।
તત્રામૃતત્વસાધનજ્ઞાનોપન્યાસાય વૈરાગ્યપૂર્વકત્વાત્તસ્ય રાગવિષયેષુ તેષુ તેષુ પતિજાયાદિષુ વૈરાગ્યમુત્પાદયિતું યાજ્ઞવલ્ક્યો ઽન વા અરે પત્યુઃ કામાયઽઇત્યાદિવાક્યસંદર્ભમુવાચ ।
આત્મૌપાધિકં હિ પ્રિયત્વમેષાં ન તુ સાક્ષાત્ પ્રિયાણ્યેતાનિ ।
તસ્માદેતેભ્યઃ પતિજાયાદિભ્યો વિરભ્ય યત્ર સાક્ષાત્પ્રેમ સ એવ આત્મા વા અરે દ્રષ્ટવ્યઃ શ્રોતવ્યો મન્તવ્યો નિદિધ્યાસિતવ્યઃ ।
વાશબ્દો ઽવધારણે ।
આત્મૈવ દ્રષ્ટવ્યઃ સાક્ષાત્કર્તવ્યઃ ।
એતત્સાધનાનિ ચ શ્રવણાદીનિ વિહિતાનિ શ્રોતવ્ય ઇત્યાદિના ।
કસ્માત્ ।
આત્મનો વા અરે દર્શનેન શ્રવણાદિસાધનેનેદં જગત્સર્વંવિદિતં ભવતીતિ વાક્યશેષઃ ।
યતો નામરૂપાત્મકસ્ય જગતસ્તત્ત્વં પારમાર્થિકં રૂપમાત્મૈવ ભુજઙ્ગસ્યેવ સમારોપિતસ્ય તત્ત્વં રજ્જુઃ ।
તસ્માદાત્મનિ વિદિતે સર્વમિદં જગત્તત્ત્વં વિદિતં ભવતિ, રજ્જ્વામિવ વિદિતાયાં સમારોપિતસ્ય ભુજઙ્ગસ્ય તત્ત્વં વિદિતં ભવતિ, યતસ્તસ્માદાત્મૈવ દ્રષ્ટવ્યો ન તુ તદતિરિક્તં જગત્ સ્વરૂપેણ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
કુતઃ ।
યતો ઽબ્રહ્મ તં પરાદાત્ઽબ્રાહ્મણજાતિર્બ્રાહ્મણો ઽહમિત્યેવમભિમાન ઇતિ યાવત્ ।
પરાદાત્ પરાકુર્યાદમૃતત્વપદાત્ ।
કં, યો ઽન્યત્રાત્મનો બ્રહ્મ બ્રાહ્મણજાતિં વેદ ।
એવં ક્ષત્રિયાદિષ્વપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
આત્મૈવ જગતસ્તત્ત્વં ન તુ તદતિરિક્તં કિઞ્ચિત્તદિતિ ।
અત્રૈવ ભગવતી શ્રુતિરુપપત્તિં દૃષ્ટાન્તપ્રબન્ધેનાહ ।
યત્ ખલુ યદ્ગ્રહં વિના ન શક્યતે ગ્રહીતું તત્તતો ન વ્યતિરિચ્યતે ।
યથા રજતં શુક્તિકાયાઃ, ભુજઙ્ગો વા રજ્જોઃ,
દુન્દુભ્યાદિશબ્દસામાન્યાદ્વા તત્તચ્છબ્દભેદઃ ।
ન ગૃહ્યન્તે ચ ચિદ્રૂપગ્રહણં વિના સ્થિતિકાલે નામરૂપાણિ ।
તસ્માન્ન ચિદાત્મનો ભિદ્યન્તે ।
તદિદમુક્તમ્ -સ યથા દુન્દુભેર્હન્યમાનસ્યેતિ ।
દુન્દુભિગ્રહણેન તદ્ગતં શબ્દસામાન્યમુપલક્ષયતિ ।
ન કેવલં સ્થિતિકાલે નામરૂપપ્રપઞ્ચશ્ચિદાત્માતિરેકેણાગ્રહેણાચ્ચિદાત્મનો ન વ્યતિરિચ્યતે ઽપિ તુ નામરૂપોત્પત્તેઃ પ્રાગપિ ચિદ્રૂપાવસ્થાનાત્ તદુપાદાનત્વાચ્ચ નામરૂપપ્રપઞ્ચસ્ય તદનતિરેકઃ, રજ્જૂપાદાનસ્યેવ ભુજઙ્ગસ્ય રજ્જોરનતિરેક ઇત્યેતદ્દૃષ્ટાન્તેન સાધયતિ ભગવતી શ્રુતિઃ-ઽસ યથાર્દ્રૈધો ઽગ્રેરભ્યાહિતસ્ય પૃથગ્ધૂમા વિનિશ્ચરન્ત્યેવં વા અરે ઽસ્ય મહતો ભૂતસ્ય નિઃશ્વસિતમેતદ્યદૃગ્વેદઃઽઇત્યાદિના ચતુર્વિધો મન્ત્ર ઉક્તઃ ।
ઇતિહાસ ઇત્યાદિનાષ્ટવિધં બ્રાહ્મણમુક્તમ્ ।
એતદુક્તં ભવતિ-યથાગ્નિમાત્રં પ્રથમમવગમ્યતે ક્ષુદ્રાણાં વિસ્ફુલિઙ્ગાનામુપાદાનામ્ ।
અથ તતો વિસ્ફુલિઙ્ગા વ્યુચ્ચરન્તિ ।
ન ચૈતે ઽગ્નેસ્તત્ત્વાન્યત્વાભ્યાં શક્યન્તે નિર્વુક્તમ્ ।
એવમૃગ્વેદાદયો ઽપ્યલ્પપ્રયત્નાદ્બ્રહ્મણો વ્યુચ્ચરન્તો ન તતસ્તત્ત્વાન્યત્વાભ્યાં નિરુચ્યન્તે ।
ઋગાદિભિર્નામોપલક્ષ્યતે ।
યદા ચ નામધેયસ્યેયં ગતિસ્તદા તત્પૂર્વકસ્ય રૂપધેયસ્ય કૈવ કથેતિ ભાવઃ ।
ન કેવલં તદુપાદાનત્વાત્તતો ન વ્યતિરિચ્યતે નામરૂપપ્રપઞ્ચઃ, પ્રલયસમયે ચ તદનુપ્રવેશાત્તતો ન વ્યતિરિચ્યતે ।
યથા સામુદ્રમેવામ્ભઃ પૃથિવીતેજઃ સંપર્કાત્ કાઠિન્યમુપગતં સૈન્ધવં ખિલ્યઃ, સ હિ સ્વાકારે સમુદ્રે ક્ષિપ્તો ઽમ્ભ એવ ભવતિ, એવં ચિદમ્ભોધૌ લીનં જગચ્છિદેવ ભવતિ ન તુ તતો ઽતિરિચ્યત ઇતિ ।
એતદ્દૃષ્ટાન્તપ્રબન્ધેનાહ- સ યથા સર્વાસામપામિત્યાદિ ।
દૃષ્ટાન્તપ્રબન્ધમુક્ત્વા દાર્ષ્ટાન્તિકે યોજયતિ- એવં વા અરે ઇદં મહદિતિ ।
બહુત્ત્વેન બ્રહ્મોક્તમ્ ।
ઇદં બ્રહ્મેત્યર્થઃ ।
ભૂતં સત્યમ્ ।
અનન્તં નિત્યમ્ ।
અપારં સર્વગતમ્ ।
વિજ્ઞાનઘનઃ ।
વિજ્ઞાનૈકરસ ઇતિ યાવત્ ।
એતેભ્યઃ કાર્યકારણભાવેન વ્યવસ્થિતેભ્યો ભૂતેભ્યઃ સમુત્થાય સામ્યેનોત્થાય ।
કાર્યકારણસંઘાતસ્ય હ્યવચ્છેદાદ્દુઃખિત્વશોકિત્વાદયસ્તદવચ્છિન્ને ચિદાત્મનિ તદ્વિપરીતે ઽપિ પ્રતીયન્તે, યથોદકપ્રતિબિમ્બિતે ચન્દ્રમસિ તોયગતાઃ કમ્પાદયઃ ।
તદિદં સામ્યેનોત્થાનમ્ ।
યદા ત્વાગમાચાર્યોપદેશપૂર્વકમનનનિદિધ્યાસનપ્રકર્ષપર્યન્તજો ઽસ્ય બ્રહ્મસ્વરૂપસાક્ષાત્કાર ઉપાવર્તતે તદા નિર્મૃષ્ટનિખિલસવાસનાવિદ્યામલસ્ય કાર્યકારણસંઘાતભૂતસ્ય વિનાશે તાન્યેવ ભૂતાનિ નશ્યન્ત્યનુ તદુપાધિશ્ચિદાત્મનઃ ખિલ્યભાવો વિનશ્યતિ ।
તતો ન પ્રેત્ય કાર્યકારણભૂતનિવૃત્તૌ રૂપગન્ધાદિસંજ્ઞાસ્તીતિ ।
ન પ્રેત્ય સંજ્ઞાસ્તીતિ સંજ્ઞામાત્રનિષેધાદાત્મા નાસ્તીતિ મન્યમાના સા મૈત્રેયી હોવાચ, અત્રૈવ મા ભગવાનમૂમુહન્મોહિતવાન્ ન પ્રેત્ય સંજ્ઞાસ્તીતિ ।
સ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ સ્વાભિપ્રાયં, દ્વૈતે હિ રૂપાદિવિશેષસંજ્ઞાનિબન્ધનો દુઃખિત્વાદ્યભિમાનઃ ।
આનન્દજ્ઞાનૈકરસબ્રહ્માદ્વયાનુભવે તુ તત્ કેન કં પશ્યેત્, બ્રહ્મ વા કેન વિજાનીયાત્ ।
નહિ તદાસ્ય કર્ભાવો ઽસ્તિ સ્વપ્રકાશત્વાત્ ।
એતદુક્તં ભવતિ-ન સંજ્ઞામાત્રં મયા વ્યાસેધિ, કિન્તુ વિશેષસંજ્ઞેતિ ।
તદેવમમૃતત્વફલેનોપક્રમાત્, મધ્યે ચાત્મવિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાનં પ્રતિજ્ઞાય તદુપપાદનાત્, ઉપસંહારે ચ મહદ્ભૂતમનન્તમિત્યાદિના ચ બ્રહ્મરૂપાભિધાનાત્, દ્વૈતનિન્દયા ચાદ્વૈતગુણકીર્તનાદ્બ્રહ્મૈવ મૈત્રેયીબ્રાહ્મણે પ્રતિપાદ્યં ન જીવાત્મેતિ નાસ્તિ પૂર્વપક્ષ ઇત્યનારભ્યમેવેદમધિકરણમ્ ।
અત્રોચ્યતે-ભોક્તૃત્વજ્ઞાતૃતાજીવરૂપોત્થાનસમાધયે મૈત્રેયીબ્રાહ્મણે પૂર્વપક્ષેણોપક્રમઃ કૃતઃ ।
પતિજાયાદિભોગ્યસંબન્ધો નાભોક્તુર્બ્રહ્મણો યુજ્યતે, નાપિજ્ઞાનકર્તૃત્વમકર્તુઃ સાક્ષાચ્ચ મહતો ભૂતસ્ય વિજ્ઞાનાત્મભાવેન સમુત્તાનાભિધાનં વિજ્ઞાનાત્મન એવ દ્રષ્ટવ્યત્વમાહ ।
અન્યથા બ્રહ્મણો દ્રષ્ટવ્યત્વપરે ઽસ્મિન્ બ્રાહ્મણે તસ્ય વિજ્ઞાનાત્મત્વેન સમુત્થાનાભિધાનમનુપયુક્તં સ્યાત્તસ્ય તુ દ્રષ્ટવ્યમુપયુજ્યત ઇત્યુપક્રમમાત્રં પૂર્વપક્ષઃ કૃતઃ ।
ભોક્ત્રર્થત્વાચ્ચ ભોગ્યજાતસ્યેતિ તદુપોદ્બલમાત્રમ્ ।
સિદ્ધાન્તસ્તુ નિગદવ્યાખ્યાતેન ભાષ્યેણોક્તઃ ॥19॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_1,4.6.20
તદેવં પૌર્વાપર્યાલોચનયા મૈત્રેયીબ્રાહ્મણસ્ય બ્રહ્મદર્શનપરત્વે સ્થિતે ભોક્ત્રા જીવાત્મનોપક્રમમાચાર્યદેશીયમતેન તાવત્સમાધત્તે સૂત્રકારઃ-
પ્રતિજ્ઞાસિદ્ધેર્ લિઙ્ગમ્ આશ્મરથ્યઃ

પ્રતિજ્ઞાસિદ્ધેર્લિઙ્ગમાશ્મરધ્યઃ ।
યથા હિ વહ્નેર્વિકારા વ્યુચ્ચરન્તો વિસ્ફુલિઙ્ગા ન વહ્નેરત્યન્તં ભિદ્યન્તે, તદ્રૂપનિરૂપણત્વાત્, નાપિ તતો ઽત્યન્તમભિન્નાઃ, વહ્નેરિવ પરસ્પરવ્યાવૃત્ત્યભાવપ્રસઙ્ગાત્, તથા જીવાત્મનો ઽપિ બ્રહ્મવિકાર ન બ્રહ્મણો ઽત્યન્તં ભિદ્યન્તે, ચિદ્રૂપત્વાભાવપ્રસઙ્ગાત્ ।
નાપ્યત્યન્તં ન ભિદ્યન્તે, પરસ્પરં વ્યાવૃત્ત્યભાવપ્રસઙ્ગાત્, સર્વજ્ઞં પ્રત્યુપદેશવૈયર્થ્યાચ્ચ ।
તસ્માત્કથઞ્ચિદ્ભેદો જીવાત્મનામભેદશ્ચ ।
તત્ર તદ્વિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાનપ્રતિજ્ઞાસિદ્ધયે વિજ્ઞાનાત્મપરમાત્મનોરભેદમુપાદાય પરમાત્મનિ દર્શયિતવ્યે વિજ્ઞાનાત્મનોપક્રમ ઇત્યાશ્મરધ્ય આચાર્યો મેને ॥20॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_1,4.6.21
આચાર્યદેશીયાન્તરમતેન સમાધત્તે-
ઉત્ક્રમિષ્યત એવં ભાવાદ્ ઇત્ય્ ઔડુલોમિઃ

ઉત્ક્રમિષ્યત એવંભાવાદિત્યૌડુલોમિઃ ।
જીવો હિ પરમાત્મનો ઽત્યન્તં ભિન્ન એવ સન્ દેહેન્દ્રિયમનોબુદ્ધ્યુપધાનસંપર્કાત્સર્વદા કલુષઃ, તસ્ય ચ જ્ઞાનધ્યાનાદિસાધનાનુષ્ઠાનાત્સંપ્રસન્નસ્ય દેહેન્દ્રિયાદિસંઘાતાદુત્ક્રમિષ્યતઃ પરમાત્મનૈક્યોપપત્તેરિદમભેદેનોપક્રમણમ્ ।
એતદુક્તં ભવતિ-ભવિષ્યન્તમભેદમુપાદાય ભેદકાલે ઽપ્યભેદ ઉક્તઃ ।
યથાહુઃ પાઞ્ચરાત્રિકાઃ-ઽઆમુક્તેર્ભેદ એવ સ્યાજ્જીવસ્ય ચ પરસ્ય ચ ।
મુક્તસ્ય તુ ન ભેદો ઽસ્તિ ભેદહેતોરભાવતઃ ॥
ઽઇતિ ।
અત્રૈવ શ્રુતિમુપન્યસ્યતિ- શ્રુતિશ્ચૈવમિતિ ।
પૂર્વં દેહેન્દ્રિયાદ્યુપાધિકૃતં કલુષત્વમાત્મન ઉક્તમ્ ।
સંપ્રતિ સ્વાભાવિકમેવ જીવસ્ય નામરૂપપ્રપઞ્ચાશ્રયત્વલક્ષણં કાલુષ્યં પાર્થિવાનામણૂનામિવ શ્યામત્વં કેવલં પાકેનેવ ।
જ્ઞાનધ્યાનાદિના તદપનીય જીવઃ પરાત્પરતરં પુરુષમુપૈતીત્યાહ- ક્વચિચ્ચ જીવાક્ષયમપીતિ ।
નદીનિદર્શનમ્ ઽયથા સોમ્યેમા નદ્યઃઽઇતિ ॥21॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_1,4.6.22
તદેવમાચાર્યદેશીયમતદ્વયમુક્ત્વાત્રાપરિતુષ્યન્નાચાર્યમતમાહ સૂત્રકારઃ-
અવસ્થિતેર્ ઇતિ કાશકૃત્સ્નઃ

અવિસ્થિતેરિતિ કાશકૃત્સ્નઃ ।
એતદ્વ્યાચષ્ટે- અસ્યૈવ પરમાત્મન ઇતિ ।
ન જીવ આત્મનો ઽન્યઃ ।
નાપિ તદ્વિકારઃ કિન્ત્વાત્મૈવાવિદ્યોપાધાનકલ્પિતાવચ્છેદઃ ।
આકાશ ઇવ ઘટમણિકાદિકલ્પિતાવચ્છેદો ઘટાકાશો મણિકાકાશો ન તુ પરમાકાશાદન્યસ્તદ્વિકારો વા ।
તતશ્ચ જીવાત્મનોપક્રમઃ પરામાત્મનૈવોપક્રમસ્તસ્ય તતો ઽભેદાત્ ।
સ્થૂલદર્શિલોકપ્રતીતિસૌકર્યાયૌપાધિકેનાત્મરૂપેણોપક્રમઃ કૃતઃ ।
અત્રૈવ શ્રુતિં પ્રમાણયતિ- તથાચેતિ ।
અથ વિકારઃ પરમાત્મનો જીવઃ કસ્માન્ન ભવત્યાકાશાદિવદિત્યાહ- નચ તેજઃપ્રભૃતીનામિતિ ।
નહિ યથા તેજઃપ્રભૃતીનામાત્મવિકારત્વં શ્રૂયતે એવં જીવસ્યેતિ ।
આચાર્યત્રયમતં વિભજતે- કાશકૃત્સ્નસ્યાચાર્યસ્યેતિ ।
આત્યન્તિકે સત્યભેદે કાર્યકારણભાવાભાવાદનાત્યન્તિકો ઽભેદ આસ્થેયઃ, તથાચ કથઞ્ચિદ્ભેદો ઽપીતિ તમાસ્થાય કાર્યકારણભાવ ઇતિ મતત્રયમુક્ત્વા કાશકૃત્સ્નીયમતં સાધુત્વેન નિર્ધારયતિ- તત્ર તેષુ મધ્યે ।
કાશકૃત્સ્નીયં મતમિતિ ।
આત્યન્તિકે હિ જીવપરમાત્મનોરભેદે તાત્ત્વિકે ઽનાદ્યવિદ્યોપાધિકલ્પિતો ભેદસ્તત્ત્વમસીતિ જીવાત્મનો બ્રહ્મભાવતત્ત્વોપદેશશ્રવણમનનનિદિધ્યાસનપ્રકર્ષપર્યન્તજન્મ્ઃઅના સાક્ષાત્કારેણ વિદ્યયા શક્યઃ સમૂલકાષં કષિતું, રજ્જ્વામહિવિભ્રમ ઇવ રજ્જુતત્ત્વસાક્ષાત્કારેણ, રાજપુત્રસ્યેવ ચ મ્લેચ્છકુલે વર્ધમાનસ્યાત્મનિ સમારોપિતો મ્લેચ્છભાવો રાજપુત્રો ઽસીતિ આપ્તોપદેશેન ।
ન તુ મૃદ્વિકારઃ શરાવાદિઃ શતશો ઽપિ મૃન્મૃદિતિ ચિન્ત્યમાનસ્તજ્જન્મના મૃદ્ભાવસાક્ષાત્કારેણ શક્યો નિવર્તયિતું, તત્કસ્ય હેતોઃ, તસ્યાપિ મૃદો ભિન્નાભિન્નસ્ય તાત્ત્વિકત્વાત્, વસ્તુતસ્તુ જ્ઞાનેનોચ્છેત્તુમશક્યત્વાત્, સો ઽયં પ્રતિપાદયિષિતાર્થાનુસારઃ ।
અપિ ચ જીવસ્યાત્મવિકારત્વે તસ્ય જ્ઞાનધ્યાનાદિસાધનાનુષ્ઠાનાત્ સ્વપ્રકૃતાવપ્યયે સતિ નામૃતત્વસ્યાશાસ્તીત્યપુરુષાર્થત્વમમૃતત્વપ્રાપ્તિશ્રુતિવિરોધશ્ચ ।
કાશકૃત્સ્નમતે ત્વેતદુભયં નાસ્તીત્યાહ- એવં ચ સતીતિ ।
નનુ યદિ જીવો ન વિકારઃ કિન્તુ બ્રહ્મૈવ કથં તર્હિ તસ્મિન્નામરૂપાશ્રયત્વશ્રુતિઃ, કથઞ્ચ ઽયથાગ્નેઃ શ્રુદ્રા વિસ્ફુલિઙ્ગાઽઇતિ બ્રહ્મવિકારશ્રુતિરિત્યાશઙ્કામુપસંહારવ્યાજેન નિરાકરોતિ- અતશ્ચ સ્વાશ્રયસ્યેતિ ।
યતઃ પ્રતિપિપાદયિષિતાર્થાનુસારશ્ચામૃતત્વપ્રાપ્તિશ્ચ વિકારપક્ષે ન સંભવતઃ, અતશ્ચેતિ યોજના ।
દ્વિતીયપૂર્વપક્ષબીજમનસ્યૈવ ત્રિસૂત્ર્યાપાકરોતિ- યદપ્યુક્તમિતિ ।
શેષમતિરોહિતાર્થં વ્યાખ્યાતાર્થં ચ ।
તૃતીયપૂર્વપક્ષબીજનિરાસે કાશકૃત્સ્નીયેનૈવેત્યવધારણં તન્મતાશ્રયણેનૈવ તસ્ય શક્યનિરાસત્વાત્ ।
ઐકાન્તિકે હ્યાદ્વૈતે આત્મનો ઽન્યકર્મકરણે ઽકેન કં પશ્યેત્ઽઇતિ આત્મનશ્ચ કર્મત્વં ઽવિજ્ઞાતારમરે કેન વિજાનીયાત્ઽઇતિ શક્યં નિષેદ્ધુમ્ ।
ભેદાભેદપક્ષે વૈકાન્તિકે વા ભેદે સર્વમેતદદ્વૈતાશ્રયમશક્યમિત્યવધારણસ્યાર્થઃ ।
ન કેવલં કાશકૃત્સ્નીયદર્શનાશ્રયણેન ભૂતપૂર્વગત્યા વિજ્ઞાતૃત્વમપિ તુ શ્રુતિપૌર્વાપર્યપર્યાલોચનયાપ્યેવમેવેત્યાહ- અપિ ચ યત્ર હીતિ ।
કસ્માત્ પુનઃ કાશકૃત્સ્નસ્ય મતમાસ્થીયતે નેતરેષામાચાર્યાણામિત્યત આહ- દર્શિતં તુ પુરસ્તાદિતિ ।
કાશકૃત્સ્નીયસ્ય મતસ્ય શ્રુતિપ્રબન્ધોપન્યાસેન પુનઃ શ્રુતિમત્ત્વં સ્મૃતિમત્ત્વં ચોપસંહારોપક્રમમાહ- અતશ્ચેતિ ।
ક્વચિત્પાઠ આતશ્ચેતિ ।
તસ્યાવશ્યં ચેત્યર્થઃ ।
જનનજરામરણભીતયો વિક્રિયાસ્તાસાં સર્વાસાં ઽમહાનજઃઽઇત્યાદિના પ્રતિષેધઃ ।
પરિણામપક્ષે ઽન્યસ્ય ચાન્યભાવપક્ષે ઐકાન્તિકાદ્વૈતપ્રતિપાદનપરાઃ ઽએકમેવાદ્વિતીયમ્ઽઇત્યાદયઃ, દ્વૈતદર્શનનિન્દાપરાશ્ચ ઽઅન્યો ઽસાવન્યો ઽહમસ્મિઽઇત્યાદયઃ, જન્મજરાદિવિક્રિયાપ્રતિષેધપરાશ્ચ ઽએષ મહાનજઃઽઇત્યાદયઃ શ્રુતયઃ ઉપરુધ્યેરન્ ।
અપિચ યદિ જીવપરમાત્મનોર્ભેદાભેદાવાસ્થીયેયાતાં તતસ્તયોર્મિથો વિરોધાત્સમુચ્ચયાભાવાદેકસ્ય બલીયસ્ત્વે નાત્મનિ નિરપવાદં વિજ્ઞાનં જાયેત, બલીયસૈકેન દુર્બલપક્ષાવલમ્બિનો જ્ઞાનસ્ય બાધનાત્ ।
અથ ત્વગૃહ્યમાણવિશેષતયા ન બલાબલાવધારણં, તતઃ સંશયે સતિ ન સુનિશ્ચિતાર્થમાત્મનિ જ્ઞાનં ભવેત્ ।
સુનિશ્ચિતાર્થં ચ જ્ઞાનં મોક્ષોપાયઃ શ્રૂયતે-ઽવેદાન્તવિજ્ઞાનસુનિશ્ચિતાર્થાઃઽઇતિ ।
તદેતદાહ- અન્યથા મુમુક્ષૂણામિતિ ।
ઽએકત્વમનુપશ્યતઃઽઇતિ શ્રુતિર્ન પુનરેકત્વાનેકત્વે અનુપશ્યત ઇતિ ।
નનુ યદિ ક્ષેત્રજ્ઞપરમાત્મનોરભેદો ભાવિકઃ, કથં તર્હિ વ્યપદેશબુદ્ધિભેદૌ ક્ષેત્રજ્ઞઃ પરમાત્મેતિ કથઞ્ચ નિત્યશુદ્ધબુદ્ધમુક્તસ્વભાવસ્ય ભગવતઃ સંસારિતા ।
અવિદ્યાકૃતનામરૂપોપાધિવશાદિતિ ચેત્ ।
કસ્યેયમવિદ્યા ।
ન તાવજ્જીવસ્ય, તસ્ય પરમાત્મનો વ્યતિરેકાભાવાત્ ।
નાપિ પરમાત્મનઃ, તસ્ય વિદ્યૈકરસસ્યાવિદ્યાશ્રયત્વાનુપપત્તેઃ ।
તદત્ર સંસારિત્વાસંસારિત્વવિદ્યાવિદ્યાવત્ત્વરૂપવિરુદ્ધધર્મસંસર્ગાદ્બુદ્ધિવ્યપ્ઃઅદેશભેદાચ્ચાસ્તિ જીવેશ્વરયોર્ભેદો ઽપિ ભાવિક ઇત્યત આહ- સ્થિતે ચ પરમાત્મક્ષેત્રજ્ઞાત્મૈકત્વેતિ ।
ન તાવદ્ભેદાભેદાવેકાત્ર ભાવિકૌ ભવિતુમર્હત ઇતિ વિપ્રપઞ્ચિતં પ્રથમે પાદે ।
દ્વૈતદર્શનનિન્દયા ચૈકાન્તિકાદ્વૈતપ્રતિપાદનપરાઃ પૌર્વાપર્યાલોચનયા સર્વે વેદાન્તઃ પ્રતીયન્તે ।
તત્ર યથા બિમ્બાદવદતાત્તાત્ત્વિકે પ્રતિબિમ્બાનામભેદે ઽપિ નીલમણિકૃપાણકાચાદ્યુપધાનભેદાત્કાલ્પનિકો જીવાનાં ભેદો બુદ્ધિવ્યપદેશભેદૌ વર્તયતિ, ઇદં બિમ્બમવદાતમિમાનિ ચ પ્રતિબિમ્બાનિ નીલોત્પલપલાશશ્યામલાનિ વૃત્તદીર્ઘાદિભેદભાઞ્જિ બહૂનીતિ, એવં પરમાત્મનઃ શુદ્ધસ્વભાવાજ્જીવાનમભેદ ઐકાન્તિકે ઽપ્યનિર્વચનીયાનાદ્યવિદ્યોપધાનભેદાત્કાલ્પનિકો જીવાનાં ભેદો બુદ્ધિવ્યપદેશભેદાવયં ચ પરમાત્મા શુદ્ધવિજ્ઞાનાનન્દસ્વભાવ ઇમે ચ જીવા અવિદ્યાશોકદુઃખાદ્યુપદ્રવભાજ ઇતિ વર્તયતિ ।
અવિદ્યોપધાનં ચ યદ્યપિ વિદ્યાસ્વભાવે પરમાત્મનિ ન સાક્ષાદસ્તિ તથાપિ તત્પ્રતિબિમ્બકલ્પજીવદ્વારેણ પરસ્મિન્નુચ્યતે ।
ન ચૈવમન્યોન્યાશ્રયો જીવવિભાગાશ્રયાવિદ્યા, અવિદ્યાશ્રયશ્ચ જીવવિભાગ ઇતિ, બીજાઙ્કુરવદનાદિત્વાત્ ।
અત એવ કાનુદ્દિશ્યૈષ ઈશ્વરો માયામારચયત્યનાર્થિકાં, ઉદ્દેશ્યાનાં સર્ગાદૌ જીવાનામભાવાત્, કથં ચાત્માનં સંસારિણં વિવિધવેદનાભાજં કુર્યાદિત્યાદ્યનુયોગો નિરવકાશઃ ।
ન ખલ્વાદિમાન્ સંસારઃ, નાપ્યાદિમાનવિદ્યાજીવવિભાગઃ, યેનાનુયુજ્યેતેતિ ।
અત્ર ચ નામગ્રહણેનાવિદ્યામુપલક્ષયતિ ।
સ્યાદેતત્ ।
યદિ ન જીવાત્ બ્રહ્મ ભિદ્યતે, હન્ત જીવઃ સ્ફુટ ઇતિ બ્રહ્માપિ તથા સ્યાત્, તથા ચ ઽનિહિતં ગુહાયામ્ઽઇતિ નોપપદ્યત ઇત્યત આહ- નહિ સત્યમિતિ ।
યથાહિ બિમ્બસ્ય મણિકૃપાણાદયો ગુહા એવં બ્રહ્મણો ઽપિ પ્રતિજીવં ભિન્ના અવિદ્યા ગુહા ઇતિ ।
યથા પ્રતિબિમ્બેષુ ભાસમાનેષુ બિમ્બં તદભિન્નમપિ ગુહ્યમેવં જીવેષુ ભાસમાનેષુ તદભિન્નમપિ બ્રહ્મ ગુહ્યમ્ ।
અસ્તુ તર્હિ બ્રહ્મણો ઽન્યદ્ગુહ્યમિત્યત આહ- નચ બ્રહ્મણો ઽન્ય ઇતિ ।
યે તુ આશ્મરથ્યપ્રભૃતયઃ નિર્બન્ધં કુર્વન્તિ તે વેદાન્તાર્થમિતિ ।
બ્રહ્મણઃ સર્વાત્મના ભાગશો વા પરિણામાભ્યુપગમે તસ્ય કાર્યત્વાદનિત્યત્વાચ્ચ તદાશ્રિતો મોક્ષો ઽપિ તથા સ્યાત્ ।

યદિ ત્વેવમપિ મોક્ષં નિત્યઙ્કૃતકં બ્રૂયુસ્તત્રાહ -ન્યાયેનેતિ ।
એવં યે નદીસમુદ્રનિદર્શનેનામુક્તેર્ભેદં મુક્તસ્ય ચાભેદં જીવસ્યાસ્થિષત તેષામપિ ન્યાયેનાસંગતિઃ ।
નો જાતુ ઘટઃ પટો ભવતિ ।
નનૂક્તં યથા નદી સમુદ્રો ભવતીતિ ।
કા પુનર્નદ્યભિમતા આયુષ્મતઃ ।
કિં પાથઃ પરમાણવ ઉતૈષાં સંસ્થાનભેદ આહોસ્વિત્તદારબ્ધો ઽવયવી ।
તત્ર સંસ્થાનભેદસ્ય વાવયવિનો વા સમુદ્રનિવેશે વિનાશાત્ કસ્ય સમુદ્રેણૈકતા ।
નદીપાથઃ પરમાણૂનાં તુ સમુદ્રપાથઃ પરમાણુભ્યઃ પૂર્વવસ્થિતેભ્યો ભેદ એવ નાભેદઃ ।
એવં સમુદ્રાદપિ તેષાં ભેદ એવ ।
યે તુ કાશકૃત્સ્નીયમેવ મતમાસ્થાય જીવં પરમાત્મનોંઽશમાચખ્યુસ્તેષાં કથં ઽનિષ્કલં નિષ્ક્રિયં શાન્તમ્ઽઇતિ ન શ્રુતિવિરોધઃ ।
નિષ્કલમિતિ સાવયવત્વં વ્યાસેધિ ન તુ સાંશત્વમ્, અંશશ્ચ જીવઃ પરમાત્મનો નભસ ઇવ કર્ણનેમિમણ્ડલાવચ્છિન્નં નભઃ શબ્દશ્રવણયોગ્યં, વાયોરિવ ચ શરીરાવચ્છિન્નઃ પઞ્ચવૃત્તિઃ પ્રાણ ઇતિ ચેત્ ।
ન તાવન્નભો નભસોંશઃ, તસ્ય તત્ત્વાત્ ।
કર્ણનેમિમણ્ડલાવચ્છિન્નમંશ ઇતિ ચેત્, હન્ત તર્હિ પ્રાપ્તાપ્રાપ્તવિવેકેન કર્ણનેમિમણ્ડલં વા તત્સંયોગો વેત્યુક્તં ભવતિ ।
નચ કર્ણનેમિમણ્ડલં તસ્યાંશઃ, તસ્ય તતો ભેદાત્ ।
તત્સંયોગો નભોધર્મત્વાત્તસ્યાંશ ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
અનુપપત્તેઃ ।
નભોધર્મત્વે હિ તદનવયવં સર્વત્રાભિન્નમિતિ તત્સંયોગઃ સર્વત્રા પ્રથેત ।
નહ્યસ્તિ સંભવો ઽનવયવમવ્યાપ્યવર્તત ઇતિ ।
તસ્માત્તત્રાસ્તિ ચેદ્વ્યાપ્યૈવ ।
ન ચેદ્વ્યાપ્નોતિ તત્ર નાસ્ત્યેવ ।
વ્યાપ્યૈવાસ્તિ કેવલં પ્રતિસંબધ્યધીનનિરૂપણતયા ન સર્વત્ર નિરૂપ્યત ઇતિ ચેત્, ન નામ નિરૂપ્યતામ્ ।
તત્સંયુક્તં તુ નભઃ શ્રવણયોગ્યં સર્વત્રાસ્તીતિ સર્વત્ર શ્રવણપ્રસઙ્ગઃ ।
નચ ભેદાભેદયોરન્યતરેણાંશઃ શક્યો નિર્વક્તુમ્ ન ચોભાભ્યાં, વિરુદ્ધયોરેકત્રાસમવાયાદિત્યુક્તમ્ ।
તસ્માદનિર્વચનીયાનાદ્યવિદ્યાપરિકલ્પિત એવાંશો નભસો ન ભાવિક ઇતિ યુક્તમ્ ।
નચ કાલ્પનિકો જ્ઞાનમાત્રાયત્તજીવિતઃ કથમવિજ્ઞાયમાનો ઽસ્તિ, અસંશ્ચાંશઃ કથં શબ્દશ્રવણલક્ષણાય કાર્યાય કલ્પતે, ન જાતુ રજ્જ્વામજ્ઞાયમાન ઉરગો ભયકમ્પાદિકાર્યાય પર્યાપ્ત ઇતિ વાચ્યમ્ ।
અજ્ઞાતત્વાસિદ્ધેઃ કાર્યવ્યઙ્ગત્વાદસ્ય ।
કાર્યોત્પાદાત્પૂર્વમજ્ઞાતં કથં કાર્યોત્પાદાઙ્ગમિતિ ચેત્ ।
ન ।
પૂર્વપૂર્વકાર્યોત્પાદવ્યઙ્ગ્યત્વાદસત્યપિ જ્ઞાને તત્સંસ્કારાનુવૃત્તેરનાદિત્વાચ્ચ કલ્પના તત્સંસ્કારપ્રવાહસ્ય ।
અસ્તુ વાનુપપત્તિરેવ કાર્યકારણયોર્માયાત્મકત્વાત્ ।
અનુપપત્તિર્હિ માયામુપોદ્બલયત્યનુપપદ્યમાનાર્થત્વાન્યમાયાયાઃ ।
અપિ ચ ભાવિકાંશવાદિનાં મતે ભાવિકાંશસ્ય જ્ઞાનેનોચ્છેત્તુમશક્યત્વાન્ન જ્ઞાનધ્યાનસાધનો મોક્ષઃ સ્યાત્ ।
તદેવમકાશાંશ ઇવ શ્રોત્રમનિર્વચનીયમ્ ।
એવં જીવો બ્રહ્મણોંઽશ ઇતિ કાશકૃત્સ્નીયં મતમિતિ સિદ્ધમ્ ॥22॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_1,4.7.23
પ્રકૃતિશ્ ચ પ્રતિજ્ઞાદૃષ્ટાન્તાનુપરોધાત્

પ્રકૃતિશ્ચ પ્રતિજ્ઞાદૃષ્ટાન્તાનુપરોધાત્ ।
સ્યાદેતત્ ।
વેદાન્તાનાં બ્રહ્મણિ સમન્વયે દર્શિતે સમાપ્તં સમન્વયલક્ષણમિતિ કિમપરમવશિષ્યતે યદર્થમિદમારભ્યત ઇતિ શઙ્કાં નિરાકર્તું સંગતિં દર્શયન્નવશેષમાહ- યથાભ્યુદયેતિ ।
અત્ર ચ લક્ષણસ્ય સંગતિમુક્ત્વા લક્ષણેનાસ્યાધિકરણસ્ય સંગતિરુક્તા ।
એતદુક્તં ભવતિ-સત્યં જગત્કારણે બ્રહ્મણિ વેદાન્તાનામુક્તઃ સમન્વયઃ ।
તત્ર કારણભાવસ્યોભયથા દર્શનાજ્જગત્કારણત્વં બ્રહ્મણઃ કિં નિમિત્તત્વેનૈવ, ઉતોપાદાનત્વેનાપિ ।
તત્ર યદિ પ્રથમઃ પક્ષસ્તત ઉપાદાનકારણાનુસારણે સાંખ્યસ્મૃતિસિદ્ધં પ્રધાનમભ્યુપેયમ્ ।
તથા ચ ઽજન્માદ્યસ્ય યતઃઽઇતિ બ્રહ્મલક્ષણમસાધુ, અતિવ્યાપ્તેઃ પ્રધાને ઽપિ ગતત્વાત્ ।
અસંભવાદ્વા ।
યદિ તૂત્તરઃ પક્ષસ્તતો નાતિવ્યાપ્તિર્નાપ્યવ્યાપ્તિરિતિ સાધુ લક્ષણમ્ ।
સો ઽયમવશેષઃ ।
તત્ર ઽઈક્ષાપૂર્વકર્તૃત્વં પ્રભુત્વમસરૂપતા ।
નિમિત્તકારણેષ્વેવ નોપાદાનેષુ કર્હિચિત્ ॥
ઽતદિદમાહ- તત્ર નિમિત્તકારણમેવ તાવદિતિ ।
આગમસ્ય કારણમાત્રે પર્યવસાનાદનુમાનસ્ય તદ્વિશેષનિયમમાગમો ન પ્રતિક્ષિપત્યપિ ત્વનુમન્યત એવેત્યાહ- પારિશેષ્યાદ્બ્રહ્મણો ઽન્યદિતિ ।
બ્રહ્મોપાદાનત્વસ્ય પ્રસક્તસ્ય પ્રતિષેધે ઽન્યત્રાપ્રસઙ્ગાત્સાંખ્યસ્મૃતિપ્રસિદ્ધમાનુમાનિકં પ્રધાનં શિષ્યત ઇતિ ।
એકવિજ્ઞાનેન ચ સર્વવિજ્ઞાનપ્રતિજ્ઞાનમ્ ઽઉત તમાદેશમ્ઽઇત્યાદિના, ઽયથા સોમ્યૈકેન મૃત્પિણ્ડેનઽઇતિ ચ દૃષ્ટાન્તઃ, પરમાત્મનઃ પ્રાધાન્યં સૂચયતઃ ।
યથા સોમશર્મણૈકેન જ્ઞાતેન સર્વે કઠા જ્ઞાતા ભવન્તિ ।
એવં પ્રાપ્ત ઉચ્યતે -પ્રકૃતિશ્ચ ।
ન કેવલં બ્રહ્મ નિમિત્તકારણં, કુતઃ, પ્રતિજ્ઞાદૃષ્ટાન્તયોરનુપરોધાત્ ।
નિમિત્તકારણત્વમાત્રે તુ તાવુપરુધ્યેયાતામ્ ।
તથાહિઃ-ઽન મુખ્યે સંભવત્યર્થે જઘન્યા વૃત્તિરિષ્યતે ।
ન ચાનુમાનિકં યુક્તમાગમેનાપબાધિતમ્ ॥
સર્વે હિ તાવદ્વેદાન્તાઃ પૌર્વાપર્યેણ વીક્ષિતાઃ ।
ઐકાન્તિકાદ્વૈતપરા દ્વૈતમાત્રનિષેધતઃ ॥
ઽતદિહાપિ પ્રતિજ્ઞાદૃષ્ટાન્તૌ મુખ્યાર્થાવેવ યુક્તૌ ન તુ ઽયજમાનઃ પ્રસ્તરઃઽઇતિવદ્ગુણકલ્પનયા નેતવ્યૌ, તસ્યાર્થવાદસ્યાતત્પરત્વાત્ ।
પ્રતિજ્ઞાદૃષ્ટાન્તવાક્યયોસ્ત્વદ્વૈતપરત્વાદુપાદાનકારણાત્મકત્વાચ્ચોપાદેયસ્ય કાર્યજાતસ્યોપાદાનજ્ઞાનેન તજ્જ્ઞાનોપપત્તેઃ ।
નિમિત્તકારણં તુ કાર્યાદત્યન્તભિન્નમિતિ ન તજ્જ્ઞાને કાર્યજ્ઞાનં ભવતિ ।
અતો બ્રહ્મોપાદાનકારણં જગતઃ ।
નચ બ્રહ્મણો ઽન્યન્નિમિત્તકારણં જગત ઇત્યપિ યુક્તમ્ ।
પ્રતિજ્ઞાદૃષ્ટાન્તોપરોધાદેવ ।
નહિ તદાનીં બ્રહ્મણિ જ્ઞાતે સર્વં વિજ્ઞાતં ભવતિ ।
જગન્નિમિત્તકારણસ્ય બ્રહ્મણો ઽન્યસ્ય સર્વમધ્યપાતિનસ્તજ્જ્ઞાનેનાવિજ્ઞાનાત્ ।
યત ઇતિ ચ પઞ્ચમી ન કારણમાત્રે સ્મર્યતે અપિ તુ પ્રકૃતૌ, ઽજનિકર્તુઃ પ્રકૃતિઃઽઇતિ ।
તતો ઽપિ પ્રકૃતિત્વમવગચ્છામઃ ।
દુન્દુભિગ્રહણં દુન્દુભ્યાઘાતગ્રહણં ચ તદ્ગતશબ્દત્વસામાન્યોપલક્ષણાર્થમ્ ॥23॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_1,4.7.24
અભિધ્યોપદેશાચ્ ચ

અનાગતેચ્છાસંકલ્પો ઽભિધ્યા ।
એતયા ખલુ સ્વાતન્ત્ર્યલક્ષણેન કર્તૃત્વેન નિમિત્તત્વં દર્શિતમ્ ।
ઽબહુ સ્યામ્ઽઇતિ ચ સ્વવિષયતયોપાદાનત્વમુક્તમ્ ॥24॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_1,4.7.25
સાક્ષાચ્ ચોભયામ્નાનાત્

આકાશાદેવ ।
બ્રહ્મણ એવેત્યર્થઃ ।
સાક્ષાદિતિ ચેતિ સૂત્રાવયવમનૂદ્ય તસ્યાર્થં વ્યાચષ્ટે- આકાશાદેવેતિ ।
શ્રુતિર્બ્રહ્મણો જગદુપાદાનત્વમવધારયન્તી ઉપાદાનાન્તરાભાવં સાક્ષાદેવ દર્શયતીતિ સાક્ષાદિતિ સૂત્રાવયવેન દર્શિતમિતિ યોજના ॥25॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_1,4.7.26
આત્મકૃતેઃ પરિણામાત્

આત્મકૃતેઃ પરિણામાત્ ।
પ્રકૃતિગ્રહણમુપલક્ષણં, નિમિત્તમિત્યપિ દ્રષ્ટવ્યં, કર્મત્વેનોપાદાનત્વાત્કર્તૃત્વેન ચ તત્પ્રતિ નિમિત્તત્વાત્ ।
કથં પુનરિતિ ।
સિદ્ધસાધ્યયોરેકત્રાસમવાયો વિરોધાદિતિ ।
પરિણામાદિતિ બ્રૂમ ઇતિ ।
પૂર્વસિદ્ધસ્યાપ્યનિર્વચનીયવિકારાત્મના પરિણામો ઽનિર્વચનીયત્વાદ્ભેદેનાભિન્ન ઇવેતિ સિદ્ધસ્યાપિ સાધ્યત્વમિત્યર્થઃ ।
એકવાક્યત્વેન વ્યાખ્યાયા પરિણામાદિત્યવચ્છિદ્ય વ્યાચષ્ટે- પરિણામાદિતિ વેતિ ।
સચ્ચત્યચ્ચેતિ દ્વે બ્રહ્મણો રૂપે ।
સચ્ચ સામાન્યવિશેષેણાપરોક્ષતયા નિર્વાચ્યં, પૃથિવ્યપ્તેજોલક્ષણમ્ ।
ત્યચ્ચ પરોક્ષમત એવાનિર્વાચ્યમિદન્તયા વાય્વાકાશલક્ષણં, કથં ચ તદ્બ્રહ્મણો રૂપં યદિ તસ્ય બ્રહ્મોપાદાનં, તસ્માત્પરિણામાદ્બ્રહ્મ ભૂતાનાં પ્રકૃતિરિતિ ॥26॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_1,4.7.27
યોનિશ્ ચ હિ ગીયતે

પૂર્વપક્ષિણો ઽનુમાનમનુભાષ્યાગમવિરોધેન દૂષયતિ -યત્પુનરિતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ-ઈશ્વરો જગતો નિમિત્તકારણમેવ ઈક્ષાપૂર્વકજગત્કર્તૃત્વાત્, કુમ્ભકર્તુકુલાલવત્ ।
અત્રેશ્વરસ્યાસિદ્ધેરાશ્રયાસિદ્ધો હેતુઃ પક્ષશ્ચાપ્રસિદ્ધવિશેષઃ ।
યથાહુઃ-ઽનાનુપલબ્ધે ન્યાયઃ પ્રવર્તતેઽઇતિ ।
આગમાત્તત્સિદ્ધિરિતિ ચેત્, હન્ત તર્હિ યાદૃશમીશ્વરમાગમો ગમયતિ તાદૃશો ઽભ્યુપગન્તવ્યઃ સ ચ નિમિત્તકારણં ચોપાદાનકારણં ચેશ્વરમવગમયતિ ।
વિશેષ્યાશ્રયગ્રાહ્યાગમવિરોધાન્નાનુમાનમુદેતુમર્હતીતિ કુતસ્તેન નિમિત્તત્વાવધારણેત્યર્થઃ ।
ઇયં ચોપાદાનપરિણામાદિભાષા ન વિકારાભિપ્રાયેણાપિ તુ તથા સર્પસ્યોપાદાનં રજ્જુરેવં બ્રહ્મ જગદુપાદાનં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
ન ખલુ નિત્યસ્ય નિષ્કલસ્ય બ્રહ્મણઃ સર્વાત્મનૈકદેશેન વા પરિણામઃ સંભવતિ, નિત્યત્વાદનેકદેશત્વાદિત્યુક્તમ્ ।
નચ મૃદઃ શરવાદયો ભિદ્યન્તે, ન ચાભિન્નાઃ, ન વા ભિન્નાભિન્નાઃ કિન્ત્વનિર્વચનીયા એવ ।
યથાહ શ્રુતિઃ-ઽમૃત્તિકેત્યેવ સત્યમ્ઽઇતિ ।
તસ્માદદ્વૈતોપક્રમાદુપસંહારાચ્ચ સર્વ એવ વેદાન્તા ઐકાન્તિકાદ્વૈતપરાઃ સન્તઃ સાક્ષાદેવ ક્વચિદદ્વૈતમાહુઃ, ક્વચિદ્દ્વૈતનિષેધેન, ક્વચિદ્બ્રહ્મોપાદાનત્વેન જગતઃ ।
એતાવતાપિ તાવદ્ભેદો નિષિદ્ધો ભવતિ, ન તૂપાદાનત્વાભિધાનમાત્રેણ વિકારગ્રહ આસ્થેયઃ ।
નહિ વાક્યૈકદેશસ્યાર્થો ઽસ્તીતિ ॥27॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_1,4.8.28
એતેન સર્વે વ્યાખ્યાતા વ્યાખ્યાતાઃ