Brahmasūtra2 with Vācaspati's Bhāmatī · Chapter 1.1
bhāmatī
brahmasūtraśāṅkarabhāṣyam /
START BsVBh_1,1.1.1
anirvācyāvidyā(*1)dvitayasacivasya prabhavato vivartā(*2) yasyaite viyadanilatejo 'bavanayaḥ /
yataścābhūdviśvaṃ caramacaramuccāvacamidaṃ namāmastadbrahmāparimitasukhajñānamamṛtam //1//
FN *1-mūlavidyā, tūlāvidyeti dvitayam
FN *2-svarūpopamardanaṃ vinānyathābhāvaḥ
niḥśvasitamasya vedā vīkṣitametasya pañca bhūtāni /
smitametasya carācaramasya ca suptaṃ mahāpralayaḥ //2//
ṣaḍbhiraṅgairupetāya vividhairavyayairapi /
śāśvatāya namaskurmo vedāya ca bhavāya ca //3//
mārtaṇḍatilakasvāmimahāgaṇapatīn vayam /
viśvavandyānnamasyāmaḥ sarvasiddhividhāyinaḥ //4//
brahmasūtrakṛte tasmai vedavyāsāya vedhase /
jñānaśaktyavatārāya namo bhagavato hareḥ //5//
natvā viśuddhavijñānaṃ śaṅkaraṃ karuṇānidhim /
bhāṣyaṃ prasannagambhīraṃ tatpraṇītaṃ vibhajyate //6//
ācāryakṛtiniveśanamapyavadhūtaṃ vaco 'smadādīnām /
rathyodakamiva gaṅgāpravāhapātaḥ pavitrayati //7//
atha yadasaṃdigdhamaprayojanaṃ ca na tatprekṣāvatpratipitsāgocaraḥ, yathā samanaskendriya- saṃnikṛṣṭaḥ sphītālokamadhyavartī ghaṭaḥ, karaṭadantā vā;tathā cedaṃ brahmeti vyāpaka
FN: 1-yatra jijñāsyatvaṃ tatraiva saṃdigdhatvaṃ saprayojanatvaṃ ceti jijñāsyatvavyāpake saṃdigdhatvasaprayojanatve /
tayorviruddhasya tadabhāvasyehopalabdhirjñānam /
tathāca vyāpakābhāve tadvyāptajijñāsyatvābhāvo 'tretyarthaḥ /
atraivaṃ prayagoḥ-brahma mumukṣvavicāryaṃ taṃ pratyasaṃdigdhatvāt, niṣprayojanatvācca /
tathāvidhakumbha-kākadantavaditi bhāvaḥ /
viruddhopalabdhiḥ /
tathā hi-- bṛhattvādbṛṃhaṇa
FN: 2-vṛddhyarthakabṛhabṛhidhātujaṃ brahmannitirūpam /
bṛṃhaṇaṃ ca dehādīnāṃ pariṇāmayitṛtvarūpaṃ bodhyam /
tvādvātmaiva brahmeti gīyate /
sa cāyam ākīṭapataṅgebhya ā ca devarṣibhyaḥ prāṇabhṛnmātrasyedaṅkārāspadebhyo dehendriyamanobuddhiviṣayebhyo vivekena 'aham'ityasaṃdigdhāviparyastāparokṣānubhavasiddha iti na jijñāsāspadam /
na hi jātu kaścidatra saṃdigdhe 'ahaṃ vā nāhaṃ vā'iti /
na ca viparyasyati 'nāhameva'iti /
na ca 'ahaṃ kṛśaḥ, sthūlaḥ, gacchāmi'ityādidehadharmasāmānā
FN: 3-ekārthapratipādakatvajñānādityatharḥ /
dhikaraṇyadarśanāddehālambano 'yamahaṅkāra iti sāṃpratam /
tadālambanatve hi 'yo 'haṃ bālye pitarāvanvabhavaṃ sa eva sthāvire praṇaptṝnanubhavāmi'iti pratisaṃdhānaṃ na bhavet /
na hi bālasthavirayoḥ śarīrayorasti manāgapi pratyabhijñāna
FN: 1-pūrvānubhūtasya sākṣātkṛtavyaktyaikyāvagāhinī dhīḥ /
gandho yenaikatvaṃ adhyavasīyeta /
tasmādyeṣu vyāvartamāneṣu yadanuvartate tattebhyo bhinnaṃ yathā ca kusumebhyaḥ sūtram /
tathā bālādiśarīreṣu vyāvartamāneṣvapi paramahaṅkārāspadamanuvartamānaṃ tebhyo bhidyate /
api ca svapnānte divyaśarīrabhedamāsthāya taducitānbhogānbhuñjāna eva pratibuddho manuṣyaśarīramātmānaṃ paśyan 'nāhaṃ devo manuṣya eva'iti devaśarīre bādhyamāne 'pyahamāspadamabādhyamānaṃ śarīrādbhinnaṃ pratipadyate /
api ca yoga
FN: 2-aṇimādisiddhilābhāllīlādyarthaṃ yogamahimnā vyāghraśarīraṃ kṛtvā tadābhimānītyarthaḥ atredaṃ bodhyam avayavopacayāpacayātmake bālye sthāvire vā na śarīrabhedaḥ siddhyati, śarīramiti buddheranugatatvādityarucyā 'svapnānte'ityudāhṛtam /
svāpnabhramavādināṃ mate tadasiddhyā yogavyāghradṛṣṭāntaḥ, jāgratyapi darśayituṃ veti bodhyam /
vyāghraḥ śarīrabhede 'pyātmānamabhinnamanubhavatīti nāhaṅkārālambanaṃ dehaḥ /
ata eva nendriyāṇyapyasyālambanam, indriyabhede 'pi 'yo 'hamadrākṣaṃ sa evaitarhi spṛśāmi'ityahamālambanasya pratyabhijñānāt /
viṣayebhyastvasya vivekaḥ sthavīyāneva /
buddhimanasośca karaṇayoḥ 'aham'iti kartṛpratibhāsaprakhyānā
FN: 3-prakhyānaṃ śabdaḥ / karaṇānāṃ kartṛpadavācyatvānupapatteriti bhāvaḥ /
lambanatvāyogaḥ /
'kṛśo 'ham' 'andho 'ham'ityādayaśca prayogā asatyapyabhede kathañcinmañcāḥ
FN: 4-ātmā śarīrādibhyo bhinna ityadhastādvyavasthāpitatvāttadanupapatterlakṣaṇāvāśrayaṇīyeti bhāvaḥ /
krośanti ityādivadaupacārikā iti yuktamutpaśyāmaḥ /
tasmādidaṅkārāspadebhyo dehendriyamanobuddhiviṣayebhyo vyāvṛttaḥ sphuṭatarāhamanubhavagamya ātmā saṃśayābhāvādajijñāsya iti siddham /
aprayoja
FN: 1-dvitīyahetuṃ vibhajate /
natvācca /
tathā hi-saṃsāranivṛttirapavarga iha prayojanaṃ vivakṣitam /
saṃsāraśca ātmayāthātmyānanubhavanimitta ātmayāthātmyajñānena nivartanīyaḥ /
sa cedayamanādiranādinā ātmayāthātmyajñānena sahānuvartate, kuto 'sya nivṛttiḥ avirodhāt?kutaścātmayāthātmyānanubhavaḥ?na hi 'aham'ityanubhavādanyadātmayāthātmyajñānamasti /
na ca 'aham'iti sarvajanīnasphuṭatarānubhavasamarthita ātmā dehendriyādivyatiriktaḥ śakya upaniṣadāṃ sahasrairapyanyathayitum, anubhavavirodhāt /
na hyāgamāḥ sahasramapi ghaṭaṃ paṭayitumīśate /
tasmādanubhavavirodhādupacaritārthā evopaniṣada iti yuktamutpaśyāma ityāśayavānāśaṅkya pariharati- yuṣmadasmatpratyayagocarayoḥ iti /
atra ca yuṣmadasmadityādirmithyābhavituṃ yuktamityantaḥ śaṅkāgranthaḥ /
tathāpītyādiparihāragranthaḥ /
tathāpītyabhisaṃbandhācchaṅkāyāṃ yadyapīti paṭhitavyam /
idamasmatpratyayagocarayoriti vaktavye yuṣmadgrahaṇamatyantabhedopalakṣaṇārtham /
yathā hyahaṅkārapratiyogī tvaṅkāro naivamidaṅkāraḥ, 'ete vayam, ime vayamāsmahe'iti bahulaṃ
FN: 2-idaṃśabdasya parākpratipādakatvāviśeṣe 'pi ete vayamityādi pracuraprayogavaśānmukhyavadbhānaṃ bhavatīti tattatra nirūḍhamiti bhāvaḥ /
prayogadarśanāditi /
citsvabhāva ātmā viṣayī, jaḍasvabhāvā buddhīndriyadehaviṣayā viṣayāḥ /
ete hi cidātmānaṃ visinvanti avabadhnanti;svena rūpeṇa nirūpaṇīyaṃ kurvantīti yāvat /
parasparānadhyāsahetāvatyantavailakṣaṇye dṛṣṭāntaḥ-'tamaḥ prakāśavaditi' /
na hi jātu kaścitsamudācāradvṛ
FN: 3-samudācarantyau bhedena jñāyamāne vṛttī vartane yayoste tathā /
adhyāso hi vivekāgraheṇa vyāptaḥ, atra vivekagrahasattvādadhyāso nopapanna ityāśayaḥ /
ttinī prakāśatamasī parasparātmatayā pratipattumarhati /
tadidamuktam - itaretarabhāvānupapattāviti /
itaretara
FN: 4-itarasyetaratra bhāva iti yojane siddhasya saṃsargādhyāsaniṣedhasya sādhanaṃ bhavettadanenāpahṛtaṃ boddhavyam /
bhāvaḥ itaretaratvam, tādātmyamiti yāvat;tasyānupapattāviti /
syādetat /
mā bhūddharmiṇoḥ parasparabhāvaḥ;taddharmāṇāṃ tu jāḍyacaitanyanityatvānityatvādīnāṃ itaretarādhyāso bhaviṣyati /
dṛśyate hi dharmiṇorvivekagrahaṇe 'pi taddharmāṇāmadhyāsaḥ, yathā kusumādbhedena gṛhyamāṇe 'pi sphaṭikamaṇāvatisvacchatayā japākusumapratibimbodgrāhiṇyaruṇaḥ sphaṭikaityāruṇyavibhrama ityata uktam- taddharmāṇāmapīti /
itaretaratra dharmiṇi dharmāṇāṃ bhāvo vinimayastasyānupapattiḥ /
ayamabhisaṃdhiḥ-rūpavaddhi dravyamatisvacchatayā rūpavato dravyāntarasya tadvivekena gṛhyamāṇasyāpi cchāyāṃ gṛhṇīyāt, cidātmā tvarūpo viṣayī na viṣayacchāyāmudgrāhayitumarhati /
yathāhuḥ-'śabdagandharasānāṃ ca kīdṛśī pratibimbatā'iti /
tadiha pāriśeṣyādviṣayaviṣayiṇoranyonyātmasaṃbhedenaiva taddharmāṇāmapi parasparasaṃbhedena vinimayātmanā bhavitavyam, tau ceddharmiṇāvatyantavivekena gṛhyamāṇāvasaṃbhinnau, asaṃbhinnāḥ sutarāṃ tayordharmāḥ, svāśrayābhyāṃ vyavadhānena dūrāpetatvāt /
tadidamuktam- sutarāmiti /
tadviparyayeṇeti /
viṣayaviparyayeṇetyarthaḥ /
mithyāśabdo 'pahnavavacanaḥ /
etaduktaṃ bhavati- adhyāso bhedāgraheṇa vyāptaḥ, tadviruddhaścehāsti bhedagrahaḥ, sa bhedāgrahaṃ nivartayaṃstadvyāptamadhyāsamapi nivartayatīti /
mithyeti bhavituṃ yuktaṃ yadyapi tathāpīti yojanā /
idamatrākūtam-bhavedetadevaṃ yadyahamityanubhave ātmatatvaṃ prakāśeta /
na tvetadasti /
tathāhi samastopādhyanavacchinnānantānandacaitanyaikarasamudāsīnamekamadvitīyamātmatattvaṃ śrutismṛtītihāsapurāṇeṣu gīyate /
na caitānyupakrama
FN: 1-upakramaḥ prārambhaḥ, parāmarśo madhye nirdeśaḥ upasaṃhāraśca sāmānyena kathitasya viśeṣe niyamanam /
atrāyamabhiprāyaḥ-'sadeva somyedamagra āsīdekamevādvitīya'ityupakramya, antarā ca tejasā śuṅgena sanmūlamanviccha, annena śuṅgena sanmūlamanvicchetyādi nirdiśya 'sa ya eṣo 'ṇimaitadātmyamidaṃ sarvaṃ tatsatyaṃ sa ātmā tattvamasi śvetaketo'ityupasaṃhṛtaṃ vākyaṃ, akhaṇḍasattātparyakaṃ tadupakramopasaṃhāraliṅgāt /
avāntarapaṭhitam 'asadvā idamagra āsīt'ityādikametadanusaṃdhānena neyam /
nanu tejobādisṛṣṭikramamapi vyācaṣṭe /
na /
ekamadvitīyaṃ brahmaiveha pratipipādayiṣitam, yatparaḥ śabdaḥ sa eva tadartho 'nyathātiprasaṅgāt /
tasmāt brahmaṇo 'vatārāya yatkiñcidvyāhartavyamiti tadvyāhṛtamiti suvacamato niṣprapañcātmatattvapratipādakānyevaitānīti dik /
parāmarśopasaṃhāraiḥ kriyāsamabhihāreṇedṛgātmatattvamabhidadhati tatparāṇi santi śakyāni śakreṇāpyupacaritārthāni kartum /
abhyāse hi bhūyastvamarthasya bhavati yathāho darśanīyāho darśanīyeti na nyūnatvaṃ, prāgevopacaritatvamiti /
ahamanubhavastu prādeśikamanekavidhaśokaduḥkhādiprapañcopaplutamātmānamādarśayan kathamātmatattvagocaraḥ kathaṃ vānupaplavaḥ
FN: 2-upaplavo viparyāsaḥ /
ahamanubhavastadrahitaḥ kathamityarthaḥ /)/
na ca jyeṣṭhapramāṇapratyakṣavirodhādāmnāyasyaiva tadapekṣasyā
FN: 3-atra tadapekṣatvaṃ pratyakṣapramāṇasiddhārthānuvādakatayā svaprāmāṇyamukhinipīkṣakatvarūpaṃ bodhyam /
prāmāṇyamupacaritārthatvaṃ ceti yuktam, tasyāpauruṣeya
FN: 4-pūrvānupūrvyanapekṣapuṃviśeṣabuddhyadhīnānupūrvīmattvaṃ pauruṣeyatvaṃ, tadrahitatayetyarthaḥ /
tayā nirastasamastadoṣāśaṅkasya, bodhakatayā svataḥsiddhapramāṇa
FN: 5-anadhigatābādhitārthabodhakatvameva hi prāmāṇyaṃ, taccāntarādhyakṣaṃ siddhamityarthaḥ /
bhāvasya svakārye pramitāvanapekṣatvāt /
pramitāvanapekṣatve 'pyutpattau pratyakṣāpekṣatvāttadvirodhādanutpattilakṣaṇamaprāmāṇyamiti cenna /
utpādakāpratidvandvitvāt /
na hyāgamajñānaṃ sāṃvyavahārikaṃ pratyakṣasya prāmāṇyamupahanti yena kāraṇābhāvānna bhavedapi tu tāttvikam /
na ca tattasyotpādakam /
atāttvikapramāṇabhāvebhyo 'pi sāṃvyavahārikapramāṇebhyastattvajñānotpattidarśanāt /
tathā ca varṇe hrasvatvadīrghatvādayo 'nyadharmā api samāropitāḥ tattvapratipattihetavaḥ /
na hi laukikāḥ 'nāgaḥ'iti vā"nagaḥ"iti vā padātkuñcaraṃ vā taruṃ vā pratipadyamānā bhavanti bhrāntāḥ /
na cā
FN: 1-yatpūrvamupacaritatvamuktaṃ tannirasyati)
nanyaparaṃ vākyaṃ svārthaṃ upacaritārthaṃ yuktam /
uktaṃ hi - 'na vidhau
FN: 2-vidhāyake śabde, paro lakṣyaḥ śabdārtho na bhavatīti śābarabhāṣye siddhāntitam /
naca 'somena yajeta'ityādau somavateti matvarthalakṣaṇābhyupagamāt, 'tattvamasi'ityādau ca jīvabrahmaṇoraikyaṃ bruvatāṃ mate bhāgalakṣaṇāṅgīkārānnaitadyuktamiti vācyam /
vidhitulyaṃ, tattulyaṃ vā tātparyavadvākyaṃ yatkiñcudanugrahārthamanyaparaṃ na netuṃ śakyamityarthe tātparyāt /
tatra vinā tātparyaṃ siddhireṣṭavyetyāśayaḥ /
paraḥ śabdārthaḥiti /
jyeṣṭhatvaṃ ca anapekṣitasya bādhyatve hetuḥ na tu bādhakatve, rajatajñānasya jyāyasaḥ śuktijñānena kanīyasā bādhadarśanāt /
tadanapabādhane tadapabādhātmana
FN: 3-śuktijñānaṃ rajatajñānāpabādhātmakaṃ, ato yadi nābādhiṣyata tarhi nodapatsyatetyarthaḥ /
stasyotpatteranutpatteḥ /
darśitaṃ ca tāttvikapramāṇabhāvasyānapekṣitatvam /
tathā ca pāramarṣaṃ sūtraṃ, 'paurvāparye
FN: 4-jyotiṣṭome 'nyonyaṃ saṃbadhya yajñaśālāto nirgacchatāmṛtvijāṃ vicchedanimittaṃ prāyaścittaṃ śrūyate 'yadyudgātāpacchidyetādakṣiṇena yajeta, yadi pratihartāpacchidyeta sarvasvadakṣiṇeneti'tatrodgātṛpratihartroḥ krameṇa vicchede viruddhaprāyaścittayoḥ samuccayāsaṃbhavāt kiṃ pūrvaṃ kāryamuta paramiti saṃdehe rāddhāntaḥ 'pūrvaṃ paramajātatvādabādhitvaiva jāyate /
parasyānanyathotpādānnātvabādhena saṃbhavaḥ iti /
pūrvadaurbalyaṃ prakṛtivat' (ā. 6 pā. 5 sū. 54)iti /
tathā 'pūrvātparabalīyastvaṃ tatra nāma pratīyatām /
anyonyanirapekṣāṇāṃ yatra janma dhiyāṃ bhavet //
'iti /
api ca ye 'pyahaṅkārāspadamātmānamāsthiṣata tairapyasya na tāttvikatvamabhyupetavyam, 'ahamihaivāsmi sadane jānānaḥ'iti sarvavyāpinaḥ prādeśikatvena grahāt /
uccataragiriśikharavartiṣu mahātaruṣu bhūmiṣṭhasya dūrvāpravālanirbhāsapratyayavat /
na cedaṃ dehasya prādeśikatvamanubhūyate na tvātmana iti sāṃpratam /
na hi tadaivaṃ bhavati 'aham' iti;gauṇatve vā na 'jānānaḥ'iti /
api ca paraśabdaḥ paratra lakṣyamāṇaguṇayogena vartata iti yatra prayoktṛpratipatroḥ saṃpratipattiḥ sa gauṇaḥ, sa ca bhedapratyayapuraḥsaraḥ /
tadyathā naiyamikā
FN: 6-'yadagnaye ca prajāpataye ca sāyaṃ juhoti'ityagnerheme devatāprakhyāpanādatra agnihotrakarmanāmadheyamagnihotrapadamityarthaḥ)gnihotravacane 'gnihotraśabdaḥ (a. 1 pā. 4 sū. 4)
prakaraṇāntarāvadhṛtabhede kauṇḍapāyināmayanagate karmaṇi 'māsamagmihotraṃ juhoti'(ā. 7 pā. 3 sū. 1) ityatra sādhyasādṛśyena gauṇaḥ,
FN: 1-prakaraṇabhedena karmabhede siddhe 'nekatra śaktyaṅgīkāre gauravādagnihotravajjuhotīti sādhyasādṛśyena gauṇa ityarthaḥ /
māṇavake cānubhavasiddhabhede siṃhātsiṃhaśabdaḥ /
na tvahaṅkārasya mukhyor'tho nirluṭhita
FN: 2-niṣkṛṣya luṭhitaḥ pratibhāsito garbho 'sādhāraṇākāro yasya sa tathā tattathā /
tathā ca nātra vivaditavyamityarthaḥ /
garbhatayā dehādibhyo bhinno 'nubhūyate, yena paraśabdaḥ śarīrādau gauṇo bhavet /
na cātyanta
FN: 3-prayogaprācuryānmukhyavadbhānāt, nirūḍhalakṣaṇā śaktivṛttisadṛśīti śāstrasamayaḥ /
nirūṭhatayā gauṇe 'pi na gauṇatvābhimānaḥ sārṣapādiṣu tailaśabdavaditi veditavyam /
tatrāpi snehāttilabhavādbhede siddha eva sārṣapādīnāṃ tailaśabdavācyatvābhimāno, na tvarthayostailasārṣapayorabhedādhyavasāyaḥ /
tatsiddhaṃ gauṇatvamubhayadarśino gauṇamukhyavivekavijñānena vyāptam tadidaṃ vyāpakaṃ vivekajñānaṃ nivartamānaṃ gauṇatāmapi nivartayatīti /
na ca bālasthaviraśarīrabhede 'pi so 'hamityekasyātmanaḥ pratisaṃdhānadehādibhyo bhede
FN: 4-vivekenetyarthaḥ /
nāstyātmānubhava iti vācyam /
parīkṣakāṇāṃ khalviyaṃ kathā, na laukikānām /
parīkṣakā api hi vyavahārasamaye na lokasāmāmyamativartante /
vakṣyatyanantarameva hi bhagavānbhāṣyakāraḥ -'paśvādibhiścāviśeṣāt'iti /
bāhyā apyāhuḥ -'śāstracintakāḥ khalvevaṃ vivecayanti na pratipattāraḥ'iti /
tatpāriśeṣyāccidātmagocaramahaṅkāram 'ahamihāsmi sadanā'iti prayuñjāno laukikaḥ śarīrādyabhedagrahādātmanaḥ prādeśikatvamabhimanyate, nabhasa iva ghaṭamaṇikamallikādyupādhyavacchedāditi yuktamutpaśyāmaḥ /
na cāhaṅkāraprāmāṇyāya dehādivadātmāpi prādeśika iti yuktam /
tadā khalvayamaṇuparimāṇo vā syāddehaparimāṇo vā?aṇuparimāṇatve sthūlo 'ham, dīrgha iti ca na syāt, dehaparimāṇatve tu sāvayavatayā dehavadanityatvaprasaṅgaḥ /
kiñca asminpakṣe avayavasamudāyo vā cetayet pratyekaṃ vāvayavāḥ?pratyekaṃ cetanatvapakṣe bahūnāṃ cetanānāṃ svatantrāṇāmekavākyatābhāvādaparyāyaṃ viruddhādikkriyatayā śarīramunmathyeta, akriyaṃ vā prasajyeta /
samudāyasya tu caitanyayoge vṛkṇa ekasminnavayave cidātmano 'pyavayavo vṛkṇa iti na cetayet /
na ca bahūnāmavayavānāṃ parasparāvinābhāvaniyamo dṛṣṭaḥ /
ya evāvayavo viśīrṇastadā tadabhāve na cetayet /
vijñānālambanatve 'pyahaṃpratyayasya bhrāntatvaṃ tadavasthameva /
tasya sthiravastunirbhāsatvādasthiratvācca vijñānānām /
etena
FN: 5-gauṇatvāsiddhyetyarthaḥ /
sthūlo 'hamanyo 'haṃ gacchāmītyādayo 'pyadhyāsatayā vyākhyātāḥ /
tadevamuktena krameṇāhaṃpratyaye pūtikūṣmāṇḍīkṛte bhagavatī śrutirapratyūhaṃ kartṛtvabhoktṛtvaduḥkhaśokādyātmatvamahamanubhavaprasañjitamātmano niṣeddhumarhatīti /
tadevaṃ sarvapravādiśrutismṛtītihāsapurāṇaprathitamithyābhāvasyāhaṃpratyayasya svarūpanimittaphalairupavyākhyānam - anyonyasminnityādi /
atra cānyonyasmindharmiṇyātmaśarīrādau 'anyonyātmakatām'adhyasyāhamidaṃ śarīrādīti /
idamiti ca vastutaḥ, na pratītitaḥ /
lokavyavahāro lokānāṃ vyavahāraḥ, sa cāyamahamiti vyapadeśaḥ /
itiśabdasūcitaśca śarīrādyanukūlaṃ pratikūlaṃ ca prameyajātaṃ pramāya pramāṇena tadupādānaparivarjanādiḥ /
'anyonyadharmāṃścādhyasya'anyonyasmindharmiṇi dehādidharmānjanmamaraṇajarāvyādhyādīnātmani dharmiṇi adhyastadehādibhāve samāropya, tathā caitanyādīnātmadharmān dehādāvadhyastātmabhāve samāropya, mamedaṃ jarāmaraṇaputrapaśusvāmyādīti vyavahāro vyapadeśaḥ, itiśabdasūcitaśca tadanurūpaḥ pravṛttyādiḥ /
atra ca adhyāsavyavahārakriyābhyāṃ yaḥ kartonnītaḥ sa samāna iti samānakartṛkatvenādhyasya vyavahāra ityupapannam /
pūrvakālatvasūcitamadhyāsasya vyavahārakāraṇatvaṃ sphuṭayati- mithyājñānanimittaḥ-vyavahāraḥ /
mithyājñānamadhyāsastannimittaḥ /
tadbhāvābhāvānuvidhānādvyavahārabhāvābhāvayorityarthaḥ /
tadevamadhyāsasvarūpaṃ phalaṃ ca vyavahāramuktvā tasya nimittamāha- itaretarāvivekena /
vivekāgrahaṇetyarthaḥ /
athāviveka eva kasmānna bhavati, tathā ca nādhyāsa ityata āha- atyantaviviktayordharmadharmiṇoḥ /
paramārthato dharmiṇoratādātmyaṃ viveko dharmāṇāṃ cāsaṃkīrṇatā vivekaḥ /
syādetat /
viviktayorvastusatorbhedāgrahanibandhanastādātmyavibhramo yujyate, śukteriva rajatādbhedāgraha nibandhano rajatatādātmyavibhramaḥ /
iha tu paramārthasataścidātmano 'tyantabhinnaṃ na dehādyasti vastusat, tatkutaścidātmano bhedāgrahaḥ kutaśca tādātmyavibhramaḥ ityata āha- satyānṛte mithunīkṛtya iti /
vivekāgrahādadhyasyeti yojanā /
satyaṃ cidātmā, anṛtaṃ buddhīndriyadehādi,te dve dharmiṇī mithunīkṛtya
FN: 1-adhiṣṭhānāropyayoḥ svarūpeṇa buddhau bhānaṃ tadarthaḥ /
yugalīkṛtyetyarthaḥ /
na ca saṃvṛtiparamārthasatoḥ pāramārthakaṃ mithunamastītyabhūtatadbhāvārthasya cveḥ prayogaḥ /
etaduktaṃ bhavati - apratītasyāropāyogādāropyasya pratītirupayujyate na vastusatteti /
syādetat /
āropyasya pratītau satyāṃ pūrvadṛṣṭasya samāropaḥ samāropanibandhanā ca pratītiriti durvāraṃ parasparāśrayatvamityata āha- naisargika iti /
svābhāviko 'nādirayaṃ vyavahāraḥ /
vyavahārānāditayā tatkāraṇasyādhyāsasyānāditoktā, tataśca pūrvapūrvamithyājñānopadarśitasya buddhīndriyaśarīrāderuttarottarādhyāsopayoga ityanāditvātbījāṅkuravanna parasparāśrayatvamityarthaḥ /
syādetat /
addhā pūrvapratītimātramupayujyata ārope, na tu pratīyamānasya paramārthasattā /
pratītireva tu atyantāsato gaganakamalinīkalpasya dehendriyādernopapadyate /
prakāśamānatvameva hi cidātmano 'pi sattvaṃ na tu tadatiriktaṃ sattāsāmānyasamavāyor'thakriyākāritā vā, dvaitāpatteḥ /
sattāyāścārthakriyākāritāyāśca sattāntarārthakriyākāritāntarakalpane 'navasthāpātāt, prakāśamānataiva sattābhyupetavyā /
tathā ca dehādayaḥ prakāśamānatvānnāsantaḥ, cidātmavat /
asattve vā na prakāśamānāḥtatkathaṃ satyānṛtayormithunībhāvaḥ, tadabhāve vā kasya kuto bhedāgrahaḥ,tadasaṃbhave kuto 'dhyāsa ityāśayavānāha- āha ākṣeptā- ko 'yamadhyāso nāma /
ka ityākṣepe /
samādhātā lokasiddhamadhyāsalakṣaṇamācakṣāṇa evākṣepaṃ pratikṣipati- ucyate-smṛtirūpaḥ paratra pūrvadṛṣṭāvabhāsa /
avasanno 'vamato vā bhāso 'vabhāsaḥ /
pratyayāntarabādhaścāsyavasādo 'vamāno vā /
etāvatā mithyājñānamityuktaṃ bhavati /
tasyedamupavyākhyānam 'pūrvadṛṣṭa-'ityādi /
pūrvadṛṣṭasyāvabhāsaḥ pūrvadṛṣṭāvabhāsaḥ /
mithyāpratyayaścāropaviṣayāropaṇīyamithunamantareṇa na bhavatīti pūrvadṛṣṭagrahaṇenānṛtamāropaṇīyamupasthāpayati /
tasya ca dṛṣṭatvamātramupayujyate na vastusatteti dṛṣṭagrahaṇam /
tathāpi vartamānaṃ dṛṣṭaṃ darśanaṃ nāropopayogīti pūrvetyuktam /
tacca pūrvadṛṣṭaṃ svarūpeṇa sadapyāropaṇīyatayā anirvācyamityanṛtam /
āropaviṣayaṃ satyamāha- paratreti /
paratra śuktikādau paramārthasati, tadanena satyānṛtamithunamuktam /
syādetat /
paratra pūrvadṛṣṭāvabhāsa ityalakṣaṇam, ativyāpakatvāt /
asti hi svastimatyāṃ gavi pūrvadṛṣṭasya gotvasya, paratra kālākṣyāmavabhāsaḥ /
asti
FN: 1-āśrayaṃ paradharmāvabhāsa iti vivakṣāyāṃ metadudāharaṇam, pūrvaṃ tu pūrvadṛṣṭasya paratra dharmyadhyāsamabhipretyeti jñeyam
ca pāṭaliputre pūrvadṛṣṭasya devadattasya paratra māhiṣmatyāmavabhāsaḥ samīcīnaḥ /
avabhāsa
FN: 2-nanu avamato bhāso 'vabhāsa iti vyutpādayam kathamudāhṛtasthalādāvativyāptimāheti vadantaṃ pratyāha-avabhāsapadaṃ ceti /
etena pratyabhijñāyāṃ nātivyāptiriti keṣāñcinmataṃ parāstam /
na ca pūrvadṛṣṭapadenānirvācyānṛtamuktamityuktatvānna tatrātivyāptikathanaṃ saṃgacchata iti vācyam, tādṛśārthasya smṛtirupapadenābhidhīyamānatvāditi bodhyam /
padaṃ ca samīcīne 'pi pratyaye prasiddham, yathā nīlasyāvabhāsaḥ pītasyāvabhāsa ityata āha- smṛtirūpa iti /
smṛte rūpamiva rūpamasyeti smṛtirūpaḥ /
asaṃnihitaviṣayatvaṃ ca smṛtirūpatvam, saṃnihitaviṣayaṃ ca pratyabhijñānaṃ samīcīnamiti nātivyāptiḥ /
nāpyavyāptiḥ, svapnajñānasyāpi smṛtivibhrama
FN: 1-smṛtau vibhramaḥ /
smaryamāṇe smaryamāṇarūpāntarāropa iti yāvat /
rūpasyaivaṃrūpatvāt /
atrāpi hi smaryamāṇe pitrādau nidropaplavavaśādasaṃnidhānāparāmarśe, tatra tatra pūrvadṛṣṭasyaiva saṃnihitadeśakālatvasya samāropaḥ /
evampītaḥ śaṅkhastikto guḍaityatrāpyetallakṣaṇaṃ yojanīyam /
tathā hi-bahirvinirgacchajatyacchanayanaraśmisaṃpṛktapittadravyavartinīṃ pītatāṃ pittarahitāmanubhavan, śaṅkhaṃ ca doṣācchāditaśuklimāṃ na dravyamātramanubhavan, pītatāyāśca śaṅkhāsaṃbandhamananubhavan, asaṃbandhāgrahaṇasārūpyeṇapītaṃ tapanīyapiṇḍaṃpītaṃ bilvaphalamityādau pūrvadṛṣṭaṃ sāmānādhikaraṇyaṃ pītatvaśaṅkhatvayorāropyāhapītaḥ śaṅkhaiti /
etenatikto guḍaiti pratyayo vyākhyātaḥ /
evaṃ vijñātṛpuruṣābhimukheṣvādarśodakādiṣu svaccheṣu cākṣuṣaṃ tejo lagnamapi balīyasā sauryeṇa tejasā pratisrotaḥ pravartitaṃ mukhasaṃyuktaṃ mukhaṃ grāhayat, doṣavaśāttaddeśatāmanabhimukhatāṃ ca mukhasyāgrāhayat, pūrvadṛṣṭābhimukhā
FN: 2-pūrvadṛṣṭayorabhimukhayoḥ ādarthodakayordeśa eva deśo yasya tasya bhāvastattā /
tathā ca mukhādau tadāropa ityarthaḥ /
darśodakadeśatāmābhimukhyaṃ ca mukhasyāropayatīti pratibimbavibhramo 'pi lakṣito bhavati /
etena dvicandradiṅmohālātacakragandharvanagaravaṃśoragādivibhrameṣvapi yathāsaṃbhavaṃ lakṣaṇaṃ yojanīyam /
etaduktaṃ bhavati-na prakāśamānatāmātraṃ sattvam, yena dehendriyādeḥ prakāśamānatayā sadbhāvo bhavet /
na hi sarpādibhāvena rajjvādayo vā sphaṭikādayo vā raktādiguṇayogino na pratibhāsante, pratibhāsamānā vā bhavanti tadātmānastaddharmāṇo vā /
tathā sati maruṣu marīcikācayam,uccāvacamuccalattuṅgataraṅgabhaṅgamāleyamabhyarṇavamavatīrṇā mandākinī, ityabhisaṃdhāya pravṛttastattoyamāpīya pipāsāmupaśamayet /
tasmādakāmenāpyāropitasya prakāśamānasyāpi na vastusattvamabhyupagamanīyam /
na ca marīcirūpeṇa salilamavastusatsvarūpeṇa tu paramārthasadeva, dehendriyādayastu svarūpeṇāpyasanta ityanubhavāgocaratvātkathamāropyanta iti sāṃpratamyato yadyasan nānubhavagocarāḥ kathaṃ tarhi marīcyādīnāmasatāṃ toyatayānubhavagocaratvam,na ca svarūpasattvena toyādyātmanāpi santo bhavanti /
yadyucyeta nābhāvo nāma bhāvādanyaḥ kaścidasti, api tu bhāva eva bhāvāntarātmanā abhāvaḥ svarūpeṇa tu bhāvaḥ /
yathāhuḥ-'bhāvāntaramabhāvo hi kasyācittu
FN: 3-yathā iha ghaṭo nāstītyādau kevalabhūtalādhikaraṇasvarūpatvaṃ ghaṭābhāvasya, anyathā nirūpayitumaśakyatvāt /
tathā jalarūpeṇa marīcīnāmasattvaṃ yat tanmarīcaya eva, tadetadabhipretyoktam-kayācittu vyapekṣayeti /
vyapekṣayā'iti /
tataśca bhāvātmanopā
FN: 4-nirvacanīyatayetyarthaḥ /
khyeyatayāsya yujyetānubhavagocaratā /
prapañcasya punaratyantāsato nirastasamastasāmarthyasya nistattvasya kuto 'nubhavaviṣayabhāvaḥ, kuto vā cidātmanyāropaḥ /
na ca
FN: 5-prapañcasya punaratyantāsata ityādinānirvacanīyamataṃ nirastam /
idānīṃ śūnyamataṃ nirasyati-naceti /
śūnyavādino hi śūnyasyāpi bhāsanamabhyupagacchanti, upapattiśca svasamānākāraparvapratyayasāmarthyena āsāditāsādhāraṇasvabhāvabhedaṃ yajjñānaṃ tadevāsatprakāśayati /
naca tanmate 'satprakāśanajñānasyāpi śūnyatvātsarvatrānāśvāsaprasaṅga iti vācyam, yato jñānamapi pūrvajñānādhīnasattvamityupagamyamānatvāt /
viṣayasya samastasāmarthyavirahe 'pi jñānameva tattādṛśaṃ svapratyayasāmarthyāsāditādṛṣṭāntasiddhasvabhāvabhedamupajātamasataḥ prakāśanaṃ, tasmāda
FN: 6-bauddhānāṃ mate 'vidyayāsatprakāśakamiti cet vā hi asatprakāśanaśaktirjñānasya saivā vadyetyarthaḥ /
satprakāśanaśaktirevāsyāvidyeti sāṃpratam /
yato yeyamasatprakāśanaśaktirvijñānasya kiṃ punarasyāḥ śakyam ,asaditi cet, kimetatkāryamāhosvidasyā jñāpyam /
na tāvatkāryam, asatastattvānupapatteḥ /
nāpi jñāpyaṃ, jñānāntarānu
FN: 7-mā bhūdasataḥ śaktikāryatvam, ayogyatvāt, śaktijñāpyaṃ punaḥ kasmānnabhavediti cet śaktijñāpyatvaṃ śaktiniṣṭhajñāpakatānirūpitajñāpyatāśālitvaṃ vaktavyam, tacca śakyāśrayajñānādanyajñānānupalabdherasaṃbhavītyāha-jñānāntarānupalabdheriti /
palabdheḥ, anavasthā
FN: 8-atha vaktavyaṃ jñānāntaramupalabhata iti tathāpi tasyāpi jñāpakatvena jñānāntarāpekṣāyāmanavasthāpāta ityarthaḥ /
pātācca /
vijñānasvarūpameva asataḥ prakāśa iti cet, kaḥ punareṣa sadasatoḥ saṃbandhaḥ?asadadhīnanirūpaṇatvaṃ sato jñānasyāsatā saṃbandha iti cet, aho batāyamatinirvṛttaḥ pratyayatapasvī yasyāsatyapi nirūpaṇamāyatate, na ca pratyayastatrādhatte kiñcit, asata ādhāratvāyogāt /
asadantareṇa pratyayo na prathata iti pratyayasyaivaiṣa svabhāvo na tvasadadhīnamasya kiñciditi cet, aho batāsyāsatpakṣapāto yadayamatadutpattiratadātmā ca tadavinābhāva
FN: 1-avinābhāvamūlaṃ kāryakāraṇabhāvo vā tatsvabhāvatvaṃ vā vaktavyam, ubhayasyāpyuktakrameṇāsaṃbhavādityarthaḥ /
niyataḥ pratyaya iti /
tasmādatyantāsantaḥ śarīrendriyādayo nistattvā nānubhavaviṣayā bhavitumarhantīti /
atra brūmaḥ-
FN: 2-evaṃ sarvatra vastu sadeva bhātīti sadvādinākṣipte siddhāntyāha-atra brūma iti /
nistattvaṃ cennānubhavagocaraḥ, tatkimidānīṃ marīcayo 'pi toyātmanā satattvā yadanubhavagocarāḥ syuḥ /
na satattvāḥ, tadātmanā marīcīnā
FN: 3-nanu sadvādinā toyātmanā marīcīnāmasattvaṃ cedaṅgīkriyeta tarhi siddhāntahāniriti cenna, marīcirūpameva toyarūpeṇāsat, tyayāvagāhitoyatvenāsanmarīcirūpaṃ satyatvānna bādhyetetyāśayaḥ /
masattvāt /
dvividhaṃ ca vastūnāṃ tattvaṃ sattvamasattvaṃ ca /
tatra pūrvaṃ svataḥ, paraṃ tu parataḥ /
yathāhuḥ- 'svarūpapararūpābhyāṃ nityaṃ sadasadātmake /
vastuni jñāyate kiñcidrūpaṃ kaiścitkadā ca na //
'iti /
tatkiṃ
FN: 4-siddhāntī śaṅkate-tatkimiti /
tādṛśapratyayāvagāhitoyatvenāsanmarīcirūpaṃ satyatvānna bādhyetetyāśayaḥ /
marīciṣu toyanirbhāsapratyayastattvagocaraḥ, tathā ca samīcīna iti na bhrānto nāpi bādhyeta /
FN: 5-sadvādī pratyāha-addheti /
atoyātmatattvā marīcaro na bhrame bhāsante, kiṃ tu bhāvāntaratoyātmanaḥ, tasmādupapadyate tadbādha ityaṅgīkāraḥ /
addhā na bādhyeta yadi marīcīnatoyātmatattvānatoyātmanā gṛhṇīyāt /
toyātmanā tu gṛhṇan kathamabhrāntaḥ, kathaṃ vābādhyaḥ
FN: 6-anirvacanīyakhyātivādī pratyāha-yatpunarāropita bhāvāntaratoyātmanā marīcayo bhāsanta ityavādīḥ, tatretthaṃ vicāryate tadvāsat, nādya ityāha-hanteti /
hantatoyābhāvātmanāṃ marīcināṃ toyabhāvātmatvaṃ tāvanna sat, teṣāṃ toyābhāvādabhedena toyabhāvātmatānupapatteḥ /
nāpyasat /
FN: 7-na satkiṃ tu asadeveti cettātkiṃ tucchaṃ vā sadbhinnaṃ veti vaktavyam /
nādyaḥ, apasiddhāntāt /
na dvitīya ityāha-vastvantarameva hīti /
tasmādasaṃmatā satkhyātiriti /
vastvantarameva hi vastvantarasyāsattvamāsthīyate 'bhāvāntaramabhāvo 'nyo na kaścidanirūpaṇāt'iti vadadbhiḥ, na cāropitaṃ rūpaṃ vastvantaram,taddhi marīcayo vā bhavet, gaṅgādigataṃ toyaṃ vā /
pūrvasminkalpe marīcayaḥ iti pratyayaḥ syāt, na toyamiti /
uttarasmiṃstu gaṅgāyāṃ toyamiti syāt, na punariheti /
deśabhedāsmaraṇe toyamiti syānna punariheti /
FN: 8-asatkhyātiṃ nirasyati-na cedamiti /
na cedamatyantamasannirastasamastasvarūpamalīkamevāstu iti sāṃpratam, tasyānubhavagocaratvānupapatterityuktamadhastāt /
FN: 9-siddhāntī upasaṃharati-tasmāditi /
tasmānna sat, nāsannāpi sadasat, parasparavirodhādityanirvācyamevāropaṇīyaṃ marīciṣu toyamāstheyam,tadanena krameṇādhyastaṃ toyaṃ paramārthatoyamiva, ata eva pūrvadṛṣṭamiva,tattvatastu na toyaṃ na ca pūrvadṛṣṭaṃ, kiṃ tvanṛtamanirvācyam /
evaṃ ca dehendriyādiprapañco 'pyanirvācyaḥ, apūrvo 'pi pūrvamithyāpratyayopadarśita iva paratra cidātmanyadhyasyata iti upapannam, adhyāsalakṣaṇayogāt /
dehendriyādiprapañcabādhanaṃ copapādayiṣyate /
cidātmā tu śrutismṛtītihāsapurāṇagocaraḥ tanmūlatadaviruddhanyāyanirṇītaśuddhabuddhamuktasvabhāvaḥ sattvenaiva nirvācyaḥ /
abādhitā svayaṃprakāśataiva asya sattā, sā ca svarūpameva cidātmanaḥ, na tu tadatiriktaṃ sattāsāmānyasamavāyor'thakriyākāritā veti sarvamavadātam /
sa cāyamevaṃlakṣaṇako 'dhyāso 'nirvacanīyaḥ sarveṣāmeva saṃmataḥ parīkṣakāṇāṃ, tadbhede paraṃ vipratipattirityanirvacanīyatāṃ draḍhayitumāha- taṃ kecidanyatrānyadharmādhyāsa iti vadanti /
anyadharmasya, jñānadharmasya rajatasya /
jñānākārasyeti yāvat /
adhyāso 'nyatra bāhye /
sautrāntikanaye tāvadbāhyamasti vastu sat, tatra jñānākārasyāropaḥ /
vijñānavādināmapi yadyapi na bāhyaṃ vastu sat, tathāpyanādyavidyāvāsanāropitamalīkaṃ bāhyam, tatra jñānākārasyādhyāropaḥ /
upapattiśca yadyādṛśamanubhavasiddhaṃ rūpaṃ tattādṛśamevābhyupetavyamityutsargaḥ,anyathātvaṃ punarasya balavadbādhakapratyayavaśāt
FN: 1-ayaṃ bhāvaḥ-idaṃ rajatamityatra rajatānuyogikaṃ idantvapratiyogikaṃ tādātmyaṃ bhāsate /
nedaṃ rajatamityukte tadeva bādhitaṃ bhavati, 'pratiyogyabhāvānvayau tulyayogakṣenau'iti niyamāt /
naño 'samabhivyāhāre yaddharmāvacchinne yatsaṃbandhāvacchinnayaddharmāvacchinnavattnaṃ nañsamabhivyāhāre taddharmāvacchinne tatsaṃbandhāvacchinnataddharmāvacchinnapratiyogitākastādabhāvaḥ pratīyate ityarthaḥ, tasmānnedaṃ rajatamityatra raḍate bhāsamānā idantaiva bādhitā bhavenna punā rajatamapīti /
tathā caitanmate ahaṃ rajatamiti pratyayaḥ prameti bhāvaḥ /
nedaṃ rajatamiti ca bādhakasyedantāmātrabādhenopapattau na rajatagocaratocitā /
rajatasya dharmiṇo bhādhe hi rajataṃ ca tasya ca dharma idantā bādhite bhavetām,tadvaramidantaivāsya dharmo bādhyatām na punā rajatamapi dharmi, tathā ca rajataṃ bahirbādhitamarthādāntare jñāne vyavatiṣṭhata iti jñānākārasya bahiradhyāsaḥ sidhyati /
kecittu--- jñānākārakhyātāvaparituṣyanto vadanti- yatra yadadhyāsastadvivekāgrahanibandhano bhrama iti /
aparitoṣakāraṇaṃ cāhuḥ-vijñānakāratā rajatāderanubhavādvā vyavasthāpyetānumānādvā /
tatrānumānamupariṣṭā
FN: 2-sahopalambhāt, mitimeyayorabhedo na sidhyati, upāyopeyabhāvahetukatvena tasyānyathāsiddhatvādityarthaḥ /
nnirākariṣyate /
anubhavo 'pi rajatapratyayo vā syāt, bādhakapratyayo vā /
na tāvadrajatānubhavaḥ /
sa hīdaṅkārāspadaṃ rajatamāvedayati na tvāntaram /
ahamiti hi tadā syāt, pratipattuḥ pratyayādavyatirekāt /
bhrāntaṃ vijñānaṃ svākārameva bāhyatayādhyavasyati, tathā ca nāhaṅkārāspadamasya gocaraḥ, jñānākāratā punarasya bādhakapratyayapravedanīyeti cet, hanta bādakapratyayamālocayatvāyuṣmān /
kiṃ purovarti dravyaṃ rajatādvidhecayatyāhosmin jñānākāratāmapyasya darśayati /
tatra jñānākāratopadarśanavyāpāraṃ bādhakapratyayasya bruvāṇaḥ ślāghanīyaprajño devānāṃ priyaḥ /
purovartitva
FN: 3-sākṣājjñānākāratāṃ na darśayatītyuktam /
ārthikamapi jñānākāratvaṃ na sidhyatītyāha-purovartitveti /
pratiṣedhādarthādasya jñānākārateti cenna /
asaṃnidhānā
FN: 4-yaduktaṃ bahirbādhitamarthāntare vyavatiṣṭhata iti tadapyannathopapadyata ityāha-asaṃnidhāneti /
deśāntarepi syādityarthaḥ /
grahaniṣedhādasaṃnihito bhavati /
pratipatturatyantasaṃnidhānaṃ tvasya pratipatrātmakaṃ kutastyam /
FN: 5-yatpunarlāghavamāha tatprativakti mīmāṃsakaḥ--na ceti /
vyavahāramātrasya bādhopapattau viṣayabādhānmāllāghavamiti hṛdayaṃ /
na caiṣa rajatasya niṣedhaḥ, na cedantāyāḥ, kiṃ tu vivekāgrahaprasañjitasya rajatavyavahārasya /
na ca rajatameva śuktikāyāṃ prasañjitaṃ rajatajñānena /
nahi rajatanirbhāsanaṃ śuktikālambanaṃ yuktam anubhavavirodhāt /
na khalu
FN: 6-purodeśattamātreṇetyarthaḥ /
sattāmātreṇālambanam, atiprasaṅgāt /
sarveṣāmarthānāṃ sattvāviśeṣādālambanatvaprasaṅgāt /
nāpi kāraṇa
FN: 7-rajatajñānahetusaṃskārodbodhakatvenetyarthaḥ /
tvena, indriyādīnāmapi kāraṇatvāt /
tathā ca bhāsamānataivālambanārthaḥ /
na ca rajatajñāne śuktikā
FN: 8-taiḥ idaṃviṣayakaṃ rajataviṣayakaṃ ceti jñānadvayasyāṅgīkṛtatvātkathamālambanamiti pracchā /
bhāsate, iti kathamālambanam,
FN: 9-etena arthādhyāso nirastaḥ /
bhāsamānatābhyupagame vā kathaṃ nānubhavavirodhaḥ /
FN: 10-idaṃ rajatamiti jñānaṃ na mithyetyāha-api ceti /
api cendriyādīnāṃ samīcīnajñānopajanane sāmarthyamupalabdhamiti kathamebhyo mithyājñānasaṃbhavaḥ /
doṣasahitānāṃ teṣāṃ mithyāpratyaye 'pi sāmarthyamiti cenna, doṣāṇāṃ kāryopajananasāmarthyavighātamātra hetutvāt,anyathā duṣṭādapi kuṭajabījādvaṭāṅkurotpattiprasaṅgāt /
api ca svagocaravyabhicāre vijñānānāṃ sarvatrānāśvāsaprasaṅgaḥ /
tasmātsarvaṃ jñānaṃ samīcīnamāstheyam /
FN: 11-sarvajñānānāṃ samīcīnatve udāhṛtasthale bhrama eva na syāditi cettatra svamatamāha-tathā ceti /
tathā ca rajatam,idam iti ca dve vijñāne smṛtyanubhavarūpe, tatredamiti purovartidravyamātragrahaṇam, doṣavaśāttadgataśuktitvasāmānyaviśeṣasyāgrahāt, tanmātraṃ ca gṛhītaṃ sadṛśatayā saṃskārodbodhakrameṇa rajate smṛtiṃ janayati /
sā ca gṛhīta
FN: 12-gṛhītamidamiti prakāśanasvabhāvetyarthaḥ / pūrvānubhavaviṣayatvaṃ smṛteriti bhāvaḥ /
grahaṇasvabhāvāpi doṣavaśādgṛhītatvāṃśapramoṣādgrahaṇamātramavatiṣṭhate /
tathā ca rajatasamṛteḥ purovartidravyamātragrahaṇasya ca mithaḥ svarūpato viṣayataśca bhedāgrahāt, saṃnihita
FN: 13-saṃnihitarajatagocarajñānasārūpyeṇeti / atraivaṃ tajjñānasārūpyaṃ-yathedaṃ rajatamitijñānaṃ idamo rajatasya cāsaṃsargaṃ na gṛhṇāti, tayoḥ saṃsṛṣṭatvāt / evamete api smaraṇagrahaṇe svagatabhedaṃ, svaviṣayāsaṃsṛṣṭatvaṃ na nivedayata iti /
rajatagocarajñānasārūpyeṇa, idaṃ rajatamiti bhinne api smaraṇagrahaṇe abhedavyavahāraṃ ca sāmānādhikaraṇyavyapadeśaṃ ca pravartayataḥ /
kvacitpunargrahaṇe eva mitho 'nugṛhītabhede, yathā pītaḥ śaṅkhaḥiti /
atra hi bahirvinirgacchannayanaraśmivartinaḥ pittadravyasya kācasyeva svacchasya pītatvaṃ gṛhyate pittaṃ tu na gṛhyate /
śaṅkho 'pi doṣavaśācchuklaguṇarahitaḥ svarūpamātreṇa gṛhyate /
tadanayorguṇaguṇinorasaṃsargāgrahasārūpyāt pītatapanīyapiṇḍapratyayāviśeṣeṇābhedavyavahāraḥ sāmānādhikaraṇyavyapadeśaśca /
bhedāgrahaprasañjitābhedavyavahārabādhanācca nedamiti vivekapratyayasya bādhakatvamapyupapadyate, tadupapattau ca prācīnasya pratyayasya bhrāntatvamapi lokasiddhaṃ siddhaṃ bhavati /
tasmādyathārthāḥ
FN: 1-sādhyanirdeśo 'yaṃ /
sarve vipratipannāḥ saṃdehavibhramāḥ, pratyayatvāt, ghaṭādipratyayavat /
tadidamuktam- yatra yadadhyāsa iti /
yasminśuktikādau yasya rajatāderadhyāsa iti lokaprasiddhiḥ nāsāvanyathākhyātinibandhanā, kintu gṛhītasya rajatādestatsmaraṇasya ca gṛhītatāṃśapramoṣeṇa gṛhītamātrasya ca yaḥ idamiti puro 'vasthitāddravyamātrāttatjñānācca vivekaḥ, tadagrahaṇanibandhano bhramaḥ /
bhrāntatvaṃ ca grahaṇasmaraṇayoritaretarasāmānādhikaraṇyavyapadeśo rajatavyavahāraśceti /
anye tu -atrāpyaparituṣyantaḥ, yatra yadadhyāsastasyaiva viparītadharmakalpanāmācakṣate /
atredamākūtam-asti tāvadrajatārthinorajatamidamiti pratyayātpurovartini dravye pravṛttiḥ sāmānādhikaraṇyavyapadeśaśceti sarvajanīnam /
tadetanna tāvadgrahaṇasmaraṇayostadgocarayośca mitho bhedāgrahamātrādbhavitumarhati /
grahaṇanibandhanau hi cetanasya vyavahāravyapadeśau kathamagrahaṇamātrādbhavetām /
nanūktaṃ nāgrahaṇamātrāt, kiṃ tu grahaṇasmaraṇe eva mithaḥ svarūpato viṣayataścāgṛhītabhede, samīcīnapuraḥsthitarajatavijñānasārūpyeṇābhedavyavahāraṃ sāmānādhikaṇyavyapadeśaṃ ca pravartayataḥ /
atha 'samīcīnajñānasārūpyamanayorgṛhyamāṇaṃ vā vyavahārapravṛttihetuḥ, agṛhyamāṇaṃ vā sattāmātreṇa /
gṛhyamāṇatve 'pisamīcīnajñānasārūpyamanayoridamiti rajatamiti ca jñānayoḥ'iti grahaṇam, 'athavānayoreva svarūpato viṣayataśca mitho bhedāgrahaḥ'iti grahaṇam /
tatra na tāvatsamīcīnajñānasadṛśī iti jñānaṃ samīcīnajñānavadvyavahārapravartakam /
na higosadṛśo gavayaḥiti jñānaṃ gavārthinaṃ gavaye pravartayati /
anayoreva bhedāgrahaḥiti tu jñānaṃ parāhatam,na hi bhedāgrahe anayoriti bhavati, anayoriti grahe bhedāgrahaṇamiti ca bhavati /
tasmātsattāmātreṇa bhedāgraho 'gṛhīta eva vyavahāraheturiti vaktavyam /
tatra kimayamāropotpādakrameṇa vyavahāraheturāstvāho 'nutpāditāropa eva svata iti /
vayaṃ tu paśyāmaḥ-cetanavyavahārasyajñānapūrvakatvānupapatteḥ, āropajñānotpādakrameṇaiva-iti /
nanu satyaṃ cetanavyavahāro nājñānapūrvakaḥ kiṃ tvaviditavivekagrahaṇasmaraṇapūrvaka iti /
maivam /
nahi rajataprātipadikārthamātrasmaraṇaṃ pravṛttāvupayujyate /
idaṅkārāspadābhimukhī khalu rajatārthināṃ pravṛttirityavivādam /
kathaṃ cāyamidaṅkārāspade pravarteta yadi na tadicchet /
anyadicchatyanyatkarotīti vyāhatam /
na cedidaṅkārāspadaṃ rajatamiti jānīyātkathaṃ rajatārthī tadicchet /
yadyatathātvenāgrahaṇāditi brūyātsa prativaktavyo 'tha tathātvenāgrahaṇātkasmādayaṃ nopekṣeteti /
so 'yamupādānopekṣābhyāmabhita ākṛṣyamāṇaścedano 'vyavasthitaḥ itīdaṅkārāspade rajatasamāropeṇopādāna eva vyavasthāpyate iti bhedāgrahaḥ samāropotpādakrameṇa cetanapravṛttihetuḥ /
tathāhi-bhedāgrahādidaṅkārāspade rajatatvaṃ samāropya, tajjātīyasyopakārahetubhāvamanucintya, tajjātīyatayedaṅkārāspade rajatetamanumāya, tadarthī pravartata ityānupūrvyaṃ siddham /
na ca taṭastharajatasmṛtiridaṅkārāspadasyopakārahetubhāvamanumāpayitumarhati, rajatatvasya hetorapakṣadharmatvāt /
ekadeśadarśanaṃ khalvanumāpakaṃ na tvanekadeśadarśanam /
yadāhuḥ-
FN: 2-sādhyasādhanajñātasaṃbandhasya puṃso liṅgaviśiṣṭadharmyekadeśadarśanāt liṅge viśiṣṭadharmyekadeśe buddhiranumānamiti śabarasvāminaḥ /
jñātasaṃbandhasyaikadeśadarśanāditi /
samārope tvekadeśadarśanamasti /
tatsiddhametadvivādādhyāsitaṃ rajatādijñānaṃ, purovartivastuviṣayam, rajatādyarthinastatra niyamena pravartakatvāt, yadyadarthinaṃ yatra niyamena pravartayati tajjñānantadviṣayaṃ yathobhayasiddhasamīcīnarajatajñānam, tathā cedam, tasmāttatheti /
yaccoktamanavabhāsamānatayā na śuktirālambanamiti, tatra bhavān pṛṣṭo vyācaṣṭām, kiṃ śuktikātvasyaidaṃ rajatamiti jñānaṃ pratyanālambanatvamāhosvitdravyamātrasya puraḥsthitasya sitabhāsvarasya /
yadi śuktikātvasyānālambanatvam, addhā /
uttarasyānālambanatvaṃ bruvāṇasya tavaivānubhavavirodhaḥ /
tathā hi-rajatamidamityanubhavannanubhavitā purovarti vastvaṅgulyādinā nirdiśati /
dṛṣṭaṃ ca duṣṭānāṃ kāraṇānāmautsargikakāryapratibandhena kāryāntaropajananasāmarthyam, yathā dāvāgnidagdhānāṃ vetrabījānāṃ kadalīkāṇḍajanakatvam /
bhasmakaduṣṭasya codarthasya tejaso bahvannapacanamiti /
pratyakṣabādhāpahṛtaviṣayaṃ ca vibhramāṇāṃ yathārthatvānumānamābhāsaḥ, hutabahānuṣṇatvānumānavat /
yaccoktaṃ mithyāpratyayasya vyabhicāre sarvapramāṇeṣvanāśvāsa iti, tat bodhakatvena svataḥprāmāṇyaṃ nāvyabhicāreṇeti vyutpādayadbhirasmābhiḥ parihṛtaṃ nyāya
FN: 3-vyabhicāriṇāmapi sitanīlādiṣu cakṣurādīnāṃ bodhakatvena prāmāṇyamityā de tatroktam /
kaṇikāyāmiti neha pratanyate /
diṅmātraṃ cāsya smṛtipramoṣabhaṅgasyoktam /
vistarastu brahmatattvasamīkṣāyāmavagantavya iti, tadidamuktam-'anye tu yatra yadadhyāsastasyaiva viparītadharmatvakalpanāmācakṣate iti /
'yatra śuktikādau yasya rajatāderadhyāsastasyaiva śuktikāderviparītadharmakalpanāṃ rajatatvadharmakalpanāmiti yojanā /
nanu santu nāma parīkṣakāṇāṃ vipratipattayaḥ, prakṛte tu kimāyātamityatāha- sarvathāpi tvanyasyānyadharmakalpanāṃ na vyabhicarati /
anyasyānyadharma
FN: 1-avabhāsapadārthaḥ kalpanā /
kalpanānṛtatā, sā cānirvacanīyatetyadhastādupapādayitum /
tena sarveṣāmeva parīkṣakāṇāṃ mato 'nyasyānyadharmakalpanānirvacanīyāvaśyaṃbhāvinītyanirvacanīyatā sarvatantrasiddhānta ityarthaḥ /
akhyātivādibhirakāmairapi sāmānādhikaraṇyavyapadeśapravṛttiniyamasnehādidamabhyupeyamiti bhāvaḥ /
na kevalamiyamanṛtatā parīkṣakāṇāṃ siddhā, api tu laukikānāmapītyāha- tathā ca loke 'nubhavaḥ--śuktikā hi rajatavadavabhāsata iti /
na punā rajatamidamiti śeṣaḥ /
syādetat /
anyasyānyātmatāvibhramo lokasiddhaḥ, ekasya tvabhinnasya bhedabhramo na dṛṣṭa iti kutaścidātmano 'bhinnānāṃ jīvānāṃ bhedavibhrama ityatāha- ekaścandraḥ sadvitīyavaditi /
punarapi cidātmanyadhyāsamākṣipati- kathaṃ punaḥ pratyagātmanyaviṣaye 'dhyāso viṣayataddharmāṇām /
ayamarthaḥ-cidātmā prakāśate na vāna cetprakāśate, kathamasminnadhyāso viṣayataddharmāṇā /
na khalvapratibhāsamāne purovartini dravye rajatasya vā taddharmāṇāṃ vā samāropaḥ saṃbhavatiti /
pratibhāse vā (na) tāvadayamātmā jaḍo ghaṭādivatparādhīnaprakāśa iti yuktam /
na khalu sa eva kartā ca karma ca bhavati, virodhāt /
FN: 2-dhātvarthatāvacchedakaphalaśālitvaṃ karmatvamityukte gacchatītyādau saṃyogaphalasya grāma iva caitre 'pi samavetatvāt, caitraścaivaṃ gacchatīti prayogāpattiḥ, tasmātparasamavetakriyāphalaśālitvameva karmatvamityarthaḥ /
parasamavetakriyāphalaśāli hi karma, na ca jñānakriyā parasamavāyinīti kathamasyāṃ karma,na ca tadeva svaṃ ca paraṃ ca, virodhāt /
ātmāntarasamavāyābhyupagame tu jñeyasyātmano 'nātmatvaprasaṅgaḥ /
evaṃ tasya tasyetyanavasthāprasaṅgaḥ /
syādetat /
ātmā jaḍo 'pi sarvārthajñāneṣu bhāsamāno 'pi kartaiva na karma,
parasamavetakriyāphalaśālitvābhāvāt, caitravat /
yathā hi caitrasamavetakriyayā caitranagaraprāptāvubhayasamavetāyāmapi kriyamāṇāyāṃ nagarasyaiva karmatā, parasamavetakriyāphalaśālitvāt, na tu caitrasya kriyāphalaśālino 'pi, caitrasamavāyādgamanakriyāyā iti, tanna /
śrutivirodhāt /
śrūyate hi 'satyaṃ jñānamanantaṃ brahma'iti upapadyate ca, tathā hi-yo 'yamarthaprakāśaḥ phalaṃ yasminnarthaśca ātmā ca prathete sa kiṃ jaḍaḥ svayaṃprakāśo vā /
jaḍaścetviṣayātmānāvapi jaḍāviti kasminkiṃ prakāśetāviśeṣāt, iti prāptamāndhyamaśeṣasya jagataḥ /
tathā cābhāṇakaḥ /
'andhasyevāndhalagnasya vinipātaḥ pade pade' /
na ca nilīnameva vijñānamarthātmānau jñāpayati, cakṣurādivaditi vācyam /
jñāpanaṃ hi jñānajananam, janitaṃ ca jñānaṃ jaḍaṃ sannoktadūṣaṇamativarteteti /
evamuttarottarāṇyapi jñānāni jaḍānītyanavasthā /
tasmādaparādhīnaprakāśā saṃvidupetavyā /
FN: 3-saṃvidaparādhīnaprakāśā bhavatu, ātmā jaḍaḥ kiṃ na syāditivādinaṃ ātmasvaprakāśavādyāha---tathāpīti /
tathāpi kimāyātaṃ viṣayātmanoḥ svabhāvajaḍayoḥ /
etadāyātaṃ yattayoḥ saṃvidajaḍeti /
FN: 1-arthātmasaṃbandhinyāṃ saṃvidyajaḍāyāmapi nārthātmanoḥ prakāśamānatāsiddhiḥ paṇḍite 'pi putre piturapāṇḍityavadityāha---tatkimiti /
tatkiṃ putraḥ paṇḍita iti pitāpi paṇḍito 'stu /
svabhāva eṣa saṃvidaḥ svayaṃprakāśāyā yadarthātmasaṃbandhiteti cet, hanta putrasyāpi paṇḍitasya svabhāva eṣa yatpitṛsaṃbandhiteti
FN: 2-yathā svabhāvasaṃbaddhā saṃvit tathā pitṛgatajanakatvasaṃbaddhaṃ putragatajanyatvamiti bhāvaḥ /
samānam /
sahārthātmaprakāśena saṃvitprakāśo na tvarthātmaprakāśaṃ vineti tasyāḥ svabhāva iti cet, tatkiṃ saṃvido bhinnau saṃvidarthātmaprakāśau /
tathā ca na svayaṃprakāśā saṃvit, na ca saṃvidarthātmaprakāśa iti /
atha 'saṃvidarthātma
FN: 3-saṃvidaśca arthātmanośca prakāśāvityarthaḥ /
prakāśo na saṃvido bhidyete', saṃvideva tau /
evaṃ cet yāvaduktaṃ bhavati saṃvitātmārthau saheti tāvaduktaṃ bhavati saṃvidarthātmaprakāśau saheti,
FN: 4-saṃvidatiriktaprakāśānaṅgīkāre saṃvidarthātmānau saha prakāśata ityuktaṃ syāt tathā coktaputrapāṇḍityanyāyaprasaraḥ /
tathā ca na vivakṣitārthasiddhiḥ /
FN: 5arthasaṃvidoḥ sahabhāvo vyabhicaratītyāha---na ceti /
na cātītānāgatārthagocarāyāḥ saṃvidor'thasahabhāvo 'pi /
tadviṣayahānopādānopekṣābuddhijananādarthasahabhāva iti cenna, arthasaṃvida iva hānādibuddhīnāmapi tadviṣayatvānupapatteḥ /
hānādijananāddhānādibuddhīnāmarthaviṣayatvam, arthaviṣayahānādibuddhijananācca arthasaṃvidastadviṣayatvamiti cet, tatkiṃ dehasya prayatnavadātmasaṃyogo dehapravṛttinivṛttiheturarthe ityarthaprakāśo 'stu /
jāḍyāddehātmasaṃyogo nārthaprakāśa iti cet, nanvayaṃ svayaṃprakāśo 'pi svātmanyeva khadyotavatprakāśaḥ, arthe tu jaḍa ityupapāditam /
na ca prakāśasyātmāno viṣayāḥte hi vicchinnadīrghasthūlatayānubhūyante,prakāśaścāyamāntaro 'sthūlo 'naṇurahrasvo 'dīrdhaśceti prakāśate,
FN: 6-'syādetat'ityārabhya pratipāditaṃ bauddhamataṃ nirasya svamatamāha---tasmāditi /
tasmāccandre 'nubhūyamāne iva dvitīyaścandramāḥ svaprakāśādanyor'thaḥ anirvacanīya eveti yuktamutpaśyāmaḥ /
FN: 7-saṃvida ātmatvasiddhyarthamadvitīyatvamāha--neti /
na ca asya prakāśasyā
FN: 8-ājānataḥ svabhāvataḥ /
jānataḥ svalakṣaṇabhedo 'nubhūyate /
na ca anirvācyārthabhedaḥ prakāśaṃ nirvācyaṃ bhettumarhati, atiprasaṅgāt /
na ca arthānāmapi parasparaṃ bhedaḥ samīcīnajñānapaddhatimadhyāste ityupariṣṭādupapādayiṣyate /
tadayaṃ prakāśa eva svayaṃprakāśa ekaḥ kūṭasthanityo niraṃśaḥ pratyagātmāśakyanirvacanīyebhyo dehendriyādibhya ātmānaṃ pratīpaṃ nirvacanīyamañcati jānātīti pratyaṅ sa cātmeti pratyagātmā, sa cāparādhīnaprakāśatvāt, anaṃśatvācca, aviṣayaḥ, tasminnadhyāso viṣayadharmāṇām, dehendriyādidharmāṇām katham,kimākṣepe /
ayukto 'yamadhyāsa ityākṣepaḥ /
kasmādayamayukta ityata āha- sarvo hi puro 'vasthite viṣaye viṣayāntaramadhyasyati /
etaduktaṃ bhavati-yatparādhīnaprakāśamaṃśavacca tatsāmānyāṃśagrahe kāraṇadoṣavaśācca viśeṣāgrahe 'nyathā prakāśate /
pratyagātmā tvaparādhīnaprakāśatayā na svajñāne kāraṇānyapekṣate, yena tadāśrayairdeṣairduṣyet /
na cāṃśavān, yena kaścidasyāṃśo gṛhyeta, kaścinna gṛhyeta /
nahi tadeva tadānīmeva tenaiva gṛhītamagṛhītaṃ ca saṃbhavatīti na svayaṃprakāśapakṣe 'dhyāsaḥ /
sadātane 'pyaprakāśe puro 'vasthitatvasyāparokṣatvasyābhāvānnādhyāsaḥ /
FN: 9-śukteriva ekasyaiva vastunaḥ grahaṇāgrahaṇe siddhe kimityaupādhikaṃ viṣayatvaṃ sādhyata iti cet sāṃśasya tathā syāt ātmanastu niraṃśatvānna tathetyāha----nahīti /
na hi śuktau apuraḥsthitāyāṃ rajatamadhyasyatīdaṃ rajatamiti /
tasmādatyantagrahe atyantāgrahe ca nādhyāsa iti siddham /
syādetat /
aviṣayatve hi cidātmano nādhyāsaḥ, viṣaya eva tu cidātmāsmatpratyayasya, tatkathaṃ nādhyāsa ityata āha- yuṣmatpratyayāpetasya ca pratyagātmano 'viṣayatvaṃ bravīṣi /
viṣayatve hi cidātmano 'nyo viṣayī bhavet /
tathā ca yo viṣayī sa eva cidātmā /
viṣayastu tato 'nyo yuṣmatpratyayagocaro 'bhyupeyaḥ /
tasmādanātmatvaprasaṅgādanavasthāparihārāya yuṣmatpratyayāpetatvamata evāviṣayatvamātmano vaktavyam, tathā ca nādhyāsa ityarthaḥ /
pariharati- ucyate-na tāvadayamekāntenāviṣayaḥ /
kutaḥ, asmatpratyayaviṣayatvāt /
ayamarthaḥ- satyaṃ pratyagātmā svayaṃprakāśatvādaviṣayo 'naṃśaśca,tathāpi anirvacanīyānādyavidyāparikalpitabuddhimanaḥ sūkṣmasthūlaśarīrendriyāvacchedakabhedenānavacchinno 'pi vastuto 'vacchinna iva abhinno 'pi bhinna iva, akartāpi karteva abhoktāpi bhokteva aviṣayo 'pyasmatpratyayaviṣaya iva, jīvabhāvamāpanno 'vabhāsate, nabha iva ghaṭamaṇikamallikādyavacchedabhedena bhinnamivānekavidhadharmakamiveti /
na hi cidekarasasyātmanaḥ cidaṃśe gṛhīte agṛhītaṃ kiñcidasti /
na khalvānandanityatvavibhutvādayo 'sya cidrūpādvastuto bhidyante, yena tadgrahe na gṛhyeran /
gṛhītā eva tu kalpitena bhedena na vivecitā ityagṛhītā ivābhānti /
na ca ātmano buddhyādibhyo bhedastāttvikaḥ, yena cidātmani gṛhyamāṇe so 'pi gṛhīto bhavet, buddhyādīnāmanirvācyatvena tadbhedasyāpyanirvacanīyatvāt /
tasmāccidātmanaḥ svayaṃprakāśasyaiva anavacchinnasya avacchinnebhyo buddhyādibhyo bhedāgrahāt tadadhyāsena jīvabhāva iti /
tasya cānidamidamātmano 'smatpratyayaviṣayatvamupapadyate /
tathā hi-kartā bhoktā cidātmā ahaṃpratyaye pratyavabhāsate /
na codāsīnasya tasya kriyāśaktirbhogaśaktirvā saṃbhavati /
yasya ca buddhyādeḥ kāryakāraṇasaṃghātasya kriyābhogaśaktī na tasya caitanyam /
tasmāccidātmaiva kāryakaraṇasaṃghātena grathito labdhakriyābhogaśaktiḥ svayaṃprakāśo 'pi buddhyādiviṣayavicchuraṇāt kathañcidasmatpratyayaviṣayo 'haṅkārāspadaṃ jīva iti ca janturiti ca kṣetrajña iti ca ākhyāyate /
na khalu jīvaścidātmano bhidyate /
tathā ca śrutiḥ-'anena jīvenātmanā'iti /
tasmāccidātmano 'vyatirekāt jīvaḥ svayaṃprakāśo 'pyahaṃpratyayena
FN: 1-yatpūrvaṃ karmakartṛtvavirodha uktaḥ so 'pyanena parāsto veditavyaḥ, aupādhikaviṣayatvāt /
kartṛbhoktṛtayā vyavahārayogyaḥ kriyata ityahaṃpratyayālambanamucyate /
na ca adhyāse sati viṣayatvaṃ viṣayatve ca adhyāsaḥ ityanyonyāśrayatvamiti sāṃpratam, bījāṅkuravadanāditvāt, pūrvapūrvādhyāsatadvāsanāviṣayīkṛtasyottarottarādhyāsaviṣayatvāvirodhādi tyuktam-'naisargiko 'yaṃ lokavyavahāraḥ'iti bhāṣyagranthena /
tasmāt suṣṭūktam- na tāvadayamekāntenāviṣaya iti /
jīvo hi cidātmatayā svayaṃprakāśatayāviṣayo 'pyaupādhikena rūpeṇa viṣaya iti bhāvaḥ /
syādetat /
na vayamaparādhīnaprakāśatayāviṣayatvenādhyāsamapākurmaḥ, kintu pratyagātmā na svato nāpi parataḥ prathata ityaviṣayaḥ iti brūmaḥ /
tathā ca sarvathāprathamāne pratyagātmani kuto 'dhyāsa ityata āha- aparokṣatvācca pratyagātmaprasiddheḥ /
pratīca ātmanaḥ prasiddhiḥ prathā, tasyā aparokṣatvāt /
yadyapi pratyagātmani nānyā prathāsti, tathāpi bhedopacāraḥ /
yathā puruṣasya caitanyamiti /
etaduktaṃ bhavati-avaśyaṃ cidātmāparokṣo 'bhyupetavyaḥ tadaprathāyāṃ sarvasyāprathanena jagadāndhyaprasaṅgādityuktam /
śrutiścātra bhavati-'tameva bhāntamanu bhāti sarvaṃ tasya bhāsā sarvamidaṃ vibhāti'iti /
tadevaṃ paramārthaparihāramuktvābhyupetyāpi cidātmanaḥ parokṣatāṃ prauḍhavāditayā parihārāntaramāha- na cāyamasti niyamaḥ puro 'vasthita eva , aparokṣa eva, viṣaye viṣayāntaramadhyasitavyam /
kasmādayaṃ na niyama ityata āha- apratyakṣe 'pi hyākāśe bālāstalamalinatādyadhyasanti /
hiryasmādarthe /
nabho hi dravyaṃ sat rūpasparśavirahānna bāhyendriyapratyakṣam /
nāpi mānasam, manaso 'sahāyasya bāhye 'pravṛtteḥ, tasmādapratyakṣam /
atha ca tatra bālā avivekinaḥ paradarśitadarśinaḥ kadācitpārthivacchāyāṃ śyāmatāmāropya, kadācittaijasaṃ śuklatvamāropya, nīlotpalapalāśaśyāmamiti vā rājahaṃsamālādhavalamiti vā nirvarṇayanti /
tatrāpi pūrvadṛṣṭasya taijasasya vā tāmasasya rūpasya paratra nabhasi smṛtirūpo 'vabhāsata iti /
evaṃ tadeva talamadhyasyanti avāṅmukhībhūtamahendranīlamaṇimayamahākaṭāhakalpamityarthaḥ /
upasaṃharati- evam-- uktena prakāreṇa sarvākṣepaparihārāt, aviruddhaḥ pratyagātmanyapyanātmanām -buddhyādīnām adhyāsaḥ /
nanu santi ca sahasramadhyāsāḥ, tatkimarthamayamevādhyāsa ākṣepasamādhānābhyāṃ vyutpāditaḥ nādhyāsamātramityata āha- tametamevaṃlakṣaṇamadhyāsaṃ paṇḍitā avidyeti manyante /
avidyā hi sarvānarthabījamiti śrutismṛtītihāsapurāṇādiṣu prasiddham /
taducchedāya vedāntāḥ pravṛttā iti vakṣyati /
pratyagātmanyanātmādhyāsa eva sarvānarthahetuḥ na punā rajatādivibhramā iti sa evāvidyā, tatsvarūpaṃ cāvijñātaṃ na śakyamucchettumiti tadeva vyutpādyaṃ nādhyāsamātram /
atra ca 'evaṃ lakṣaṇam'ityevaṃrūpatayānarthahetutoktā /
yasmātpratyagātmanyaśanāyādirahite 'śanāyādyupetāntaḥkaraṇādyahitāropaṇe pratyagātmānamaduḥkhaṃ duḥkhākaroti, tasmādanarthahetuḥ /
na caivaṃ pṛthagjanā api manyante 'dhyāsam, yena na vyutpādyetetyata uktam- paṇḍitā manyante /
nanviyamanādiratinirūḍhanibiḍavāsanānubaddhāvidyā na śakyā niroddhum, upāyābhāvāditi yo manyate taṃ prati tannirodhopāyamāha- tadvivekena ca vastusvarūpāvadhāraṇam -nirvicikitsaṃ jñānam vidyāmāhuḥ, paṇḍitāḥ /
pratyagātmani khalvatyantavivikte buddhyādibhyaḥ buddhyādibhedāgrahanimitto buddhyādyātmatvataddharmādhyāsaḥ /
tatra śravaṇamananādibhiryadvivekavijñānaṃ tena vivekāgrahe nivartite, adhyāsāpabādhātmakaṃ
FN: 1-vastusvarūpaṃ ca tadavadhāraṇaṃ ceti karmadhārayaḥ /
vastusvarūpāvadhāraṇaṃ vidyā cidātmarūpaṃ svarūpe vyavatiṣṭhata ityarthaḥ /
syādetat /
atinirūḍhanibiḍhavāsanānuvidvāvidyā vidyayāpabādhitāpi svavāsanāvaśātpunarudbhaviṣyati pravartayiṣyati ca vāsanādikāryaṃ svocitamityata āha- tatraivaṃ sati , evaṃbhūtavastutattvāvadhāraṇe sati, yatra yadadhyāsastatkṛtena doṣeṇa guṇena vā aṇumātreṇāpi sa na saṃbadhyate -antaḥkaraṇādidoṣeṇāśanāyādinā cidātmā, cidātmano guṇena caitanyānandādināntaḥkaraṇādi na saṃbadhyate /
etaduktaṃ bhavati-tattvāvadhāraṇābhyāsasya hi svabhāva eva sa tādṛśaḥ, yadanādimapi nirūḍhanibiḍavāsanamapi mithyāpratyayamapanayati /
tattvapakṣapāto hi svabhāvo dhiyām, yathāhurbāhyā api--'nirupadravabhūtārthasvabhāvasya viparyayaiḥ /
na bādho 'yatnavattve 'pi buddhestatpakṣapātataḥ' //
iti /
viśeṣatastu cidātmasvabhāvasya tattvajñānasyātyantāntaraṅgasya kuto 'nirvācyayāvidyayā bādha iti /
yaduktam,satyānṛte mithunākṛtya, vivekāgrahādadhyasyāhamidaṃmamedamiti lokavyavahāraiti tatra vyapadeśalakṣaṇo vyavahāraḥ kaṇṭhoktaḥ /
itiśabdasūcitaṃ lokavyavahāramādarśayati- tametamavidyākhyamiti /
nigadavyākhyātam /
ākṣipati- kathaṃ punaravidyāvadviṣayāṇi pratyakṣādīni pramāṇāni /
tattvaparicchedo hi pramā vidyā,tatsādhanāni pramāṇāni kathamavidyāvadviṣayāṇi /
nāvidyāvantaṃ pramāṇānyāśrayanti, tatkāryasya vidyāyā avidyāvirodhitvāditi bhāvaḥ /
santu vā pratyakṣādīni saṃvṛtyāpi yathā tathā,śāstrāṇi tu puruṣahitānuśāsanaparāṇyavidyāpratipakṣatayā nāvidyāvadviṣayāṇi bhavitumarhantītyāha- śāstrāṇi ceti /
samādhatte- ucyate-dehendriyādiṣvahaṃmamābhimānahīnasya, tādātmyataddharmādhyāsahīnasya pramātṛtvānupapattau satyāṃ pramāṇapravṛttyanupapatteḥ /
ayamarthaḥ-pramātṛtvaṃ hi pramāṃ prati kartṛtvam tacca svātantryam /
svātantryaṃ ca pramāturitarakārakāprayojyasya samastakārakaprayoktṛtvam /
tadanena pramākaraṇaṃ pramāṇaṃ prayojanīyam /
na ca svavyāpāramantareṇa karaṇaṃ prayoktumarhati /
na ca kūṭasthanityaścidātmāpariṇāmī svato vyāpāravān /
tasmāt vyāpāravadbuddhyāditādātmyādhyāsāt, vyāpāravattayā pramāṇamadhiṣṭhātumarhatīti bhavatyavidyāvatpuruṣaviṣayatvamavidyāvatpuruṣāśrayatvaṃ pramāṇānāmiti /
atha mā pravartiṣata pramāṇāni kiṃ naśchinnamityata āha- na hīndriyāṇyanupādāya pratyakṣādivyavahāraḥ saṃbhavati /
vyavahriyate aneneti vyavahāraḥ phalam, pratyakṣādīnāṃ pramāṇānāṃ phalamityarthaḥ /
'indriyāṇi'iti, indriyaliṅgādīnīti draṣṭavyam, daṇḍino gacchantītivat /
evaṃ hi 'pratyakṣādi'ityupapadyate /
vyavahārakriyayā ca vyavahāryākṣepātsamānakartṛkatā /
anupādāya yo vyavahāra iti yojanā /
kimiti punaḥ pramātopādatte pramāṇāni,atha svayameva kasmānna pravartata ityata āha- na cādhiṣṭhānamantareṇendriyāṇāṃ vyāpāraḥ- pramāṇānāṃ vyāpāraḥ saṃbhavati /
na jātu karaṇānyanadhiṣṭhitāni kartrā svakārye vyāpriyante, mā bhūtkuvindarahitebhyo vemādibhyaḥ paṭotpattiriti /
atha deha evādhiṣṭhātā kasmānna bhavati,kṛtamatrātmādhyāsenetyata āha-na cānadhyastātmabhāvena dehena kaścidvyāpriyate /
suṣupte 'pi vyāpāraprasaṅgādi bhāvaḥ /
syādetat /
yathānadhyastātmabhāvaṃ vemādikaṃ kuvindo vyāpārayanpaṭasya kartā, evamanadhyastātmabhāvaṃ dehendriyāditi vyāpārayan bhaviṣyati tadabhijñaḥ pramātotyata āha- na caitasminsarvasmin- itaretarātmādhyāse itaretarātmādhyāse ca, asati, ātmano 'saṅgasya -sarvathā sarvadā sarvadharmaviyuktasya, pramātṛtvamupapadyate /
vyāpāravanto hikuvindādayo vemādīnadhiṣṭhāya vyāpārayanti, anadhyastātmabhāvasya tu dehādiṣvātmano na vyāpārayogo 'saṅgatvādityarthaḥ /
FN: 1-avaśyaṃ cetyarthaḥ /
ātaścādhyāsāśrayāṇi pramāṇānītyāha-na ca pramātṛtvamantareṇa pramāṇapravṛttirasti /
pramāyāṃ khalu phale svatantraḥ pramātā bhavati /
antaḥkaraṇapariṇāmabhedaśca prameyapravaṇaḥ kartṛsthaścitsvabhāvaḥ pramā /
kathaṃ ca jaḍasyāntaḥkaraṇasya pariṇāmaścidrūpo bhavet, yadi cidātmā tatra nādhyasyeta /
kathaṃ caiṣa cidātmakartṛko bhavet, yadyantaḥkaraṇaṃ vyāpāravaccidātmani nādhyasyet /
tasmāditaretarādhyāsāccidātmakartṛsthaṃ pramāphalaṃ sidhyati, tatsiddhau ca pramātṛtvam, tāmeva ca pramāmurarīkṛtya pramāṇasya pravṛttiḥ /
pramātṛtvena ca pramopalakṣyate /
pramāyāḥ phalasyābhāve pramāṇaṃ na pravarteta /
tathā ca pramāṇamapramāṇaṃ syādityarthaḥ /
upasaṃharati-tasmādavidyāvadviṣayāṇyeva pratyakṣādīni pramāṇāni /
syādetat /
bhavatu pṛthagjanānāmevam /
āgamopapattipratipannapratyagātmatattvānāṃ vyutpannānāmapi puṃsāṃ pramāṇaprameyavyavahārā dṛśyanta iti kathamavidyāvadviṣayāṇyeva pramāṇānītyata āha- paśvādibhiścāviśeṣāditi /
vidantu nāmāgamopapattibhyāṃ dehendriyādibhyo bhinnaṃ pratyagātmānam /
pramāṇaprameyavyavahāre tu prāṇabhṛnmātradharmānnātivartante /
yādṛśo hi paśuśakuntādīnāmavipratipannamugdhabhāvānāṃ vyavahārastādṛśo vyutpannānāmapi puṃsāṃ dṛśyate /
tena tatsāmānyātteṣāmapi vyavahārasamaye avidyāvattvamanumeyam /
caśabdaḥ samuccaye /
uktaśaṅkānivartanasahitapūrvoktopapattiḥ avidyāvatpuruṣaviṣayatvaṃ pramāṇānāṃ sādhayatītyarthaḥ /
etadeva vibhajate- yathā hi paśvādaya iti /
atra ca śabdādibhiḥ śrotrādīnāṃ saṃbandhe sati iti pratyakṣaṃ pramāṇaṃ darśitam /
śabdādivijñāne iti tatphalamuktam /
pratikūle iti ca anumānaphalam /
tathā hi-śabdādisvarūpamupalabhya tajjātīyasya pratikūlatāmanusmṛtya tajjātīyatayopalabhyamānasya pratikūlatāmanumimīta iti /
udāharati- yathā daṇḍeti /
śeṣamatirohitārtham /
syādetat /
bhavantu pratyakṣādīnyavidyāvadviṣayāṇi /
śāstraṃ tu 'jyotiṣṭomena svargakāmo yajeta'ityādi na dehātmādhyāsena pravartitumarhati /
atra khalvāmuṣmikaphalopabhogayogyo 'dhikārī pratīyate /
tathā ca pāramarṣaṃ sūtram-'śāstra
FN: 1-yasmāt arthasya tallakṣaṇatvāt-śabdapramāṇatvāt, śāstraphalaṃ śāstragamyaṃ phalaṃ prayoktari pratīyate tasmāt prayoge 'nuṣṭhāne yajamānaḥ svayaṃ kartā syāditi sūtrārthāḥ /
phalaṃ prayoktari tallakṣaṇatvāttasmātsvayaṃ prayoge syāt'(ā. 3 pā. 7 sū. 18)iti /
na ca dehādi bhasmībhūtaṃ pāralaukikāya phalāya kalpata iti dehādyatiriktaṃ kañcidātmānamadhikāriṇamākṣipati śāstram, tadavagamaśca vidyeti kathamavidyāvadviṣayaṃ śāstramityāśaṅkyāha- śāstrīye tviti /
tu śabdaḥ pratyakṣādivyavahārādbhinatti śāstrīyam /
adhikāraśāstraṃ hi svargakāmasya puṃsaḥ paralokasaṃbandhaṃ vinā na nirvahatīti tāvanmātramākṣipet, na tvasyāsaṃsāritvamapi, tasyādhikāre 'nupayogāt /
pratyuta aupaniṣadasya puruṣasyākarturabhokturadhikāravirodhāt /
prayoktā hi karmaṇaḥ karmajanitaphalabhogabhāgī karmaṇyadhikārī svāmī bhavati /
tatra kathamakartā prayoktā,kathaṃ vābhoktā karmajanitaphalabhogabhāgī /
tasmādanādyavidyālabdhakartṛtvabhoktṛtvabrāhmaṇatvādyabhimāninaṃ naramadhikṛtya vidhiniṣedhaśāstraṃ pravartate /
evaṃ vedāntā apyavidyāvatpuruṣaviṣayā eva /
na hi pramātrādivibhāgādṛte tadarthādhigamaḥ /
te tvavidyāvantamanuśāsanto nirmṛṣṭanikhilāvidyamanuśiṣṭaṃ svarūpe vyavasthāpayantītyetāvāneṣāṃ viśeṣaḥ /
tasmādavidyāvatpuruṣaviṣayāṇyeva śāstrāṇīti siddham /
syādetat /
yadyapi virodhānupayogābhyāmaupaniṣadaḥ puruṣo 'dhikāre nāpekṣyate, tathāpyupaniṣadbhyo 'vagamyamānaḥ śaknotyadhikāraṃ niroddhum /
tathā ca parasparāpahatārthatvena kṛtsna eva vedaḥ prāmāṇyamapajahyādityata āha- prāk ca tathābhūtātmeti /
satyamaupaniṣadapuruṣādhigamo 'dhikāravirodhī,tasmāttu purastātkarmavidhayaḥ svocitaṃ vyavahāranirvartayanto nānupajātena brahmajñānena śakyā niroddhum /
na ca parasparāpahatiḥ, vidyāvidyāvatpuruṣabhedena vyavasthopapatteḥ /
yathā-'na hiṃsyātsarvā bhūtāni'iti sādhyāṃśaniṣedhe 'pi 'śyenenābhicaran yajeta'iti śāstraṃ pravartamānaṃ na hiṃsyādityanena na virudhyate,tatkasya hetoḥ,puruṣabhedāditi /
avajitakrodhārātayaḥ puruṣā niṣedhe 'dhikriyante, krodhārātivaśīkṛtāstu śyenādiśāstra iti /
avidyāvatpuruṣaviṣayatvaṃ nātivartata iti yaduktaṃ tadeva sphorayati- tathāhiti /
varṇādhyāsaḥ-'rājā rājasūyena yajeta'ityādiḥ /
āśramādhyāsaḥ-'gṛhasthaḥ sadṛśīṃ bhāryāṃ vindeta'ityādiḥ /
vayo 'dhyāsaḥ-'kṛṣṇakeśo 'gnīnādadhīta'ityādiḥ /
avasthādhyāsaḥ 'apratisamādheyavyādhīnāṃ jalādipraveśena prāṇatyāgaḥ'iti /
ādigrahaṇaṃ mahāpātakopapātakasaṃkarīkaraṇāpātrīkaraṇamalinīkaraṇādyadhyāsopasaṃgrahārtham /
tadevamātmānātmanoḥ parasparādhyāsamākṣepasamādhānābhyāmupapādya pramāṇaprameyavyavahārapravartanena ca dṛḍhīkṛtya tasyānaharthahetutvamudāharaṇaprapañcena pratipādayitum tatsvarupamuktaṃ smārayati- adhyāso nāma atasmiṃstadbuddhirityavocāma /
'smṛtirūpaḥ paratra pūrvadṛṣṭāvabhāsaḥ'ityasya saṃkṣepābhidhānametat /
tatra ahamiti dharmitādātmyādhyāsa-mātram, mametyanutpāditadharmādhyāsaṃ nānarthaheturiti dharmādhyāsameva mamakāraṃ sākṣādaśeṣānarthasaṃsārakāraṇamudāharaṇaprapañcenāha- tadyathā putrabhāryādiṣviti /
dehatādātmyamātmanyadhyasya dehadharmaṃ putrakalatrādisvāmyaṃ ca kṛśatvādivadāropya āha-ahameva vikalaḥ, sakalaḥ iti /
svasya khalu sākalyena svābhyasākalyāt svāmīśvaraḥ sakalaḥ saṃpūrṇo bhavati /
tathā svasya vaikalyena svāmyavaikalyāt, svāmīśvaro vikalo 'saṃpūrṇo bhavati /
bāhyadharmā ye vaikalyādayaḥ svāmyapraṇālikayā saṃcaritāḥ śarīre tānātmanyadhyasyatītyarthaḥ /
yadā ca paropādhyapekṣe dehadharme svāmye iyaṃ gatiḥ, tadā kaiva kathā anaupādhikeṣu dehadharmeṣu kṛśatvādiṣvatyāśayavānāha- tathā dehadharmāniti /
dehādapyantaraṅgāṇāmindriyāṇāmadhyastātmabhāvānāṃ dharmān mūkatvādīn, tato 'pyantaraṅgasyāntaḥkaraṇasya adhyastātmabhāvasya dharmān kāmasaṃkalpādīn ātmanyadhyasyatīti yojanā /
tadanena prapañcena dharmādhyāsamuktvā tasya mūlaṃ dharmyadhyāsamāha- evamahaṃpratyayinam -ahaṃpratyayo vṛttiryasmin antaḥkaraṇādau, so 'yamahaṃpratyayītaṃ /
svapracāraṇasākṣiṇi - antaḥkaraṇapracārasākṣiṇi, caitanyodāsīnatābhyāṃ, pratyagātmanyadhyasya /
tadanena kartṛtvabhoktṛtve upapādite /
caitanyamupapādayati- taṃ ca pratyagātmānaṃ sarvasākṣiṇaṃ tadviparyayeṇa, antaḥkaraṇādiviparyayeṇa, antaḥkaraṇādyacetanam, tasya viparyayaḥ caitanyam, tena /
itthaṃbhūtalakṣaṇe tṛtīyā /
antaḥkaraṇādiṣvadhyasyati /
tadanenāntaḥkaraṇādyavacchinnaḥ pratyagātmā idamanidaṃsvarūpaścetanaḥ kartā bhoktā kāryakāraṇāvidyādvayādhāro 'haṅkārāspadaṃ saṃsārī sarvānarthasaṃbhārabhājanaṃ jīvātmā itaretarādhyāsopādānaḥ, tadupādānaścādhyāsa ityanāditvāt bījāṅkuravannetaretarāśrayatvamityuktaṃ bhavati /
pramāṇaprameyavyavahāradṛḍhīkṛtamapi śiṣyahitāya svarūpābhidhānapūrvakaṃ sarvalokapratyakṣatayādhyāsaṃ sudṛḍhīkaroti- evamayamanādiranantaḥ -tattvajñānamantareṇāśakyasamucchedaḥ /
anādyanantatve heturuktaḥ- naisargika iti /
mithyāpratyayarūpaḥ- mithyāpratyayānāṃ rūpamanirvacanīyatvam;tadyasya sa tathoktaḥ /
anirvacanīya ityarthaḥ /
prakṛtamupasaṃharati- asyānarthahetoḥ prahāṇāya /
virodhipratyayaṃ vinā kuto 'sya prahāṇamityaya uktam- ātmaikatvavidyāpratipattaye iti /
pratipattiḥ prāptiḥ tasyai, na tu japamātrāya, nāpi karmasu pravṛttaye, ātmaikatvaṃ vigalitanikhilaprapañcatvam ānandarūpasya sataḥ /
tatpratipattiṃ nirvicikitsāṃ bhāvayanto vedāntāḥ samūlaghātamadhyāsamupaghnanti /
etaduktaṃ bhavati-asmatpratyayasyātmaviṣayasya samīcīnatve sati brahmaṇo jñātvānniṣprayojanatvācca na jijñāsā syāt /
tadabhāve ca na brahmajñānāya vedāntāḥ paṭhyeran /
api tvavivakṣitārthā japamātre upayujyeran /
na hi tadaupaniṣadātmapratyayaḥ pramāṇatāmaśnute /
na cāsāvapramāṇamabhyasto 'pi vāstavaṃ kartṛtvabhoktṛtvādyātmano 'panetumarhati /
āropitaṃ hi rūpaṃ tattvajñānenāpodyate, na tu vāstavamatattvajñānena /
na hi rajjvā rajjutvaṃ sahasramapi sarpadhārāpratyayā apavadituṃ samutsahante /
mithyājñānaprasañjitaṃ ca svarūpaṃ śakyaṃ tattvajñānenāpavaditum /
mithyājñānasaṃskāraśca sudṛḍho 'pi tattvajñānasaṃskāreṇādaranairantaryadīrghakālātattvajñānābhyāsajanmaneti /
syādetat /
prāṇādyupāsanā api vedānteṣu bahulamupalabhyante, tatkathaṃ sarveṣāṃ vedāntānāmātmaikatvapratipādanamartha ityata āha- yathā cāyamarthaḥ sarveṣāṃ vedāntānāṃ tathā vayamasyāṃ śārīrakamīmāṃsāyāṃ pradarśayiṣyāmaḥ /
śarīrameva śarīrakamtatra nivāsī śārīrako jīvātmā, tasya tvaṃpadābhidheyasya tatpadābhidheyaparamātmarūpatāmīmāṃsā yā sā tathoktā /
etāvānatrārthasaṃkṣepaḥ-yadyapi svādhyāyādhyayanaparavidhinā svādhyāyapadavācyasya vedarāśeḥ phalavadarthāvabodhaparatāmāpādayatā karmavidhiniṣedhānāmiva vedāntānāmapi svādhyāyaśabdavācyānāṃ phalavadarthāvabodhaparatvamāpāditam, yadyapi ca 'aviśiṣṭastu
FN: 1-nanu sarvasya vedasya kāryāvabodhaparatvāt siddhe brahmaṇi vedāntānāmaprāmāṇyaṃ syāditicettatrāha---aviśiṣṭastviti / lokavedayorvākyārthasyāviśeṣāt, mantrāṇāmiva devatādau vedāntānāṃ brahmaṇi prāmāṇyaṃ syādityarthaḥ / yatpunaruktaṃ kāryaparatvaṃ vedasya taddharmaviṣayamunneyamiti vakṣyati /
vākyārthaḥ'iti nyāyāt mantrāṇāmiva vedāntānāmarthaparatvamautsargikam, yadyapi ca vedāntebhyaścaitanyānandaghanaḥ kartṛtvabhoktṛtvarahito niṣprapañca ekaḥ pratyagātmā avagamyate, tathāpi kartṛtvabhoktṛtvaduḥkhaśokamohamayamātmānamavagāhamānenāhaṃpratyayena saṃdehabādhavirahiṇā virudhyamānā vedāntāḥ svārthātpracyutā upacaritārthā vā japamātropayogino vetyavivakṣitasvārthāḥ /
tathā ca tadarthavicārātmikā caturlakṣaṇī śārīrakamīmāṃsā nārabdhavyā /
na ca sarvajanīnāhamanubhavasiddha ātmā saṃdigdho vā saprayojano vā, yena jijñāsyaḥ san vicāraṃ prayuñjīteḥiti pūrvapakṣaḥ /
siddhāntastu bhavedetadevaṃ yadyahaṃpratyayaḥ pramāṇam /
tasya tūktena prakāreṇa śrutyādibādhakatvānupapatteḥ, śrutyādibhiśca samastatīrthakaraiśca prāmāṇyānabhyupagamādadhyāsatvam /
evaṃ ca vedāntā nāvivakṣitārthāḥ, nāpyupacaritārthāḥ, kiṃ tūktakṣaṇāḥ /
pratyagātmaiva teṣāṃ mukhyor'thaḥ /
tasya ca vakṣyamāṇena krameṇa saṃdigdhatvāt prayojanavatvācca yuktā jijñāsā, ityāśayavānsūtrakāraḥ tajjijñāsāmasūtrayat,-
athāto brahmajijñāsā
athāto brahmajijñāseti /
jijñāsayā saṃdehaprayojane sūcayati /
tatra sākṣādicchāvyāpyatvādbrahmajñānaṃ kaṇṭhoktaṃ prayojanam /
na ca karmajñānātparācīnamanuṣṭhānamiva brahmajñānātparācīnaṃ kiñcidasti, yenaitadavāntaraprayojanaṃ bhavet /
kintu brahmamīmāṃsākhyatarketikartavyatānujñātaviṣayairvedāntairāhitaṃ nirvicikitsaṃ brahmajñānameva samastaduḥkhopaśamarūpamānandaikarasaṃ paramaṃ naḥ prayojanam /
tamarthamadhikṛtya hi prekṣāvantaḥ pravartantetarām /
tacca prāptamapyanādyavidyāvaśādaprāptamiveti prepsitaṃ bhavati /
yathā svagrīvāgatamapi graiveyakaṃ kutaścidbhramānnāstīti manyamānaḥ pareṇa pratipāditamaprāptamiva prāpnoti /
jijñāsā tu saṃśayasya kāryamiti svakāraṇaṃ saṃśayaṃ sūcayati /
saṃśayaśca mīmāṃsārambhaṃ prayojayati /
tathā ca śāstre prekṣāvatpravṛttihetusaṃśayaprayojanasūcanāt yuktamasya sūtrasya śāstrāditvamityāha bhagavānbhāṣyakāraḥ vedāntamīmāṃsāśāstrasya vyācikhyāsitasya asmābhiḥ, idamādimaṃ sūtram /
pūjitavicāravacano mīmāṃsāśabdaḥ /
paramapuruṣārthahetubhūtasūkṣmatamārthanirṇayaphalatā ca vicārasya ca pūjitatā /
tasyā mīmāṃsāyāḥ śāstram, sā hyanena śiṣyate śiṣyebhyo yathāvatpratipādyata iti /
sūtraṃ ca bahvarthasūcanāt bhavati /
yathāhuḥ
FN: 1-laghutvaṃ ca asaṃdigdhārthatvaṃ / sāṃśayikaṃ hi nānārthasphoravatvena guru bhavati /
'laghūni sūcitārthāni svalpākṣarapadāni ca /
sarvataḥ sārabhūtāni sūtrāṇyāhurmanīṣiṇaḥ //
'iti /
tadevaṃ sūtratātparyaṃ vyākhyāya tasya prathamapadaṃ atheti vyācaṣṭe- tatrāthaśabda ānantaryārthaḥ parigṛhyate /
teṣu sūtrapadeṣu madhye yo 'yaṃ athaśabdaḥ sa ānantaryārtha iti yojanā /
nanvādhikārārtho 'pyathaśabdo dṛśyate, yathā 'athaiṣa jyotiḥ'iti vede /
yathā vā loke 'atha śabdānuśāsanam''atha yogānuśāsanam'iti /
tatkimatrādhikārārtho na gṛhyata ityata āha- nādhikārārthaḥ /
kutaḥ, brahmajijñāsāyā anadhikāryatvāt /
jijñāsā tāvadiha sūtre brahmaṇaśca tatprajjñānācca śabdataḥ
FN: 1-nanu jijñāsāyāḥ śāstreṇāpratipādyamānatvāt tatpratipādanārtho mā bhūdathaśabdaḥ brahmatajjñānaprārambhārthastu syāditi cenna / pradhānaṃ pradhānenānveti / atra hi pratyayānāṃ prakṛtyarthānvitasvārtabodhajanakatvāt brahmajñānaviṣayiṇī icchaiva pradhānaṃ tatra ca nānvayaḥ saṃbhavatīti bhāvaḥ /
pradhānaṃ pratīyate /
na ca yathā 'daṇḍī praiṣānanvāha'
FN: 2-apradhānabrahmatajjñānaprārambhārtho bhavatu yathā 'daṇḍau praiṣānanvāha'ityatra apradhānadaṇḍaḥ vivakṣyata iticenna / tatrahi 'maitrāvaruṇaḥ praiṣyeti cānvāha'iti mantreṇa prāpte praiṣānuvacane na vidhyanvayitvena vivakṣā kintu aprāpte 'pradhāne 'pi daṇḍagrahaṇe / ihatu na jijñāsāyā avivakṣākāraṇamityunneyam /
ityatra apradhānamapi daṇḍaśabdārtho vivakṣyate, evamihāpi brahmatajjñāne iti yuktam;brahmamīmāṃsāśāstrapravṛttyaṅgasaṃśayaprayojanasūcanārthatvena jijñāsāyā eva vivakṣitatvāt /
tadavivakṣāyāṃ tadasūcanena kākadantaparīkṣāyāmiva brahmamīmāṃsāyāṃ na prekṣāvantaḥ pravarteran /
na hi tadānīṃ brahma vā tajjñānaṃ vābhidheyaprayojane bhavitumarhataḥ, anadhyastāhaṃpratyayavirodhena vedāntānāmevaṃvidher'the prāmāṇyānupapatteḥ /
karmapravṛttyupayogitayā upacaritārthānāṃ vā japopayogināṃ vā 'hum phaḍ'ityevamādīnāmivāvivakṣitārthānāmapi svādhyāyādhyayanavidhyadhīnagrahaṇatvasya saṃbhavāt /
tasmātsaṃdehaprayojanasūcanī jijñāsā iha padato vākyataśca pradhānaṃ vivakṣitavyā /
na ca tasyā adhikāryatvam, aprastūya
FN: 3-pratyadhikaraṇaṃ apratipādyamānatvāt /
mānatvāt, yena tatsamabhivyāhṛto 'thaśabdo 'dhikārārthaḥ syāt /
jijñāsāviśeṣaṇaṃ tu brahmatajjñānamadhikāryaṃ bhavet /
na ca tadapyathaśabdena saṃbadhyate, prādhānyābhāvāt /
na ca jijñāsā mīmāṃsā, yena yogānuśāsanavadadhikriyeta,nāntatvaṃ nipātya 'māṅ māne'ityasmādvā 'mānapūjāyām'ityasmādvā dhātoḥ 'mānbadha-'ityādinānicchārthe sani vyutpāditasya mīmāṃsāśabdasya pūjitavicāra
FN: 4-pūjitavicāravacanatvaṃ tvasya prasiddhibalādāstheyam /
vacanatvāt /
jñānecchāvācakatvāttu jijñāsāpadasya, pravartikā hi mīmāṃsāyāṃ
FN: 5-mīmāṃsayā iti pāṭhaḥ /
jijñāsā syāt /
na ca pravartyapravartakayoraikyam, ekatve tadbhāvānupapatteḥ /
na ca svārthaparatvasyopapattau satyāṃ anyārthaparatvakalpanā yuktā, atiprasaṅgāt /
tasmātsuṣṭhūktam 'jijñāsāyā anadhikāryatvāt'iti /
atha maṅgalārtho 'thaśabdaḥ kasmānna bhavati /
tathā ca maṅgalahetutvāt pratyahaṃ brahmajijñāsā kartavyeti sūtrārthaḥ saṃpadyata ityata āha- maṅgalasya ca vākyārthe samanvayābhāvāt /
padārtha eva hi vākyārthe samanvīyate, sa ca vācyo vā lakṣyo vā /
na ceha maṅgalamathaśabdasya vācyaṃ vā lakṣyaṃ vā, kiṃ tu mṛdaṅgaśaṅkhadhvanivadathaśabdaśravaṇamātrakāryam /
na ca kāryajñāpyayorvākyārthe samanvayaḥ śabdavyavahāre dṛṣṭa ityarthaḥ /
tatkimidānīṃ maṅgalārtho 'thaśabdaḥ teṣu teṣu na prayoktavyaḥ /
tathā ca 'oṅkāraścāthaśabdaśca dvāvetau brahmaṇaḥ purā /
kaṇṭhaṃ bhittvā viniryātau tasmānmāṅgalikāvubhau //
'iti smṛtivyākopa ityata āha- arthāntaraprayukta eva hyathaśabdaḥ śrutyā maṅgalaprayojano bhavati /
arthāntareṣvānantaryādiṣu prayukto 'thaśabdaḥ śrutyā śravaṇamātreṇa veṇuvīṇādhvanivanmaṅgalaṃ kurvan, maṅgalaprayojano bhavati, anyārthamānīyamānodakumbhadarśanavat /
tena na smṛtivyākopaḥ /
na cehānantaryārthasya sato na śravaṇamātreṇa maṅgalārthatetyarthaḥ /
syādetat /
pūrvaprakṛtāpekṣo 'thaśabdo bhaviṣyati vinaivānantaryārthatvam /
tadyathemamevāthaśabdaṃ prakṛtya vimṛśyate kimayamathaśabda ānantarye athādhikāreḥiti /
atra vimarśavākye 'thaśabdaḥ pūrvaprakṛtamathaśabdamapekṣya prathamapakṣopanyāsapūrvakaṃ pakṣāntaropanyāse /
na cāsyānantaryamarthaḥ, pūrvaprakṛtasya prathamapakṣopanyāsena vyavāyāt /
na ca prakṛtānapekṣā, tadanapekṣasya tadviṣayatvābhāvena asamānaviṣayatayā vikalpānupapatteḥ /
na hi jātu bhavati kiṃ nitya ātmā, atha anityā buddhiriti /
tasmādānantaryaṃ vinā pūrvaprakṛtāpekṣa ihāthaśabdaḥ kasmānna bhavatītyata āha pūrvaprakṛtāpekṣāyāśca phalata ānantaryāvyatirekāt /
asyārthaḥ-na vayamānantaryārthatāṃ vyasanitayā rocayāmahe, kiṃ tu brahmajijñāsāhetubhūtapūrvaprakṛtasiddhaye, sā ca pūrvaprakṛtārthāpekṣatve 'pyathaśabdasya sidhyatīti vyarthaṃ ānantaryārthatvāvadhāraṇāgraho 'smākamiti /
tadidamuktam 'phalataḥ'iti /
paramārthatastu kalpāntaropanyāse pūrvaprakṛtāpekṣā /
na ceha kalpāntaropanyāsa iti pāriśeṣyādānantaryārthaṃ eveti yuktam /
bhavatvānantaryārthaḥ, kimevaṃ satītyata āha- sati cānantaryārthatva iti /
na tāvadyasya kasyacidatrānantaryamiti vaktavyam, tasyābhidhānamantareṇāpi prāptatvāt /
avaśyaṃ hi puruṣaḥ kiñcitkṛtvā kiñcitkaroti /
na cānantaryamātrasya dṛṣṭamadṛṣṭaṃ vā prayojanaṃ paśyāmaḥ /
tasmāttasyātrānantaryaṃ vaktavyaṃ yadvinā brahmajijñāsā na bhavati, yasminsati tu bhavantī bhavatyeva /
tadidamuktam-yatpūrvavṛttaṃ niyamenāpekṣata iti /
syādetat /
dharmajijñāsāyā iva brahmajijñāsāyā api yogyatvāt svādhyāyā
FN: 1-svādhyāyaviṣayakamatyayanaṃ sādhyāyaśabdena yakṣyate, tvādhyāyasya nityatvāt /
dhyayanānantaryam, dharmavadbrahmaṇo 'pyāmnāyaikapramāṇagamyatvāt /
tasya cāgṛhītasya svaviṣaye vijñānājananāt, grahaṇasya ca svādhyāyo 'dhyetavyaḥ ityadhyayanenaiva niyatatvāt /
tasmādvedādhyayanānantaryameva brahmajijñāsāyā apyathaśabdārtha ityata āha- svādhyāyānantaryaṃ tu samānaṃ, dharmabrahmajijñāsayoḥ /
atra ca svādhyāyena viṣayeṇa tadviṣayamadhyayanaṃ lakṣayati /
tathā ca 'athāto dharmajijñāsā'ityanenaiva gatamiti nedaṃ sūtramārabdhavyam /
dharmaśabdasya
FN: 2-'athāto dharmajijñāsā'ityatra brahmānupādānāt kathaṃ gatārthatetyāśaṅkyāha-dharmaśabdasyeti /
vedārthamātropalakṣaṇatayā dharmavadbrahmaṇo 'pi vedārthatvāviśeṣeṇa vedādhyayanānantaryopadeśasāmyādityarthaḥ /
codayati- nanviha karmāvabodhānantaryaṃ viśeṣaḥ, dharmajijñāsāto brahmajijñāsāyāḥ /
asyārthaḥ-'vividiṣanti yajñena'iti tṛtīyāśrutyā yajñādīnāmaṅgatvena brahmajñāne viniyogāt, jñānasyaiva karmatayecchāṃ prati prādhānyāt, pradhānasaṃbandhāccāpradhānānāṃ padārthāntarāṇām /
tatrāpi ca na vākyārthajñānotpattāvaṅgabhāvo yajñādīnām, vākyārthajñānasya vākyādevotpatteḥ /
na ca vākyaṃ sahakāritayā karmāṇyapekṣata iti yuktam,akṛtakarmaṇāmapi viditapadapadārthasaṃbandhānāṃ samadhigataśābdanyāyatattvānāṃ guṇapradhānabhūtapūrvāparapadārthākāṅkṣāsaṃnidhiyogyatānusaṃdhānavatāmapratyūhaṃ vākyārthapratyayotpatteḥ /
anutpattau vā vidhiniṣedhavākyārthapratyayābhāvena tadarthānuṣṭhānaparivarjanābhāvaprasaṅgaḥ /
tadbodhatastu tadarthānuṣṭhānaparivarjane parasparāśrayaḥ, tasmin sati tadarthānuṣṭhānaparivarjanaṃ tataśca tadbodha iti /
na ca vedāntavākyānāmeva svārthapratyāyane karmāpekṣā na vākyāntarāṇāmiti sāṃpratam, viśeṣahetorabhāvāt /
nanu 'tattvamasi'iti vākyāt tvaṃpadārthasya, kartṛbhoktṛrūpasya jīvātmano nityaśuddhabuddhodāsīnasvabhāvena tatpadārthena paramātmanaikyamaśakyaṃ drāgityeva pratipattuṃ āpātato 'śuddhasattvairyogyatāvirahaviniścayāt /
yajñadānatapo 'nāśakatanūkṛtāntarmalāstu viśuddhasattvāḥ śraddadhānāyogyatāvagamapuraḥsaraṃ tādātmyamavagamiṣyantīti cet, tatkimidānīṃ pramāṇakāraṇaṃ yogyatāvadhāraṇamapramāṇātkarmaṇo vaktumadhyavasito 'si, pratyakṣādyatiriktaṃ vā karmāpi pramāṇam /
vedāntāviruddhatanmūlanyāyabalena tu yogyatāvadhāraṇe kṛtaṃ karmabhiḥ /
tasmāt 'tattvamasi'ityādeḥ śrutamayena jñānena jīvātmanaḥ paramātmabhāvaṃ gṛhītvā, tanmūlayā copapattyā vyavasthāpya, tadupāsanāyāṃ bhāvanāparābhidhānāyāṃ dīrghakālanairantaryavatyāṃ brahmasākṣātkāraphalāyāṃ yajñādīnāmupayogaḥ /
yathāhuḥ-
FN: 1-sa vṛttivirodhābhyāsaḥ dīrghakālādyāsevito dṛḍhabhūmiḥ-vyutthānasaṃskāreṇānabhibhūtaviṣaya ityarthaḥ /
'sa tu dīrdhakālanairantaryasatkārāsevito dṛḍhabhūmiḥ'iti /
brahmacaryatapaḥśraddhāyajñādayaśca satkārāḥ /
ata eva śrutiḥ-'tameva dhīro vijñāya prajñāṃ kurvīta brāhmaṇaḥ' /
iti /
vijñāya tarkopakaraṇena śabdena prajñāṃ bhāvanāṃ kurvītetyarthaḥ /
atra ca yajñādīnāṃ śreyaḥparipanthikalmaṣanibarhaṇadvāreṇopayoga iti kecit /
puruṣasaṃskāradvāreṇetyanye /
yajñādisaṃskṛto hi puruṣaḥ ādaranairantaryadīrghakālairāsevamāno brahmabhāvanāmanādyavidyāvāsanāṃ samūlakāṣaṃ kaṣati,tato 'sya pratyagātmā suprasannaḥ kevalo viśadībhavati /
ata eva smṛtiḥ-'mahāyajñaiśca yajñaiśca brāhmīyaṃ kriyate tanuḥ' /
'yasyaite 'ṣṭācatvāriṃśatsaṃskārāḥ'iti ca /
apare tu ṛṇatrayāpākaraṇe brahmajñānopayogaṃ karmaṇāmāhuḥ /
asti hi smṛtiḥ-'ṛṇāni trīṇyapākṛtya mano mokṣe niveśayet' /
iti /
anye tu 'tametaṃ vedānuvacanena brāhmaṇā vividiṣanti yajñena'ityādiśrutibhyastattatphalāya coditānāmapi karmaṇāṃ saṃyogapṛthaktvena brahmabhāvanāṃ pratyaṅgabhāvamācakṣate, kratvarthasyeva khādiratvasya
FN: 2-'khādire paśuṃ badhnāti' 'khādiraṃ vīryakāmasya yūpaṃ kurvīta'iti ekasyaiva khādiratvasya kratvarthatvaṃ puruṣārthatvaṃ ca yathā tathā karmaṇāmapi ubhayārthatvaṃ syādityarthaḥ /
vīryārthatām, 'ekasya tūbhayārthatve saṃyogapṛthaktvam'iti nyāyāt /
atra ca pāramarṣaṃ sūtram-'sarvāpekṣā ca yajñādiśruteraśvavat' (bra. a. 3. pā. 4 sū. 26) iti /
yajñatapodānādi sarvam, tadapekṣā brahmabhāvanetyarthaḥ /
tasmādyadi śrutyādayaḥ pramāṇaṃ yadi vā pāramarṣaṃ sūtraṃ sarvathā yajñādikarmasamuccitā brahmopāsanā viśeṣaṇa
FN: 3-dīrghakālādaranairantaryavatītyarthaḥ /
trayavatī anādyavidyātadvāsanāsamucchedakrameṇa brahmasākṣātkārāya mokṣāparanāmne kalpata iti tadarthaṃ karmāṇyanuṣṭheyāni /
na caitāni dṛṣṭā
FN: 4-dṛṣṭastuṣamokādiḥ, adṛṣṭaḥ prokṣaṇādijo yaḥ sāmavāyikaḥ-kratusvarūpasamavāyī, ārāt-dūre phalānukūlacaramāpūrvasiddhau upakārastasya hetubhūtāni aupadeśikāni-pratyakṣavihitāni, ātideśikāni-'prakṛtivadvikṛtiḥ kartavyā'ityatideśaprāptāni kramaparyantānyaṅgāni teṣāṃ grāmaḥ samūhastatsahitaṃ parasparavibhinnaṃ karmasvarūpaṃ tadapekṣitādhikārīviśeṣaśca tayorjñānaṃ vinā karmāṇyanuṣṭhātuṃ na śakyānītyanvayaḥ / atra dṛṣṭādṛṣṭeti dvitīyādhyāyagatā cintā, tṛtīyādhyāyamārabhya caturbhiradhyāyairupadeśavicāraḥ, tato 'pi caturbhiratideśavicāraḥkṛtaḥ /
dṛṣṭasāmavāyikārādupakārahetubhūtaupadeśikātideśikakramaparyantāṅgagrāmasahitaparasparavibhinnakarmasvarūpatadadharibhedaparijñānam /
vinā śakyānyanuṣṭhātum /
na ca dharmamīmāṃsāpariśīlanaṃ vinā tatparijñānam /
tasmātsādhūktam 'karmāvabodhānantaryaṃ viśeṣaḥ'iti karmāvabodhena hi karmānuṣṭhānasāhityaṃ bhavati brahmopāsanāyā ityarthaḥ /
tadetannirākaroti- na /
kutaḥ,karmāvabodhāt prāgapyadhītavedāntasya brahmajijñāsopapatteḥ /
idamatrākūtam-brahmopāsanayā bhāvanāparābhidhānayā karmāṇyapekṣyanta ityuktam, tatra brūmaḥ-kva punarasyāḥ karmāpekṣā,kiṃ kārye yathāgneyādīnāṃ paramāpūrve cirabhāviphalānukūle janayitavye samidādyapekṣā /
svarūpe vā, yathā teṣāmeva dviravattapuroḍāśādidravyāgnidevatādyapekṣā /
na tāvatkārye, tasya vikalpāsahatvāt /
tathā hi-brahmopāsanāyā brahmasvarūpa
FN: 1-bhāvanāsādhye sākṣātkāre yadi karmāpekṣā tarhi sa brahmasvarūpo na syāt tasyotpatsyamānatvāt, brahmaṇaśca nityatvāt /
sākṣātkāraḥ kāryamabhyupeyaḥ, sa cotpādyo vā syāt, yathā saṃyavanasya piṇḍaḥ
FN: 2-'piṣṭaṃ saṃyauti'iti vihitasya saṃyavanasya piṇḍa utpādyaḥ /
vikāryo vā yathāvaghātasya vrīhayaḥ /
saṃskāryo vā, yathā prokṣaṇasyolūkhalādayaḥ /
prāpyo vā yathā dohanasya payaḥ /
na tāvadutpādyaḥ /
na khalu ghaṭādisākṣātkāra iva jaḍasvabhāvebhyo ghaṭādibhyo bhinna indriyādyādheyo brahmasākṣātkāro bhāvanādheyaḥ saṃbhavati, brahmaṇo 'parādhīnaprakāśatayā tatsākṣātkārasya tatsvabhāvyena nityatayotpādyatvānupapatteḥ, tato bhinnasya
FN: 3-sākṣātkārasya brahmaṇo bhinnatve brahma jaḍaṃ syāt śabdaśca parokṣapramāheturiti kevalabhāvanādheyaḥ sākṣātkāro 'pramā syāditi bhāvaḥ /
vā bhāvanādheyasya sākṣātkārasya pratibhāpratyayavatsaṃśayākrāntatayā prāmāṇyāyogāt, tadvidhasya tatsāmagrīkasyaiva bahulaṃ vyabhicāropalabdheḥ /
na khalvanumānāvibuddhaṃ vahniṃ bhāvayataḥ śītāturasya śiśirabharamantharatarakāyakāṇḍasya sphurajjvālājaṭilānalasākṣātkāraḥ pramāṇāntareṇa saṃvādyate, visaṃvādasya bahulamupalambhāt, tasmāt prāmāṇikasākṣātkāralakṣaṇakāryābhāvānnopāsanāyā utpādye karmāpekṣā /
na ca kūṭastha
FN: 4-kūṭasthanityatvāt, pūrvarūpāpāyarūpo vikāraḥ, abhinavaguṇodayarūpaḥ saṃskāraśca na bhavata ityarthaḥ /
nityasya sarvavyā
FN: 5-anena prāpyatā nāstītyuktam /
pino brahmaṇa upāsanāto vikārasaṃskāraprāptayaḥ saṃbhavanti /
syādetat /
mā bhūdbrahmasākṣātkāra utpādyādirūpa upāsanāyāḥ, saṃskāryastu anirvacanīyā
FN: 6-anirvacanīyavidyāpidhānāpanayanena saṃskāryatve 'pi na kūṭasthanityatvahāniriti sūcayituṃ-anirvacanīyeti /
vidyādvayapidhānāpanayanena bhaviṣyati, pratisīrāpihitā nartakīva pratisīrāpanayadvārā raṅga
FN: 7-naṭenetyarthaḥ /
vyāpṛtena /
tatra ca karmaṇāmupayogaḥ /
etāvāṃstu viśeṣaḥ-pratisīrāpanaye pāriṣadānāṃ nartakīviṣayaḥ sākṣātkāro bhavati /
iha tu avidyāpidhānāpanayamātrameva nāparamutpādyamasti, brahmasākṣātkārasya brahmasvabhāvasya nityatvena anutpādyatvāt /
atrocyate-kā punariyaṃ brahmopāsanā /
kiṃ śābdajñānamātrasaṃtatiḥ, āho nirvicikitsaśābdajñānasaṃtatiḥ /
yadi śābdajñānamātrasaṃtatiḥ, kimiyamabhyāsyamānāpyavidyāṃ samucchettumarhati /
tattvaviniścayastadabhyāso vā savāsanaṃ viparyāsamunmūlayet, na saṃśayābhyāsaḥ, sāmānyamātradarśanābhyāso vā /
na hi sthāṇurvā puruṣo veti vā, ārohapariṇāhavat dravyamiti vā śataśo 'pi jñānamabhyasyamānaṃ puruṣa eveti niścayāya paryāptam, ṛte viśeṣadarśanāt /
nanūktaṃ śrutamayena jñānena jīvātmanaḥ paramātmabhāvaṃ gṛhītvā yuktimayena ca vyavasthāpyata iti /
tasmānnirvicikatsaśābdajñānasaṃtatirūpopāsanā karmasahakāriṇyavidyādvayocchedahetuḥ /
na cāsāvanutpāditabrahmānubhavā taducchedāya paryāptā /
sākṣātkārarūpo hi viparyāsaḥ sākṣātkārarūpeṇaiva tattvajñānenocchidyate, na tu parokṣāvabhāsena, diṅmohālātacakracaladvṛkṣamarumarīcisalilādivibhrameṣvaparokṣāvabhāsi ṣu aparokṣāvabhāsibhireva digāditattvapratyayairnivṛttidarśanāt /
no khalvāptavacanaliṅgādiniścitadigāditattvānāṃ diṅmohādayo nivartante /
tasmāt tvaṃpadārthasya tatpadārthatvena sākṣātkāra eṣitavyaḥ /
etāvatā hi tvaṃpadārthasya duḥkhiśokitvādisākṣātkāranivṛttiḥ, nānyathā /
FN: 8-svato 'parokṣasyāpi brahmaṇaḥ pārokṣayaṃ bhramagṛhītam, tannivṛttiḥ śabdena na bhavati, tasya parokṣapramāhetutvāt / tasmādaparokṣapramāṇādeva tatsākṣātkāro 'bhyupeyaḥ / antaḥkaraṇaṃ ca sopādhike ātmani janayatyahaṃvṛttimiti tasya siddhamaparokṣadhīhetutvam / tacca śābdabrahmaikyadhīsaṃtativāsitaṃ jīvasya tatpadalakṣaṇabrahmātmatāṃ sākṣātkārayatītyāśayavānāha-na caiṣa iti /
na caiṣa sākṣātkāro mīmāṃsāsahitasyāpi śabdapramāṇasya phalam, api tu pratyakṣasya, tasyaiva tatphalatvaniyamāt /
anyathā kuṭajabījādapi vaṭāṅkurotpattiprasaṅgāt /
tasmānnirvicikitsavākyārthabhāvanāparipākasahitamantaḥkaraṇaṃ tvaṃpadārthasyāparokṣasya tattadupādhyākāraniṣedhena tatpadārthatāmanubhāvayatīti yuktam /
na cāyamanubhavo brahmasvabhāvo yena na janyeta, api tu antaḥkaraṇasyaiva vṛttibhedo brahmaviṣayaḥ /
na caitāvatā brahmaṇo nāparādhīnaprakāśatā /
na hi śābdajñānaprakāśyaṃ brahma svayaṃ prakāśaṃ na bhavati /
sarvopādhirahitaṃ hi svayañjyotiriti gīyate, na tūpahitamapi /
yathāha sma bhagavān bhāṣyakāraḥ-'nāyamekāntenāviṣayaḥ'iti /
na cā
FN: 9-na cāntaḥkaraṇeti / nirupādhi brahmeti viṣayīkurvāṇā vṛttiḥ svasvetaropādhinivṛttiheturudayate, svasyā apyupādhitvāt / evaṃ ca anupahitasya viṣayatvaṃ, upādhernivartakāntarāpekṣā ca neti bhāvaḥ /
ntaḥkaraṇavṛttāvapyasya sākṣātkāre sarvopādhivinirmokaḥ, tasyaiva tadupādhervinaśyadavasthasya svapararūpopādhivirodhino vidyamānatvāt /
anyathā caitanyacchāyāpattiṃ vināntaḥkaraṇavṛtteḥ svayamacetanāyāḥ svaprakāśatvānupapattau sākṣātkāratvāyogāt /
na cānumitabhāvitavahnisākṣātkāravat pratibhātvenāsyāprāmāṇyam, tatra vahnisvalakṣaṇasya parokṣatvāt /
iha tu brahmasvarūpasyopādhikaluṣitasya jīvasya prāgapyaparokṣateti /
nahi
FN: 10-jīvasya prāgaparokṣatve 'pi śuddhabuddhatvādeḥ pārokṣyānna tatsākṣātkāro yathārthaṃ ityāśaṅkyāha-nahīti /
śuddhabuddhatvādayo vastutastato 'tiricyante /
jīva eva tu tattadupādhirahitaḥ śuddhabuddhatvādisvabhāvo brahmeti gīyate /
na ca tattadupādhiviraho 'pi tato 'tiricyate /
tasmāt yathā gāndharvaśāstrārthajñānābhyāsāhitasaṃskārasacivaḥ śrotrendriyeṇa ṣaḍjādisvaragrāmamūrchanābhedamadhyakṣamanubhavati, evaṃ vedāntārthajñānābhyāsāhitasaṃskāro jīvaḥ svasya brahmabhāvamantaḥkaraṇeneti /
FN: 1-samuccayavādī śaṅkate-antaḥkaraṇeti /
antaḥkaraṇavṛttau brahmasākṣātkāre janayitavye asti tadupāsanāyāḥ karmāpekṣeti cet
FN: 2-tanmataṃ nirākaroti-neti /
na,
FN: 3-kiṃ upāsanākārye sākṣātkāre karmaṇāmupayogaḥ uta, upāsanāsvarūpe / na kārye ityāha-tasyā iti /
tasyāḥ karmānuṣṭhānasahabhāvābhāvena tatsahakāritvānupapatteḥ /
na khalu 'tattvamasi'ityādervākyānnirvicikitsaṃ śuddhabuddhodāsīnasvabhāvaṃ akartṛtvādyupetaṃ apetabrāhmaṇatvādijātiṃ dehādyatiriktaṃ ekamātmānaṃ pratipadyamānaḥ karmasvadhikāramavaboddhumarhati /
anarhaśca kathaṃ kartā vādhikṛto vā /
yadyucyeta niścite 'pi tattve viparyāsanibandhano vyavahāro 'nuvartamāno dṛśyate, yathā guḍasya mādhuryaviniścaye api pittopahatendriyāṇāṃ tiktatāvabhāsānuvṛttiḥ, āsvādya thūtkṛtya tyāgāt /
tasmādavidyāsaṃskārānuvṛttyā karmānuṣṭhānam, tena ca vidyāsahakāriṇā tatsamuccheda upapatsyate /
na ca karmāvidyātmakaṃ kathamavidyāmucchinatti, karmaṇo vā taducchedakasya kuta ucchedaḥ iti vācyam, sajātīyasvaparavirodhināṃ bhāvānāṃ bahulamupalabdheḥ /
yathā payaḥ payo 'ntaraṃ jarayati, svayaṃ ca jīryati, yathā viṣaṃ viṣāntaraṃ śamayati, svayaṃ ca śāmyati, yathā vā katakarajo rajo 'ntarāvile pāthasi prakṣiptaṃ rajo 'ntarāṇi bhindat svayamapi bhidyamānamanāvilaṃ pāthaḥ karoti /
evaṃ karmāvidyātmakamapi avidyāntarāṇyapagamayat svayamapyapagacchatīti /
atrocyate-satyam , 'sadeva somyedamagra āsīt'ityupakramāt 'tattvamasi'ityantācchabdād brahmamīmāṃsopakaraṇādasakṛdabhyastāt, nirvicikitse 'nādyavidyopādānadehādyatiriktapratyagātmatattvāvabodhe jāte 'pi avidyāsaṃskārānuvṛttyānuvartante sāṃsārikāḥ pratyayāstadvyavahārāśca, tathāvidhānāpyayaṃ vyavahārapratyayānmithyeti manyamāno vidvānna śraddhatte, pittopahatendriya iva guḍaṃ thūtkṛtya tyajannapi tasya tiktatām /
tathā cāyaṃ kriyākartṛkaraṇetikartavyatāphalāprapañcamatāttvikaṃ viniścinvan kathamadhikṛto nāma,viduṣo hyadhikāraḥ, anyathā paśuśūdrādīnāmapyadhikāro durvāraḥ syāt /
kriyākartrādisvarūpavibhāgaṃ ca vidvasyamāna iha vidvānabhimataḥ karmakāṇḍe /
ata eva bhagavān vidvadviṣayatvaṃ śāstrasya varṇayāṃbabhūva bhāṣyakāraḥ /
tasmādyathā rājajātīyābhimānakartṛke rājasūye na vipravaiśyajātīyābhimāninoradhikāraḥ /
evaṃ dvijātikartṛkriyākaraṇādivibhāgābhimānikartṛke karmaṇi na tadanabhimānino 'dhikāraḥ /
na cānadhikṛtena samarthenāpi kṛtaṃ vaidika karma phalāya kalpate, vaiśyastoma iva brāhmaṇarājanyābhyām /
tena dṛṣṭārtheṣu karmasu śaktaḥ pravartamānaḥ prāpnotu phalam, dṛṣṭatvāt /
adṛṣṭārtheṣu tu śāstraikasamadhigamyaṃ phalamanadhikāriṇi na yujyata iti nopāsanākārye karmāpekṣā /
syādetat /
manuṣyābhimānavadadhikārike karmaṇi vihite yathā tadabhimānarahitasyānadhikāraḥ, evaṃ niṣedhavidhayo 'pi manuṣyādhikārā iti tadabhimānarahitasteṣvapi nādhikriyeta paśvādivat /
tathā cāyaṃ niṣiddhamanutiṣṭhan na pratyaveyāt, tiryagādivaditi bhinnakarmatāpātaḥ /
maivam /
na khalvayaṃ sarvathā manuṣyābhimānarahitaḥ kiṃ tvavidyāsaṃskārānuvṛttyāsya mātrayā tadabhimāno 'nuvartate /
anuvartamānaṃ ca mithyeti manyamāno na śraddhatta ityuktam /
kimato yadyevam,etadato bhavati-vidhiṣu śrāddho 'dhikārī nāśrāddhaḥ /
tataśca manuṣyādyabhimānaṃ naśraddhadhāno na vidhiśāstreṣvadhikriyate /
tathā ca smṛtiḥ- 'aśraddhayā hutaṃ dattam'ityādikā /
niṣedhaśāstraṃ tu na śraddhāmapekṣate /
api tu niṣidhyamānakriyonmukho nara ityeva pravartate /
tathā ca sāṃsārika iva śabdāvagatabrahmatattvo 'pi niṣedhamatikramya pravartamānaḥ pratyavaitīti na bhinnakarmadarśanābhyupagamaḥ /
tasmānnopāsanāyāḥ kārye karmāpekṣā /
FN: 4-dvitīyakalpānavakāśa ityāha-ata eveti /
ata eva nopāsanotpattāvapi,nirvicikitsaśābdajñānotpattyuttarakālamanadhikāraḥ karmaṇītyuktam /
tathā ca śrutiḥ-'nakarmaṇā na prajayā dhanena tyāgenaike amṛtatvamānaśuḥ' /
tatkimidānīmanupayoga eva sarvatheha karmaṇām,tathā ca 'vividiṣanti yajñena'ityādyāḥ śrutayo virudhyeran /
na virudhyante /
FN: 5-iha janmāntare karma sattvaśuddhidvāreṇa jñānotpattiheturiti siddhāntamāha ārāditi /
ārādupakārakatvātkarmaṇāṃ yajñādīnām /
tathā hi-tametamātmānaṃ vedānuvacanena-nityasvādhyāyena, brāhmaṇā vividiṣanti-veditumicchanti, na tu vidanti /
vastutaḥ pradhānasyāpi vedanasya prakṛtyarthatayā śabdato guṇatvāt, icchāyāśca pratyayārthatayā prādhānyāt, pradhānena ca kāryasaṃpratyayāt /
nahi rājapuruṣamānayetyukte vastutaḥ pradhānamapi rājā puruṣaviśeṣaṇatayā śabdata upasarjana ānīyate 'pi tu puruṣa eva, śabdatastasya prādhānyāt /
evaṃ vedānuvacanasyeva yajñasyāpīcchāsādhanatayā vidhānam /
evaṃ tapaso 'nāśakasya /
kāmānaśanameva tapaḥ, hitamitamedhyāśino hi brahmaṇi vividiṣā bhavati, na tu sarvathānaśnato maraṇāt /
nāpi cāndrāyaṇādi tapaḥśīlasya, dhātuvaiṣamyāpatteḥ /
etāni ca nityānyupāttaduritanibarhaṇena puruṣaṃ saṃskurvanti /
tathā ca śrutiḥ-'sa ha
FN: 1-anena karmaṇā idaṃ mamāṅgamantaḥkaraṇaṃ saṃskriyate, upadhīyate-puṇyenopacīyate iti viditvā yaḥ karma carati sa ātmaśuddhyarthaṃ yajannātmayājī sa ca devayājitaḥ kāmyakartuḥ śreyāniti śrutyarthaḥ /
vā ātmāyājī yo veda idaṃ me 'nenāṅgaṃ saṃskriyata idaṃ me 'nenāṅgamupadhīyate'iti /
aneneti hi prakṛtaṃ yajñādi parāmṛśati /
smṛtiśca-'yasyaite 'ṣṭācatvāriṃśatsaṃskārāḥ'iti /
nityanaimittikānuṣṭhānaprakṣīṇakalmaṣasya ca viśuddhasattvasyāviduṣa eva utpannavividiṣasya jñānottapattiṃ darśayatyātharvaṇī śrutiḥ-'viśuddhasattvastatastu taṃ paśyati niṣkalaṃ dhyāyamānaḥ'iti /
smṛtiśca-'jñānamutpadyate puṃsāṃ kṣayātpāpasya karmaṇaḥ'ityādikā /
kḷptenaiva ca nityānāṃ karmaṇāṃ nityehitenopāttaduritanibarhaṇadvāreṇa puruṣasaṃskāreṇa jñānotpattāvaṅgabhāvopapattau na saṃyoga
FN: 2-idamatra bodhyam-saṃyogapṛthaktvenāṅgabhāve siddhe 'pi na samuccayavādyabhimataḥ sākṣādaṅgabhāvo yuktaḥ api tu paraṃparayā, kalpanāgauravāt / yathā prakṛtau kḷptopakārāṇāṃ vikṛtau tadatiriktopakārakalpane gauravaṃ tathā jñāne viniyuktayajñādīnāṃ kḷptapāpakṣayātiriktakalpane gauravāpatterna samuccayaḥ kalpanīya ityāśayaḥ /
pṛthaktvena sākṣādaṅgabhāvo yuktaḥ, kalpanāgauravāpatteḥ /
tathāhi-nityakarmaṇāmanuṣṭhānāddharmotpādaḥ, tataḥ pāpmā nivartate,sa hi anityāśuciduḥkharūpe saṃsāre nityaśucisukhakhyātilakṣaṇena viparyāsena cittasattvaṃ malinayati,tataḥ pāpanivṛttau pratyakṣopapattipravṛttidvārāpāvaraṇe sati pratyakṣopapattibhyāṃ saṃsārasya anityāśuciduḥkharūpatāmapratyūhamavabudhyate,;tato 'sya asminnanabhiratisaṃjñaṃ vairāgyamupajāyate,tatastajjihāsopāvartate,tato hānopāyaṃ paryeṣate,paryeṣamāṇaścātmatattvajñānamasyopāya ityupaśrutya tajjijñāsate,tataḥ śravaṇādikrameṇa tajjñānātītyārādupakārakatvaṃ tattvajñānotpādaṃ prati cittasattvaśuddhyā karmaṇāṃ yuktam /
imamevārthamanuvadati bhagavadgītā-'ārurukṣormuneryogaṃ karma kāraṇamucyate /
yogārūḍhasya tasyaiva śamaḥ kāraṇamucyate' //
evaṃ cānanuṣṭhitakarmāpi prāgbhavīyakarmavaśāt yo viśuddhasattvaḥ saṃsārāsāratādarśanena niṣpannavairāgyaḥ, kṛtaṃ tasya karmānuṣṭhānena vairāgyotpādopayoginā, prāgbhavīyakarmānuṣṭhānādeva tatsiddheḥ, imameva ca puruṣadhaureyabhedamadhikṛtya pravavṛte śrutiḥ-'yadi vetarathā brahmacaryādeva pravrajet'iti /
tadidamuktam-karmāvabodhāt- prāgapyadhītavedāntasya brahmajijñāsopapatteriti /
ata eva na brahmacāriṇa ṛṇāni santi, yena tadapākaraṇārthaṃ karmānutiṣṭhet /
etadanurodhācca 'jāyamāno vai brāhmaṇastribhirṛṇavā jāyate'iti gṛhasthaḥ saṃpadyamāna iti vyākhyeyam /
anyathā 'yadi vetarathā brahmacaryādeva'iti śrutirvirudhyeta /
gṛhasthasyāpi ca ṛṇāpākaraṇaṃ sattvaśuddhyarthameva /
jarāmaryavādo bhasmāntatāvādo 'ntyeṣṭayaśca karmajaḍānaviduṣaḥ prati, na tvātmatattvapaṇḍitān /
tasmāttasyānantaryamathaśabdārthaḥ, yadvinā brahmajijñāsā na bhavati yasmiṃstu sati bhavantī bhavatyeva /
na cetthaṃ karmāvabodhaḥ tasmānna karmāvabodhānantaryamātrāthaśabdārtha iti sarvamavadātam /
syādetat /
mā bhūdagnihotra
FN: 3-'agnihotraṃ juhoti yavāgūṃ pacati'ityāmnāyate / tatra kramasaṃśaye dravyamantarā yāgāniṣpatteḥ, anyadravyānayane śrutavaiyarthyāt dṛṣṭaprayojane ārādupakārakatvasyānyāyyatvāt 'arthācca'yavāgūṃ paktvā juhotīti kramaḥ / tatheha na saṃbhavatīti bhāvaḥ /
yavāgūpākavadārthaḥ kramaḥ,śrautastu bhaviṣyati, 'gṛhī bhūtvā vanī bhavet vanī bhūtvā pravrajet'iti jābālaśrutirgārhasthyena hi yajñādyanuṣṭhānaṃ sūcayati /
smaranti ca-'adhītya vidhivadvedānputrāṃścotpādya dharmataḥ /
iṣṭā ca śaktito yajñairmano mokṣe niveśayet //
'nindanti ca-'anadhītya dvijo vedānanutpādya tathātmajān /
aniṣṭvā caiva yajñaiśca mokṣamicchanvrajatyadhaḥ' //
ityata āha- yathā ca hṛdayādyavadānānāmānantaryaniyamaḥ /
kutaḥ, 'hṛdayasyāgre 'vadyati atha jihvāyā atha vakṣasaḥ'ityathāgraśabdābhyāṃ kramasya vivakṣitatvāt /
na tatheha krama niyamo vivakṣitaḥ, śrutyā tayaivāniyamapradarśanāt, 'yadi vetarathā brahmacaryādeva pravrajedgṛhādvā vanādvā'iti /
etāvatā hi vairāgyamupalakṣayati /
ata eva 'yadahareva virajettadahareva pravrajet'iti śrutiḥ /
nindāvacanaṃ ca aviśuddhasattvapuruṣābhiprāyam /
aviśuddhasattvo hi mokṣamicchannālasyāttadupāye 'pravartamāno gṛhasthadharmamapi nityanaimittikamanācaranpratikṣaṇamupacīyamānapāpmādho gacchatītyarthaḥ /
syādetat /
mā bhūcchrauta ārtho vā kramaḥ,
FN: 1-'samidho yajati'ityādayaḥ pañca prayājā darśapaurṇamāsāṅgatayāmnātāḥ / teṣāṃ pāṭhataḥ kramaḥ / jyotiṣṭomavikāre sādyaskrayāge 'tideśaprāptāstrayaḥ paśavaḥ agnīṣomīyaḥ savanīyaḥ, anubandhaśca / vikṛtau 'saha paśūnālabheta'iti śravaṇātprākṛtaḥ kramo nivartate / sahatvaṃ cedaṃ savanīyasthāne / tathāsati itarayostulyaṃ sthānacalanaṃ bhavati / tatra ekakālatvalakṣaṇasahatvasyāsaṃbhavāt sthānātsavanīyaprāthamyaṃ niyamyata ityayaṃ sthānakramaḥ / 'sārasvatau bhavata etadvai daivyaṃ mithunaṃ yatsarasvatī sarasvāṃśca'iti yugapatkarmadvayaṃ śrūyate / atra prathamaṃ sarasvatīdaivatasya yājyānuvākyāyugalaṃ paṭhyato tato sarasvaddaivatasya / tasmādetatkrameṇa karmadvayakrama iti jñāyate mantrāṇāṃ prayogaśeṣatvāt / aṅgaviśeṣanirvāpādīnāṃ kramākāṅkṣāyāṃ mukhyakrameṇaiva krama iti niyamyate soyaṃ mukhyakramaḥ / idaṃ ca pravṛttikramasyāpyudāharaṇaṃ veditavyaṃ, yājyānuvākyāpravṛttikrameṇa nirvāpādīnāṃ kramasya siddhatvāditi vistarabhayāddiṅmātraṃ darśitam /
pāṭhasthānamukhyapravṛttipramāṇakastu kasmānna bhavatītyata āha- śeṣaśeṣitve pramāṇābhāvāt /
śeṣāṇāṃ samidādīnāṃ śeṣiṇāṃ cāgneyādīnāṃ ekaphala
FN: 2-eko yaḥ phalavato darśapaurṇamāsāderupakārastasminsādhanatvenopanibaddhāḥ śeṣāḥ śeṣiṇaśca / anena ekaprayogavacanopagṛhītatvaṃ siddhaṃ bhavati /
vadupakāropanibaddhānāṃ ekaphalāvacchinnānām ekaprayogavacanopagṛhītānām
FN: 3-anena kartṛbhedābhāvādavaśyaṃ kramāpekṣāstīti sūcitam /
ekādhikārikartṛkāṇāṃ ekapaurṇamāsya
FN: 4-anena yugapadanuṣṭhānamityuktaṃ tacca na kramamantarā siddhyediti sarvatra kramāpekṣā prakṛte tu pṛthaktvānna kramāpekṣeti bhāvaḥ /
māvāsyākālasaṃbaddhānāṃ yugapad anuṣṭhānāśakteḥ, sāmarthyātkramaprāptau, tadviśeṣāpekṣāyāṃ pāṭhādayastadbhedaniyamāya prabhavanti /
yatra tu na śeṣaśeṣibhāvaḥ nāpyekādhikārāvacchedaḥ yathā sauryāryamṇa
FN: 5-'sauryaṃ caruṃ nirvapedbrahmavarcasakāmaḥ' 'āryamaṇaṃ caruṃ nirvapet svargakāmaḥ' 'prājāpatyaṃ caruṃ nirvapecchatakṛṣṇalakāmaḥ'ityādi bhinnaphalakayagānāṃ na kramaḥ, asaṃbandhāt / yugapatpāṭhāsaṃbhavādavarjanīyatā prāptaḥ pāṭhakramo 'dhyayanārthaḥ syāt /
prājāpatyādīnām, tatra kramabhedāpekṣābhāvānna pāṭhādiḥ kramaviśeṣaniyame pramāṇam, avarjanīyatayā tasya tatrāvagatatvāt /
na ceha dharmabrahmajijñāsayoḥ śeṣaśeṣibhāve śrutyādīnāmanyatamaṃ pramāṇamastīti /
FN: 6-nanu iti pāṭhaḥ /
syādetat /
śeṣaśeṣibhāvābhāve 'pi kramaniyamo dṛṣṭaḥ, yathā godohanasya puruṣārthasya darśapaurṇamāsikairaṅgaiḥ saha, yathā vā 'darśapūrṇamāsābhyāmiṣṭvā somena yajeta'iti darśapūrṇamāsasomayoraśeṣaśeṣiṇorityata āha- adhikṛtādhikāre vā pramāṇābhāvāt -iti yojanā /
svargakāmasya hi darśapūrṇamāsādhikṛtasya paśukāmasya sato darśapūrṇamāsakratvarthāppraṇayanāśrite godohane adhikāraḥ /
no khalu godohanadravyamavyāpriyamāṇaṃ sākṣātpaśūn bhāvayitumarhati /
na ca vyāpārāntarāviṣṭaṃ śrūyate, yatastadaṅgakramamatipatet appraṇayanāśritaṃ tu pratīyate, 'camasenāpaḥ praṇayedgodohanenapaśukāmāsya'iti samabhivyāhārāt, yogyatvāccāsyāpāṃ praṇayanaṃ prati /
tasmātkratvarthāppraṇayanāśritatvādgodohanasya tatkrameṇa puruṣārthamapi godohanaṃ kramavaditi siddham /
śrutinirākaraṇenaiva iṣṭisomakramavadapi kramo 'pāsto veditavyaḥ /
śeṣaśeṣitvādhikṛtādhikārābhāve 'pi kramo vivakṣyeta yadyekaphalāvacchedo bhavet, yathāgneyādīnāṃ ṣaṇṇāmekasvargaphalāvacchinnānāmyadi vā jijñāsyabrahmaṇo 'śo dharmaḥ syāt, yathā caturlakṣaṇīvyutpādyaṃ brahma kenacitkenacidaṃśenaikaikena lakṣaṇena vyutpādyate, tatra caturṇāṃ lakṣaṇānāṃ jijñāsyābhedena parasparasaṃbandhe sati kramo vivakṣitaḥ, tathehāpyekajijñāsyatayā dharmabrahmajijñāsayoḥ kramo vivakṣyetana caitadubhayamapyastītyāha- phalajijñāsyabhedācca /
phalabhedaṃ vibhajate- abhyudayaphalaṃ dharmajñānamiti /
jijñāsāyā vastuto jñānatantratvāt jñānaphalaṃ jijñāsāphalamiti bhāvaḥ /
na kevalaṃ svarūpataḥ phalabhedaḥ, tadutpādanaprakārabhedādapi tadbheda ityāha- taccānuṣṭhānāpekṣam /
brahmajñānaṃ ca nānuṣṭhānāntarāpekṣam /
śābdajñānābhyāsānnānuṣṭhānāntaramapekṣate, nityanaimittikakarmānuṣṭhānasahabhāvasyāpāstatvāditi bhāvaḥ /
jijñāsyabhedamātyantikamāha- bhavyaśca dharma iti /
bhavitā bhavyaḥ,kartari kṛtyaḥ /
bhavitā ca bhāvakavyāpāranirvartyatayā tattantra iti tataḥ prāgjñānakāle nāstītyarthaḥ /
bhūtaṃ satyam /
sadekāntataḥ na kadācidasadityarthaḥ /
na kevalaṃ svarūpato jijñāsyayorbhedaḥ, jñāpakapramāṇapravṛttibhedādapi bheda ityāha- codanāpravṛttibhedācca /
codaneti vaidikaṃ śabdamāha, viśeṣeṇa sāmānyasya lakṣaṇāt /
pravṛttabhedaṃ vibhajate- yā hi codanā dharmasyeti /
ājñādīnāṃ puruṣābhiprāyabhedānāmasaṃbhavāt apauruṣeye vede codanopadeśaḥ /
ata evoktam-'tasya jñā
FN: 1-jaiminīyaprathamādhyāyapañcamasūtraikadeśo 'yam / tasyārthaḥ-tasya dharmasya jñānaṃ pramāṇamupadeśo bidhiriti /
namupadeśaḥ'iti /
sā ca sva
FN: 2-svasyāḥ pratipādye viṣaye ityarthaḥ /
sādhye puruṣavyāpāre bhāvanāyāṃ, tadviṣaye ca yāgādau,sa hi bhāvanāviṣayaḥ, tadadhīnanirūpaṇatvāt viṣayādhīnaprayatnasya bhāvanāyāḥ /
'ṣiñ bandhane'ityasya dhātorviṣayapadavyutpatteḥ /
bhāvanāyāstaddvāreṇa ca yāgāderapekṣitopāyatāmavagamayantī tatrecchopahāramukhena puruṣaṃ niyuñjānaiva yāgādidharmamavabodhayati nānyathā /
brahmacodanā tu puruṣamavabodhayatyeva kevalaṃ na tu pravartayantyavabodhayati /
kutaḥ,avabodhasya pravṛttirahitasya codanājanyatvāt /
nanu 'ātmā jñātavyaḥ'ityetadvidhiparairvedāntaiḥ tadekavākyatayāvabodhe pravartayadbhireva puruṣo brahmāvabodhyata iti samānatvaṃ dharmacodanābhirbrahmacodanānāmityata āha- na puruṣo 'vabodhe niyujyate /
ayamabhisaṃdhiḥ-na tāvadbrahmasākṣātkāre puruṣo niyoktavyaḥ, tasya brahmasvābhāvyena nityatvāt, akāryatvāt /
nāpyupāsanāyām, tasyā api jñānaprakarṣe hetubhāvasyānvayavyatirekasiddhatayā prāptatvenāvidheyatvāt /
nāpi śābdabodhe, tasyāpyadhītavedasya puruṣasya viditapadatadarthasya samadhigataśābdanyāyatattvasyāpratyūhamutpatteḥ /
atraiva dṛṣṭāntamāha- yathākṣārtheti /
dārṣṭāntike yojayati- tadvaditi /
api cātmajñānavidhipareṣu vedānteṣu nātmatattvaviniścayaḥ śābdaḥ syāt /
na hi tadātmatattvaparāste, kintu tajjñānavidhiparāḥ, yatparāśca te ta eva teṣāmarthāḥ /
na ca bodhasya bodhyaniṣṭhatvādapekṣitatvāt, anyaparebhyo 'pi bodhyatattvaviniścayaḥ, samāropeṇā
FN: 1-'vācaṃ dhenumupāsīta'ityādāvāropyasyāpi vidheyadhīviṣayatvādityarthaḥ /
pi tadupapatteḥ /
tasmānna bodhavidhiparā vedāntā iti siddham /
prakṛtamupasaṃharati- tasmātkimapi vaktavyamiti /
yasminnasati brahmajijñāsā na bhavati sati tu bhavantī bhavatyevetyarthaḥ /
tadāha-ucyate- nityānityavastuviveka ityādi /
nityaḥ pratyagātmā, anityāḥ dehendriyaviṣayādayaḥ /
tadviṣayaścedviveko niścayaḥ, kṛtamasya brahmajijñāsayā, jñātatvādbrahmaṇaḥ /
atha viveko jñānamātram, na niścayaḥ,tathā sati eṣa viparyāsādanyaḥ saṃśayaḥ syāt,tathā ca na vairāgyaṃ bhāvayet,abhāvayankathaṃ brahmajijñāsāhetuḥ,tasmādevaṃ vyākhyeyam /
nityānityayorvasatīti nityānityavastu taddharmaḥ,nityānityayordharmiṇostaddharmāṇāṃ ca viveko nityānityavastuvivekaḥ /
etaduktaṃ bhavati-mā bhūdidaṃ ṛtaṃ nityam, idaṃ tadanṛtamanityamiti dharmiviśeṣayorvivekaḥ,dharmimātrayornityānityayostaddharmayośca vivekaṃ niścinotyeva /
nityatvaṃ satyatvaṃ tadyasyāsti tannityaṃ satyam,tathā cāsthāgocaraḥ /
anityatvamasatyatvaṃ tadyasyāsti tadanityamanṛtam,tathā cānāsthāgocaraḥ /
tadeteṣvanubhūyamāneṣu yuṣmadasmatpratyayagocareṣu viṣayaviṣayiṣu yadṛtaṃ nityaṃ sukhaṃ vyavasthāsyate tadāsthāgocaro bhaviṣyati,yattvanityamanṛtaṃ bhaviṣyati tāpatrayaparītaṃ tattyakṣyata iti /
so 'yaṃ nityānityavastuvivekaḥ prāgbhavīyādaihikādvā vaidikātkarmaṇo viśuddhasattvasya bhavatyanubhavopapattibhyām /
na khalu satyaṃ nāma na kiñcidastīti vācyam /
tadabhāve tadadhiṣṭhānasyānṛtasyāpyanupapatteḥ, śūnyavādināmapi śūnyatāyā eva satyatvāt /
athāsya puruṣadhaureyasyānubhavopapattibhyāmevaṃ sunipuṇaṃ nirūpayataḥ ā ca satyalokāt ā cāvīceḥ jāyasva mriyasva iti viparivartamānaṃ kṣaṇamuhūrtayāmāhorātrārdhamāsamāsartvayanavatsarayugacaturyugamanvantarapralayamahāpralayamahāsargāvāntarasargasaṃsārasāgarormibh iraniśamuhyamānaṃ, tāpatrayaparītamātmānaṃ ca jīvalokaṃ cāvalokya asminsaṃsāramaṇḍale anityāśuciduḥkhātmakaṃ prasaṃkhyānamu
pāvartate;
tato 'syedṛśānnityānityavastuvivekalakṣaṇātprasaṃkhyānāt- ihāmutrārthabhegavirāgaḥ /
bhavati /
arthyate prārthyata ityarthaḥ /
phalamiti yāvat /
tasminvirāgo '
FN: 1-anādarātmīkopekṣābuddhirityarthaḥ /
nāmānābhogātmikopekṣābuddhiḥ /
tataḥ śamadamādisādhanasaṃpat /
rāgādikaṣāyamadirāmattaṃ hi manasteṣu teṣu viṣayeṣūccāvacamindriyāṇi pravartayat, vividhāśca pravṛttīḥ puṇyāpuṇyaphalā bhāvayat, puruṣamatighore vividhaduḥkhajvālājaṭāle saṃsārahutabhuji juhoti /
prasaṃkhyānābhyāsalabdhavairāgyaparipākabhagnarāgādikaṣāyamadirāmadaṃ tu manaḥ puruṣeṇāvajīyate vaśīkriyate, so 'yamasya vairāgyahetuko manovijayaḥ śama iti vaśīkārasaṃjña iti cākhyāyate /
vijitaṃ ca manastattvaviṣayaviniyogayogyatāṃ nīyate,seyamasya yogyatā damaḥ /
yathā dānto 'yaṃ vṛṣabhayuvā halaśakaṭādivahanayogyaḥ kṛta iti gamyate /
ādi-grahaṇena ca viṣayatitikṣātaduparamatattvaśraddhāḥ saṃgṛhyante /
ata eva śrutiḥ-'tasmācchānto dānta uparatastitikṣuḥ śraddhāvitto bhūtvātmanyevātmānaṃ paśyet, sarvamātmani paśyati'iti /
tadetasya śamadamādirūpasya sādhanasya saṃpat, prakarṣaḥ, śamadamādisādhanasaṃpat /
tato 'sya saṃsārabandhanānmumukṣā bhavatītyāha- mumukṣutvaṃ ca iti /
tasya ca nityaśuddhabuddhamuktasvabhāvabrahmajñānaṃ mokṣasya kāraṇamityupaśrutya tajjijñāsā bhavati dharmajijñāsāyāḥ prāgūrdhvaṃ ca,tasmātteṣāmevānantaryaṃ na dharmajijñāsāyā ityāha- teṣu hīti /
na kevalaṃ jijñāsāmātram, api tu jñānamapītyāha- jñātuṃ ca /
upasaṃharati- tasmāditi /
kramaprāptamataḥśabdaṃ vyācaṣṭe- ataḥśabdo hetvarthaḥ /
tamevātaḥśabdasya heturūpamarthamāha- yasmādveda eveti /
atraivaṃ
FN: 2-athaśabdena jijñāsāhetupratipādanātkimataḥśabdenetyāśaṅkya nānena hetorabhidhānaṃ kiṃ tu pūrvoktahetutvarūpāsiddhiparihāra ityāha-atraivamiti /
paricodyate-satyaṃ yathoktasādhanasaṃpattyanantaraṃ brahmajijñāsā bhavati /
saiva tvanupapannā, ihāmutraphalabhogavirāgasyānupapatteḥ /
anukūlavedanīyaṃ hi phalam, iṣṭalakṣaṇatvātphalasya /
na cānurāgahetāvasya vairāgyaṃ bhavitumarhati /
duḥkhānuṣaṅgadarśanātsukhe 'pi vairāgyamiti cet, hanta bhoḥ sukhānuṣaṅgādduḥkhe 'pyanurāgo na kasmādbhavati /
tasmāt sukhe upādīyamāne duḥkhaparihāre prayatitavyam /
avarjanīyatayā duḥkhamāgatamapi parihṛtya sukhamātraṃ bhokṣyate /
tadyathā-matsyārthī saśalkānsakaṇṭakānmatsyānupādatte, sa yāvadādeyaṃ tāvadādāya vinivartate /
yathā vā dhānyārthī sapalālāni dhānyānyāharati, sa yāvadādeyaṃ tāvadupādāya nivartate, tasmādduḥkhabhayānnānukūlavedanīyamaihikaṃ vāmuṣmikaṃ vā sukhaṃ parityaktumucitam /
na hi mṛgāḥ santīti śālayo nopyante, bhikṣukāḥ santīti sthālyo nādhiśrīyante /
api ca dṛṣṭaṃ sukhaṃ candanavanitādisaṅgajanma kṣayitālakṣaṇena duḥkhenāghrātatvādatibhīruṇā tyajyetāpi, na tvāmuṣmikaṃ svargādi, tasyāvināśitvāt /
śrūyate hi-'apāma somamamṛtā abhūma'iti /
tathā ca 'akṣayyaṃ ha vai cāturmāsyayājinaḥ sukṛtaṃ bhavati' /
na ca kṛtakatvahetukaṃ vināśitvānumānamatra saṃbhavati, naraśiraḥkapālaśaucānumānavat
FN: 1-naraśiraḥkapālaṃ śuci, prāṇyaṅgatvāt, śaṅkhavadityanumānaṃ 'nāraṃ spṛṣṭvāsthi sasnehaṃ savāsā jalamāviśet'ityāgamādbādhitaviṣayaṃ tathā sukṛtamanityaṃ, kāryatvādbaṭavadityanumānamapi 'akṣayyam'ityāgamādbādhitaṃ bhavatītyāśayaḥ /
āgamabādhitaviṣayatvāt /
tasmādyathoktasādhanasaṃpattyabhāvānna brahmajijñāseti prāptam /
evaṃ prāpte āha bhagavānsūtrakāraḥ- ataḥ iti /
tasyārthaṃ vyācaṣṭe bhāṣyakāraḥ- yasmādveda eveti /
ayamabhisaṃdhiḥ-satyaṃ mṛgabhikṣukādayaḥ śakyāḥ parihartuṃ pācakakṛṣīvalādibhiḥ,duḥkhaṃ tvanekavidhānekakāraṇasaṃpātajamaśakyaparihāram,antataḥ sādhanāpāratantryakṣayitalakṣaṇayorduḥkhayoḥ samastakṛtakasukhāvinābhāvaniyamāt /
na hi madhuviṣasaṃpṛktamannaṃ viṣaṃ parityajya samadhu śakyaṃ śilpivareṇāpi bhoktum /
kṣayitānumānopodbalitaṃ ca 'tadyatheha karmajitaḥ'ityādi vacanaṃ kṣayitāpratipādakam 'apāma somam'ityādikaṃ vacanaṃ mukhyāsaṃbhave jaghanyavṛttitāmāpādayati /
yathāhuḥ paurāṇikāḥ-'ābhūtasaṃplavaṃ sthānamamṛtatvaṃ hi bhāṣyate'iti /
atra ca brahmapadena tatpramāṇaṃ veda upasthāpitaḥ /
sa ca yogyatvāt 'tadyatheha karmacitaḥ'ityādirataḥ iti sarvanāmnā parāmṛśya, hetupañcamyā nirdiśyate /
syādetat /
yathā svargādeḥ kṛtakasya sukhasya duḥkhānuṣaṅgastathā brahmaṇo 'pītyata āha- tathā brahmavijñānādapīti /
tenāyamarthaḥ-ataḥ svargādīnāṃ kṣayitāpratipādakāt, brahmajñānasya ca paramapuruṣārthatāpratipādakāt āgamāt, yathoktasādhanasaṃpat tataśca jijñāseti siddham /
brahmajijñāsāpadavyākhyānamāha- brahmaṇa iti /
ṣaṣṭhīsamāsapradarśanena prācāṃ vṛttikṛtāṃ brahmaṇe jijñāsā brahmajijñāseti caturthīsamāsaḥ parāsto veditavyaḥ /
'tādarthyasamāse prakṛtivikṛtigrahaṇaṃ kartavyam'iti kātyāyanīyavacanena yūpadārvādiṣveva prakṛtivikārabhāve caturthīsamāsaniyamāt, aprakṛtivikārabhūte ityevamādau tanniṣedhāt, 'aśvaghāsādayaḥ ṣaṣṭhīsamāsā bhaviṣyanti'ityaśvaghāsādiṣu ṣaṣṭhīsamāsapratividhānāt /
ṣaṣṭhīsamāse 'pi ca brahmaṇo vāstavaprādhānyopapatteriti /
syādetat /
brahmaṇo jijñāsetyukte tatrānekārthatvādbrahmaśabdasya saṃśayaḥ, kasya brahmaṇo jijñāseti /
asti brahmaśabdo vipratvajātau, yathā-brahmahatyeti /
asti ca vede, yathā-brahmojjhamitiḥasti ca paramātmani, yathā-'brahma veda brahmaiva bhavati'iti, tamimaṃ saṃśayamapākaroti- brahma ca vakṣyamāṇalakṣaṇam iti /
yato brahmajijñāsāṃ pratijñāya tajjñāpanāya paramātmalakṣaṇaṃ praṇayati tato 'vagacchāmaḥ paramātmajijñāsaiveyaṃ na vipratvajātyādijijñāsetyarthaḥ /
ṣaṣṭhīsamāsaparigrahe 'pi neyaṃ karmaṣaṣṭhī, kiṃ tu śeṣalakṣaṇā,saṃbandhamātraṃ ca śeṣa iti brahmaṇo jijñāsetyukte brahmasaṃbandhinī jijñāsetyuktaṃ bhavati /
tathā ca brahmasvarūpapramāṇayuktisādhanaprayojanajijñāsāḥ sarvā brahmajijñāsārthā brahmajijñāsayāvaruddhā bhavanti /
sākṣāt pāramparyeṇa ca brahmasaṃbandhāt /
karmaṣaṣṭhyāṃ tu brahmaśabdārthaḥ karma,sa ca svarūpameveti tatpramāṇādayo nāvarudhyeran,tathā cāpratijñātārthacintā pramāṇādiṣu bhavediti ye manyante tānpratyāha- brahmaṇa iti karmaṇi iti /
atra hetumāha- jijñāsyeti /
icchāyāḥ pratipattyanubandho jñānam, jñānasya ca jñeyaṃ brahma /
na khalu jñānaṃ jñeyaṃ vinā nirūpyate, na ca jijñāsā jñānaṃ vineti pratipattyanubandhatvāt prathamaṃ jijñāsā karmaivāpekṣate, na tu saṃbandhimātram;tadantareṇāpi sati karmaṇi tannirūpaṇāt /
na hi candramasamādityaṃ vopalabhya kasyāyamiti saṃbandhyanveṣaṇā bhavati /
bhavati tu jñānamityukte viṣayānveṣaṇā kiṃviṣayamiti /
tasmātprathamamapekṣitatvāt karmatayaiva brahma saṃbadhyate, na saṃbandhitāmātreṇa, tasya jaghanyatvāt /
tathā ca karmaṇi ṣaṣṭhītyarthaḥ /
nanu satyaṃ na jijñāsyamantareṇa jijñāsā nirūpyate,jijñāsyāntaraṃ tvasyā bhaviṣyati, brahma tu śeṣatayā saṃbhantsyata ityata āha- jijñāsyāntareti /
FN: 1-pramāṇamuktyādibahuśrautatvasiddhirityabhiprāyasya nigūḍhatā /
nigūḍhābhiprāyaścodayati- nanu śeṣaṣaṣṭhīparigrahe 'pīti /
sāmānyasaṃbandhasya viśeṣasaṃbandhāvirodhakatvena karmatāyā avighātena jijñāsānirūpaṇopapatterityarthaḥ /
nigūḍhābhiprāya eva dūṣayati- evamapi pratyakṣaṃ brahmaṇa iti /
vācyasya karmatvasya jijñāsayā prathamamapekṣitasya prathamasaṃbandhārhasya cānvayaparityāgena paścātkathañcidapekṣitasya saṃbandhimātrasya saṃbandho, jaghanyaḥ prathamaḥ, prathamaśca jaghanya iti suvyāhṛtaṃ nyāyatattvam /
pratyakṣaparokṣatābhidhānaṃ ca prāthamyāprāthamyasphuṭatvābhiprāyam /
codakaḥ svābhiprāyamudghāṭayati- na vyarthaḥ, brahmāśritāśeṣeti /
vyākhyātametadadhastāt /
samādhātā svābhisaṃdhimudghāṭayati- na pradhānaparigraha iti /
vāstavaṃ prādhānyaṃ-brahmaṇaḥ /
śeṣaṃ sanidarśanamatirohitārtham, śrutyanugamaścātirohitaḥ /
tadevamabhimataṃ samāsaṃ vyavasthāpya jijñāsāpadārthamāha- jñātumiti /
syādetat /
na jñānamicchāviṣayaḥ /
sukhaduḥkhāvāptiparihārau vā tadupāyo vā taddvāreṇecchāgocaraḥ /
na caivaṃ brahmavijñānam /
na khalvetadanukūlamiti vā pratikūlanivṛttiriti vānubhūyate /
nāpi tayorupāyaḥ, tasminsatyapi sukhabhedasyādarśanāt /
anuvartamānasya ca duḥkhasyānivṛtteḥ /
tasmānna sūtrakāravacanamātrādiṣikarmatā jñānasyetyata āha- avagatiparyantamiti /
na kevalaṃ jñānamiṣyate kintvavagatiṃ sākṣātkāraṃ kurvadavagatiparyantaṃ sanvācyāyā icchāyāḥ karma /
kasmāt /
phalaviṣayatvādicchāyāḥ, tadupāyaṃ phalaparyantaṃ gocarayatīccheti śeṣaḥ /
nanu bhavatvavagatiparyantaṃ jñānam,kimetāvatāpīṣṭaṃ bhavati /
nahyanapekṣaṇīyaviṣayamavagatiparyantamapi jñānamiṣyata ityata āha- jñānena hi pramāṇenāvagantumiṣṭaṃ brahma /
bhavatu brahmaviṣayāvagatiḥ, evamapi kathamiṣṭetyata āha- brahmāvagatirhi puruṣārthaḥ /
kimabhyudayaḥ,na, kiṃ tu niḥśreyasaṃ vigalitanikhiladuḥkhānuṣaṅgaparamānandaghanabrahmāvagatirbrahmaṇaḥ svabhāva iti saiva niḥśreyasaṃ puruṣārtha iti /
syādetat /
na brahmāvagatiḥ puruṣārthaḥ /
puruṣavyāpāravyāpyo hi puruṣārthaḥ /
na cāsyā brahmasvabhāvabhūtāyā utpattivikārasaṃskāraprāptayaḥ saṃbhavanti, tathā satyanityatvena tatsvābhāvyānupapatteḥ /
na cotpattyādyabhāve vyāpāravyāpyatā /
tasmānna brahmāvagatiḥ puruṣārtha ityata āha- niḥśeṣasaṃsārabījāvidyādyanarthanibarhaṇāt /
satyam, brahmāvagatau brahmasvabhāve notpattyādayaḥ saṃbhavanti,tathāpyanirvacanīyānādyavidyāvaśādbrahmasvabhāvo 'parādhīnaprakāśo 'pi pratibhānapi na pratibhātīva parādhīnaprakāśa iva dehendriyādibhyo bhinno 'pyabhinna iva bhāsata iti saṃsārabījāvidyādyanarthanibarhaṇātprāgaprāpta iva tasminsati prāpta iva bhavatīti puruṣeṇārthyamānatvātpuruṣārtha iti yuktam /
avidyādītyādigrahaṇena tatsaṃskāro 'varudhyate /
avidyādinivṛttistūpāsanākāryādantaḥkaraṇavṛttibhedāt sākṣātkārāditi draṣṭavyam /
upasaṃharati- tasmādbrahma jijñāsitavyam /
uktalakṣaṇena mumukṣuṇā /
na khalu tajjñānaṃ vinā savāsanavividhaduḥkhanidānamavidyocchidyate /
na ca taducchedamantareṇa vigalitanikhiladuḥkhānuṣaṅgānandaghanabrahmātmatāsākṣātkārāvirbhāvo jīvasya /
tasmādānandaghanabrahmātmatāmicchatā tadupāyo jñānameṣitavyam /
tacca na kevalebhyo vedāntebhyo 'pi tu brahmamīmāṃso
FN: 1-atredaṃ bodhyam-brahmātmatāmicchatā jñānameṣitavyaṃ tacca vicāropakaraṇebhyo vedāntebhyaḥ, tathāca sati brahmavicāraḥ kartavya ityarthaḥ syāt, tatkathaṃ jijñāsāyā anadhikāryatvādityuktaṃ, vicārasyādhikāryatvāditicet jñātumicchā jijñāsā / sā hi saṃdigdher'the nirṇayāya bhavati, sa ca vicārasādhya iti vicārakartavyatārthādgamyate / ārthike cāsminnarthe kartavyapadādhyāhāraḥ / śrautastu sādhanacatuṣṭayānantaraṃ brahmajñānecchā bhavituṃ yuktetyeṣaḥ / tasmānna pūrvoktavirodha iti /
pakaraṇebhya iti icchāmukhena brahmamīmāṃsāyāṃ pravartyate, na tu vedānteṣu tadarthavivakṣāyāṃ vā /
tatra phalavadarthāvabodhaparatāṃ svādhyāyādhyayanavidheḥ sūtrayatā 'athāto dharmajijñāsā'ityanenaiva pravartitatvāt, dharmagrahaṇasya ca vedārthopalakṣaṇatvenādharmavadbrahmaṇo 'pyupalakṣaṇatvāt /
yadyapi ca dharmamīmāṃsāvat vedārthamīmāṃsayā brahmamīmāṃsāpyākṣeptuṃ śakya, tathāpi prācyā mīmāṃsayā na tadvyutpādyate, nāpi brahmamīmāṃsāyā adhyayanamātrānantaryamiti brahmamīmāṃsārambhāya nityānityavivekādyānantaryapradarśanāya cedaṃ sūtramārambhaṇīyamityapaunaruktyam /
syādetat /
etena sūtreṇa brahmajñānaṃ pratyupāyatā mīmāṃsāyāḥ pratipādyata ityuktam tadayuktam, vikalpāsahatvāt, iti codayati- tatpunarbrahmeti /
vedāntebhyo 'pauruṣeyatayā svataḥsiddhapramāṇabhāvebhyaḥ prasiddhamaprasiddhaṃ vā syāt /
yadi prasiddham, vedāntavākyasamutthena niścayajñānena viṣayīkṛtam,tato na jijñāsitavyam, niṣpāditakriye karmaṇi aviśeṣādhāyinaḥ /
sādhanasya sādhananyāyātipātāt /
athāprasiddhaṃ vedāntebhyastarhi na tadvedāntāḥ pratipādayantīti sarvathāprasiddhaṃ naiva śakyaṃ jijñāsitum /
anubhūte hi priye bhavatīcchā na tu sarvathānanubhūtāpūrve /
na ceṣyamāṇamapi śakyaṃ jñātuṃ, pramāṇābhāvāt /
śabdo hi tasya pramāṇaṃ vaktavyaḥ /
yathā vakṣyati 'śāstrayonitvāt'iti /
sa cettannāvabodhayati, kutastasya tatra prāmāṇyam /
na ca pramāṇāntaraṃ brahmaṇi prakramate /
tasmātprasiddhasya jñātuṃ śakyasyāpyajijñāsanāt, aprasiddhasyecchāyā aviṣayatvāt, aśakyajñānatvācca na brahma jijñāsyamityākṣepaḥ /
pariharati- ucyate-asti tāvadbrahma nityaśuddhabuddhamuktasvabhāvam /
ayamarthaḥ-prāgapi brahmamīmāṃsāyā pūrvaṃ adhītavedasya nigamaniruktavyākaraṇādipariśīlanaviditapadatadarthasaṃbandhasya 'sadeva somyedamagra āsīt'ityupakramāt, 'tattvamasi'ityantātsaṃdarbhāt nityatvādyupetabrahmasvarūpāvagamastāvadāpātato vicārādvināpyasti /
FN: 1-sarvasyeti prasiddhirityanenānvīyate na hetunā, vaiyarthyāt /
atra ca brahmetyādināvagamyena tadviṣayamavagamaṃ lakṣayati, tadastitvasya sati vimarśe vicārātprāganiścayāt /
FN: 2-nityatvaṃ ca dhvaṃsāpratiyogitve sati prāgabhāvāpratiyogitvarūpaṃ bodhyam /
nityeti kṣayitālakṣaṇaṃ duḥkhamupakṣipati /
FN: 3-kartṛtvabhoktṛtvarāgādilepo 'śuddhistadrahitaṃ śuddhamityarthaḥ /
śuddheti dehādyupādhikamapi duḥkhamapākaroti /
buddhetyaparādhīnaprakāśamānandātmānaṃ darśayati, ānandaprakāśayorabhedāt /
syādetat /
muktau satyāmasyaite śuddhatvādayaḥ prathante, tatastu prāk dehā
FN: 4-bhedābhedamatena śaṅkā / samādhānaṃ tu sadaiva mukta iti /
dyabhedena taddharmajanmajarāmaraṇādiduḥkhayogādityata uktam- mukteti /
sadaiva muktaḥ sadaiva kevalo 'nādyavidyāvaśāt bhrāntyā tathāvabhāsata ityarthaḥ /
tadevamanaupādhikaṃ brahmaṇo rūpaṃ darśayitvāvidyopā
FN: 5-avidyāviṣayīkṛtamityarthaḥ /
dhikaṃ rūpamāha- sarvajñaṃ sarvaśaktisamanvitam /
tadanena jagatkāraṇatvamasya darśitam, śaktijñānabhāvābhāvānuvidhānātkāraṇatvabhāvābhāvayoḥ /
kutaḥ punarevaṃbhūtabrahmasvarūpāvagatirityata āha- brahmaśabdasya hīti /
na kevalam 'sadeva somyedam'ityādīnāṃ vākyānāṃ paurvāparyālocanayā itthaṃbhūtabrahmāvagatiḥ /
api tu brahmapadamapi nirvacanasāmarthyādimamevārthaṃ svahastayati /
nirvacanamāha- bṛhaterdhātorarthānugamāt /
vṛddhikarmā hi bṛhatiratiśāyane vartate /
taccedamatiśāyana
FN: 6-nanu bṛhateratiśāyanārthakatve 'pi anavacchinnatvaṃ kathamiticetprakaraṇādisaṃkocakābhāvādityāśayaḥ /
manavacchinnaṃ padāntarāvagamitaṃ nityaśuddhabuddhatvādyasyābhyanujānātītyarthaḥ /
tadevaṃ tatpadārthasya śuddhatvādeḥ prasiddhimabhidhāya tvaṃpadārthasyāpyāha- sarvasyātmatvācca brahmāstitvaprasiddhiḥ /
sarvasya
FN: 1-sarvasyeti prasiddhirityanenānvīyate na hetunā, vaiyarthyāt /
pāṃsula
FN: 2-pāṃsumantau pādau yasya /
pādakasya hālika
FN: 3-halaṃ vahati hālikaḥ /
syāpi brahmāstitvaprasiddhiḥ,kutaḥ,ātmatvāt /
etadeva sphuṭayati- sarvo hīti /
pratītimeva apratītinirākaraṇena draḍhayati- na neti /
na na pratyetyahamasmīti, kintu pratyetyeveti yojanā /
nanvahamasmīti ca jñāsyati mā ca jñāsīdātmānamityata āha- yadīti /
ahamasmīti na pratīyāt /
ahaṅkārāspadaṃ hi jīvātmānaṃ cenna pratīyāt, ahamiti na pratīyādityarthaḥ /
nanu pratyetu sarvo jana ātmānamahaṅkārāspadam, brahmaṇi tu kimāyātamityata āha- ātmā ca brahma /
tadastvamā sāmānādhikaraṇyāt /
tasmāttatpadārthasya śuddhabuddhatvādeḥ śabdataḥ, tvaṃpadārthasya ca jīvātmanaḥ pratyakṣataḥ prasiddheḥ, padārthajñānapūrvakatvācca vākyārthajñānasya, tvaṃpadārthasya brahmabhāvāvagamaḥ 'tattvamasi'iti vākyādupapadyata iti bhāvaḥ /
ākṣeptā prathamakalpāśrayaṃ doṣamāha- yadi tarhi loka iti /
adhyāpakādhyetṛparamparā lokaḥ /
tatra 'tattvamasi'iti vākyādyadi brahmātmatvena prasiddhamasti /
ātmā brahmatveneti vaktavye brahmātmatvenetyabhedavivakṣayā gamayitavyam /
pariharati- naḥ /
kutaḥ, tadviśeṣaṃ prati vipratipatteḥ /
tadanena vipratipattiḥ sādhakabādhakapramāṇābhāve sati saṃśayabījamuktam /
tataśca saṃśayājjijñāsopapadyata iti bhāvaḥ /
vivādādhikaraṇaṃ dharmī sarvatantrasiddhāntasiddho 'bhyupeyaḥ /
anyathā anāśrayā bhinnāśrayā vā vipratipattayo na syuḥ /
viruddhā hi pratipattayo vipratipattayaḥ /
na cānāśrayāḥ pratipattayo bhavanti, anālambanatvāpatteḥ /
na ca bhinnāśrayā viruddhāḥ /
nahyanityā buddhiḥ,nitya ātmeti pratipattivipratipattī /
tasmāttatpadārthasya śuddhabuddhatvādervedāntebhyaḥ pratītiḥ, tvaṃpadārthasya ca jīvātmano lokataḥ siddhiḥ sarvatantrasiddhāntaḥ /
tadābhāsatvānābhāsatvatattadviśeṣeṣu paramatra vipratipattayaḥ /
tasmātsāmānyataḥ prasiddhe dharmiṇi viśeṣato vipratipattau yuktastadviśeṣeṣu saṃśayaḥ /
tatra tvaṃpadārthe tāvadvipratipattīrdarśayati- dehamātram ityādinā, bhoktaiva kevalaṃ na karttā ityantena /
atra dehendriyamanaḥkṣaṇikavijñānacaitanyapakṣe na tatpadārthanityatvādayaḥ tvaṃpadārthena saṃbadhyante, yogyatāvirahāt /
śūnyapakṣe 'pi sarvopākhyānarahitamapadārthaḥ kathaṃ tattvamorgocaraḥ /
kartṛbhoktṛsvabhāvasyāpi pariṇāmitayā tatpadārthanityatvādyasaṃgatireva /
akartṛtve 'pi bhoktṛtvapakṣe pariṇāmitayā nityatvādyasaṃgatiḥ /
abhoktṛtve 'pi nānātvenāvacchinnatvādanityatvādiprasaktāvadvaitahānācca tatpadārthāsaṃgatistadavasthaiva /
tvaṃpadārthavipratipattyā ca tatpadārthe 'pi vipratipattirdarśitā /
vedāprāmāṇyavādino hi laukāyatikādayastatpadārthapratyayaṃ mithyeti manyante /
veda
FN: 1-vedaprāmāṇyavādino mīmāṃsakāḥ / tehi kriyārthatvamāmnāyasya bruvāṇā vedāntā aupacārikā vā avivakṣitasvārthā vā manyanta iti darśitaṃ prāk /
prāmāṇyavādino 'pyaupacārikaṃ tatpadārthamavivakṣitaṃ vā manyanta iti /
tadevaṃ tvaṃpadārthavipratipattidvārā tatpadārthe vipratipattiṃ sūcayitvā sākṣāttatpadārthe vipratipattimāha- asti tadvyatirikta īśvaraḥ sarvajñaḥ sarvaśaktiriti kecit /
taditi jīvātmānaṃ parāmṛśati /
na kevalaṃ śarīrādibhyaḥ, jīvātmabhyo 'pi vyatiriktaḥ /
sa ca sarvasyaiva jagata īṣṭe /
aiśvaryasiddhyarthaṃ svābhāvikamasya rūpadvayamuktam- sarvajñaḥ sarvaśaktiriti /
tasyāpi jīvātmabhyo 'pi vyatirekāt, na tvaṃpadārthena sāmānādhikaraṇyamiti svamatamāha- atmā sa bhokturityapare /
bhokturjīvātmano 'vidyopādhikasya sa īśvarastatpadārtha ātmā,tata īśvarādabhinno jīvātmā /
paramākāśādiva ghaṭākāśādaya ityarthaḥ /
vipratipattīrupasaṃharan vipratipattibījamāha- evaṃ bahava iti /
yuktiyuktyābhāsavākyavākyābhāsasamāśrayāḥ santa iti yojanā /
nanu santu vipratipattayaḥ, tannimittaśca saṃśayaḥtathāpi kimarthaṃ brahmamīmāṃsārabhyata ityata āha- tatrāvicāryeti /
tattvajñānācca niḥśreyasādhigamo nātattvajñānādbhavitumarhati /
api ca atattvajñānānnāstikye satyanarthaprāptirityarthaḥ /
sūtratātparyamupasaṃharati- tasmāditi /
vedāntamīmāṃsā tāvattarka eva, tadavirodhinaśca ye 'nye 'pi tarkā adhvaramīmāṃsāyāṃ nyāye ca vedapratyakṣādiprāmāṇyapariśodhanādiṣūktāsta upakaraṇaṃ yasyāḥ sā tathoktā /
tasmādiyaṃ paramaniḥśreyasasādhanabrahmajñānaprayojanā brahmamīmāṃsārabdhavyeti siddham //1//
START BsVBh_1,1.2.2
janmādyasya yataḥ
tadevaṃ prathamasūtreṇa mīmāṃsārambhamupapādya brahmamīmāṃsāmārabhate- janmādyasya yataḥ /
etasya sūtrasya pātanikāmāha bhāṣyakāraḥ- brahma jijñāsitavyamityuktam /
kiṃlakṣaṇaṃ punastadbrahma /
yatra yadyapi brahmasvarūpajñānasya pradhānasya pratijñayā tadaṅgānyapi pramāṇādīni pratijñātāni, tathāpi svarūpasya prādhānyāttadevākṣipya prathamaṃ samarthyate /
tatra yadyāvadanubhūyate tatsarvaṃ parimitamaviśuddhamabuddhaṃ vidhvaṃsi,na tenopalabdhena tadviruddhasya nityaśuddhabuddhamuktasvabhāvasya brahmaṇaḥ svarūpaṃ śakyaṃ lakṣayitum, na hi jātu kaścitkṛtakatvena nityaṃ lakṣayati /
na ca taddharmeṇa nityatvādinā tallakṣyate, tasyānupalabdhacaratvāt /
prasiddhaṃ hi lakṣaṇaṃ bhavati, nātyantāprasiddham /
evaṃ
FN: 1-itarapramāṇenāprasiddhamapi śabdataḥ prasiddhaṃ syāditi cettatrāha-evaṃ ceti /
ca na śabdo 'pyatra prakramate,
atyantāprasiddhatayā brahmaṇo 'padārthasyāvākyārthatvāt /
tasmāllakṣaṇābhāvāt, na brahma jijñāsitavyamityātyākṣepābhiprāyaḥ /
tamimamākṣepaṃ bhagavān sūtrakāraḥ pariharati-'janmādyasya yataḥ'iti /
mā bhūdanubhūyamānaṃ jagattaddharmatayā tādātmyena vā brahmaṇo lakṣaṇam,
FN: 2-tadutpannatvena jagatsvakāraṇaṃ jñāpayati / saviturgatereva deśāntaraprāptiḥ /
tadutpattyā tu bhaviṣyati deśāntaraprāptiriva saviturvrajyāyā iti tātparyārthaḥ /
sūtrāvayavān vibhajate- janmotpattirādirasyeti /
lāghavāya sūtrakṛtā janmādīti napuṃsakaprayogaḥ kṛtastadupapādanāya samāhāramāha- janmasthitibhaṅgamiti /
janmanaśca ityādiḥ kāraṇanirdeśaḥ ityantaḥ saṃdarbho nigadavyākhyātaḥ /
syādetat /
pradhānakālagrahalokapālakriyāyadṛcchāsvabhāvābhāveṣūpaplavamāneṣu satsu sarvajñaṃ sarvaśaktisvabhāvaṃ brahma jagajjanmādikāraṇamiti kutaḥ saṃbhāvanetyata āha- asya jagata iti /
atra nāmarūpābhyāṃ vyākṛtasya iti cetanabhāvakartṛkatvasaṃbhāvanayā pradhānādyacetanakartṛkatvaṃ nirupākhyakartṛkatvaṃ ca vyāsedhati /
yatkhalu nāmnā rūpeṇa ca vyākriyate taccetanakartṛkaṃ dṛṣṭam, yathā ghaṭādi /
vivādādhyāsitaṃ ca jagannāmarūpābhyāṃ vyākṛtam tasmāccetanakartṛkaṃ saṃbhāvyate /
cetano hi buddhāvālikhya nāmarūpe ghaṭa iti nāmnā, rūpeṇa ca kambugrīvādinā bāhyaṃ ghaṭaṃ niṣpādayati /
ata eva ghaṭasya nirvartyasyāpyantaḥ saṃkalpātmanā siddhasya karmakārakabhāvo ghaṭaṃ karotīti /
yathāhuḥ-'buddhisiddhaṃ tu na tadasat'iti /
tathā cācetano buddhāvanālikhitaṃ karotīti na śakyaṃ saṃbhāvayitumiti bhāvaḥ /
syādetat /
cetanā grahā lokapālā vā nāmarūpe buddhāvālikhya jagajjanayiṣyanti, kṛtamuktasvabhāvena brahmaṇetyata āha- anekakartṛbhoktṛsaṃyuktasyeti /
kecitkartāro bhavanti, yathā sūdartvigādayaḥ, na bhoktāraḥ /
kecittu bhoktāraḥ, yathā śrāddhavaiśvānareṣṭyādiṣu pitāputrādayaḥ, na kartāraḥ /
tasmādubhayagrahaṇam /
deśakālanimittakriyāphalāni itītaretaradvandvaḥ /
deśādīni ca tāni pratiniyatāni ceti vigrahaḥ /
tadāśrayo jagattasya /
kecitkhalu pratiniyatadeśotpādāḥ, yathā kṛṣṇamṛgādayaḥ /
kecitpratiniyatakālotpādāḥ, yathā kokilālāpādayo vasante /
kecitpratiniyatanimittāḥ, yathā navāmbudadhvānādinimittā balākāgarbhādayaḥ /
kecitpratiniyatakriyāḥ, yathā brāhmaṇānāṃ yājanādayo netareṣām /
evaṃ pratiniyataphalāḥ, yathā kecitsukhinaḥ, kecidduḥkhinaḥ, evaṃ ya eva sukhinasta eva kadācidduḥkhinaḥ /
sarvametadākasmikāparanāmni yādṛcchikatve vā svābhāvikatve vā sarvajñāsarvaśaktikartṛkatve ca na ghaṭate, parimitajñānaśaktibhirgrahalokapālādibhirjñātuṃ kartuṃ cāśakyatvāt /
tadidamuktam- manasāpyacintyaracanārūpasyeti /
ekasyā api hi śarīraracanāyā rūpaṃ manasā na śakyaṃ cintayituṃ kadācit, prāgeva jagadracanāyāḥ,kimaṅga punaḥ kartumityarthaḥ /
sūtravākyaṃ pūrayati- tadbrahmeti vākyaśeṣaḥ /
syādetat /
kasmātpunarjanmasthitibhaṅgamātramihādigrahaṇena gṛhyate, na tu vṛddhipariṇāmāpakṣayā apītyata āha- anyeṣāmapi bhāvavikārāṇāṃ-- vṛddhyādīnān triṣvevāntarbhāva iti /
vṛddhistāvadavayavopacayaḥ /
tenālpāvayavādavayavino dvitantukāderanya eva mahānpaṭo jāyata iti janmaiva vṛddhiḥ /
pariṇāmo 'pi trividho dharmalakṣaṇāvasthālakṣaṇaḥ utpattireva /
dharmiṇo hi hāṭakāderdharmalakṣaṇaḥ pariṇāmaḥ kaṭakamukuṭādistasyotpattiḥ, evaṃ kaṭakāderapi pratyutpannatvādilakṣaṇaḥ pariṇāma utpattiḥ /
evamavasthāpariṇāmo navapurāṇatvādirutpattiḥ /
apakṣayastvavayavahrāso nāśa eva /
tasmājjanmādiṣu yathāsvamantarbhāvādvṛddhyādayaḥ pṛthaṅnoktā ityarthaḥ /
athaite vṛddhyādayo na janmādiṣvantarbhavanti, tathāpyutpattisthitibhaṅgamevopādātavyam /
tathā sati hi tatpratipādake 'yato vā imāni bhūtāni'iti vedavākye buddhisthīkṛte jaganmūlakāraṇaṃ brahma lakṣitaṃ bhavati /
anyathā tu jāyate 'sti vardhate ityādīnāṃ grahaṇe tatpratipādakaṃ nairuktavākyaṃ buddhau bhavet,tacca na mūlakāraṇapratipādanaparam, mahāsargādūrdhvaṃ sthitikāle 'pi tadvākyoditānāṃ janmādīnāṃ bhāvavikārāṇāmupapatteḥ, iti śaṅkānirākaraṇārthaṃ vedoktotpattisthitibhaṅgagrahaṇamityāha- yāskaparipaṭhitānāṃ tviti /
nanvevamapyutpattimātraṃ sūcyatām,tannāntarīyakatayā tu sthitibhaṅgaṃ gamyata ityata āha- yotpattirbrahmaṇaḥ kāraṇā
FN: 1-ṣaṣṭhyantaśaṅkāṃ nirākaroti-kāraṇāditi /
diti /
tribhirasyopādānatvaṃ sūcyate /
utpattimātraṃ tu nimittakāraṇasādhāraṇamiti
FN: 2-atredaṃ bodhyam-utpattimātrasya nimittakāraṇasādhāraṇatve 'pi layādhāratvoktyā upādānatvaṃ sidhyet / nahi daṇḍādiṣu ghaṭādayo līyante / tasmāditaravaiyarthyamiticenna / nahyatropādānatvasūcanāyaiva taduktamapitu prakṛtivikārābhedanyāyenādvaitasiddhaye 'pi tena brahma upādānaṃ bhavatu, adhiṣṭhātā tvanyaḥ syāt, kumbhakāra iva kumbhasyotpattāviti śaṅkānirāso boddhavyaḥ /
nopādānaṃ sūcayet /
tadidamuktam- tatraiveti /
pūrvoktānāṃ kāryakāraṇaviśeṣaṇānāṃ prayojanamāha- na yathokteti /
tadanena
FN: 3-nanu lakṣaṇādeva brahmasiddhau śāstrayonitvasamanvayādhikaraṇayorvaiyarthyamityāśaṅkāṃ pariharati-tadaneneti / lakṣaṇaṃhi siddhasya vastuno bhedamavagamayati īdṛśaṃ taditi /
prabandhena pratijñāviṣayasya brahmasvarūpasya lakṣaṇadvāreṇa saṃbhāvanoktā /
FN: 4-utkaṭaikatarakoṭikaḥ saṃśayaḥ saṃbhāvanā / kāryeṇa hi kāraṇaṃ kiñcidastīti mitam / tattvekamanekaṃ veti saṃdigdhaṃ / tasya yadaikatvaṃ sidhyati tadā tatsarvajñaṃ sarvaśakti ca bhavati / ayaṃ ca saṃdehaḥ kalpanālāghavākhyatarkeṇa utkaṭaikatarakoṭikatāṃ nītaḥ saṃbhavānetyucyate prāsādādīnāmanekakartṛkatvasya dṛṣṭatvānna tatra nirṇayo bhavati ato nirṇayārthamāvaśyakamagnimādhikaraṇamiti bhāvaḥ /
tatra pramāṇaṃ vaktavyam /
yathāhurnaiyāyikāḥ-'saṃbhāvitaḥ pratijñāyāṃ pakṣaḥ sādhyeta hetunā /
na tasya hetubhistrāṇamutpatanneva yo hataḥ //
yathā ca vandhyā jananī'ityādiriti /
itthaṃ nāma janmādi saṃbhāvanāhetuḥ, yadanye vaiśeṣikakādaya ita evānumānādīśvaraviniścayamicchantīti saṃbhāvanāhetutāṃ draḍhayitumāha- etadeveti /
codayati- nanvihāpīti /
etāvataivādhikaraṇārthe samāpte vakṣyamāṇādhikaraṇārthamanuvadansuhṛdbhāvena pariharati- na vedānteti /
vedāntavākyakusumagrathanārthatāmeva darśayati- vedānteti /
vicārasyādhyavasānaṃ savāsanāvidyādvayocchedaḥ /
tato hi brahmāvagaternivṛttirāvirbhāvaḥ /
tatkiṃ brahmaṇi śabdādṛte na mānāntaramanusaraṇīyam /
tathā ca kuto mananam,kutaśca tadanubhavaḥ sākṣātkāraḥityata āha- satsu tu vedāntavākyeṣviti /
anumānaṃ vedāntāvirodhi tadupajīvi cetyapi draṣṭavyam /
śabdāvirodhinyā tadupajīvinyā ca yuktyā vivecanaṃ mananam /
yuktiśca arthāpattiranumānaṃ vā /
syādetat /
yathā dharme na puruṣabuddhisāhāyyam, evaṃ brahmaṇyapi kasmānna bhavatītyata āha- na dharmajijñāsāyāmiveti /
śrutyādaya iti /
śrutītihāsapurāṇāsmṛtayaḥ pramāṇam /
anubhavo 'ntaḥkaraṇavṛttibhedo brahmasākṣātkāraḥttasyāvidyānivṛttidvāreṇa brahmasvarūpāvirbhāvaḥ pramāṇaphalam /
tacca phalamiva phalamiti gamayitavyam /
yadyapi dharmajijñāsāyāmapi sāmagryāṃ pratyakṣādīnāṃ vyāpārastathāpi sākṣānnāsti /
brahmajijñāsāyāṃ tu sākṣādanubhavādīnāṃ saṃbhavo 'nubhavārthā ca brahmajijñāsetyāha- anubhavāvasānatvāt /
brahmānubhavo brahmasākṣātkāraḥ paraḥpuruṣārthaḥ, nirmṛṣṭanikhiladuḥkhaparamānandarūpatvāditi /
nanu bhavatu brahmānubhavārthā jijñāsā,tadanubhava eva tvaśakyaḥ, brahmaṇastadviṣayatvāyogyatvāt ityata āha- bhūtavastuviṣayatvācca brahmavijñānasya /
vyatireka
FN: 1-vyatirekaḥ-prapañcābhāvopalakṣitaṃ svarūpaṃ, tadviṣayasākṣātkārasya vikalparūpo brahmaṇā saha viṣayaviṣayibhāva) saṃbandho 'sti na tattvata iti bhāvaḥ /
sākṣātkārasya vikalparūpo viṣayaviṣayibhāvaḥ /
natvevaṃ dharmajñānamanubhavāvasānam, tadanubhavasya svayamapuruṣārthatvāt, tadanuṣṭhānasādhyatvātpuruṣārthasya, anuṣṭhānasya ca vināpyanubhavaṃ śābdajñānamātrādeva siddherityāha- kartavye hītyādinā /
na cāyaṃ sākṣātkāraviṣayatāyogyo 'pyavartamānatvāt, avartamānaścānavasthitatvādityāha- puruṣādhīneti /
puruṣādhīnatvameva laukikavaidikakāryāṇāmāha- kartumakartumiti /
laukikaṃ kāryamanavasthitamudāharati- yathāśveneti /
laukikenodāharaṇena saha vaidikamudāharaṇaṃ samuccinoti- tathātirātra iti /
kartumakartumityasyedamudāharaṇamuktam /
kartumanyathā vā kartumityasyodāharaṇamāha- udita iti /
syādetat /
puruṣasvātantryāt kartavye vidhipratiṣedhānāmānarthakyam, atadadhīnatvātpuruṣapravṛttinivṛttyorityata āha- vidhipratiṣedhāścātrārthavantaḥ syuḥ /
gṛhṇātīti vidhiḥ /
na gṛhṇātīti pratiṣedhaḥ /
uditānuditahomayorvidhī /
evaṃ nārāsthitasparśananiṣedho brahmaghnaśca tadvāraṇavidhirityevañjātīyakā vidhipratiṣedhā arthavantaḥ /
kuta ityata āha- vikalpotsargāpavādāśca /
co hetau /
yasmādgrahaṇāgrahaṇayoruditānuditahomayośca virodhātsamuccayāsaṃbhave tulyabalatayā ca bādhyabādhakabhāvābhāve satyagatyā vikalpaḥ /
nārāsthisparśananiṣedhatadvāraṇāyośca viruddhayoratulyabalatayā na vikalpaḥ /
kintu sāmānyaśāstrasya sparśananiṣedhasya dhāraṇavidhiviṣayeṇa viśeṣaśāstreṇa bādhaḥ /
etaduktaṃ bhavati-vidhipratiṣedhaireva sa tādṛśo viṣayo 'nāgatotpādyarūpa upanītaḥ, yena puruṣasya vidhiniṣedhādhīnapravṛttinivṛttyorapi svātantryaṃ bhavatīti /
bhūte vastuni tu neyamasti vidhetyāha- na tu vastvevaṃ naivamiti /
tadanena prakāravikalpo nirastaḥ /
prakārivikalpaṃ niṣedhati- asti nāstīti /
syādetat /
bhūte 'pi vastuni vikalpo dṛṣṭaḥ, yathā sthāṇurvā puruṣo veti, tatkathaṃ na vastu vikalpyate, ityata āha- vikalpanāstviti /
puruṣabuddhiḥ-antaḥkaraṇaṃ,tadapekṣā vikalpanāḥ-saṃśayaviparyāsāḥ /
savāsanamanomātrayonayo vā, yathā svapne /
savāsanendriyamanoyonayo vā, yathāsthāṇurvā puruṣo vetisthāṇau saṃśayaḥ,puruṣa eveti va viparyāsaḥ /
anyaśabdena vastutaḥ sthāṇoranyasya puruṣasyābhidhānāt /
na tu puruṣatattvaṃ vā sthāṇutattvaṃ vāpekṣante /
samānadharmadharmidarśanamātrādhīnajanmatvāt /
tasmādayathāvastavo vikalpanā na vastu vikalpayanti vā anyathayanti vetyarthaḥ /
tattvajñānaṃ tu na buddhitantram, kiṃ tu vastutantram,atastato vastuviniścayo yuktaḥ, na tu vikalpanābhya ityāha- na vastuyāthātmyeti /
evamuktena prakāreṇa bhūtavastuviṣayāṇāṃ jñānānāṃ prāmāṇyasya vastutantratāṃ prasādhya brahmajñānasya vastutantratāmāha- tatraivaṃ satīti /
atra codayati- nanu bhūteti /
yat kila bhūtārthaṃ vākyaṃ tatpramāṇāntaragocarārthatayānuvādakaṃ dṛṣṭam /
yathā nadyāstīre phalāni santīti /
tathā ca vedāntāḥ /
tasmāt bhūtārthatayā pramāṇāntaradṛṣṭamevārthamanuvadeyuḥ /
uktaṃ ca brahmaṇi jagajjanmādihetukamanumānaṃ pramāṇāntaram /
evaṃ ca maulikaṃ tadeva parīkṣaṇīyam, na tu vedāntavākyāni tadadhīnasatyatvānīti kathaṃ vedāntavākyagrathanārthatā sūtrāṇāmityarthaḥ /
pariharati- na /
indriyāviṣayatveti /
kasmāt punarnendriyaviṣayatvaṃ pratīca ityata āha- svabhāvata iti /
ata eva śrutiḥ-'parāñci khāni vyatṛṇat
FN: 1-vyatṛṇat-hiṃsitavān / pratyagātmānamavalokanamevendriyāṇāṃ hiṃsā /
svayaṃbhūstasmātparāṅ paśyati nāntarātman'iti /
sati hīndriyeti /
pratyagātmanastvaviṣayatvamupapāditam /
yathā ca sāmānyato dṛṣṭamapyanumānaṃ
FN: 2-vimataṃ dhīmatkṛtaṃ, kāryatvāditi sāmānyato dṛṣṭamanumānaṃ /
brahmaṇi na pravartate tathopariṣṭānnipuṇataramupapādayiṣyāmaḥ /
FN: 3-dvitīyādhyāyasya dvitīya pāde /
upapāditaṃ caitadasmābhirvistareṇa nyāyakaṇikāyām /
na ca bhūtārthatāmātreṇānuvādatetyupariṣṭādupapādayiṣyāmaḥ /
FN: 4-tattu samanvayāditi sūtre /
tasmātsarvamavadātam /
śrutiśca 'yato vā'iti janma darśayati, 'yena jātāni jīvanti'iti jīvanaṃ sthitim, 'yatprayanti'iti tatraiva layam /
tasya ca nirṇayavākyam /
atra ca pradhānādisaṃśaye nirṇayavākyam- ānandāddhyeveti /
etaduktaṃ bhavati-yathā rajjvajñānasahitarajjūpādānā hi dhārā rajjvāṃ satyāmasti, rajjvāmeva ca līyate, evamavidyāsahitabrahmopādānaṃ jagat jāyate, brahmaṇyevāsti, tatraiva ca līyatā iti siddham //2//
START BsVBh_1,1.3.3
śāstrayonitvāt
sūtrāntaramavatārayituṃ purvasūtrasaṃgatimāha- jagatkāraṇatvapradarśaneneti /
śāstrayonitvāt //
na kevalaṃ jagadyonitvādasya bhagavataḥ sarvajñatā, śāstrayonitvādapi boddhavyā /
śāstrayonitvasya sarvajñatāsādhanatvaṃ samarthagate- mahata ṛgvedādeḥ śāstrasyeti /
cāturvarṇyasya cāturāśramyasya ca yathāyathaṃ niṣekādiśmaśānāntāsu brāhmamuhūrtopakramapradoṣaparisamāpanīyāsu nityanaimittikakāmyakarmapaddhatiṣu ca brahmatattve ca śiṣyāṇāṃ śāsanāt śāstramṛgvedādiḥ /
ata eva mahāviṣayatvāt mahat /
na kevalaṃ mahāviṣayatvenāsya mahattvam, api tvanekāṅgopāṅgopakaraṇatayāpītyāha- anekavidyāsthānopabṛṃhitasya /
purāṇanyāyamīmāṃsādayo daśa vidyāsthānānitaistayā tayā dvāropakṛtasya /
tadanena samastaśiṣṭajanaparigraheṇāprāmāṇyaśaṅkāpyapākṛtā /
purāṇādipraṇetāro hi maharṣayaḥ śiṣṭāstaistayā tayā dvārā vedānvyācakṣāṇaistadarthacādareṇānutiṣṭhadbhiḥ parigṛhīto veda iti /
na cāyamanavabodhako nāpyarapaṣṭabodhako yenāpramāṇaṃ syādityāha- pradīpavatsarvārthāvadyotinaḥ /
sarvamarthajātaṃ sarvathāvabodhayan nānavabodhako nāpyaspaṣṭabodhaka ityarthaḥ /
ata eva sarvajñakalpasya- sarvajñasadṛśasya /
sarvajñasya hi jñānaṃ sarvaviṣayaṃ, śāstrasyāpyabhidhānaṃ sarvaviṣayamiti sādṛśyam /
tadevamanvayamuktvā vyatirekamapyāha- na hīdṛśasyeti /
sarvajñasya guṇaḥ sarvaviṣayatātadanvitaṃ śāstram, asyāpi sarvaviṣayatvā /
uktamarthaṃ pramāṇayati-
FN: 1-idamihānumānaṃ-brahma vedaviṣayādadhikaviṣayajñaṃ tatkartṛtvāt / yo yadvākyapramāṇakartā sa tadviṣayādadhikaviṣayajñaḥ yathā pāṇiniriti /
yadyadvistarārthaṃ śāstraṃ yasmātpuruṣaviśeṣātsaṃbhavati sa- puruṣaviśeṣaḥ tato 'pi- śāstrāt adhikataravijñānaḥ iti yojanā /
adyatve 'pyasmadādibhiryatsamīcīnārthaviṣayaṃ śāstraṃ viracyate tatrāsmākaṃ vaktṛṇāṃ vākyājjñānamadhikaviṣayam /
nahi te te 'sādhāraṇadharmā anubhūyamānā api śakyā vaktum /
na khalvikṣukṣīraguḍādīnāṃ madhurarasabhedāḥ śakyāḥ sarasvatyāpyākhyātum /
vistarārthamapi vākyaṃ na vaktṛjñānena tulyaviṣayamiti kathayituṃ vistaragrahaṇam /
sopanayaṃ nigamanamāha- kimu vaktavyamiti /
vedasya yasmāt mahato bhūtāt yoneḥ saṃbhavaḥ, tasya mahato bhūtasya brahmaṇo niratiśayaṃ sarvajñatvaṃ ca sarvaśaktitvaṃ ca kimu vaktavyamiti yojanā /
anekaśākheti /
atra cānekaśākhābhedabhinnasyavedasyetyādiḥ saṃbhavaityanta upanayaḥ /
tasyetyādi sarvaśaktitvañcetyantaṃ nigamanam /
aprayatnenaiveti /
īṣatprayatnena, yathālavaṇā yavāgūriti /
devarṣayo hi mahāpariśrameṇāpi yatrāśaktastadayamīṣatprayatnena līlayaiva karotīti niratiśayamasya sarvajñatvaṃ sarvaśaktitvaṃ coktaṃ bhavati /
aprayatnenāsya vedakartṛtve śrutiruktā-'asya mahato bhūtasya'iti /
ye 'pi tāvat varṇānāṃ nityatvamāsthiṣata tairapi padavākyādīnāmanityatvamabhyupeyam /
ānupūrvībhedavanto hi varṇāḥ padam /
padāni cānupūrvībhedavanti vākyam /
vyaktidharmaścānupūrvī na varṇadharmaḥ, varṇānāṃ nityānāṃ vibhūnāṃ ca kālato deśato vā paurvāparyāyogāt /
vyaktiścānityeti kathaṃ tadupagṛhītānāṃ varṇānāṃ nityānāmapi padatā nityā /
padānityatayā ca vākyādīnāmapyanityatā vyākhyātā /
tasmānnṛttānukaraṇavat padādyanukaraṇam /
yathā hi yādṛśaṃ gātracalanādi nartakaḥ karoti tādṛśameva śikṣyamāṇānukaroti nartakī, na tu tadeva vyanakti, evaṃ yādṛśīmānupūrvīṃ vaidikānāṃ varṇapadādīnāṃ karotyadhyāpayitā tādṛśīmevānukaroti māṇavakaḥ, na tu tāmevoccārayati, ācāryavyaktibhyo māṇavakavyaktīnāmanyatvāt /
tasmānnityānityavarṇavādināṃ na laukikavaidikapadavākyādipauruṣeyatve vivādaḥ,kevalaṃ vedavākyeṣu puruṣasvātantryāsvātantrye vipratipattiḥ /
yathāhuḥ-'yatnataḥ pratiṣedhyā naḥ puruṣāṇāṃ svatantratā' /
tatra sṛṣṭipralayamanicchanto jaiminīyā vedādhyayanaṃ pratyasmādṛśaguruśiṣyaparamparāmavicchinnāmicchante vedamanādimācakṣate /
vaiyāsikaṃ tu matamanuvartamānāḥ śrutismṛtītihāsādisiddhasṛṣṭipralayānusāreṇānādyavidyopadhānalabdhasarvaśaktijñānasyāpi paramātmano nityasya vedānāṃ yonerapi na teṣu svātantryam, pūrvapūrvasargānusāreṇa tādṛśatādṛśānupūrvīviracanāt /
yathā hi yāgādibrahmahatyādayor'thānarthahetavo brahmavivartā api na sargāntare 'pi vipariyanti /
na hi jātu kvacitsarge brahmahatyār'thaheturanarthahetuścāśvamedho bhavati /
agnirvā kledayati /
āpo vā dahanti /
tadvat /
yathātra sarge niyatānupūrvyaṃ vedādhyayanamabhyudayaniḥśreyasahetuḥranyathā tadeva vāgvajratayānarthahetuḥ, evaṃ sargāntareṣvapīti tadanurodhāt sarvajño 'pi sarvaśaktirapi pūrvapūrvasargānusāreṇa vedānviracayanna svatantraḥ /
puruṣāsvātantryamātraṃ cāpauruṣeyatvaṃ rocayante jaiminīyā api /
taccāsmākamapi samānamanyatrābhiniveśāt /
na caikasya pratibhāne 'nāśvāsa iti yuktam /
na hi bahūnāmapyajñānāṃ vijñānāṃ vāśayadoṣavatāṃ pratibhāne yukta āśvāsaḥ /
tattvajñānavatastvapāstasamastadoṣasyaikasyāpi pratibhāne yukta evāśvāsaḥ /
sargādibhuvāṃ prajāpatidevarṣīṇāṃ dharmajñānavairāgyaiśvaryasaṃpannānāmupapadyate tatsvarūpāvadhāraṇam,tatpratyayena cārvācīnānāmapi tatra saṃpratyaya ityupapannaṃ brahmaṇaḥ śāstrayonitvam, śāstrasya cāpauruṣeyatvam, prāmāṇyaṃ ceti /
iti prathamavarṇakam /
varṇakāntaramārabhate- athaveti /
pūrveṇādhikaraṇena brahmasvarūpalakṣaṇāsaṃbhavāśaṅkāṃ vyudasya lakṣaṇasaṃbhava uktaḥ /
tasyaiva tu lakṣaṇasyānenānumānatvāśaṅkāmapākṛtyāgamopadarśanena brahmaṇi śāstraṃ pramāṇamuktam /
akṣarārthastvatirohitaḥ //3//
śāstrapramāṇakatvamuktaṃ brahmaṇaḥ pratijñāmātreṇa,tadanena sūtreṇa pratipādanīyamityutsūtraṃ pūrvapakṣamāracayati bhāṣyakāraḥ- kathaṃ punariti /
kimākṣepe-śuddhabuddhodāsīnasvabhāvatayopekṣaṇīyaṃ brahma, bhūtamabhidadhatāṃ vedāntānāmapuruṣārthopadeśināmaprayojanatvāpatteḥ, bhūtārthatvena ca pratyakṣādibhiḥ samānaviṣayatayā laukikavākyavattadarthānuvādakatvenāprāmāṇyaprasaṅgāt /
na khalu laukikāni vākyāni pramāṇāntaraviṣayamarthamavabodhayanti svataḥ pramāṇam, evaṃ vedāntā apītyanapekṣatvalakṣaṇaṃ prāmāṇyameṣāṃ vyāhanyeta /
na caitairapramāṇairbhavituṃ yuktam /
na cāprayojanaiḥ, svādhyāyādhyayanavidhyāpāditaprayojanavattvaniyamāt /
tasmāttattadvihitakarmāpekṣitakartṛdevatādipratipādanaparatvenaiva kriyārthatvam /
yadi tvasaṃnidhānāttatparatvaṃ na rocayante, tataḥ saṃnihitopāsanādikriyāparatvaṃ vedāntānām /
evaṃ hi pratyakṣādyanadhigatagocaratvenānapekṣatayā prāmāṇyaṃ ca prayojanavattvaṃ ca sidhyatīti tātparyārthaḥ /
pāramarṣasūtropanyāsastu pūrvapakṣadārḍhyāya /
ānarthakyañcāprayojanavattvam, sāpekṣatayā pramānutpādakatvaṃ, cānuvādakatvāditi /
ataḥ ityādi vā ntaṃ grahaṇakavākyam /
asya vibhāgabhāṣyaṃ nahi ityādi upapannā vā ityantam /
syādetat /
akriyārthatve 'pi brahmasvarūpavidhiparā vedāntā bhaviṣyanti,tathā ca 'vidhinā tvekavākyatvāt'-iti rāddhāntasūtramanugrahīṣyate /
na khalvapravṛttapravartanameva vidhiḥ,utpattividherajñātajñāpanārthatvāt /
vedāntānāṃ cājñātaṃ brahma jñāpayatāṃ tathābhāvādityata āha- na ca pariniṣṭhita iti /
FN: 1-anāgateti-anāgatatvādutpādyaḥ, bhāvaḥ-bhāvanā tadviṣayo vidhiḥ /
anāgatotpādyabhāvaviṣaya eva hi sarvo vidhirupeyaḥ, utpattyadhikāraviniyogaprayogotpattirūpāṇāṃ parasparā
FN: 2-adhikāraḥ-phalasaṃbandhabodhanaṃ, viniyogaḥ-kriyāyāḥ phalaśeṣatvajñāpanaṃ, prayogaḥ-anuṣṭhāpanaṃ, utpattiḥ-karmasvarūpajñānam / eteṣāṃ hi parasparamavinābhāvo 'sti, yasmāt phalasaṃbandhaḥ kriyāyāḥ śeṣatvamantareṇa na saṃbhavati, śeṣatvaṃ ca nānuṣṭhānamantarā, tacca nājñānata iti / siddhaṃ cetpuṃvyāpārānapekṣaṃ phalamārabheta sadārabhetetyasaṃbhavasteṣāmityarthaḥ /
vinābhāvāt, siddhe ca teṣāmasaṃbhavāt, tadvākyā
FN: 3-nanu adhikārādividhīnāṃ parasparamavinābhāve kathamavāntarabheda iti cettatrāha-tadvākyānāmiti / aidaṃparyaṃ-tātparyaṃ, tedava 'yathā'ityādinā 'avivakṣitāḥ'ityantena saṃdarbheṇa prādarśayat /
nāṃ tvaidaṃparyaṃ bhidyate /
yathā 'agnihotraṃ juhuyātsvargakāmaḥ'ityādibhyo 'dhikāraviniyogaprayogāṇāṃ pratilambhāt, 'agnihotraṃ juhoti'ityutpattimātraparaṃ vākyam /
na tvatra viniyogādayo na santi,santo 'pyanyato labdhatvātkevalamavivakṣitāḥ /
tasmāt bhāvanāviṣayo vidhirna siddhe vastuni bhavitumarhatīti /
upasaṃharati- tasmāditi /
atrārucikāraṇamuktvā pakṣāntaramupasaṃkramate- atheti /
evaṃ ca satyuktarūpe brahmaṇi śabdasyātātparyāt pramāṇāntareṇa yādṛśa
FN: 4-yādṛśaṃ-jīvādbhinnaṃ /
masya rūpaṃ vyavasthāpyate na tacchabdena virudhyate,tasyopāsanāparatvāt, samāropeṇa copāsanāyā upapatteriti /
prakṛtamupasaṃharati- tasmānneti /
sūtreṇa siddhāntayati- evaṃ prāpta ucyate-tattvasamanvayāt //
START BsVBh_1,1.4.4
tattu samanvayāt
tadetat vyācaṣṭe- tuśabda iti /
tadityuttarapakṣapratijñāṃ vibhajate- tadbrahmeti /
pūrvapakṣī karkaśāśayaḥ pṛcchati- katham /
kutaḥ prakārādityarthaḥ /
siddhāntī svapakṣe hetuṃ prakārabhedamāha- samanvayāt /
samyaganvayaḥ
FN: 5-anvayasya samyaktvaṃ tātparyarūpaṃ bodhyam /
samanvayastasmāt /
etadeva vibhajate- sarveṣu hi vedānteṣviti /
vedāntānāmaikāntikīṃ brahmaparatāmācikhyasurbahūni vākyānyudāharati- sadeveti /
'yato vā imāni bhūtāni'iti tu vākyaṃ pūrvamudāhṛtaṃ jagadutpattisthitināśakāraṇamiti ceha smāritamiti na paṭhitam /
yena hi vākyamupakramyate yena copasaṃhriyate tadeva vākyārtha iti śābdāḥ /
yathopāṃśuyājavākye 'nūcoḥ puroḍāśayorjāmitādoṣasaṃkīrtanapūrvakopāṃśuyājavidhānena tatpratisamādhānopasaṃhāre cāpūrvopāṃśuyāja
FN: 1-'jāmi vā etadyajñasya kriyate yadanvañcau puroḍāśau upāṃśuyājamantarā yajati viṣṇurupāṃśu yaṣṭavyo 'jāmitvāya'ityādimantreṇa, āgneyāgnīṣomīyayoḥ puroḍāśayoḥ nirantarayoḥ karaṇe jāmi-ālasyaṃ bhavediti madhye upāṃśuyāgo vidhīyate / tatra kimidamapūrvayāgavidhānamāho 'viṣṇurupāṃśu yaṣṭavyaḥ'iti paṭhitayāgatrayasyānuvāda iti saṃśaye dravyadevatayoraśravaṇāt, vidhipratyayasya cābhāvādagrepaṭitayāgatrayasyāyamanuvāda iti pūrvaḥ pakṣaḥ / evaṃ sati ekavākyatvabhaṅgāpattyā, mantrakāṇḍe upāṃśuyājasthāne paṭhitavaiṣṇavaprājāpatyāgnīṣomīyayājyānuvākyābhistulyārthatvena vikalpamānābhirviṣṇavādidevatādhrauvājyadravyalābhāt, 'yajati'iti pañcamalakārasyavidhipratyayatvāt, apūrvayāgavidheravāyamiti bhedalakṣaṇe cintitam / 'viṣṇurupāṃśu-'ityādayastu anuvādā iti dik /
karmavidhiparatā ekavākyatābalādāśritā, evamatrāpi 'sadeva somyedam'iti brahmopakramāt 'tattvamasi'iti ca jīvasya brahmātmanopasaṃhārāt tatparataiva vākyasya /
evaṃ vākyā
FN: 1-aitareyake-'ātmā vā idameka evāgra āsīt'ityupakramya 'prajñānaṃ brahma'ityupasaṃhṛtam / vājasaneyake-'ahaṃ brahmāsmi'ityupakramya 'ayamātmā brahma'ityupasaṃhṛtam / ātharvaṇe-'kasmin bhagavo vijñāte sarvamidaṃ vijñātaṃ bhavati'iti sarvātmakaṃ brahmopakramya 'brahmaivedamamṛtaṃ purastāt'iti tadevopasaṃhṛtam / ityādīni ca vākyānyudāhartavyāni /
ntarāṇāmapi paurvāparyālocanayā brahmaparatvamavagantavyam /
na ca tatparatvasya dṛṣṭasya sati saṃbhave 'nyaparatā adṛṣṭā yuktā kalpayitum, atiprasaṅgāt /
na kevalaṃ kartṛparatā teṣāmadṛṣṭā, anupapannā cetyāha-
na ca teṣāmiti /
sāpekṣatvenāprāmāṇyaṃ pūrvapakṣabījaṃ dūṣayati- na ca pariniṣṭhitavastusvarūpatve 'pīti /
aya
FN: 2-atraivaṃ prayogaḥ-vedāntāḥ mānāntarasāpekṣāḥ, siddhavastuparatvāt, tīre bhalāni santīti puṃvākyavaditi / tatra pūrvavādyabhimatasya hetoḥ pauruṣeyatvena sopādhikatvaṃ apinā dyotyata ityāha-ayamabhisaṃdhiriti /
mabhisaṃdhiḥ-puṃvākyanidarśanena hi bhūtārthatayā vedāntānāṃ sāpekṣatvamāśaṅkyate /
tatraivaṃ bhavān pṛṣṭo vyācaṣṭām, kiṃ puṃvākyānāṃ sāpekṣatā bhūtārthatvena, āho pauruṣeyatvena /
yadi bhūtārthatvena tataḥ pratyakṣā
FN: 3-hetorvyabhicāritvamāha-pratyakṣādīnāmapīti /
dīnāmapi parasparāpekṣatvenāprāmāṇyaprasaṅgaḥ /
tānyapi hi bhūtārthānyeva /
atha puruṣabuddhiprabhavatayā puṃvākyaṃ sāpekṣam, evaṃ tarhi tadapūrvakāṇāṃ vedāntānāṃ bhūtārthānāmapi nāprāmāṇyaṃ, pratyakṣādīnāmiva niyatendriyaliṅgādijanmanām /
yadyu
FN: 4-upādheḥ sādhanavyāpakatvaṃ śaṅkate-yadyucyetetyādi /
cyeta-siddhe kilāpauruṣeyatve vedāntānāmanapekṣatayā prāmāṇyaṃ sidhyet,tadeva tu bhūtārthatvena na sidhyati, bhūtārthasya śabdānapekṣeṇa puruṣeṇa mānāntarataḥ śakyajñānatvādbuddhipūrvaṃ viracanopapatteḥ,vākyatvādiliṅgakasya vedapauruṣeyatvānumāna
FN: 5-vedāntavākyaṃ pauruṣeyaṃ, vākyatvāt, ghaṭamānayeti vākyavadityanumānam /
syāpratyūhamutpatteḥ /
tasmāt pauruṣeyatvena sāpekṣatvaṃ durvāraṃ, na tu bhūtārthatvena /
kāryā
FN: 6-vedāntavākyakadambasya kāryaparatve tu na vākyatvahetunā sāpekṣatvamanumeyaṃ, pauruṣeyatvasyopādhitvārt /
thatve tu kāryasyāpūrvasya mānāntarāgocaratayātyantānanubhūtapūrvasya tattvena samāropeṇa vā puruṣabuddhāvanārohāt tadarthānāṃ vedāntānāmaśakyaracanatayā pauruṣeyatvābhāvādanapekṣaṃ pramāṇatvaṃ sidhyatīti prāmāṇyāya vedāntānāṃ kāryaparatvamātiṣṭhāmahe /
atra
FN: 7-akārye mānāntarāyogyatvasyāsiddhatvāttatparatve 'pi vedāntānāṃ pauruṣeyatvaṃ saṃbhavatīti samā sādhanavyāptiḥ, tataśca vākyatvādiliṅgakānumānena pauruṣeyatvaṃ durapahnavamityāha-atra brūma iti /
brūmaḥ-kiṃ punaridaṃ kāryamabhimatamāyuṣmataḥ yadaśakyaṃ puruṣeṇa jñātum /
apūrvamiti cet, hanta kutastyamasya liṅādyarthatvam, tenālaukikena saṃgatisaṃvedanavirahāt /
lokānusārataḥ kriyāyā eva laukikyāḥ kāryatayā liṅāderavagamāt /
'svargakāmo yajeta'iti sādhyasvargaviśiṣṭo niyojyo
FN: 8-phalābhisaṃdhimānityarthaḥ /
'vagamyate,sa ca tadeva kāryamavagacchati yatsvargānukūlam /
na ca kriyā kṣaṇabhaṅgurāmuṣmikāya svargāya kalpata iti pāriśeṣyādvedata evāpūrve kārye liṅādīnāṃ saṃbandhagraha iti cet, hanta caityavandanādivākyeṣvapi svargakāmādipadasaṃbandhādapūrvakāryatvaprasaṅgaḥ, tathā ca teṣāmapyaśakyaracanatvenāpauruṣeyatvāpātaḥ /
spaṣṭadṛṣṭena pauruṣeyatvena vā teṣāmapūrvārthatvapratiṣedhe vākyatvādinā liṅgena vedāntānāmapi pauruṣeyatvamanumitamityapūrvārthatā na syāt /
FN: 9-smaryamāṇakartṛkatvena sopādhiko vākyatvaheturiti cet siddhārthakeṣvapi vedānteṣu tatsamamiti kāryārthatvamanapekṣatāprayojakaṃ na bhavatītyāha-anyatastviti /
anyatastu vākyatvādīnāmanumānābhāmatvopapādane kṛtamapūrvārthatvenātra tadupapādakena /
upapāditaṃ cāpauruṣeyatvamasmābhirnyāya
FN: 10-vartamānasaṃnikarṣajanyapratyakṣasya kāryarūpadharmagocaratvānupapatterna dharmasya pratyakṣatā / na cājñāte puṃsāṃ vākyaracanā saṃbhavatīti apauruṣeyo veda ityādi tatroktamavagantavyam /
kaṇikāyāmiha tu vistarabhayānnoktam /
tenāpauruṣeyatve siddhe bhūtārthānāmapi vedāntānāṃ na sāpekṣatayā prāmāṇyavighātaḥ /
na cānadhigata
FN: 1-ajñātajñāpakatā nāstīti netyarthaḥ /
gantṛtā nāsti yena prāmāṇyaṃ na syāt, jīvasya brahmatāyā anyato 'nadhigamāt /
tadidamuktam-'na ca pariniṣṭhitavastusvarūpatva'pi'iti /
dvitīyaṃ pūrvapakṣabījaṃ smārayitvā dūṣayati- yattu heyopādeyarahitatvāditi /
vidhyarthāvagamāt khalu pāramparyeṇa puruṣārthapratilambhaḥ /
iha tu 'tattvamasi'ityavagatiparyantādvākyārthajñānāt bāhyānuṣṭhānāyāsānapekṣātsākṣādeva puruṣārthapratilambhonāyaṃ sarpo rajjuriyamitijñānādiveti so 'yamasya vidhyarthajñānāt prakarṣaḥ /
etaduktaṃ bhavati-dvividhaṃ hīpsitaṃ puruṣasya /
kiñcidaprāptam, grāmādi,kiñcitpunaḥ prāptamapi bhramavaśādaprāptamityavagatam, yathā svagrīvāvanaddhaṃ graiveyakam /
evaṃ jihāsitamapi dvividham,kiñcidahīnaṃ jīhāsati, yathā valayitacaraṇaṃ phaṇinam,kiñcitpunarhīnameva jihāsati, yathā caraṇābharaṇe nūpure phaṇinamāropitam /
tatrāprāptaprāptau cātyaktatyāge ca bāhyopāyānuṣṭhānasādhyatvāt tadupāyatattvajñānādasti parācīnānuṣṭhānāpekṣā /
na jātu jñānamātraṃ vastvapanayati /
na hi sahasramapi rajjupratyayā vastusantaṃ phaṇinamanyathayitumīśate /
samāropite tu prepsitajihāsite tattvasākṣātkāramātreṇa bāhyānuṣṭhānānapekṣeṇa śakyete prāptumiva hātumiva /
samāropamātrajīvite hi te,samāropitaṃ ca tattvasakṣātkāraḥ samūlaghātamupahantīti /
tathehāpyavidyāsamāropitajīvabhāve brahmaṇyānande vastutaḥ śokaduḥkhādirahite samāropitanibandhanastadbhāvaḥ 'tattvamasi'iti vākyārthatattvajñānādavagatiparyantānnivartate, tannivṛttau prāptamapyānandarūpamaprāptamiva prāptaṃ bhavati,tyaktamapi śokaduḥkhādyatyaktamiva tyaktaṃ bhavati, tadidamuktam- brahmātmāvagamādeva jīvasya sarvakleśasya savāsanasya viparyāsasya /
sa hi kliśnāti jantūnataḥ kleśaḥ, tasya prakarṣeṇa hānāt puruṣārthasyaduḥkhanivṛttisukhāptilakṣaṇasya siddheriti /
yattu 'ātmetyevopāsīta', 'ātmānameva lokamupāsīta'ityupāsanāvākyagatadevatādipratipādanenopāsanāparatvaṃ vedāntānāmuktaṃ, taddūṣayati- devatādipratipādanasya tu ātmetyetāvanmātrasya svavākyagatopāsanārthatve 'pi na kaścidvirodhaḥ /
yadi na virodhaḥ, santu tarhi vedāntā devatāpratipādanadvāreṇopāsanāvidhiparā evetyata āha- na tu tathā brahmaṇa iti /
upāsyopāsakopāsanādibhedasiddhyadhīnopāsanā na nirastasamastabhedaprapañce vedāntavedye brahmaṇi saṃbhavatīti nopāsanāvidhiśeṣatvaṃ vedāntānāṃ tadvirodhitvāt ityarthaḥ /
syādetat /
yadi vidhivirahe 'pi vedāntānāṃ prāmāṇyam, hanta tarhi 'so 'rodīt'ityādīnāmapyastu svatantrāṇāmevopekṣaṇīyārthānāṃ prāmāṇyam /
na hi hānopādānabuddhī eva prāmaṇasya phale, upekṣābuddherapi tatphalatvena prāmāṇikairabhyupetatvāditi kṛtam
FN: 1-etatsaṃjñakayāga ityarthaḥ /
'barhiṣi rajataṃ na deyam'ityādiniṣedhavidhiparatvenaiteṣāmityata āha- yadyapīti /
svādhyāyavidhyadhīnagrahaṇatayā hi sarvo vedarāśiḥ puruṣārthatantra ityavagatam /
tatraikenāpi varṇena nāpuruṣārthena bhavituṃ yuktam,kiṃ punariyatā 'so 'rodīt'ityādinā padaprabandhena /
na ca vedāntebhya iva tadarthāvagamamātrādeva kaścitpuruṣārtha upalabhyate /
tenaiṣa padasaṃdarbhaḥ sākāṅkṣa evāste puruṣārthamudīkṣamāṇaḥ /
'barhiṣi rajataṃ na deyam'ityayamapi niṣedhavidhiḥ svaniṣedhyasya nindāmapekṣate /
na hyanyathā tataścetanaḥ śakyo nivartayitum /
tadyadi dūrato 'pi na nindāmavāpsyattato niṣedhavidhireva rajataniṣedhe ca nindāyāṃ ca darvihomavat sāmarthyadvayamakalpayiṣyat /
tadevamuttaptayoḥ 'so 'rodīt'iti 'barhiṣi rajataṃ na deyam'iti ca padasaṃdarbhayorlakṣyamāṇanindādvāreṇa naṣṭāśvadagdharathavat parasparaṃ samanvayaḥ /
na tvevaṃ vedānteṣu puruṣārthāpekṣā, tadarthāvagamādevānapekṣātparamapuruṣārthalābhādityuktam /
nanu vidhyasaṃsparśino vedasyānyasya na prāmāṇyaṃ dṛṣṭamiti kathaṃ vedāntānāṃ tadaspṛśāṃ tadbhaviṣyatītyata āha- na cānumānagamyamiti /
abādhitānadhigatāsaṃdigdhabodhajanakatvaṃ hi pramāṇatvaṃ pramāṇānāmtacca svata ityupapāditam /
yadyapi caiṣāmīdṛgbodhajanakatvaṃ kāryārthāpattisamadhigamyam, tathāpi tadbodhopajanane mānāntaraṃ nāpekṣate nāpīmāmevārthāpattim, parasparā
FN: 2-pramāyāmutpannāyāṃ pramāṇānāṃ pramājanakatvānumānaṃ tataśca pramotpattiriti parasparāśrayatvamityarthaḥ /
śrayaprasaṅgāditi svata ityuktam /
īdṛgbodhajanakatvaṃ ca kārye iva vidhīnām, vedāntānāṃ brahmaṇyastīti dṛṣṭāntānapekṣaṃ teṣāṃ brahmaṇi prāmāṇyaṃ siddhaṃ bhavati /
anyathā nendriyāntarāṇāṃ rūpaprakāśanaṃ dṛṣṭamiti cakṣurapi na rūpaṃ prakāśayediti /
prakṛtamupasaṃharati- tasmāditi /
ācāryaikadeśīyānāṃ matamutthāpayati- atrāpare pratyavatiṣṭhanta iti /
tathā hi-'ajñātasaṃgatitvena śāstratvenārthavattayā /
mananādipratītyā ca kāryārthadbrahmaniścayaḥ //
'na khalu vedāntāḥ siddhabrahmarūpaparā bhavitumarhanti, tatrāviditasaṃgatitvāt /
yatra hi śabdā lokena na prayujyante tatra na teṣāṃ saṃgatigrahaḥ /
na cāheyamanupādeyaṃ rūpamātraṃ kaścidvivakṣati prekṣāvān, tasyābubhutsitatvāt /
abubhutsitāvabodhane ca prekṣāvattāvidhātaḥ syāt /
tasmāt pratipitsitaṃ pratipipādayiṣannayaṃ lokaḥ pravṛttinivṛttihetubhūtamevārthaṃ pratipādayet, kāryaṃ cāvagataṃ taddheturiti tadeva bodhayet /
evaṃ ca vṛddhavyavahāraprayogāt padānāṃ kāryaparatāmavagacchati /
tatra kiñcitsākṣāt kāryābhidhāyakaṃ, kiñcittu kāryārthasvārthābhidhāyakaṃ, na tu bhūtārthaparatā padānām /
api ca narāntarasya vyutpannasyārthapratyaya
FN: 1-ayamatrānumānaprakāraḥ-iyaṃ gavānayanaviṣayiṇī pravṛttiḥ arthajñānapūrvikā, pravṛttitvāt, madīyapravṛttivat / taccārthajñānaṃ gāmānayeti vākyajanyaṃ, tādṛśaśabdabhāvābhāvānuvidhāyitvāditi /
manumāya tasya ca śabdabhāvābhāvānuvidhānamavagamya śabdasya tadviṣayavācakatvaṃ niścetavyam /
na ca bhūtārtharūpamātrapratyaye paranaravartini kiñcilliṅgamasti /
kāryapratyaye tu narāntaravartini pravṛttinivṛttī sto hetū ityajñātasaṃgatitvānna brahmarūpaparā vedāntāḥ /
api ca vedāntānāṃ vedatvācchāstratvaprasiddhirasti /
pravṛttinivṛttiparāṇāṃ ca saṃdarbhāṇāṃ śāstratvam /
yathāhuḥ-'pravṛttirvā nivṛttirvā nityena kṛtakena vā /
puṃsāṃ yenopadiśyeta tacchāstramabhidhīyate //
'iti /
tasmācchāstratvaprasiddhyā vyāhatameṣāṃ brahmasvarūpaparatvam /
api ca na brahmarūpapratipādanaparāṇāmeṣāmarthavattvaṃ paśyāmaḥ /
FN: 2-nakāro 'yaṃ sāṃsārikāṇāṃ dharmāṇāṃ na nivṛttiriti yojanīyaḥ /
na ca rajjuriyaṃ na bhujaṅgaḥiti yathākathañcillakṣaṇayā vākyārthatattvaniścaye yathā bhayakampādinivṛttiḥ, evam 'tattvamasi'iti vākyārthāvagamānnivṛttirbhavati sāṃsārikāṇāṃ dharmāṇām /
śrutavākyārthasyāpi puṃsasteṣāṃ tādavasthyāt /
api ca yadi śrutabrahmaṇo bhavati sāṃsārikadharmanivṛttiḥ, kasmāt punaḥ śravaṇasyopari mananādayaḥ śrūyante /
tasmātteṣāṃ vaiyarthyaprasaṅgādapi na brahmasvarūpaparā vedāntāḥ, kiṃ tvātmapratipattiviṣayakāryaparāḥ /
tacca kāryaṃ svātmani niyojyaṃ niyuñjānaṃ niyoga iti ca mānāntarāpūrvatayāpūrvamiti cākhyāyate /
na ca viṣayānuṣṭhānaṃ vinā tatsiddhiriti svasiddhyarthaṃ tadeva kāryaṃ svaviṣayasya karaṇasyātmajñānasyānuṣṭhānamākṣipati /
yathā ca kāryaṃ svaviṣayādhīnanirūpaṇamiti jñānena viṣeyeṇa nirūpyate, evaṃ jñānamapi svaviṣayamātmānamantareṇāśakyanirūpaṇamiti tannirūpaṇāya tādṛśamātmānamākṣipati, tadeva kāryam /
FN: 3-nanu kāryaṃ svaviṣayajñānanirūpaṇāya jñāyamānamātmānamākṣipati cedātmanaḥ śrautatvaṃ na syādityāśaṅkya vidhyākṣiptasya śrautatve gurusaṃmatimāha-yathāhuriti /
yathāhuḥ-'yattu tatsiddhyarthamupādīyate ākṣipyate tadapi vidheyamiti tantre vyavahāraḥ'iti /
vidheyatā ca niyogaviṣayasya jñānasya bhāvārthatayānuṣṭheyatā,tadviṣayasya tvātmanaḥ svarūpasattāviniścitiḥ /
FN: 4-nanu 'vācaṃ dhenumupāsīta'itivadāropyasya vidheyadhīviṣayatvaṃ kiṃ na syādata āha-āropiteti / tadbhāva aikyabhāvaḥ / tathāsati āropitaikyabhāvena jñānaṃ nirūpitaṃ na syāt / satyāṃ gatāvāropo na yukta iti hṛdayam /
āropitatadbhāvasya tvanyasya nirūpakatve tena tannirūpitaṃ na syāt /
tasmāttādṛgātmapratipattividhiparebhyo vedāntebhyastādṛgātmaviniśca /
tadetatsarvamāha- yadyapīti /
vidhiparebhyo 'pi vastutattvaviniścaya ityatra vidarśanamuktam- yathā yūpeti /
'yūpe paśuṃ badhnāti'iti bandhanāya viniyukte yūpe, tasyālaukikatvātko 'sau yūpa ityapekṣite 'khādiro yūpo bhavati', 'yūpaṃ takṣati', 'yūpamaṣṭāśrīkaroti'ityādibhirvākyaistakṣaṇādividhiparairapi saṃskārāviṣṭaṃ viśiṣṭalakṣaṇasaṃsthānaṃ dāru yūpa iti gamyate /
eva
FN: 1-'yadāhavanīye juhoti'iti śrūyate / tatra ka āhavanīya ityākāṅkṣāyāṃ 'vasante brāhmaṇo 'gnīnādadhīta'ityādividhinā saṃskāraviśiṣṭo 'gnirāhavanīya iti gamyate / tadevaṃ śāstrādvastutattvavinirṇaya iti dyotitam /
māhavanīyādayo 'pyavagantavyāḥ /
pravṛttinivṛttiparasya śāstratvaṃ na svarūpaparasya, kārya eva ca saṃbandho na svarūpe, iti hetudvayaṃ bhāṣyavākyenopapāditam- pravṛttinivṛttiprayojanatvāt ityādinā tatsāmānyādvedāntānāmapi tathaivārthavattvaṃ syāt ityantena /
na ca svatantraṃ kāryaṃ niyojyamadhikāriṇamanuṣṭhātāramantareṇeti niyojyabhedamāha- sati ca vidhiparatva iti /
'brahma veda brahmaiva bhavati'iti siddhavadarthavādādavagatasyāpi brahmabhavanasya niyojyaviśeṣākāṅkṣāyāṃ brahma bubhūṣorniyojyaviśeṣasya rātri
FN: 1-'pratitiṣṭhanti ha vā ya etā rātrīrupayanti'iti rātriśabdena somaviśeṣā vidhīyante / tatra kiṃ etadvākyābhihitapratiṣṭhā phalamuta svarga iti saṃśaye evaṅkāma ityaśravaṇāt, vidhiśaktilabhyatvāt, svargasya niyataphalatvena vākyaśeṣāvagatapratiṣṭhānabhyupagamāt, svarga eva phalamiti prāpte pratiṣṭhāphalasya sākṣānnirdeśena ānumānikasvargakalpanāyā anyāyyatvātpratiṣṭhaiva phalamiti rāddhāntaḥ / tathāca tadabhisaṃdhimāṃstatra niyojya iti jñeyam /
satranyāyena pratilambhaḥ /
piṇḍapitṛ
FN: 2-'amāvāsyāyāmaparāhne piṇḍapitṛyajñena caranti'ityanārabhyādhītavākye vihitaḥ piṇḍapitṛyajñaḥ kratvartho vā puruṣārtha iti saṃśaye phalakalpanāparihārāya amāvāsyāśabdasya karmārthakatvena kalpanīyatvāttadaṅgamiti prāpte siddhāntaḥ-aparāhnaśabdasāmānādhikaraṇyāt, rūḍhatvāccābhāvāsyāśabdaḥ kālaparaḥ / tathāca svargakāmaniyojyakalpanayā svargaphalaḥ piṇḍapitṛyajña iti / tadvadatra kalpane tu svargor'thaḥ brahmabhavanaśabdenāsamavetaḥ syāttathāca parokṣavṛttitāpāta iti bhāvaḥ /
yajñanyāyena tu svargakāmasya niyojyasya kalpanāyāmarthavādasyāsamavetārthatayātyantaparokṣā vṛttiḥ syāditi /
brahmabhāvaścāmṛtatvamiti amṛtatvakāmasyaityuktam /
amṛtatvaṃ cāmṛtatvādeva, na kṛtakatvena śakyamanityamanumātum /
āgamavirodhāditi bhāvaḥ /
uktena dharmabrahmajñānayorvailakṣaṇyena vidhyaviṣayatvaṃ codayati- nanviti /
pariharati- nārhatyevamiti /
atra cātmadarśanaṃ na vidheyam taddhi dṛśerupalabdhivacanatvāt śrāvaṇaṃ vā syāt pratyakṣaṃ vā /
pratyakṣamapi laukikamahaṃpratyayo vā,
bhāvanāprakarṣaparyantajaṃ vā /
tatra śrāvaṇaṃ na vidheyam, svādhyāyavidhinaivāsya prāpitatvāt, karmaśrāvaṇavat /
nāpi laukikaṃ pratyakṣam, tasya naisargikatvāt /
na caupaniṣadātmaviṣayaṃ bhāvanādheyavaiśiṣṭyaṃ vidheyaṃ, tasyopāsanāvidhānādeva vājina
FN: 1-yathā bhikṣārthavihitadadhyānayanādvājinamānuṣaṅgikatayā jāyate evamamūtatvāya vihitādupāsanātsākṣātkāro jāyata iti tadutpādanaṃ na vidheyamityarthaḥ /
vadanuniṣpāditatvāt /
tasmādaupaniṣadātmopāsanā amṛtatvakāmaṃ niyojyaṃ prati vidhīyate /
'draṣṭavyaḥ'ityādayastu vidhisarūpā na vidhayaḥ iti /
tadidamuktam- tadupāsanācceti /
arthavattyā mananādipratītyā cetyasya śeṣaḥ prapañco nigadavyākhyātaḥ /
tadekadeśimataṃ dūṣayati- atrābhidhīyate-na ekadeśimatam /
kutaḥ karmabrahmavidyāphalayorvailakṣaṇyāt /
puṇyāpuṇyakarmaṇoḥ phale sukhaduḥkhe /
tatra manuṣyalokamārabhya brahmalokātsukhasya tāratamyamadhikādhikotkarṣaḥ /
evaṃ manuṣyalokamārabhya duḥkhatāratamyayā cāvīcilokāt /
tacca sarvaṃ kāryaṃ ca vināśi ca /
ātyantikaṃ tvaśarīratvamanatiśayaṃ svabhāvasiddhatayā nityamakāryamātmajñānasya phalam /
taddhi phalamiva phalam, avidyāpanayanamātreṇāvirbhāvāt /
etaduktaṃ bhavati-tvayāpyupāsanāvidhiparatvaṃ vedāntānāmabhyupagacchatā nityaśuddhabuddhatvādirūpabrahmātmatā jīvasya svābhāvikī vedāntagamyāsthīyate /
sā copāsanāviṣayasya vidherna phalam, nityatvādakāryatvāt /
nāpyanādyavidyāpidhānāpanayaḥ, tasya svavirodhividyodayādeva bhāvāt /
nāpi vidyodayaḥ, tasyāpi śravaṇamananapūrvakopāsanājanitasaṃskārasacivādeva cetaso bhāvāt /
upāsanāsaṃskāravadupāsanāpūrvamapi cetaḥsahakārīti cetdṛṣṭaṃ ca khalu naiyogikaṃ phalamaihikamapi, yathā
FN: 1-'citrayā yajeta paśukāmaḥ'iti vihitacitrāniyogaphalaṃ iha janmāntare vā bhavati /
citrākārīryādi
FN: 2-śuṣyati sasye parjanyārthaṃ vihitakārīyāgaphalamihaivāvaśyakam /
niyogānāmaniyataniyataphalānāmaihikaphaleti cet, na,gāndharvaśāstrārthepāsanāvāsanāyā ivāpūrvānapekṣāyāḥ ṣaṭjādisākṣātkāre vedāntārthopāsanāvāsanāyā jīvabrahmabhāvasākṣātkāre 'napekṣāyā eva sāmarthyāt /
tathā cāmṛtībhāvaṃ pratyahetutvādupāsanāpūrvasya, nāmṛtatvakāmastatkāryamavaboddhumarhati /
anyadicchatyanyatkarotīti hi vipratiṣiddham /
na ca tatkāmaḥ kriyāmeva kāryamavagamiṣyati nāpūrvamiti sāṃpratam,tasyā mānāntarādeva tatsādhanatvapratītervidhervaiyarthyāt, na cāvaghātādividhitulyatā, tatrāpi niyamāpūrvasyānyato 'navagateḥ /
na ca brahmabhūyādanyadamṛtatvamārthavādikaṃ kiñcidasti, yena tatkāma upāsanāyāmadhikriyeta,
FN: 3-'viśvajitā yajeta'ityaśrutādhikāramudāharaṇam / tatra 'sa svargaḥ syātsarvānpratyaviśiṣṭatvāt'iti sarvābhilaṣitasvargakāmanāvānadhikārī kalpitaḥ / evamiha kalpane 'nityaphalakatvaṃ syāditi bhāvaḥ /
viśvajinnyāyena tu svargakalpanāyāṃ tasya sātiśayatvaṃ kṣayitvaṃ ceti na nityaphalatvamupāsanāyāḥ /
tasmādbrahmabhūyasyāvidyāpidhānāpanayamātreṇāvirbhāvāt, avidyāpanayasya ca vedāntārthavijñānādavagatiparyantādeva saṃbhavāt, upāsanāyāḥ saṃskārahetubhāvasya saṃskārasya ca sākṣātkāropajanane manaḥsācivyasya ca mānāntarasiddhatvāt, 'ātmetyevopāsīta'iti na vidhiḥ,api tu vidhisarūpo 'yam /
yathopāṃśuyājavākye 'viṣṇurupāṃśu yaṣṭavyaḥ'ityādayo vidhisarūpā na vidhayaḥ-iti tātparyārthaḥ /
śrutismṛtinyāyaprasiddham ityuktam /
tatra śrutiṃ darśayati- tathā ca śrutiriti /
nyāyamāha- ata eveti /
yatkila svābhāvikaṃ tannityam, yathā caitanyam /
svābhāvikaṃ cedam,tasmānnityam /
pare hi dvayīṃ nityatāmāhuḥ-kūṭasthanityatā pariṇāminityatāṃ ca /
tatra nityamityukte mā bhūdasya
FN: 1-pariṇāmo nāma pūrvarūpaparityāgena rūpāntarāpattiḥ /
pariṇāminityatetyāha- tatra kiñciditi /
pariṇāminityatā hi na pāramārthikī /
tathā hi-tatsarvātmanā vā pariṇamedekadeśena vā /
sarvātmanā pariṇāme kathaṃ na tattvavyāhṛtiḥ /
ekadeśapariṇāme vā sa ekadeśastato bhinno vā abhinno vā /
bhinnaścet kathaṃ tasya pariṇāmaḥ /
na hyanyasmin pariṇamamāne 'nyaḥ pariṇamati, atiprasaṅgāt /
abhede vā kathaṃ na sarvātmanā pariṇāmaḥ /
bhinnābhinnaṃ taditi cet,tathā hi-tadeva kāraṇātmanābhinnam, bhinnaṃ ca kāryātmanā, kaṭakādaya ivābhinnā hāṭakātmanā bhinnāśca kaṭakādyātmanā /
na ca bhedābhedayorvirodhānnaikatra samavāya iti yuktam /
FN: 2-yatpramāṇaviparyayeṇa virodhena vartate tadviruddhamiti kva saṃpratyaya iti yojanā /
viruddhamiti naḥ kva saṃpratyayoyatpramāṇaviparyayeṇa vartate /
yattu yathā pramāṇenāvagamyate tasya tathābhāva eva /
kuṇḍalamidaṃ suvarṇamiti sāmānādhikaraṇyapratyaye ca vyaktaṃ bhedābhedau cakāstaḥ /
tathā hi-ātyantike 'bhede 'nyatarasya dviravabhāsaprasaṅgaḥ /
bhede cātyantike na sāmānādhikaraṇyaṃ gavāśvavat /
ādhārādheyabhāve ekāśrayatve vā na sāmānādhikaraṇyam,na hi bhavati kuṇḍaṃ badaramiti /
nāpyekāsanasthayoścaitramaitrayoścaitro maitra iti /
so 'yamabādhito 'saṃdigdhaḥ sarvajanīnaḥ sāmānādhikaraṇyapratyaya eva kāryakāraṇayorbhedābhedau vyavasthāpayati /
tathā ca kāryāṇāṃ kāraṇātmatvāt, kāraṇasya ca sadrūpasya sarvatrānugamāt, sadrūpeṇābhedaḥ kāryasya jagataḥ,bhedaḥ kāryarūpeṇa goghaṭādineti /
yathāhuḥ-'kāryarūpeṇa nānātvamabhedaḥ kāraṇātmanā /
hemātmanā yathābhedaḥ kuṇḍalādyātmanā bhidā //
'iti /
atrocyate-kaḥ punarayaṃ bhedo nāma, yaḥ sahābhedenaikatra bhavet /
parasparābhāva iti cet, kimayaṃ kāryakāraṇayoḥ kaṭakahāṭakayorasti na vā /
na cet, ekatvamevāsti, na ca bhedaḥ /
asti cet bheda eva, nābhedaḥ /
na ca bhāvābhāvayoravirodhaḥ, sahāvasthānāsaṃbhavāt /
saṃbhave vā kaṭakavardhamānakayorapi tattvenābhedaprasaṅgaḥ, bhedasyābhedāvirodhāt /
api ca kaṭakasya hāṭakādabhede yathā hāṭakātmanā kaṭakamukuṭakuṇḍalādayo na bhidyante evaṃ kaṭakātmanāpi na bhidyeran, kaṭakasya hāṭakādabhedāt /
tathā ca hāṭakameva vastusanna kaṭakādayaḥ, bhedasyāpratibhāsanāt /
atha hāṭakatvenaivābhedo na kaṭakatvena,tena tu bheda eva kuṇḍalādeḥ /
yadi hāṭakādabhinnaḥ kaṭakaḥ kathamayaṃ kuṇḍalādiṣu nānuvartate /
nānuvartate cet kathaṃ hāṭakādabhinnaḥ kaṭakaḥ /
ye hi yasminnanuvartamāne vyāvartante te tato bhinnā eva, yathā sūtrātkusumabhedāḥ /
nānuvartante cānuvartamāne 'pi hāṭakatve kuṇḍalādayaḥ,tasmātte 'pi hāṭakādbhinnā eveti /
sattānuvṛttyā ca sarvavastvanugame 'idamiha nedam, idamevaṃ nedam'iti vibhāgo na syāt /
kasyacit kvacit kadācit kathañcidvivekahetorabhāvāt /
api ca dūrātkanakamityavagate na tasya kuṇḍalādayo viśeṣā jijñāsyeran, kanakādabhedātteṣām, tasya ca jñātatvāt /
atha bhedo 'pyasti kanakāt kuṇḍalādīnāmiti kanakāvagame 'pyajñātāste /
nanvabhedo 'pyastīti kiṃ na jñātāḥ /
pratyuta jñānameva teṣāṃ yuktam,kāraṇābhāve hi kāryabhāva autsargikaḥ,sa ca kāraṇasattayā apodyate /
asti cābhede kāraṇasatteti kanake jñāte jñātā eva kuṇḍalādaya iti tajjijñāsājñānāni cānarthakāni syuḥ /
tena yasmin gṛhyamāṇe yanna gṛhyate tattato bhidyate /
yathā karabhe gṛhyamāṇe 'gṛhyamāṇe rāsabhaḥ karabhāt /
gṛhyamāṇe ca dūrato hemni na gṛhyante tasya bhedāḥ kuṇḍalādayaḥ,tasmātte hemno bhidyante /
kathaṃ tarhi hema kuṇḍalamiti sāmānādhikaraṇyam iti cet, na hyādhārādheyabhāve samānāśrayatve vā sāmānādhikaraṇyamityuktam /
athānuvṛttivyāvṛttivyavasthā ca hemni jñāte kuṇḍalādijijñāsā ca katham /
na khalvabhede aikāntike 'naikāntike caitadubhayamupapadyate ityuktam /
tasmādbhedābhedayoranyatarasminnavaheye 'bhedo pādānaiva bhedakalpanā, na bhedopādānābhedakalpaneti yuktam /
bhidyamānatantratvādbhedasya, bhidyamānānāṃ ca pratyekamekatvāt, ekābhāve cānāśrayasya bhedasyāyogāt, ekasya ca bhedānadhīnatvāt, nāyamayaṃ iti ca bhedagrahasya pratiyogigrahasāpekṣatvāt, ekatvagrahasya cānyānapekṣatvāt, abhedopādānaivānirvacanīyabhedakalpaneti sāṃpratam /
tathā ca śrutiḥ-'mṛttiketyeva satyam'iti /
tasmāt kūṭasthanityataiva pāramārthikī na pariṇāminityateti siddham /
vyomavat iti ca dṛṣṭāntaḥ parasiddhaḥ, asmanmate tasyāpi kāryatvenānityatvāt /
atra ca kūṭasthanityam iti nirvartyakarmatāmapākaroti /
sarvavyāpi iti prāpyakarmatām /
sarvavikriyārahitam iti vikāryakarmatām /
niravayavam iti saṃskāryakarmatām /
vrīhīṇāṃ khalu prokṣaṇena saṃskārākhyoṃ'śo yathā janyate, naivaṃ brahmaṇi kaścidaṃśaḥ kriyādheyo 'sti, anavayavatvāt /
anaṃśatvādityarthaḥ /
puruṣārthatāmāha- nityatṛptamiti /
tṛptyā duḥkharahitaṃ sukhamupalakṣayati /
kṣudduḥkhanivṛttisahitaṃ hi sukhaṃ tṛptiḥ /
sukhaṃ cāpratīyamānaṃ na puruṣārthaṃ ityata āha- svayañjyotiriti /
tadevaṃ svamatena mokṣākhyaṃ phalaṃ nityaṃ śrutyādibhirupapādya kriyāniṣpādyasya tu mokṣasyānityatvaṃ prasañjayati- tadyadīti /
na cāgamabādhaḥ, āgamasyoktena prakāreṇopapatteḥ /
api ca jñānajanyāpūrvajanito mokṣo naiyogika ityasyārthasya santi bhūyasyaḥ śrutayo nivārikā ityāha- api ca brahma vedeti /
avidyādvayapratibandhāpanayamātreṇa ca vidyāyā mokṣasādhanatvam na svato 'pūrvotpādena cetyatrāpi śrutīrudāharati- tvaṃ hi naḥ piteti /
na kevalamasminnarthe śrutyādayaḥ, api tvakṣapādācāryasūtramapi nyāyamūlamastītyāha- tathā cācāryapraṇītamiti /
ācāryaścoktalakṣaṇaḥ purāṇe-'ācinoti ca śāstrārthamācāre sthāpayatyapi /
svayamācarate yasmādācāryastena cocyate //
'iti /
tena hi praṇītaṃ sūtram-'duḥkhajanmapravṛttidoṣamithyājñānānāmuttarottarāpāye tadanantarāpāyādapavargaḥ'iti /
pāṭhāpekṣayā kāraṇamuttaram, kāryaṃ ca pūrvam,kāraṇāpāye kāryāpāyaḥ, kaphāpāye iva kaphodbhavasya jvarasyāpāyaḥ /
janmāpāye duḥkhāpāyaḥ,
pravṛttyapāye janmāpāyaḥ,doṣāpāye pravṛttyapāyaḥ,mithyājñānāpāye doṣāpāyaḥ /
mithyājñānaṃ cāvidyā rāgādyupajananakrameṇa dṛṣṭenaiva saṃsārasya paramaṃ nidānam /
sā ca tattvajñānena brahmātmaikatvavijñānenaivāvagatiparyantena virodhinā nivartyate /
tato 'vidyānivṛttyā brahmarūpāvirbhāvo mokṣaḥ /
na tu vidyākāryastajjanitāpūrvakāryo veti sūtrārthaḥ /
tattvajñānānmithyājñānāpāya ityetāvanmātreṇa sūtropanyāsaḥ,na tvakṣapādasaṃmataṃ tattvajñānamiha saṃmatam /
tadanenācāryāntarasaṃvādenāyamartho dṛḍhīkṛtaḥ /
syādetat /
naikatvavijñānaṃ yathāvasthitavastuviṣayam, yena mithyājñānaṃ bhedāvabhāsaṃ nivartayanna vidhiviṣayo bhavet /
api tu
FN: 1-āropyapradhānā saṃpat /
saṃpadādirūpam /
tathā ca vidheḥ prāgaprāptaṃ puruṣecchayā kartavyaṃ sat vidhigocaro bhaviṣyati /
yathā vṛttyantaratvena manaso viśvedevasāmyādviśvāndevānmanasi saṃpādya mana ālambanamavidyamānasamaṃ kṛtvā prādhānyena saṃpādyānāṃ viśveṣāmeva devānāmanucintanam, tena cānantalokaprāptiḥ /
evaṃ cidrūpasāmyājjīvasya brahmarūpatāṃ saṃpādya jīvamālambanamavidyamānasamaṃ kṛtvā prādhānyena brahmānucintanam, tena cāmṛtatvaphalaprāptiḥ /
adhyāse tvālambanasyaiva prādhānyenāropitatadbhāvasyānucintanam,yathā 'mano brahmetyupāsīta', 'ādityo brahmetyādeśaḥ' /
evaṃ jīvamabrahma 'brahmetyupāsīta'iti /
kriyāviśeṣayogādvā, yathā 'vāyurvāva saṃvargaḥ', 'prāṇo vāva saṃvargaḥ'iti /
bāhyānkhalu vāyudevatā vahnyādīn saṃvṛṅkte /
mahāpralayasamaye hi vāyurvahnyādīnsaṃvṛjya saṃhṛtyātmani sthāpayati /
yathāha draviḍācāryaḥ-'saṃharaṇādvā saṃvaraṇādvā svātmībhāvādvāyuḥ saṃvargaḥ'iti /
adhyātmaṃ ca prāṇaḥ saṃvarga iti /
sa hi sarvāṇi vāgādīni saṃvṛṅkte /
prāyaṇakāle hi sa eva sarvāṇīndriyāṇi saṃgṛhyotkrāmatīti /
seyaṃ saṃvargadṛṣṭirvāyau prāṇe ca daśāśāgataṃ jagaddarśayati yathā, evaṃ jīvātmani bṛṃhaṇakriyayā brahmadṛṣṭismṛtatvāya phalāya kalpata iti /
tadeteṣu triṣvapi pakṣeṣvātmadarśanopāsanādayaḥ pradhānakarmāṇyapūrvaviṣayatvāt,
FN: 2-stutaśastravaditi / 'ājyaiḥ stuvate praugaṃ śaṃsati iti stutaśastre samāmnāte, pragītamantrasādhyaṃ devatāguṇasaṃbandhābhidhānaṃ stotram / apragītamantrasādhyaṃ śastram / te mantrairevārthaḥ smartavyaḥ'iti niyamāddevatāprakāśanasaṃskārārthatvena guṇakarmaṇi vā apūrvārthatvena pradhānakarmaṇi veti saṃdehe kratūpayogidevatāsmaraṇasya dṛṣṭatvādguṇakarmatve prāpte siddhāntaḥ-guṇābhidhānena svarūpaprakāśanarūpastutiriha vihitā śrūyate 'stuvate' 'śaṃsati'iti / abhidhānavivakṣāyāṃ stuterasaṃbhavāt, stautiśaṃsatī apūrvotpattiṃ prati stotraśastre vidadhyātāmiti / evamihātmopāsanadarśane pradhānakarmetyaśayaḥ /
stutaśastravat /
ātmā tu dravyaṃ karmaṇi guṇa iti saṃskāro vātmano darśanaṃ vidhīyate /
yathā darśapūrṇamāsaprakaraṇe 'patnyavekṣitamājyaṃ bhavati'iti samāmnātam, prakaraṇinā ca gṛhītamupāṃśuyāgāṅgabhūtājyadravyasaṃskāratayāvekṣaṇaṃ guṇakarma vidhīyate, evaṃ kartṛtvena kratvaṅgabhūte ātmani 'ātmā vā are draṣṭavyaḥ'iti darśanaṃ guṇakarma vidhīyate /
FN: 3-(jai. 2 / 1 / 8) tasyārthaḥ-yairavaghātādirdravyaṃ cikīrṣyate saṃskartumiṣyate guṇastatra pratīyeta /
dravye guṇabhūtaṃ karma pratīyetetyarthaḥ /
'yaistu dravyaṃ cikīrṣyate guṇastatra pratīyeta'iti nyāyādata āha- na cedaṃ brahmātmaikatvavijñānamiti /
kutaḥ, saṃpadādirūpe hi brahmātmaikatvavijñāna iti /
FN: 1-ātmopāstyādeḥ saṃskārakarmatvaṃ prakaraṇādvā vākyādvā bhavet / nādya ityāha-darśeti /
darśapūrṇamāsaprakaraṇe hi samāmnātamājyāvekṣaṇaṃ tadaṅgabhūtājyasaṃskāra iti yujyate /
FN: 2-dvitīyaṃ pratyāha-naceti /
naca 'ātmā vā are draṣṭavyaḥ'ityādi kasyacitprakaraṇe samāmnātam /
na cānārabhyādhītamapi /
'yasya pūrṇamayī juhūrbhavati'ityavyabhicaritakratusaṃbandhajuhūdvāreṇa juhūpadaṃ kratuṃ smārayadvākyena yathā parṇatāyāḥ kratuśeṣabhāvamāpādayati, evamātmā nāvyabhicāritakratusaṃbandhaḥ, yena taddarśanaṃ kratvaṅgaṃ sadātmānaṃ kratvarthaṃ saṃskuryāt /
tena yadyayaṃ vidhistathāpi
FN: 1-'tasmātsuvarṇaṃ hiraṇyaṃ bhāryaṃ durvaṇo 'sya bhātṛvyo bhavati'ityanārabhyādhīyate / tatra kiṃ śobhanahiraṇyadhāraṇaṃ kratvaṅgamuta puruṣadharma iti saṃdehe durvarṇakāma ityaśravaṇāt svatantraphalakalpane gauravāt, kratvaṅgamiti prāpte aprakaraṇapaṭhitasya prākaraṇikadharmādviśeṣāt, taddhāraṇasya loke 'pi vidyamānatvena parṇamayītāvatkratvavyabhicārābhāvāt, hiraṇyasādhanakaṃ dhāraṇaṃ vākyaśeṣagataphalāya vidhīyata iti puruṣadharmaḥ, evamihāpi ātmadarśanenāmṛtatvaṃ bhāvayediti vidhānātpradhānakarmataiveti /
'suvarṇaṃ bhāryam'itivat viniyogabhaṅgena pradhānakarmaivāpūrvaviṣayatvānna guṇakarmeti sthavīyastayaitaddūṣaṇamanabhidhāya sarvapakṣasādhāraṇaṃ dūṣaṇamuktam /
tadatirohitārthatayā na vyākhyātam /
kiṃ ca jñānakriyāviṣayatvavidhānamasya bahuśrutiviruddhamityāha- na ca vidikriyeti /
śaṅkate- aviṣayatva iti /
tataśca śāntikarmaṇi vetālodaya iti bhāvaḥ /
nirākaroti- na /
kutaḥ
avidyākalpitabhedanivṛttiparatvāditi /
sarvameva hi vākyaṃ nedantayā vastubhedaṃ bodhayitumarhati /
na hīkṣukṣīraguḍādīnāṃ madhurarasabhedaḥ śakya ākhyātum /
evamanyatrāpi sarvatra draṣṭavyam /
tena pramāṇāntarasiddhe laukike evārthe yadā gatiridṛśī śabdasya, tadā kaiva kathā pratyagātmanyalaukike /
adūra
FN: 1-lakṣaṇayetyarthaḥ /
viprakarṣeṇa tu kathañcitpratipādanamihāpi samānam /
tvaṃpadārtho hi pramātā pramāṇādhīnayā pramityā prameyaṃ ghaṭādi vyāpnotītyavidyāvilasitam /
tadasyā viṣayībhūtodāsīnatatpadārthapratyagātmasāmānādhikaraṇyena pramātṛtvābhāvāt tannivṛttau pramāṇādayastisro vidhā nivartante /
na hi pakturavastutve pākyapākapacanāni vastusanti bhavitumarhantīti /
tathā hi-'vigalitaparāgvṛttyarthatvaṃ tvaṃpadasya tadastadā tvamiti hi padenaikārthatve tvamityapi yatpadam /
tadapi ca tadā gatvaikārthyaṃ viśuddhacidātmatāṃ tyajati sakalānkartṛtvādīnpadārthamalānnijān //
'ityāntaraślokaḥ /
atraivārthe śrutīrudāharati- tathā ca śāstram-yasyāmatamiti /
prakṛtamupasaṃharati- ato 'vidyākalpiteti /
parapakṣe mokṣasyānityatāmāpādayati- yasya tviti /
kāryamapūrvaṃ yāgādivyāpārajanyamtadapekṣate mokṣaḥ svotpattāviti /
tayoḥ pakṣayoriti /
nirvartyavikāryayoḥ kṣaṇikaṃ jñānamātmeti bauddhāḥ /
tathā ca viśuddhavijñānotpādo mokṣa iti nirvartyo mokṣaḥ /
anyeṣāṃ tu saṃskārarūpāvasthāmapahāya yā kaivalyāvasthāvāptirātmanaḥ sa mokṣa iti vikāryo mokṣaḥ /
yathā payasaḥ pūrvāvasthāpahānenāvasthāntaraprāptirvikāro dadhīti /
tadetayoḥ pakṣayoranityatā mokṣasya, kāryatvāt, dadhighaṭādivat /
'atha yadataḥ paro divo jyotirdīpyate'iti śruterbrahmaṇo vikṛtāvikṛtadeśabhedāvagamādavikṛtadeśabrahmaprāptirūpāsanādividhikāryā bhaviṣyati /
tathā ca prāpyakarmatā brahmaṇa ityata āha- na cāpyatvenāpīti /
anyadanyena vikṛtadeśaparihāṇyāvikṛtadeśaṃ prāpyate /
tadyathopavelaṃ jaladhiratibahalacapalakallolamālāparasparāsphālanasamullasatphenapuñjastabakatayā vikṛtaḥ, madhye tu praśāntasakalakallolopasargaḥ svacchaḥ sthiratayāvikṛtastasya madhyamavikṛtaṃ pautikaḥ potena prāpnoti /
jīvastu brahmaiveti kiṃ kena prāpyatām /
bhedāśrayātvātprāpterityarthaḥ /
atha jīvo brahmaṇo bhinnastathāpi na tena brahmāpyate, brahmaṇo vibhutvena nityaprāptatvādityāha- svarūpavyatiriktatve 'pīti /
saṃskārakarmatāmapākaroti- nāpi saṃskārya iti /
dvayī hi saṃskāryatā, guṇādhānena vā, yathā bījapūrakusumasya lākṣārasāvasekaḥ,tena hi tatkusumaṃ saṃskṛtaṃ lākṣārasasavarṇaṃ phalaṃ prasūte /
doṣāpanayena vāyathā malinamādarśatalaṃ nighṛṣṭamiṣṭakācūrṇenodbhāsitabhāsvaratvaṃ saṃskṛtaṃ bhavati /
tatra na tāvadbrahmaṇi guṇādhānaṃ saṃbhavati /
guṇo hi brahmaṇaḥ svabhāvo vā bhinno vā /
svabhāvaścet kathamādheyaḥ, tasya nityavāt /
bhinnatve tu kāryatvena mokṣasyānityatvaprasaṅgaḥ /
na ca bhede dharmadharmibhāvaḥ, gavāśvavat /
bhedābhedaśca vyudastaḥ, virodhāt /
tadanenābhisaṃdhinoktam- anādheyātiśayabrahmasvarūpatvānmokṣasya /
dvitīyaṃ pakṣaṃ pratikṣipati- nāpi doṣāpanayaneneti /
aśuddhiḥ satī darpaṇe nivartate,na tu brahmaṇi asatī nivartanīyā /
nityanivṛttatvādityarthaḥ /
śaṅkate- svātmadharma eveti /
brahmasvabhāva eva mokṣo 'nādyavidyāmalāvṛta upāsanādikriyayātmani saṃskriyamāṇe 'bhivyajyate, na tu kriyate /
etaduktaṃ bhavati nityaśuddhatvamātmano 'siddham, saṃsārāvasthāyāmavidyāmalinatvāditi /
śaṅkāṃ nirākaroti- na /
kutaḥ,
kriyāśrayatvānupapatteḥ /
nāvidyā brahmāśrayā, kiṃ tu jīve,sā tvanirvacanīyetyuktam,tena nityaśuddhameva brahma /
abhyupetya tvaśuddhiṃ kriyāsaṃskāryatvaṃ dūṣyate /
kriyā hi brahmasamavetā vā brahma saṃskuryāt, yathā nigharṣaṇamiṣṭakācūrṇasaṃyogavibhāgapracayo nirantara ādarśatalasamavetaḥ /
anyasamavetā vā /
na tāvadbrahmadharmaḥ kriyā, tasyāḥ svāśrayavikārahetutvena brahmaṇo nityatvavyāghātāt /
FN: 1-yadyapi caitrasamavetā bhāvanā darpaṇasyopakaroti tathāpi saṃyogavibhāgākhyadhātvarthadvārā / tau ca nātmanītyarthaḥ /
anyāśrayā tu kathamanyasyopakaroti, atiprasaṅgāt /
na hi darpaṇe nighṛṣyamāṇe maṇirviśuddho dṛṣṭaḥ /
taccāniṣṭamiti /
tadā bādhanaṃ
FN: 2-avyavahitatvāt / anityatvamātmanaḥ prasajyetetyuktamanityatvaṃ tu vyavahitamiti bhāvaḥ /
parāmṛśati /
atra vyabhicāraṃ codayati- nanu dehāśrayayeti /
pariharati- na /
dehasaṃhatasyeti /
anādyanirvācyāvidyopadhānameva brahmaṇo jīva iti ca kṣetrajña iti cācakṣate /
sa ca sthūlasūkṣmaśarīrendriyādisaṃhatastatsaṃghātamadhyapatitastadabhedenāhamitipratyayaviṣayībhūtaḥ,ataḥ śarīrādisaṃskāraḥ śarīrādidharmo 'pyātmano bhavati, tadabhedādhyavasāyāt /
yathā aṅgarāgadharmaḥ sugandhitā kāminīnāṃ vyapadiśyate /
tenātrāpi yadāśritā kriyā sāṃvyavahārikapramāṇaviṣayīkṛtā tasyaiva saṃskāro nānyasyeti na vyabhicāraḥ /
tattvatastu na kriyā na saṃskāra iti /
sanidarśanaṃ tu śeṣamadhyāsabhāṣye eva kṛtavyākhyānamiti neha vyākhyātam /
tayoranyaḥ pippalamiti /
anyo jīvātmā /
pippalaṃ karmaphalam /
anaśnannanya iti /
paramātmā /
saṃhatasyaiva bhoktṛtvamāha mantravarṇaḥ- ātmendriyeti /
anupahitaśuddhasvabhāvabrahmapradarśanaparau mantrau paṭhati- eko deva iti /
śukraṃ dīptimat /
avraṇaṃ duḥkharahitam /
asrāviraṃ avigalitam /
avināśīti yāvat /
upasaṃharati- tasmāditi /
nanu mā bhūnnirvartyādikarmatācatuṣṭayī /
pañcamī tu kācit vidhā bhaviṣyati, yayā mokṣasya karmatā ghaṭiṣyata ityata āha- ato 'nyaditi /
ebhyaḥ prakārebhyo na prakārāntaramanyadasti, yato mokṣasya kriyānupraveśo bhaviṣyati /
etaduktaṃ bhavati-catasṛṇāṃ vidhānāṃ madhye 'nyatamatayā kriyāphalatvaṃ vyāptam,sā ca mokṣādvyāvartamānā vyāpakānupalabdhyā mokṣasya kriyāphalatvaṃ vyāvartayatīti /
tatkiṃ mokṣe kriyaiva nāsti,tathā ca tadarthāni śāstrāṇi tadarthāśca pravṛttayo 'narthakānītyata upasaṃhāravyājenāha- tasmājjñānamekamiti /
atha jñānaṃ kriyā mānasī kasmānna vidhigocaraḥ,kasmācca tasyāḥ phalaṃ nirvartyādiṣvanyatamaṃ na mokṣa iti codayati- nanu jñānamiti /
pariharati- na /
kutaḥ vailakṣaṇyāt /
ayamarthaḥ-satyam, jñānaṃ mānasī kriyā,tviyaṃ brahmaṇi phalaṃ janayitumarhati, tasya svayaṃprakāśatayā vidikriyākarmabhāvānupapatterityuktam /
tadetasminvailakṣaṇye sthite eva vailakṣaṇyāntaramāha- kriyā hi nāma seti /
yatra viṣaye vastusvarūpanirapekṣaiva codyate /
yathā devatāsaṃpradānakahavirgrahaṇe devatāvastusvarūpānapekṣā devatādhyānakriyā /
yathā vā yoṣiti agnivastvanapekṣāgnibuddhiḥ-yā sā kriyā hi nāmeti yojanā /
na hi 'yasyai devatāyai havirgṛhītaṃ syāttāṃ dhyāyedvaṣaṭkariṣyan'ityasmādvidheḥ prāgdevatādhyānaṃ prāptam, prāptaṃ tvadhītavedāntasya viditapadatadarthasaṃbandhasyādhigataśabdanyāyatattvasya 'sadeva somyedam'ityādeḥ 'tattvamasi'ityantātsaṃdarbhāt brahmātmabhāvajñānam, śabdapramāṇasāmarthyāt, indriyārthasaṃnikarṣasāmarthyādiva praṇihitamanasaḥ sphītālokamadhyavartikumbhānubhavaḥ /
na hyasau svasāmagrībalalabdhajanmā san manujecchayānyathākartumakartuṃ vā śakyaḥ, devatādhyānavat, yenārthavānatra vidhiḥ syāt /
na copāsanā vānubhavaparyantatā vāsya vidhergocaraḥ, tayoranvayavyatirekāvadhṛtasāmarthyayoḥ sākṣātkāre vā anādyavidyāpanaye vā vidhimantareṇa prāptatvena puruṣecchayānyathākartumakartuṃ vā aśakyatvāt /
tasmādbrahmajñānaṃ mānasī kriyāpi na vidhigocaraḥ /
puruṣacittavyāpārādhīnāyāstu kriyāyā vastusvarūpanirapekṣatā kvacidavirodhinī, yathā devatādhyānakriyāyāḥ /
na hyatra vastusvarūpeṇa kaścidvirodhaḥ /
kvacidvastusvarūpavirodhinī, yathā yoṣitpuruṣayoragnibuddhirityetāvatā bhedena nidarśanāmithunadvayopanyāsaḥ /
kriyaivityevakāreṇa vastutantratvamapākaroti /
nanu 'ātmetyevopāsīta'ityādayo vidhayaḥ śrūyante /
na ca pramattagītāḥ,tulyaṃ hi
FN: 1-gurumukhādadhyayanādi samānamityarthaḥ /
sāṃpradāyikam,tasmādvidheyenātra bhavitavyamityata āha- tadviṣayā liṅgādaya iti /
satyaṃ śrūyante liṅgādayaḥ,na tvamī vidhiviṣayāḥ, tadviṣayatve 'prāmāṇyaprasaṅgāt /
heyopādeyaviṣayo hi vidhiḥ /
sa eva ca heya upādeyo vā, yaṃ puruṣaḥ kartumakartumanyathā vā kartuṃ śaknoti /
tatraiva ca samarthaḥ kartādhikṛto niyojyo bhavati /
na caivaṃbhūtānyātma
FN: 2-śravaṇaṃ nāma brahmātmani 'tattvamasi'ityādivākyakadambasya tātparyanirṇayānukūlo vyāpāraḥ tarkarūpaḥ / tatrāsati viṣayāvagame kathaṃ tatkartavyatābodhaḥ, avagame ca kartumakartumanyathākartumaśakyatvam / evaṃ mananāderapi boddhavyamiti /
śravaṇamananopāsanadarśanānīti viṣayatadanuṣṭhātrorvidhivyāpakayorabhāvādvidherabhāva iti prayuktā api liṅādayaḥ pravartanāyāmasamarthā upala iva kṣurataikṣṇyaṃ kuṇṭhamapramāṇībhavantīti /
aniyojyaviṣayatvāditi /
samartho hi kartādhikārī niyojyaḥ /
asāmarthye tu na kartṛtāyato nādhikṛto 'to na niyojya ityarthaḥ /
yadi virodhābhānna vidhivacanāni, kimarthāni tarhi vacanānyetāni vidhicchāyānīti pṛcchati- kimarthānīti /
na cānarthakāni yuktāni, svādhyāyādhyayanavidhyadhīnagrahaṇatvānupapatteriti bhāvaḥ /
uttaram- svābhāviketi /
anyataḥ prāptā eva hi śravaṇādayo vidhisarūpairvākyairanūdyante /
na cānuvādo 'pyaprayojanaḥ, pravṛttiviśeṣakaratvāt /
tathāhi-tattadiṣṭāniṣṭaviṣayepsājihāsāpahṛtahṛdayatayā bahirmukho na pratyagātmani samādhātumarhati /
ātmaśravaṇādividhisarūpaistu vacanairmanaso viṣayasrotaḥ khilīkṛtya pratyagātmasrota udghāṭyata iti pravṛttiviśeṣakaratā anuvādānāmastīti saprayojanatayā svādhyāyavidhyadhīnagrahaṇatvamupapadyata iti /
yacca coditamātmajñānamanuṣṭhānānaṅgatvādapuruṣārthamiti tadayuktam /
svato 'sya puruṣārthatve siddhe yadanuṣṭhānānaṅgatvaṃ tadbhūṣaṇaṃ na dūṣaṇamityāha- yadapīti /
anusaṃjvaret śarīraṃ paritapyamānamanutapyeta /
sugamamanyat /
prakṛtamupasaṃharati- tasmānna pratipattīti /
FN: 1-siddhe vastuni vedāntaprāmāṇyasiddhyartham / 'ajñātasaṃgatitvena'ityādi dūṣayitumityarthaḥ /
prakṛtisiddhyarthamekadeśimataṃ dūṣayitumanubhāṣate- yadapi kecidāhuriti /
dūṣayati- tanneti /
idamatrākūtam-'kāryabodhe yathā ceṣṭā liṅgaṃ harṣādayastathā /
siddhabodher'thavattaivaṃ śāstratvaṃ hitaśāsanāt //
'yadi hi padānāṃ kāryābhidhāne tadanvitasvārthābhidhāne vā, niyamena vṛddhavyavahārātsāmarthvamabadhṛtaṃ bhavet, na bhavedaheyānupādeyabhūtabrahmātmatāparatvamupaniṣadām /
tatrāviditasāmathryatvātpadānāṃ loke, tatpūrvakatvācca vaidikārthapratīteḥ /
atha tu bhūte 'pyarthe padānāṃ loke śakyaḥ saṃgatigrahastata upaniṣadāntatparatvaṃ paurvāparyaparyālocanayāvagamyamānamapahṛtya na kāryaparatvaṃ śakyaṃ kalpayitum, śrutahānyaśrutakalpanāprasaṅgāt /
tatra tāvadevamakāryer'the na saṃgatigrahaḥ, yadi tatparaḥ prayogo na loke dṛśyeta, tatpratyayo vā vyutpannasyonnetuṃ na śakyete /
na tāvattatparaḥ prayogo na dṛśyate loke /
kutūhalabhayādinivṛttyarthānāmakāryaparāṇāṃ padasaṃdarbhāṇāṃ prayogasya loke bahulamupalabdheḥ /
tadyathākhaṇḍalādilokapālacakravālādhivasatiḥ, siddhavidyādharagandharvāpsaraḥparivāro brahmalokāvatīrṇamandākinīpayaḥpravāhapātadhautakaladhautamayaśilātalo nandanādipramadāvanavihārimaṇimayaśakuntakamanīyaninadamanoharaḥ parvatarājaḥ sumeruriti /
naiṣa bhujaṅgo rajjuriyamityādiḥ /
nāpi bhūtārthabuddhirvyutpannapuruṣavartinī na śakyā samunnetum, harṣāderunnayanahotoḥ saṃbhavāt /
tathā hyaviditārthadeśajanabhāṣārtho draviḍo nagaragamanodyato rājamārgābhyarṇaṃ devadattamandiramadhyāsīnaḥ pratipannajanakānandanibandhanaputrajanmā vārttāhāreṇa saha nagarasthadevadattābhyāśamāgataḥ paṭavāsopāyanārpaṇapuraḥsaraṃ diṣṭyā vardhase devadatta putraste jātaiti vārttāhāravyāhāraśravaṇasamanantaramupajātaromāñcakañcukaṃ vikasitanayanotpalamatismeramukhamahotpalamavalokya devadattamutpannapramodamanumimīte,pramodasya ca prāgabhūtasya tadvyāhāraśravaṇasamanantaraṃ prabhavatastaddhetutām /
na cāyamapratipādayan harṣahetumarthaṃ harṣāya kalpata ityanena harṣaheturartha ukta iti pratipadyate /
harṣahetvantarasya cāpratīteḥ putrajanmanaśca taddhetoravagamāttadeva vārttāhāreṇābhyadhāyīti niścinoti /
evaṃ bhayaśokādayo 'pyudāhāryāḥ /
tathā ca prayojanavattayā bhūtārthābhidhānasya prekṣāvatprayogo 'pyupapannaḥ /
evaṃ ca brahmasvarūpajñānasya paramapuruṣārthahetubhāvādanupadiśatāmapi puruṣapravṛttinivṛttī vedāntānāṃ puruṣahitānuśāsanācchāstratvaṃ siddhaṃ bhavati /
tatsiddhametat, vivādādhyāsitāni vacanāni bhūtārthaviṣayāṇi, bhūtārthaviṣayapramājanakatvāt /
yadyadviṣayapramājanakaṃ tattadviṣayaṃ, yathā rūpādiviṣayaṃ cakṣurādi,tathā caitāni,tasmāttatheti /
tasmātsuṣṭhūktam- tanna, aupaniṣadasya puruṣasyānanyaśeṣatvāditi /
upanipūrvātsaderviśaraṇārthātkvipyupaniṣatpadaṃ vyutpāditam, upanīya advayaṃ brahma savāsanāmavidyāṃ hinastīti brahmavidyāmāha /
taddhetutvādvedāntā apyupaniṣadaḥ,tato viditaḥ aupaniṣadaḥ puruṣaḥ /
etadeva vibhajate- yo 'sāvupaniṣatsveveti /
ahaṃpratyayaviṣayādbhinatti- asaṃsārīti /
ata eva kriyārahitatvāccaturvidhadravyavilakṣaṇaḥ ataśca caturvidhadravyavilakṣaṇopeto 'yamananyaśeṣaḥ, anyaśeṣaṃ hi bhūtaṃ dravyaṃ cikīrṣitaṃ sadutpattyādyāpyaṃ saṃbhavati /
yathā 'yūpaṃ takṣati'ityādi /
yatpunaranyaśeṣaṃ bhūtabhāvyupayogarahitam, yathā 'suvarṇaṃ bhāryam', 'saktūn juhoti'ityādi, na tasyotpattyādyāpyatā /
kasmātpunarasyānanyaśeṣatetyata āha-yataḥ svaprakaraṇasthaḥ /
upaniṣadāmanārabhyādhītānāṃ paurvāparyaparyālocanayā puruṣapratipādanaparatvena puruṣasyaiva prādhānyenedaṃ prakaraṇam /
na ca juhvādivadavyabhicaritakratusaṃbandhaḥ puruṣa ityupapāditam /
ataḥ svaprakaraṇasthaḥ so 'yaṃ tathāvidha upaniṣadbhyaḥ pratīyamāno na nāstīti śakyo vaktumityarthaḥ /
syādetat /
mānāntarogocaratvenāgṛhītasaṃgatitayā apadārthasya brahmaṇo vākyārthatvānupapatteḥ kathamupaniṣadarthatetyata āha- sa eṣa neti netyātmetyātmaśabdāt /
yadyapi gavādivanmānāntaragocaratvamātmano nāsti, tathāpi prakāśātmana eva satastattadupādhiparihāṇyā śakyaṃ vākyārthatvena nirūpaṇam, hāṭakasyeva kaṭakakuṇḍalādiparihāṇyā /
nahi prakāśaḥ svasaṃvedano na bhāsate,nāpi tadavacchedakaḥ kāryakaraṇasaṃghātaḥ /
tena 'sa eṣa neti netyātmā'iti tattadavacchedaparihāṇyā bṛhattvādāpanācca svayaṃprakāśaḥ śakyo vākyāt brahmeti cātmeti ca nirūpayitumityarthaḥ /
athopādhinirāsavadupahitamapyātmarūpaṃ kasmānna nirasyata ityata āha- ātmanaśca pratyākhyātumaśakyatvāt /
prakāśo hi sarvasyātmā tadadhiṣṭhānatvācca prapañcavibhramasya /
na cādhiṣṭhānābhāve vibhramo bhavitumarhati /
na hi jātu rajjvabhāve rajjvāṃ bhujaṅga iti vā dhāreti vā vibhramo dṛṣṭapūrvaḥ /
api cātmānaḥ prakāśasya bhāsā prapañcasya prabhā /
tathā ca śrutiḥ 'tameva bhāntamanubhāti sarvaṃ tasya bhāsā sarvamidaṃ vibhāti'iti /
na cātmanaḥ prakāśasya pratyākhyāne prapañcaprathā yuktā /
tasmādātmanaḥ pratyākhyānāyogādvedāntebhyaḥ pramāṇāntarāgocarasarvopādhirahitabrahmasvarūpāvagatisiddhirityarthaḥ /
upaniṣatsvevāvagata ityavadhāraṇamamṛṣyamāṇa ākṣipati- nanvātmeti /
sarvajanīnāhaṃpratyayaviṣayo hyātmā kartā bhoktā ca saṃsārī, tatraiva ca laukikaparīkṣakāṇāmātmapadaprayogāt /
ya eva laukikāḥ śabdāsta eva vaidikāsta eva ca teṣāmarthā ityaupaniṣadamapyātmapadaṃ tatraiva pravartitumarhati, nārthāntare tadviparīte ityarthaḥ /
samādhatte- na ahaṃpratyayaviṣaya aupaniṣadaḥ puruṣaḥ /
kutaḥ tatsākṣitvena /
ahaṃpratyayaviṣayo yaḥ kartā kāryakaraṇasaṃghātopahito jīvātmā-tat sākṣitvena, paramātmano 'haṃpratyayaviṣayatvasya pratyuktatvāt /
etaduktaṃ bhavati-yadyapi 'anena jīvenātmanā'iti jīvaparamātmanoḥ pāramārthikamaikyam, tathāpi tasyopahitaṃ rūpaṃ jīvaḥ,śuddhaṃ tu rūpaṃ tasya sākṣitacca mānāntarānadhigatamupaniṣadgocara iti /
etadeva prapañcayati- na hyahaṃpratyayaviṣayeti /
vidhiśeṣatvaṃ vā netuṃ na śakyaḥ /
kutaḥ ātmatvādeva /
na hyātmā anyārtho 'nyattu sarvamātmārtham /
tathā ca śrutiḥ 'na vā are sarvasya kāmāya sarvaṃ priyaṃ bhavati ātmanastu kāmāya sarvaṃ priyaṃ bhavati'iti /
api cātaḥ sarveṣāmātmatvādeva na heyo nāpyupādeyaḥ /
sarvasya hi prapañcajātasya brahmaiva tattvamātmā /
na ca svabhāvo heyaḥ, aśakyahānatvāt /
na copādeyaḥ, upāttatvāt /
tasmāddheyopādeyaviṣayau vidhiniṣedhau na tadviparītamātmatattvaṃ viṣayīkuruta iti sarvasya prapañcajātasyātmaiva tattvamiti /
etadupapādayati- sarvaṃ hi vinaśyadvikārajātaṃ puruṣāntaṃ vinaśyati /
ayamarthaḥ-puruṣo hi śrutismṛtītihāsapurāṇatadaviruddhanyāyavyavasthāpitatvātparamārthasan /
prapañcastvanādyavidyopadarśito 'paramārthasan /
yaśca paramārthāsan asau prakṛtiḥ rajjutattvamiva sarpavibhramasya vikārasya /
ata evāsyānirvācyatvenādṛḍhasvabhāvasya vināśaḥ /
puruṣastu paramārthasannāsau kāraṇasahasreṇāpyasan śakyaḥ kartum /
na hi sahasramapi śilpino ghaṭaṃ paṭayitumīśata ityuktam /
tasmādavināśipuruṣānto vikāravināśaḥ śuktirajjutattvānta iva rajatabhujaṅgavināśaḥ /
puruṣa eva hi sarvasya prapañcavikārajātasya tattvam /
na ca puruṣasyāsti vināśo yato 'nanto vināśaḥ syādityata āha- puruṣo hi vināśahetvabhāvāditi /
nahi kāraṇāni sahasramapyanyadanyathayitumīśata ityuktam /
atha mā bhūtsvarūpeṇa puruṣo heya upādeyo vā,tadīyastu kaściddharmo hāsyate, kaściccopādāsyata ityata āha- vikriyāhetvabhāvācca kūṭasthanityaḥ /
trividho 'pi dharmalakṣaṇāvasthāpariṇāmalakṣaṇo vikāro nāstītyuktam /
api cātmanaḥ paramārthasato dharmo 'pi paramārthasanniti na tasyātmavadanyathātvaṃ kāraṇaiḥ śakyaṃ kartum /
na ca dharmānyathātvādanyo vikāraḥ /
tadidamuktam- vikriyāhotvabhāvāditi /
sugamamanyat /
yatpunarekadeśinā śāstravidvacanaṃ sākṣitvenānukrāntaṃ tadanyathopapādayati- yadapi śāstratātparyavidāmanukramāṇamiti /
'dṛṣṭo hi tasyārthaḥ prayojanavadarthāvabodhanam'iti vaktavye, dharmajijñāsāyāḥ prakṛtatvāddharmasya ca karmatvāt 'karmāvabodhanam'ityuktam /
na tu siddharūpabrahmāvabodhanavyāpāraṃ vedasya vārayati /
na hi somaśarmaṇi prakṛte tadguṇābhidhānaṃ parisaṃcaṣṭe viṣṇuśarmaṇo guṇavattām /
vidhiśāstraṃ vidhīyamānakarmaviṣayam,pratiṣedhaśāstraṃ ca pratiṣidhyamānakarmaviṣayamityubhayamapi karmāvabodhanaparam /
api ca 'āmnāyasya kriyārthatvāt'iti śāstrakṛdvacanam /
tatrārthagrahaṇaṃ yadyabhidheyavāci tato bhūtārthānāṃ dravyaguṇakarmaṇāmānarthakyamanabhidheyatvaṃ prasajyeta,nahi te kriyārthā ityata āha- api cāmnāyasyeti /
yadyucyeta nahi kriyārthatvaṃ kriyābhidheyatvam, api tu kriyāprayojanatvam /
dravyaguṇaśabdānāṃ ca kriyārthatvenaiva bhūtadravyaguṇābhidhānam, na svaniṣṭhatayā /
yathāhuḥ śāstravidaḥ 'codanā hi bhūtaṃ bhavantam'ityādi /
FN: 1-'codanā hi bhūtaṃ bhavantaṃ bhaviṣyantamityevañjātīyakaṃ śaknotyavagamayitum'iti śābarabhāṣye vidhivākyasya bhūtārthabodhakatvaṃ pratīyate tatkathaṃ dravyādeḥ kriyābodhitā, tatrāha-etaduktamiti /
etaduktaṃ bhavati, kāryamarthamavagamayantī codanā tadarthaṃ bhūtādikamapyarthaṃ gamayatīti /
tatrāha- pravṛttinivṛttivyatirekeṇa bhūtaṃ cediti /
ayamabhisaṃdhiḥ-na tāvatkāryārthā eva svārthe padānāṃ saṃgatigraho nānyārtha ityupapāditaṃ bhūte 'pyarthe vyutpattiṃ darśayadbhiḥ /
FN: 2-nanu kāryānvitapadārthaparatvaniyamābhāve padānāmatilāghavāyānvitaparatvamapi tyajyatāmata āha-nāpīti /
nāpi svārthamātraparataiva padānām /
tathā sati na vākyārthapratyayaḥ syāt /
na hi pratyekaṃ svapradhānatayā guṇapradhānabhāvarahitānāmekavākyatā dṛṣṭā /
tasmātpadānāṃ svārthamabhidadhatāmeka
FN: 3-ayamarthaḥ-ekaprayojanasiddhyupayogitvaṃ padārthānāmitaretaravaiśiṣṭyamantareṇa na ghaṭate 'tastatsiddhyai ekavākyatvāya ca lakṣaṇayānvitaparatvaṃ kalpyate tādṛkprayojanābhāve tu svārthamātrābhidheyatvaṃ padānāmiti /
prayojanavatpadārthaparatayaikavākyatā /
tathā ca tattadarthāntaraviśiṣṭaikavākyārthapratyaya upapanno bhavati /
yathāhuḥ śāstravidaḥ-'sākṣādyadyapi kurvantipadārthapratipādanam /
varṇāstathāpi naitasminparyavasyanti niṣphale //
vākyārthamitaye teṣāṃ pravṛttau nāntarīyakam /
pāke jvāleva kāṣṭhānāṃ padārthapratipādanam //
'iti /
tathā cārthāntarasaṃsargaparatāmātreṇa vākyārthapratyayopapattau na kāryasaṃsargaparatvaniyamaḥ padānām /
evaṃ ca sati kūṭasthanityabrahmarūpaparatve 'pyadoṣa iti /
bhavyaṃ kāryam /
nanu yadbhavyārthaṃ bhūtamupadiśyate na tadbhūtam, bhavyasaṃsargiṇā rūpeṇa tasyāpi bhavyatvādityata āha- na hi bhūtamupadiśyamānamiti /
FN: 4-bhavyasaṃsargiṇā rūpeṇa bhūtamapi bhavyamityatra kiṃ bhavyaṃ kāryamuta kriyā / ubhābhyāmapi bhūtārthasya naikyamityāha-na tādātmyeti /
na tādātmyalakṣaṇaḥ saṃsargaḥkiṃ tu kāryeṇa saha prayojanaprayojanilakṣaṇo 'nvayaḥ /
tadviṣayeṇa tu bhāvārthena bhūtārthānāṃ kriyākārakalakṣaṇa iti na bhūtārthānāṃ kriyārthatvamityarthaḥ /
śaṅkate- akriyātve 'pīti /
evaṃ cākriyārthakūṭasthanityabrahmopadeśānupapattiriti bhāvaḥ /
pariharati- naiṣa doṣaḥ kriyārthatve 'pīti /
na hi kriyārthaṃ bhūtamupadiśyamānamabhūtaṃ bhavati, api tu kriyānivartanayogyaṃ bhūtameva tat /
tathā ca bhūter'the 'vadhṛtaśaktayaḥ śabdāḥ kvacitsvaniṣṭha
FN: 5-kāryānanvitabhūtaviṣayā ityarthaḥ /
bhūtaviṣayā dṛśyamānā mṛtvā śīrtvā vā na kathañcitkriyāniṣṭhatāṃ gamayitumucitāḥ /
FN: 6-kāryānvayo hi na śabdārthaḥ kintu upādhiḥ / tathāhi-kartavyatātadabhāvāvagamādhīne hi pravṛttinivṛttī, tadadhīnaṃ ca prayojanaṃ, tadadhīnau vivakṣāprayogau, prayogādhīne ca vākyārthapratipattī / tasmādvivakṣādivatkāryānvayasyāpi śabdārthāvagatyupāyatāvagamyate / ato virahayyāpi kāryānvayaṃ prayogabhede bhavati bhūtaṃ vastu padavācyam / tadidamuktam-nahyupahitamiti /
nahyupahitaṃ śataśo dṛṣṭamapyanupahitaṃ kvaciddṛṣṭamadṛṣṭaṃ bhavati /
tathā ca vartamānāpadeśā astikriyopahitā akāryārthā apyaṭavīvarṇakādayo loke bahulamupalabhyante /
evaṃ kriyāniṣṭhā api saṃbandhamātraparyavasāyinaḥ,yathākasyaiva puruṣaḥiti praśne uttaraṃrājñaḥiti /
tathā prātipadikārthamātraniṣṭhāḥ,yathākīdṛśāstaravaḥiti praśne uttaraṃphalinaḥiti /
na hi pṛcchatā puruṣasya vā tarūṇāṃ vāstitvanāstitve pratipitsite,kiṃ tu puruṣasya svāmibhedastarūṇāṃ ca prakārabhedaḥ /
praṣṭurapekṣitaṃ cācakṣāṇaḥ svāmibhedameva prakārabhedameva ca prativyakti, na punarastitvam, tasya tenāpratipitsitatvāt /
upapāditā ca bhūte 'pyarthe vyutpattiḥ prayojanavati padānām /
codayati- yadi nāmopadiṣṭaṃ bhūtaṅ kiṃ tava- upadeṣṭuḥ śroturvā prayojanaṃ syāt /
tasmādbhūtamapi prayojanavadevopadeṣṭavyaṃ nāprayojanam /
aprayojanaṃ ca brahma, tasyodāsīnasya sarvakriyārahitatvenānupakārakatvāditi bhāvaḥ /
pariharati- anavagatātmavastūpadeśaśca tathaiva- prayojanavāneva- bhavitumarhati /
apyarthaścakāraḥ /
etaduktaṃ bhavati-yadyapi brahmodāsīnam, tathāpi tadviṣayaṃ śābdajñānamavagatiparyantaṃ vidyā svavirodhinīṃ saṃsāramūlanidānamavidyāmucchindatprayojanavadityarthaḥ /
api ca ye 'pi kāryaparatvaṃ sarveṣāṃ padānāmāsthiṣata, tairapi 'brāhmaṇo na hantavyaḥ', 'na surā pātavyā'ityādīnāṃ na kāryaparatā śakyā āsthātum /
kṛtyupahitamaryādaṃ hi kāryaṃ kṛtyā vyāptaṃ tannivṛttau nivartate, śiṃśapātvamiva vṛkṣatvanivṛttau /
kṛtirhi puruṣaprayatnaḥsa ca viṣayādhīnanirūpaṇaḥ /
viṣayaścāsya sādhyasvabhāvatayā bhāvārtha eva pūrvāparībhūto 'nyotpādānukūlātmā bhavitumarhati, na dravyaguṇau /
sākṣātkṛtivyāpyo hi kṛterviṣayaḥ /
na ca dravyaguṇayoḥ siddhayorasti kṛtivyāpyatā /
ata eva śāstrakṛdvacaḥ-
FN: 1-bhāvārthāḥ-dhātvarthoparaktabhāvanā yeṣu bhāti tādṛśā ye karmaśabdāḥ-kriyāvācakā yajatyādayastebhyaḥ kriyā-apūrvaṃ pratīyeta na dravyaguṇaśabdebhya iti tadarthaḥ / bhāvanāvācibhyo bhāvanā, bhāva ityādibhyo nāpūrvaṃ pratīyata iti karmaśabdā ityuktam / karmaśabdebhyo 'pi yāgahomaśabdebhyo nāpūrvādhigatiriti prathamadalopanyāsa ityavagantavyam /
'bhāvārthāḥ karmaśabdāstebhyaḥ kriyā pratīyeta'iti /
dravyaguṇaśabdānāṃ naimittikāvasthāyāṃ kāryāvamarśe 'pi, bhāvasya svataḥ, dravyaguṇaśabdānāṃ tu bhāvayogātkāryāvamarśa iti
FN: 2-niyogo hi svāvacchedakatvena sākṣātsādhyasvabhāvaṃ bhāvārthamākāṅkṣati, tallābhe kriyādvārā dravyādestadviṣayatā na yuktetyāśayaḥ /
bhāvārthebhya evāpūrvāvagatiḥ, na dravyaguṇaśabdebhya iti /
na ca 'dadhnā juhoti',
'saṃtata
FN: 3-sāntatyamavicchinnatvam / āghāro 'vakṣāraṇam /
māghārayati'ityādiṣu dravyādīnāṃ kāryaviṣayatā /
tatrāpi hi homaghārabhāvārthaviṣayameva kāryam /
na caitāvatā
FN: 4-jyotiṣṭome śrūyate-'somena yajeta'tathā 'aindravāyavaṃ gṛhṇāti'ityādi ca /
tatra saṃśayaḥ-kimaindravāyavādivākye vihitānāṃ somarasānāṃ yāgānāṃ ca yathākramaṃ soma-yāgaśabdāvanuvaditārāvuta dravyayuktasya karmaṇo vidhātārāviti /
tatraindravāyavādivākyeṣu dravyadevatākhyayāgarūpapratīteryāgānumānāditaratra rūpāpratīteḥ samudāyānuvāda iti prāpte rāddhāntitaṃ dvitīye-nānuvādatvamapratyabhijñānāt /
na hyaindravākye yāgarūpamavagamyate /
tasmātsomavākye yāgavidhiritaratra rasānāmindrādidevatābhyo grahaṇānyupakalpanāni vidhīyante /
evaṃ hi yathā somenetivākye viśiṣṭavidhirevaṃ dadhisāṃtatyavākyāni yadi dravyaguṇaviśiṣṭahomāghāravidhāyīni tarhi agnihotrādhāravākye tadvihitahomānāmāghārāṇāṃ ca samudāyāvanuvadetāṃ tathāsati tadadhikaraṇabhedo na saṃgacchediti śaṅkā /
tathāhi pūrvapakṣasūtram-'āghārāgnihotramarūpatvāt'(jai. 2 / 2 / 13) iti /
siddhāntastu-vidhī imau syātāmāghārayati-juhotiśabdābhyāmanuṣṭheyārthapratīteḥ /
tatsaṃnidhau śrutasya sāṃtatyasya dadhyādivākyasya viśiṣṭavidhitve gauravaprasaṅgena, tadvihitabhāvārthānuvādena guṇavidhānārthatvāt /
naitāvatā dadhyādivākye bhāvārthaviṣayaṃ kāryaṃ virudhyata ityabhyupagamaḥ /
'somena yajeta'itivat, dadhisaṃtatādiviśiṣṭahomāghāravidhānāt, 'agnihotraṃ juhoti', 'āghāramāghārayati'iti tadanuvādaḥ /
======================
NOTE 1-tatra hetumāha-yadyapīti /
======================
tatra dravyaguṇayoḥ kāryaṃ prati sākṣādaviṣayatve.pi bhāvārthaṃ pratyanubandhatayā vidhīyetetyarthaḥ /
phyadyapyatrāpi bhāvārthaviṣayameva kāryaṃ, tathāpi bhāvārthānubandhatayā dravyaguṇāvaviṣayāvapi vidhīyete /
======================
NOTE 2-tatra hetumāha-bhāvārtha iti /
======================
bhāvārtho hi kārakavyāpāramātratayāviśiṣṭaḥ kārakaviśeṣeṇa dravyādinā viśeṣyata iti dravyādistadanubandhaḥ /
tathā ca bhāvārthe vidhīyamāne sa eva sānubandho vidhīyata iti dravyaguṇāvaviṣayāvapi tadanubandhatayā vihitau bhavataḥ /
======================
NOTE 3-tarhi saṃtatādivākyāni viśiṣṭavidhayaḥ syuḥ / agnihotrādivākyaṃ ca tadanuvādaḥ syāt, tatrāha-eva ceti / ayamāśayaḥ-yadyapyatra viśiṣṭo vidhiḥ pratīyate tathāpi bhāvārthadvārā dravyādikamapi viṣayīkaroti / tatra saṃkrānto yadi bhāvārthamanyato vihitaṃ na labheta tarhi gauravamapyuparīkṛtya viśiṣṭaṃ vidadhītātha labheta tata upapadākṛṣṭaśaktirdravyādiparo bhavati / bhāvārthaṃ tvanuvadati / tadihāgnihotrādivākyata eva bhāvārthalābhāddravyaparatetyunneyamiti /
======================
evaṃ ca bhāvārthapraṇālikayā dravyādisaṃkrānto vidhirgauravādbibhyatsvaviṣayasya cānyataḥ prāptatayā tadanuvādena tadanubandhībhūtadravyādiparo bhavatīti sarvatra bhāvārthaviṣaya eva vidhiḥ /
======================
NOTE 4-siddhasya na vidheyatvamityuktamatidiśati-eteneti /
======================
etena 'yadāgneyo 'ṣṭākapālo bhavati'ityatra saṃbandhaviṣayo vidhiriti parāstam /
======================
NOTE 5-saṃbandhasya bhāvanāvacchedakatvena vidheyatvaṃ śaṅkate-nanvityādinā, saṃbandha evāsya viṣaya ityantena saṃdarbeṇa /
======================
nanu na bhavatyartho vidheyaḥsiddhe bhavitari labdharūpasya bhavanaṃ pratyakartṛtvāt /
na khalu gaganaṃ bhavati /
nāpyasiddhe, asiddhasyāniyojyatvāt, gaganakusumavat /
tasmādbhavanena prayojyavyāpāreṇākṣiptaḥ prayojakasya bhāvayiturvyāpāro vidheyaḥ /
sa ca vyāpāro bhāvanā, kṛtiḥ, prayatna itinirviṣayaścāsāvaśakyapratipattirato viṣayāpekṣāyāmāgneyaśabdopasthāpito dravyadevatāsaṃbandha evāsya viṣayaḥ /
======================
NOTE 6-siddhāntī dūṣayati-nanavti. tallakṣitabhāvanāyā eva vidhānaṃ, saṃbandasya sākṣātkṛtiviṣayatvāyogādityarthaḥ /
======================
nanu vyāpāraviṣayaḥ puruṣaprayatnaḥ kathamavyāpārarūpaṃ saṃbandhaṃ gocarayet /
na hi ghaṭaṃ kurvityatrāpi sākṣānnāmārthaṃ ghaṭaṃ puruṣaprayatno gocarayatyapi tu daṇḍādi hastādinā vyāpārayati /
tasmādghaṭārthāṃ kṛtiṃ vyāpāraviṣayāmeva puruṣaḥ pratipadyate, na tu rūpato ghaṭaviṣayām /
uddeśyatayā tvasyāmasti ghaṭo na tu viṣayatayā /
viṣayatayā tu hastādivyāpāra eva /
ata
======================
NOTE 7-yataḥ yadāgneyo 'ṣṭākapālo 'māvāsyāyāṃ paurṇamāsyāṃ cācyuto bhavati ityādivākyena yāgo vidhīyate tasmāt 'ya evaṃ vidvān paurṇamāsīṃ yajate'ityanuvāde yajata iti śrutaṃ, anyathā saṃbandha eva śrūyetetyarthaḥ / tasmānna kutrāpi saṃbandhavidhānamiti siddham / idamuktaṃ vistareṇa 'prakaraṇaṃ paurṇamāsyāṃ rūpāvacanāt'(jai. 2 /2 /3) ityatra / diṅmātramiha darśitam /
======================
evāgneya ityatrāpi dravyadevatāsaṃbandhākṣipto yajireva kāryaviṣayo vidheyaḥ /
kimuktaṃ bhavati, āgneyo bhavatītiḥāgneyena yāgena bhāvayediti /
ata eva 'ya evaṃ vidvān paurṇamāsyāṃ yajate' 'ya evaṃ vidvānamāvāsyāṃ yajate'ityanuvādo bhavati 'yadāgneyaḥ'ityādivihitasya yāgaṣaṭkasya /
======================
NOTE 8-utpattyadhikāravidhyoravisaṃvādārthamapyāgneyādivākye yāgavidhirabhyupeya ityā-ataḥeveti /
======================
ata eva ca vihitānūditasya tasyaiva 'darśapūrṇamāsābhyāṃ svargakāmo yajeta'ityādhikārasaṃbandhaḥ /
tasmātsarvatra kṛtipraṇālikayā
======================
NOTE 9-dhātvarthaviṣaya ityarthaḥ /
======================
bhāvārthaviṣaya eva vidhirityekāntaḥ /
tathā ca 'na hanyāt' 'na pibet'ityādiṣu yadi kāryamabhyupeyeta, tatastadvyāpikā kṛtirabhyupetavyā, tadvyāpakaśca bhāvārtho viṣayaḥ /
evaṃ ca prajāpativratanyāyena paryudāsavṛttyāhananāpānasaṃkalpalakṣaṇayā tadviṣayo vidhiḥ syāt /
======================
NOTE 10-evaṃ niyogakṛtidhātvarthānāṃ vyāpyavyāpakatvamuktvā vyāpakanivṛttyā vyāpyanivṛttimāha-tathāca prasajyeti /
======================
tathā ca prasajyapratiṣedho dattajalāñjaliḥ prasajyeta /
na ca sati saṃbhave lakṣaṇā nyāyyā /
======================
NOTE 11-prajāpativratanyāyaṃ (jai. 4 / 1 / 3-6) vibhajate niṣedheṣu tadabhāvāya-nekṣeteti / 'tasya brahmacāriṇo vratam'iti vrataśabdopakramāt, ekasmiṃśca vākye upasahārasya prakramādhīnatvādākhyātayogināpi nañā pratīto niṣedho 'nanuṣṭheyatvādupekṣyate tataścānīkṣaṇasaṃkalpalakṣaṇā yuktā / na caivaṃ 'na hanyāt'itivākye kalpanīyamiti bhāvaḥ /
======================
'nekṣetodyantam'ityādau tu 'tasya vratam'ityadhikārātprasajyapratiṣedhāsaṃbhavena paryudāsavṛttyānīkṣaṇasaṃkalpalakṣaṇā yuktā /
tasmāt 'na hanyāt', 'na pibet'ityādiṣu prasajyapratiṣedheṣu bhāvārthābhāvāttadvyāptāyāḥ kṛterabhāvaḥ,tadabhāve ca tadvyāptasya kāryasyābhāva iti na kāryaparatvaniyamaḥ sarvatra vākye ityāha- brahmaṇo na hantavya ityevamādyā iti /
nanu kasmānnivṛttireva kāryaṃ na bhavati, tatsādhanaṃ vetyata āha- na ca sā kriyeti /
kriyāśabdaḥ
======================
NOTE 1-bhāṣye 'kriyārthānāmānarthakyābhidhānādiha kriyāśabdaḥ kāryavacana ityarthaḥ /
======================
kāryavacanaḥ /
etadeva vibhajate- akriyārthānāmiti /
syādetat /
vidhivibhaktiśravaṇātkāryaṃ tāvadatra pratīyatetacca na bhāvārthamantareṇa /
na ca rāgataḥ pravṛttasya hananapānādāvakasmādaudāsīnyamupapadyate vinā vidhārakaprayatnamtasmātsa eva pravṛttyunmukhānāṃ manovāgdehānāṃ vidhārakaḥ prayatno niṣedhavidhigocaraḥ kriyeti nākriyāparamasti vākyaṃ kiñcidapīti āha- na ca hananakriyānivṛttyaudāsīnyavyatirekeṇa nañaḥ śakyamaprāptakriyārthatvaṃ kalpayitum /
kena hetunā na śakyamityata āha- svabhāvaprāptahantyarthānurāgeṇa nañaḥ /
======================
NOTE 2-kimiha vidheyaṃ, hananādi vā nañartho vā vidhārakaprayatno veti vikalpya, dīṣayituṃ prakramate-ayamartha ityādinā /
======================
ayamarthaḥ-hananapānaparo hi vidhipratyayaḥ pratīyamānaste eva vidhatte ityutsargaḥ /
na caite śakye vidhātum, rāgataḥ prāptatvāt /
na ca nañaḥ prasajyapratiṣedho vidheyaḥ, tasyāpyaudāsīnyarūpasya siddhatayā prāptatvāt /
na ca vidhārakaḥ prayatnaḥ, tasyāśrutatvena lakṣyamāṇatvāt, sati saṃbhave ca lakṣaṇāyā anyāyyatvāt, vidhivibhakteśca rāgataḥ prāptapravṛttyanuvādakatvena vidhiviṣayatvāyogāt /
tasmādyatpibeddhanyādvetyanūdya tanneti niṣidhyate, tadabhāvo jñāpyate,na tu nañartho vidhīyate /
======================
NOTE 3-nanu nañarthaścenna vidhīyate tarhi hananaṃ nāstītyādāviva siddhatayā pratīyetetyāśaṅkyāha-abhāvaśceti / rāgaprāptahananalakṣaṇapratiyogigataṃ sādhyatvamabhāva āropyata ityarthaḥ /
======================
abhāvaśca svavirodhibhāvanirūpaṇatayā bhāvacchāyānupātīti siddhe siddhavat, sādhye ca sādhyavadbhāsata iti sādhyaviṣayo nañarthaḥ sādhyavadbhāsata iti nañarthaḥ kārya iti bhramaḥ /
tadidamāha- nañaścaiṣa svabhāva iti /
nanu bodhayatu saṃbandhino 'bhāvaṃ nañpravṛttyunmukhānāṃ tu manovāgdehānāṃ kuto 'kasmānnivṛttirityata āha- abhāvabuddhiścaudāsīnya
======================
NOTE 1-tasya prāgabhāvatayā kāraṇānapekṣatvādadhyāharati-pālaneti /
======================
pālana kāraṇam /
======================
NOTE 2-vidhiniṣedhayoriṣṭāniṣṭopāyatvabodhakatvaṃ vyutpattibalāddarśayati-ayamabhiprāya ityādinā pravartakeṣu vākyeṣvityataḥ prāktanena granthena /
======================
ayamabhiprāyaḥ-'jvaritaḥ pathyamaśnīyāt', 'na sarpāyāṅguliṃ dadyāt' ityādivacanaśravaṇasamanantaraṃ prayojyavṛddhasya pathyāśane pravṛttiṃ bhujaṅgāṅgulidānonmukhasya ca tato nivṛttimupalabhya bālo vyutpitsuḥ prayojyavṛddhasya pravṛttinivṛttihetū icchādveṣāvanumimīte /
tathā hi-icchādveṣahetuke vṛddhasya pravṛttinivṛttī svatantrapravṛttinivṛttitvāt, madīyasvatantrapravṛttinivṛttivat /
kartavyatai
======================
NOTE 3-kartavyatayā sahaikasmindhātvarthe samavetāviṣṭāniṣṭasādhanabhāvau tajjñānapūrvakāviti vibhāgaḥ /
======================
kārthasamaveteṣṭāniṣṭasādhanabhāvāvagamapūrvakau cāsyecchādveṣau, pravṛttinivṛttihetubhūtecchādveṣatvāt, matpravṛttinivṛttihetubhūtecchādveṣavat /
na jātu mama śabdatadvyāpārapuruṣāśayatraikālyānavicchannabhāvanāpūrvapratyayapūrvāvicchādveṣāvabhūtām /
api tu bhūyobhūyaḥ svagatamālocayata uktakāraṇapūrvāveva pratyavabhāsete /
tasmādvṛddhasya svatantrapravṛttinivṛttī icchādveṣabhedau ca kartavyataikārthasamaveteṣṭāniṣṭasādhanabhāvāvagamapūrvāvityānupūrvyā siddhaḥ kāryakāraṇābhāva itīṣṭāniṣṭasādhanatāvagamātprayojyavṛddhapravṛttinivṛttī iti siddham /
sa cāvagamaḥ prāgabhūtaḥ śabdaśravaṇānantaramupajāyamānaḥ śabdaśravaṇahetuka iti pravartakeṣu vākyeṣu 'yajeta'ityādiṣu śabda eva kartavyamiṣṭasādhanaṃ vyāpāramavagamayaṃstasyeṣṭasādhanatāṃ kartavyatāṃ cāvagamayatiḥananyalabhyatvādubhayoḥ, anantyalabhyasya ca śabdārthatvāt /
yatra tu kartavyatānyata eva labhyate, yathā 'na hanyāt', 'na pibet'ityādiṣu, hananapānapravṛttyo rāgataḥ pratilambhāt, tatra tadanuvādena nañsamabhivyāhṛtā liṅādivibhaktiranyato 'prāptamanayoranarthahetubhāvamātramavagamayat i /
pratyakṣaṃ hi tayoriṣṭasādhanabhāvo 'vagamyate, anyathā rāgaviṣayatvāyogāt /
tasmādrāgādiprāptakartavyatānuvādenānarthasādhanatāprajñāpanaparam 'na hanyāt', 'na pibet'ityādivākyam, na tu kartavyatāparamiti suṣṭhūktamakāryaniṣṭhatvaṃ niṣedhānām /
niṣedhyānāṃ cānarthasādhanatābuddhireva niṣedhyābhāvabuddhiḥ /
tayā khalvayaṃ cetana āpātato ramaṇīyatāṃ paśyannapyāyatimālocya pravṛttyabhāvaṃ nivṛttimavabudhya nivartate /
audāsīnyamātmano 'vasthāpayatīti yāvat /
syādetat /
abhāvabuddhiścedaudāsīnyasthāpanākāraṇam, yāvadaudāsīnyamanuvarteta /
na cānuvartate /
na hyudāsīno 'pi viṣayāntaravyāsaktacittastadabhāvabuddhimān /
na cāvasthāpakakāraṇābhāve kāryāvasthānaṃ dṛṣṭam /
na hi stambhāvapāte prāsādo 'vatiṣṭhate /
ata āha- sā ca dagdhendhanāgnivatsvayamevopaśāmyati /
tāvadeva khalvayaṃ pravṛttyunmukho na yāvadasyānarthahetubhāvamadhigacchati /
anarthahetutvādhigamo 'sya samūloddhāraṃ pravṛttimuddhṛtya dagdhendhanāgnivatsvayamevopaśāmyati /
======================
NOTE 4-nahyabhāvabuddhiraudāsīnyasthāpanakāraṇaṃ, audāsīnyasyānāditvāt / apitvapavādanirāsiketyāha-etaduktamiti /
======================
etaduktaṃ bhavati-yathā prāsādāvasthānakāraṇaṃ stambho naivamaudāsīnyāvasthānakāraṇamabhāvabuddhiḥ, api tvāgantukādvināśahetostrāṇenāvasthānakāraṇam /
yathā kamaṭhapṛṣṭhaniṣṭhuraḥ kavacaḥ śāstraprahāratrāṇena rājanyajīvāvasthānahetuḥ /
na ca kavacāpagame ca asati ca śastraprahāre, rājanyajīvanāśa iti /
upasaṃharati- tasmātprasaktakriyānivṛttyaudāsīnyameveti /
audāsīnyamajānato 'pyastīti prasaktakriyānivṛttyopalakṣya viśinaṣṭi /
tatkimakriyārthatvenānarthakyamāśaṅkya kriyārthatvopavarṇanaṃ jaiminīyamasamañjasamevetyupasaṃhāravyājena pariharati- tasmātpuruṣārtheti /
puruṣārthānupayogyupākhyānādiviṣayāvakriyārthatayā kriyārthatayā ca pūrvottarapakṣau,na tūpaniṣadviṣayau /
upaniṣadāṃ svayaṃ puruṣārtharūpabrahmāvagatamaparyanasānādityarthaḥ /
yadapyaupaniṣadātmajñānamapuruṣārthaṃ manyamānenoktam -kartavyavidhyanupraveśamantareṇeti /
atra nigūḍhābhisaṃdhiḥ pūrvoktaṃ parihāraṃ smārayati- tatparihṛtamiti /
atrākṣeptā svoktamarthaṃ smārayati- nanu śrutabrahmaṇo 'pīti /
nigūḍhamabhisaṃdhiṃ samādhātodghāṭayati- atrocyate-nāvagatabrahmātmabhāvasyeti /
======================
NOTE 1-avagatabrahmātmabhāvasyeti bhāṣyasthāvagataśabdābhiprāyamāha-satyamiti /
======================
satyaṃ, na brahmajñānamātraṃ sāṃsārikadharmanivṛttikāraṇam, api tu sākṣātkāraparyantam /
brahmasākṣātkāraścāntaḥkaraṇavṛttibhedaḥ śravaṇamananādijanitasaṃskārasacivamanojanmā, ṣaḍjādibhedasākṣātkāra iva gāndharvaśāstraśravaṇābhyāsasaṃskṛtamanoyoniḥ /
sa ca nikhilaprapañcamahendrajālasākṣātkāraṃ samūlamunmūlayannātmānamapi prapañcatvāviśeṣādunmūlayatītyupapāditamadhastāt /
tasmādrajjusvarūpakathanatulyataivātreti siddham /
atra ca vedapramāṇamūlatayā vedapramāṇajanitetyuktam /
atraiva sukhaduḥkhānutpādabhedena nidarśanadvayamāha- na hi dhanina iti /
śrutimatrodāharati- taduktamiti /
codayati- śarīre patite iti /
pariharati- na saśarīratvasyeti /
yadi vāstavaṃ saśarīratvaṃ bhavenna jīvatastannivarteta /
mithyājñānanimittaṃ tu tat /
taccotpannatattvajñānena jīvatāpi śakyaṃ nivartayitum /
yatpunaraśarīratvaṃ tadasya svabhāva iti na śakyaṃ nivartayitum, svabhāvahānena bhāvavināśaprasaṅgādityāha- nityamaśarīratvamiti /
syādetat /
na mithyājñānanimittaṃ saśarīratvam api tu dharmādharmanimittam,tacca svakāraṇadharmādharmanivṛttimantareṇa na nivartate /
tannivṛttau ca prāyaṇameveti na jīvato 'śarīratvamiti śaṅkate- tatkṛteti /
tadityātmānaṃ parāmṛśati /
nirākaroti- na, śarīrasaṃbandhasyeti /
na tāvadātmā sākṣāddharmādharmau kartumarhati, vāgbuddhiśarīrārambhajanitau hi tau nāsati śarīrasaṃbandhe bhavataḥ,tābhyāṃ tu śarīrasaṃbandhaṃ rocayamāno vyaktaṃ parasparāśrayatvaṃ doṣamāvahati /
tadidamāha- śarīrasaṃbandhasyeti /
yadyucyeta satyamasti parasparāśrayaḥ, na tveṣa doṣo 'nāditvāt, bījāṅkuravadityata āha- andhaparamparaiṣānāditvakalpanā
======================
NOTE 1-satkāryavādī vyaktibhedenetaretarāśrayaṃ pariharatītyāha-yastviti /
======================
yastu manyate neyamandhaparamparātulyānāditā /
na hi yato dharmādharmabhedādātmaśarīrasaṃbandhabhedastata eva sa dharmādharmabhedaḥ kintveṣa pūrvasmādātmaśarīrasaṃbandhātpūrvadharmādharmabhedajanmanaḥ,eṣa tvātmaśarīrasaṃbandho 'smāddharmādharmabhedāditi, taṃ pratyāha- kriyāsamavāyābhāvāditi /
śaṅkate- saṃnidhānamātreṇeti /
pariharati- neti /
upārjanaṃsvīkaraṇam /
na tviyaṃ vidhātmanītyāha- na tvātmana iti /
ye tu dehādāvātmābhimāno na mithyā, api tu gauṇaḥ, māṇavakādāviva siṃhābhimāna iti manyante, tanmatamupanyasya dūṣayati- atrāhuriti /
prasiddho vastubhedo yasya puruṣasya sa tathoktaḥ /
upapāditaṃ caitadasmābhiradhyāsabhāṣya iti nehopapādyate /
yathā mandāndhakāre sthāṇurayamityagṛhyamāṇaviśeṣe vastuni puruṣāt, sāṃśayikau puruṣaśabdapratyayau sthāṇuviṣayau,tatra hi puruṣatvamaniyatamapi samāropitameva /
evaṃ saṃśaye samāropitamaniścitamudāhṛtya viparyayajñāne niścitamudāharati- yathā vā śuktikāyāmiti /
śuklabhāsvarasya dravyasya puraḥsthitasya sati śuktikārajatasādhāraṇye yāvadatra rajataviniścayo bhavati tāvatkasmācchuktiviniścaya eva na bhavati /
saṃśayo vā dvedhā yuktaḥ,samānadharmadharmiṇordarśanāt upalabghyanupalabdhyavyavasthātoviśeṣadvayasmṛteśca /
saṃskāronmeṣahetoḥ sādṛśyasya dviṣṭhatvenobhayatra tulyametadityata uktam- akasmāditi /
anena dṛṣṭasya hetoḥ samānatve 'pyadṛṣṭaṃ heturuktaḥ /
tacca kāryadarśanonneyatvenāsādhāraṇamiti bhāvaḥ /
ātmānātmavivekināmiti /
śravaṇamananakuśalatāmātreṇa paṇḍitānām /
anutpannatattvasākṣātkārāṇāmiti yāvat /
taduktam-'paśvādibhiścāviśeṣāt'iti /
śeṣamatirohitārtham /
jīvato viduṣo 'śarīratve ca śrutismṛtī udāharati- tathā ceti /
subodham /
prakṛtamupasaṃharati- tasmānnāvagatabrahmātmabhāvasyeti /
nanūktaṃ yadi jīvasya brahmātmatvāvagatireva sāṃsārikadharmanivṛttihetuḥ, hanta mananādividhānānarthakyam,tasmātpratipattividhiparā vedāntā iti, tadanubhāṣya dūṣayati- yatpunaruktaṃ śravaṇātparācīnayoriti /
manananididhyāsanayorapi na vidhiḥ, tayoranvayavyatirekasiddhasākṣātkāraphalayorvidhisarūpairvacanairanuvādāt /
tadidamuktam- avagatyarthatvāditi /
brahmasākṣātkāro 'vagatastadarthatvaṃ manananididhyāsanayoranvayavyatirekasiddhamityarthaḥ /
atha kasmānmananādividhireva na bhavatītyata āha- yadi hyavagatamiti /
na tāvanmanananididhyāsane pradhānakarmaṇī apūrvaviṣaye amṛtatvaphale ityuktamadhastāt /
ato
======================
NOTE 1-guṇakarma hi kvacidupayokṣyamāṇaśeṣarūpaṃ, kathā havane upayokṣyamāṇavrīhīṇāṃ 'vrīhīnavahanti'ityavaghātaḥ / kvacitpunarupayuktaśeṣarūpaṃ, yathā prayājopayuktasyājyasya 'prayājaśeṣeṇa havīṃṣyabhidhārayet'iti haviḥṣu kṣāraṇam / etadubhayarūpamapi paramātmano na saṃbhavati, pradhānatvenopayuktopayokṣyamāṇatvābhāvāditi dhyeyam /
======================
guṇakarmatvamanayoravaghātaprokṣaṇādivatpariśiṣyate,tadapyayuktam, anyatropayuktopayokṣyamāṇatvābhāvādātmanaḥ,viśeṣatastvaupaniṣadasya karmānuṣṭhānavirodhādityarthaḥ /
prakṛtamupasaṃharati- tasmāditi /
evaṃ siddharūpabrahmaparatve upaniṣadām /
brahmaṇaḥ śāstrārthasya dharmādanyatvāt, bhinnaviṣayatvena śāstrabhedāt, 'athāto brahmajijñāsā'ityasya śāstrārambhatvamupapadyata ityāha- evaṃ ca satīti /
itarathā tu dharmajijñāsaiveti na śāstrāntaramiti na śāstrārambhatvaṃ syādityāha- pratipattividhiparatva iti /
na kevalaṃ siddharūpatvādbrahmātmaikyasya dharmādanyatvamapi tu tadvirodhādapītyupasaṃhāravyājenāha- tasmādahaṃ brahmāsmīti /
itikaraṇena jñānaṃ parāmṛśati /
vidhayo hi dharme pramāṇam /
te ca sādhyasādhanetikartavyatābhedādhiṣṭhānā dharmotpādinaśca tadadhiṣṭhānā na brahmātmaikye sati prabhavanti, virodhādityarthaḥ /
na kevalaṃ dharmapramāṇasya śāstrasyeyaṃ gatiḥ, api tu sarveṣāṃ pramāṇānāmityāha- sarvāṇi cetarāṇi pramāṇānīti /
kutaḥ, na hīti /
advaite hi viṣayaviṣayibhāvo nāsti /
na ca kartṛtvam, kāryābhāvāt /
na ca kāraṇatvam, ata eva /
tadidamuktam- apramātṛkāṇi ca /
iti cakāreṇa /
atraiva brahmavidāṃ gāthā udāharati- api cāhuriti /
putradārādiṣvātmābhimāno gauṇaḥ /
yathā svaduḥkhena duḥkhī, yathā svasukhena sukhī, tathā putrādigatenāpīti so 'yaṃ guṇaḥ /
na tvekatvābhimānaḥ, bhedasyānubhavasiddhatvāt /
tasmāt 'gaurvāhīkaḥ'itivadgauṇaḥ /
dehendriyādiṣu tvabhedānubhavānna gauṇa ātmābhimānaḥ,kiṃ tu śuktau rajatajñānavanmithyā, tadevaṃ dvividho 'yamātmābhimāno lokayātrāṃ vahati /
tadasattve tu na lokayātrā, nāpi brahmātmaikatvānubhavaḥ,
tadupāyasya śravaṇamananāderabhāvāt /
tadidamāha- putradehādibādhanāt /
gauṇātmano 'sattve putrakalatrādibādhanam /
mamakārābhāva iti yāvat /
mithyātmano 'sattve dehendriyādibādhanaṃ śravaṇādibādhanaṃ ca /
tataśca na kevalaṃ lokayātrāsamucchedaḥsadbrahmāhamityevaṃbodhaśīlaṃ yatkāryam, advaitasākṣātkāra iti yāvat /
tadapi kathaṃ bhavet /
kutastadasaṃbhava ityata āha- anveṣṭavyātmavijñānātprākpramātṛtvamātmanaḥ /
upalakṣaṇaṃ caitat /
pramāprameyapramāṇavibhāga ityapi draṣṭavyam /
etaduktaṃ bhavati-eṣa hi vibhāgo 'dvaitasākṣātkārakāraṇam, tato niyamena prāgbhāvāt /
tena tadabhāve kāryaṃ notpadyata iti /
na ca pramāturātmano 'nveṣṭavya ātmānya ityāha- anviṣṭaḥ syātpramātaiva pāpmadoṣādivarjitaḥ /
uktaṃ grīvāsthagraiveyakanidarśanam /
syādetat /
apramāṇātkathaṃ pāramārthikādvaitānubhavotpattirityata āha- dehātmapratyayo yadvatpramāṇatvena kalpitaḥ /
laukikaṃ tadvadevedaṃ pramāṇaṃ tu /
asyāvadhimāha- ā'tmaniścayāt /
ā brahmasvarūpasākṣātkārādityarthaḥ /
etaduktaṃ bhavati-pāramārthikaprapañcavādibhirapi dehādiṣvātmābhimāno mithyeti vaktavyam, pramāṇabādhitatvāt /
tasya ca samastapramāṇakāraṇatvaṃ bhāvikalokayātrāvāhitvaṃ cābhyupeyam /
seyamasmākamapyadvaitasākṣātkāre vidhā bhaviṣyati /
na cāyamadvaitasākṣātkāro 'pyantaḥkaraṇavṛttibheda ekāntataḥ paramārthaḥ /
yastu sākṣātkāro bhāvikaḥ, nāsau kāryaḥ, tasya brahmasvarūpatvāt /
avidyā tu yadyavidyāmucchindyājjanayedvā, na tatra kācidanupapattiḥ /
tathā ca śrutiḥ-'vidyāṃ cāvidyāṃ ca yastadvedobhayaṃ saha /
avidyayā mṛtyuṃ tīrtvā vidyayāmṛtamaśnute //
'iti /
tasmātsarvamavadātam //
iti catuḥsūtrī samāptā /
START BsVBh_1,1.5.5-6
evaṃ 'kāryānvayaṃ vinā siddharūpe brahmaṇi mānatā /
puruṣārthe svayaṃ tāvadvedāntānāṃ prasādhitā //
'brahmajijñāsāṃ pratijñāya 'janmādyasya yataḥ'ityādinā 'tattu samanvayāt'ityantena sūtrasaṃdarbheṇa sarvajñe sarvaśaktau jagadutpattisthitivināśakāraṇe prāmāṇyaṃ vedāntānāmupapāditam /
tacca brahmaṇīti paramārthataḥ /
na tvadyāpi brahmaṇyeveti vyutpāditam /
tadtra saṃdihyate-tajjagadupādānakāraṇaṃ kiṃ cetanamutācetanamiti /
atra ca vipratipatteḥ pravādināṃ viśeṣānupalambhe sati saṃśayaḥ /
tatra ca pradhānamacetanaṃ jagadupādānakāraṇamanumānasiddhamanuvadantyupaniṣada iti sāṃkhyāḥ /
jīvāṇuvyatiriktacetaneśvaranimittādhiṣṭhitāścaturvidhāḥ paramāṇavo jagadupādānakāraṇamanumitamanuvadantīti kāṇādāḥ /
ādigrahaṇenābhāvopādānatvādi grahītavyam /
anirvacanīyānādyavidyāśaktimañcetanopādānaṃ jagadāgamikamiti brahmavidaḥ /
etāsāṃ ca vipratipattīnāmanumānavākyānumānavākyatadābhāsā bījam /
tadevaṃ vipratipatteḥ saṃśaye kiṃ tāvatprāptam /
tatra 'jñānakriyāśaktyabhāvadbrahmaṇo 'pariṇāminaḥ /
na sarvaśaktivijñāne pradhāne tvasti saṃbhavaḥ //
'jñānakriyāśaktī khalu jñānakriyākāryadarśanonneyasadbhāve /
na ca jñānakriye cidātmani staḥ, tasyāpariṇāmitvādekatvācca /
triguṇe tu pradhāne pariṇāmini saṃbhavataḥ /
yadyapi ca sāmyāvasthāyāṃ pradhāne samudācaradvṛttinī kriyājñāne na staḥ, tathāpyavyaktena śaktyātmanā rūpeṇa saṃbhavata eva /
tathā ca pradhānameva sarvajñaṃ ca sarvaśakti ca /
na tu brahma /
svarūpacaitanyaṃ tvasyāvṛttitamanupayogi jīvātmanāmivāsmākam /
na ca svarūpacaitanye kartṛtvam, akāryatvāttasya /
kāryatve vā na sarvadā sarvajñatā /
bhogāpargalakṣaṇapuruṣārthadvayaprayuktānādipradhānapuruṣasaṃyoganimit tastu mahadahaṅkārādikrameṇācetanasyāpi cetanānadhiṣṭhitasya pradhānasya pariṇāmaḥ sargaḥ /
dṛṣṭaṃ cācetanaṃ cetanānadhiṣṭhitaṃ puruṣārthe pravartamānam /
yathā vatsavivṛddhyarthamacetanaṃ kṣīraṃ pravartate /
'tadaikṣata bahu syāṃ prajāyeya'ityādyāśca śrutayo 'cetane 'pi cetanavadupacārātsvakāryonmukhatvamādarśayanti, yathā kūlaṃ pipatiṣatīti /
'yatprāye śrūyate yacca tattādṛgavagamyate /
bhāktaprāye śrutamidamato bhāktaṃ pratīyate //
'api cāhurvṛddhāḥ-yathāgryaprāye likhitaṃ dṛṣṭvā vadanti bhavedayamagryaḥ iti, tathedamapi 'tā āpa aikṣanta'
tatteja aikṣata ityādyupacāraprāye kṣutam tadaikṣata ityaupacārikameva vijñeyam /
anena jīvenātmanānupraviśya nāmarūpe vyākaravāṇi iti ca pradhānasya jīvātmatvaṃ jīvārthakāritayāha /
yathā hi bhadraseno rājārthakārī rājñā bhadraseno mamātmetyupacaryate, evaṃ tattvamasi ityādyāḥ śrutayo bhāktāḥ saṃpattyarthā vā draṣṭavyāḥ /
svamapīto bhavati iti ca niruktaṃ jīvasya pradhāne svakīye 'pyayaṃ suṣuptāvasthāyāṃ brūte /
pradhānāṃśatamaḥsamudrake hi jīvonidrāṇastamasīva magno bhavati /
yathāhuḥ-'abhāvapratyayālambanā vṛttirnidrā'iti /
vṛttīnāmanyāsāṃ pramāṇādīnāmabhāvastasya pratyayakāraṇaṃ tamastadālambamā nidrā jīvasya vṛttirityarthaḥ /
tathā sarvajñaṃ prastutya śvetāśvataramantro 'pi-sakāraṇaṃ karaṇādhipādhipaḥ iti prādhānābhiprāyaḥ /
pradhānasyaiva sarvajñatvaṃ pratipāditamadastāt /
tasmādacetanaṃ pradhānaṃ jagadupādānamanuvadanti śrutaya iti pūrvaḥ pakṣaḥ /
evaṃ kāṇādādimate 'pi kathañcidyojananīyāḥ śrutayaḥ /
akṣarārthastu pradhānakāraṇapakṣe 'pīti pradhānasyāpīti /
apikārāvevakārārthau /
syādetat /
sattvasaṃpattyā cedasya sarvajñatātha tamaḥsaṃpattyāsarvajñataivāsya kasmānna bhavatītyata āha- tena ca sattvadharmeṇa jñāneneti /
sattvaṃ hi prakāśaśīlaṃ niratiśayotkarṣaṃ sarvajñatābījam /
tathāhuḥ 'niratiśayaṃ sarvajñatābījaṃ'iti /
yatkhalu sātiśayaṃ tatkvacinniratiśayaṃ dṛṣṭaṃ, yathā kuvalāmalakabilveṣu, sātiśayaṃ mahattvaṃ vyomni paramamahati niratiśayam /
evaṃ jñānamapyekadvibahuviṣayatayā sātiśayamityanenāpi kvacinniratiśayena bhavitavyam /
idameva cāsya niratiśayatvaṃ yadviditasamastaveditavyatvam /
tadidaṃ sarvajñatvaṃ sattvasya niratiśayotkarṣatve saṃbhavati /
etaduktaṃ bhavati-yadyapi rajastamasī api staḥ tathāpi puruṣārtaprayuktaguṇavaiṣamyātiśayātsattvasya niratiśayotkarṣe sārvajñyaṃ kāryamutpadyata iti pradhānavasthāyāmapi tanmātraṃ vivakṣitvāvivakṣitvā ca tamaḥkāryaṃ pradhānaṃ sarvajñamupacaryata iti /
apibhyāmavadhāraṇasya vyavacchedyamāha- na kevalasyeti /
nahi kiñcidekaṃ kāryaṃ janayedapi tu bahūni /
cidātmā caikaḥ, pradhānaṃ tu triguṇamiti tata eva kāryamutpattimarhati, na cidātmana ityarthaḥ /
tavāpi ca yogyatāmātreṇaiva cidātmanarḥ vajñatābhyupagamo na kāryayogādityāha- tvayāpīti /
na kevalasyākāryakāraṇasyetyetatsiṃhāvalokitena prapañcayati- prāgutpatteriti /
api ca pradhānasyeti /
castvarthaḥ /
evaṃ prāpta ucyate-
īkṣater nāśabdam
gauṇaścennātmaśabdāt
nāmarūpaprapañcalakṣaṇakāryadarśanādetatkāraṇamātravaditi sāmānyakalpanāyāmasti pramāṇaṃ, na tu tadacetanaṃ cetanamiti vā viśeṣakalpanāyāmastyanumānamityupariṣṭātpravedayiṣyate /
tasmānnāmarūpaprapañcakāraṇabhedapramāyāmāmnāya eva bhagavānupāsanīyaḥ /
tadevamāmnāyaikasamadhigamanīye jagatkāraṇe 'paurvāparyaparāmarśādyadāmnāyo 'ñjasā vadet /
jagadbījaṃ tadeveṣṭaṃ cetane ca sa āñjasaḥ //
'teṣu teṣu khalvāmnāyapradeśeṣu 'tadaikṣata'ityevañjātīyakairvākyairīkṣituḥ kāraṇajjagajjanmākhyāyata iti /
na ca pradhānaparamāṇvāderacetanasyekṣitṛtvamāñjasam /
sattvāṃśenekṣitṛ pradhānaṃ, tasya prakāśakatvāditi cenna /
tasya jāḍyena tattvānupapatteḥ /
kastarhi rajatastamobhyāṃ sattvasya viśeṣaḥ /
svacchatā /
svacchaṃ hi sattvam /
asvacche ca rajastamasī /
svacchasya ca caitanyabimbodgrahitayā prakāśakatvavyapadeśo netarayoḥ, asvacchatayā tadgrāhitvābhāvāt /
pārthivatve tulya iva maṇerbimbodgrāhitā na loṣṭādīnām /
brahmaṇastvīkṣitṛtvamāñjasaṃ, tasyāmnāyato nityajñānasvabhāvatvaviniścāyāt /
nanvata evāsya nekṣitṛtvaṃ, nityasya jñānasvabhāvabhūtasyekṣaṇasyākriyātvena brahmaṇastatprati nimittabhāvābhāvāt /
akriyānimittasya ca kārakatvanivṛttau tadvyāptasya tadviśeṣasya kartṛtvasya nivṛtteḥ /
satyaṃ, brahmasvabhāvaścaitanyaṃ nityatayā na kriyā, tasya tvanavacchinnasya tattadviṣayopadhānamedāvacchedena kalpitabhedasyānityatvaṃ kāryatvaṃ copapadyate /
tathā caivaṃlakṣaṇa īkṣaṇe sarvaviṣaye brahmaṇaḥ svātantryalakṣaṇaṃ kartṛtvamupapannam /
yadyapi ca kūṭasthanityasyāpariṇāmina audāsīnyamasya vāstavaṃ tathāpyanādyanirvacanīyavidyāvacchinnasya vyāpāravattvabhavabhāsata iti kartṛtvopapattiḥ /
parairapi ca cicchekteḥ kūṭasthanityāyā vṛttīḥ prati kartṛtvamīdṛśamevābhyupeyaṃ, caitanyasāmānyādhikaraṇyena jñātṛtvopalabdheḥ /
nahi prādhānikānyantarbahiḥkaraṇāni trayodaśa sattvaguṇapradhānānyapi svayamevācetanāni, tadvṛttayaśca khaṃ vā paraṃ vā veditumutsahante /
no khalvandhāḥ sahasramapi pānthāḥ panthānaṃ vidanti /
cakṣuṣmatā caikena cedvedyate, sa eva tarhi mārgadarśī svatantraḥ kartā netā teṣām /
evaṃ buddhisattvasya svayamacetanasya citibimbasaṃkrāntyā cedāpannaṃ caitanyasya jñātṛtvaṃ, citireva jñātrī svatantrā, nāntarbahiṣkaraṇānyandhasahasrapratimānyasvatantrāṇi /
na cāsyāściteḥ kūṭasthanityāyā asti vyāpārayogaḥ /
na ca tadayoge 'pyajñātṛtvaṃ, vyāpāravatāmapi jaḍānāmajñatvāt /
tasmādantaḥkaraṇavartinaṃ vyāpāramāropya citiśaktau kartṛtvābhimānaḥ /
antaḥkaraṇe vā caitanyamāropya tasya jñātṛtvābhimānaḥ /
sarvathā bhavanmate 'pi nedaṃ svābhāvikaṃ kvacidapi jñātṛtvaṃ, api tu sāṃvyavahārikameveti paramārthaḥ /
nityasyātmano jñānaṃ pariṇāma iti ca bhedābhedapakṣamapākurvadbhirapāstam /
kūṭasthasya nityasyātmano 'vyāpāravata eva bhinnaṃ jñānaṃ dharma iti copariṣṭādapākariṣyate /
tasmādvastuto 'navacchinnaṃ caitanyaṃ tattvānyatvābhyāmanirvacanīyāvyākṛtavyācikīrṣitanāmarūpaviṣayāvacchinnaṃ sajjñānaṃ kāryaṃ, tasya kartā īśvaro jñātā sarvajñaḥ sarvaśaktiriti siddham /
tathā ca śrutiḥ-'tapasā cīyate brahma tato 'nnamabhijāyate /
annātprāṇo manaḥ satyaṃ lokāḥ karmasu cāmṛtam //
yaḥ sarvajñaḥ sarvavidyasya jñānamayaṃ tapaḥ /
tasmādetadbrahma nāma rūpamannaṃ ca jāyate //
'iti /
tapasā jñānena avyākṛtanāmarūpaviṣayeṇa cīyate tadvyācikīrṣavadbhavati, yathā kuvindādiravyākṛtaṃ paṭādi buddhāvālikhya cikīrṣati /
ekadharmavān dvitīyadharmopajananena upacita ucyate /
vyācikīrṣāyāṃ copacaye sati tato nāmarūpamannamadanīyaṃ sādhāraṇaṃ saṃsāriṇāṃ vyācikīrṣitamabhijāyate /
tasmādavyākṛtādvyācikīrṣitādannātprāṇo hiraṇyagarbho brahmaṇo jñānakriyāśaktyadhiṣṭhānaṃ jagatsūtrātmā sādhāraṇo jāyate, yathāvyākṛtāt vyācikīrṣitātpaṭādavāntarakāryaṃ dvitantukādi /
tasmācca prāṇānmanaḥākhyaṃ saṃkalpavikalpādivyākaraṇātmakaṃ jāyate /
tato vyākaraṇātmakānmanasaḥ satyaśabdavācyānyākāśādīni jāyante /
tebhyaśca satyākhyebhyo 'nukrameṇa lokāḥ bhūrādayaḥ teṣu manuṣyādiprāṇino varṇāśramakrameṇa karmāṇi dharmādharmarūpāṇi jāyante /
karmasu cāmṛtaṃ phalaṃ svarganarakādi /
tacca svanimittayordharmādharmayoḥ satorna vinaśyatītyamṛtam /
yāvaddharmādharmabhāvīti yāvat /
yaḥ sarvajñaḥ sāmānyataḥ, sarvavidviśeṣataḥ /
yasya bhagavato jñānamayaṃ tapo dharmo nāyāsamayam, tasmādbrahmaṇaḥ pūrvasmādetatparaṃ kāryaṃ brahma /
kiñca nāmarūpamannaṃ ca vrīhiyavādi jāyata iti /
tasmātpradhānasya sāmyāvasthāyāmanīkṣitṛtvāt, kṣetrajñānāṃ ca satyapi caitanye sargādau viṣayānīkṣaṇāt, mukhyasaṃbhave copacārasyānyāyyatvāt, mumukṣoścāyathārthopadeśānupapatteḥ, muktivirodhitvāt, tejaḥprabhṛtīnāṃ ca mukhyāsaṃbhavenopacārāśrayaṇasya yuktisiddhatvāt, saṃśaye ca tatprāyapāṭhasya niścāyakatvāt, iha tu mukhyasyautsargikatvena niścaye sati saṃśayābhāvāt, anyathā kirātaśatasaṃkīrṇadeśanivāsino brāhmaṇāyanasyāpi kirātatvāpatteḥ, brahmaivekṣitranādyanirvācyāvidyāsacivaṃ jagadupādānaṃ, śuktiriva samāropitasya rajatasya, marīcaya iva jalasya, evaścadramā iva dvatīyasya cadramasaḥ /
na tvacetanaṃ pradhānaparamāṇvādi /
aśabdaṃ hi tat /
na ca pradhānaṃ paramāṇavo vā tadatiriktasarvajñeśvarādhiṣṭhitā jagadupādānamiti sāṃprataṃ kāryatvāt /
kāraṇātkāryāṇāṃ bhedābhāvāt kāraṇajñānena samastakāryaparijñānasya mṛdādinidarśanenāgamena prasādhitatvāt, bhede ca tadanupapatteḥ /
sākṣācca 'ekamevādvitīyam''neha nānāsti kiñcana'mṛtyoḥ samṛtyumāpnotiḥityādibhirbrahmātiriktasya prapañcasya pratiṣedhācetanopādānameva jagat, bhujaṅga ivāropito rajjūpādāna iti siddhāntaḥ /
sadupādānatve hi siddhe jagatastadupādānaṃ cetanamacetanaṃ veti saṃśayya mīmāṃsyeta /
adyāpi tu sadupādānatvamasiddhamityata āha- tatredaṃśabdavācyam ityādi darśayati ityantena /
tathāpīkṣitā pāramārthikapradhānakṣetrajñātirikta īśvaro bhaviṣyati;yathāhurhairaṇyagarbhā ityataḥ śrutiḥ patitā-'ekamevādvitīyaṃ'iti /
'bahu syām'iti cācetanaṃ kāraṇamātmana eva bahubhāvamāha /
tenāpi kāraṇaccetanādabhinnaṃ kāryamabhyupagamyate /
yadyapyākāśādyā bhūtasṛṣṭistathāpi tejo 'bannānāmeva trivṛtkaraṇasya vivakṣitatvāttatra tejasaḥ prāthamyāttejaḥ prathamamuktam /
ekamadvitīyaṃ jagadupādānamityatra śrutyantaramapi paṭhati- tathānyatreti /
brahma catuṣpādaṣṭāśaphaṃ ṣoḍaśakalaśam /
tadyathā-prācī pratīcī dakṣiṇodīcīti catasraḥ kalā brahmaṇaḥ prakāśavānnāma prathamaḥ pādaḥ /
tadardhaṃ śaphaḥ /
tathā pṛthivyantarīkṣaṃ dyauḥ samudra ityaparaścatasraḥ kalā dvitīyaḥ pādo 'nantavānnāma /
tathāgniḥ sūryaścandramā vidyuditi catasraḥ kalāḥ, sa jyotiṣmānnāma tṛtīyaḥ pādaḥ /
prāṇaścakṣuḥ śrotraṃ vāgiti catasraḥ kālāḥ, sa caturthaṃ āyatanavānnāma brahmaṇaḥ pādaḥ /
tadevaṃ ṣoḍaśakalaṃ ṣoḍaśāvayavaṃ brahmopāsyamiti siddham /
syādetat /
īkṣateriti tipā dhātusvarūpamucyate /
na cāvivakṣitārthasya dhātusvarūpasya cetanopādānasādhanatvasaṃbhava ityata āha- īkṣateriti dhātvarthanirdeśo 'bhimataḥ, viṣayiṇāṃ viṣayalakṣaṇāt /
prasiddhā ceyaṃ lakṣaṇetyāha- yajateritivaditi /
'yaḥ sarvajñaḥ'iti sāmānyataḥ;'sarvavit'iti viśeṣataḥ /
sāṃkhyīyaṃ svamatasamādhānamupanyasya dūṣayati- yattūktaṃ sattvadharmeṇeti /
punaḥ sāṃkhyamutthāpayati- nanūktamiti /
pariharati- tadapīti /
sāmudācaradvṛtti tāvanna bhavati sattvaṃ, guṇavaiṣamya prasaṅgena sāmyānupapatteḥ /
na cāvyaktena rūpeṇa jñānamupayujyate, rajastamasostatpratibandhasyāpi sūkṣmeṇa rūpeṇa sadbhāvādityarthaḥ /
apica caitanyapradhānavṛttivacano jānātirna cācetane vṛttimātre dṛṣṭacaraprayoga ityāha- apica nāsākṣiketi /
kathaṃ tarhi yogināṃ sattvāśotkarṣahetukaṃ sarvajñatvamityata āha- yogināṃ tviti /
sattvāṃśotkarṣo hi yogināṃ caitanyacakṣuṣmatāmupakaroti, nāndhasya pradhānasyetyarthaḥ /
yadi tu kāpilamatamapahāya hairaṇyagarbhamāsthīyeta tatrāpyāha- atha punaḥ sākṣinimittamiti /
teṣāmapi hi prakṛṣṭasattvopādānaṃ puruṣaviśeṣasyaiva kleśakarmavipākāśayāparāmṛṣṭasya sarvajñatvaṃ, na tu pradhānasyācetanasya /
tadapi cādvaitaśrutibhirapāstamiti bhāvaḥ /
pūrvapakṣabījamanubhāṣate- yatpunaruktaṃ brahmaṇo 'pīti /
cetanyasya śuddhasya nityatve 'pyupahitaṃ sadanityaṃ kāryaṃ, ākāśamiva ghaṭāvacchinnamityabhisaṃdhāya pariharati- idaṃ tāvadbhavāniti /
pratatauṣṇyaprakāśe savitari ityetadapi viṣayāvacchinnaprakāśaḥ kāryamityetadabhiprāyam /
vaiṣamyaṃ codayati- nanu savituriti /
kiṃ vāstavaṃ karmābhāvamabhipretya vaiṣamyamāha bhavān uta tadvivakṣābhāvam /
tatra yadi tadvivakṣābhāvaṃ, tadā prakāśayatītyanena mā bhūtsāmyaṃ, prakāśata ityanena tvasti /
nahyatra karma vivakṣitam /
atha ca prakāśasvabhāvaṃ pratyasti svātantryaṃ savituriti pariharati- na /
asatyapi karmaṇīti /
asatyapītyavivakṣite 'pītyarthaḥ /
atha vāstavaṃ karmābhāvamabhisaṃdhāya vaiṣamyamucyeta, tanna, asiddhatvātkarmābhāvasya, vivikṣitatvāccātra karmaṇa iti pariharati- karmāpekṣāyāṃ tviti /
yāsāṃ sati karmaṇyavivakṣite śrutīnāmupapattistāsāṃ sati karmaṇi vivakṣite sutarāmityarthaḥ /
yatprasādāditi /
yasya bhagavata īśvarasya prasādāt tasya nityasiddhasyeśvarasya nityaṃ jñānaṃ bhavatīti kimu vaktavyamiti yojanā /
yathāduryogaśāstrakārāḥ-'tataḥ pratyakcetanādhigamo 'pyantarāyābhāśca'iti /
tadbhāṣyakārāśca 'bhaktiviśeṣādāvarjita īśvarastamanugṛhṇāti jñānavairāgyādinā'iti /
savitṛprakāśavaditi /
vastuto nityasya kāraṇānapekṣāṃ svarūpeṇoktvā vyatirekamukhenāpyāha- api cāvidyādimata ityādi /
ādigrahaṇena kāmakarmādayaḥ saṃgṛhyante /
na jñānapratibandhakāraṇarahitasyeti /
saṃsāriṇāṃ vastuto nityajñānatve 'pyavidyādayaḥ pratibandhakāraṇāni santi, natu īśvarasyāvidyārahitasya jñānapratibandhakāraṇasaṃbhava iti bhāvaḥ /
na tasya kāryamāvaraṇādyapagamo vidyate, anāvṛttatvāditi bhāvaḥ /
jñānabalena kriyā /
pradhānasya tvacetanasya jñānabalābhāvājjagato na kriyetyarthaḥ /
apāṇirgṛhītā, apādo javano vegavān viharaṇavān /
atirohitārthamanyat /
syādetet /
anātmani vyomni ghaṭādyupādhikṛto bhavatvavacchedakavibhramaḥ, na tu ātmani svabhāvasiddhaprakāśe sa ghaṭata ityata āha- dṛśyate cātmana eva sata iti /
abhiniveśaḥ mithyābhimānaḥ /
mithyābuddhimātreṇa pūrveṇeti /
anenānāditā darśitā /
mātragrahaṇena vicārasahatvena nirvacanīyatā nirastā /
pariśiṣṭam nigadavyākhyātam //5 // //6//
START BsVBh_1,1.5.7
tanniṣṭhasya mokṣopadeśāt
tanniṣṭhasya mokṣopadeśāditi /
śaṅkottaratvena vā svātantryeṇa vā pradhānanirākaraṇārthaṃ sūtram /
śaṅkā ca bhāṣye uktā //7//
START BsVBh_1,1.5.8
syādetat /
brahmaiva jñīpsitaṃ, tacca na prathamaṃ sūkṣmatayā śakyaṃ śvetaketuṃ grāhayitumiti tatsaṃbaddhaṃ pradhānameva sthūlatayātmatvena grāhyate śvetaketurarundhatīmivātīva sūkṣmāṃ darśayituṃ tatsaṃnihitāṃ sthūlatārakāṃ darśayatīyamasāvarundhatīti /
asyāṃ śaṅkāyāmuttaram-
heyatvāvacanāc ca
iti sūtram /
cakāro 'nuktasamuccayārthaḥ /
taccānuktaṃ bhāṣya uktam //8//
START BsVBh_1,1.5.9-10
api ca jagatkāraṇaṃ prakṛtya svapitītyasya niruktaṃ karvitī śrutiścetanameva jagatkāraṇaṃ brūte /
yadi svaśabda ātmavacanastathāpi cetanasya puruṣasyācetanapradhānatvānupapattiḥ /
athātmīyavacanasthathāpyacetane puruṣārthatayātmīye 'pi cetanasya pralayānupapattiḥ /
nahi mṛdātmā ghaṭa ātmīye 'pi pāthasi pralīyate 'pi tvātmabhūtāyāṃ mṛdyeva /
naca rajatamanātmabhūte hastini pralīyate, kintvātmabhūtāyāṃ śuktāvevetyāha-
svāpyayāt
gatisāmānyāt
gatiravagatiḥ /
tārkikasamaya iveti /
yathā hi tārkikāṇāṃ samayabhedeṣu parasparaparāhatārthatā, naivaṃ vedānteṣu parasparaparāhṛtiḥ, api tu teṣu sarvatra jagatkāraṇacetanyāvagatiḥ samāneti /
cakṣurādīnāmiva rūpādiṣviti /
yathā hi sarveṣāṃ cakṣū rūpameva grāhayati, na punā rasādikaṃ kasyaciddarśayati kasyacidrūpam /
evaṃ rasanādiṣvapi gatisāmānyaṃ darśanīyam //10//
START BsVBh_1,1.5.11
śrutatvācca
'tadaikṣata'ityatra īkṣaṇamātraṃ jagatkāraṇasya śrutaṃ na tu sarvaviṣayam /
jagatkāraṇasaṃbandhitayā tu tadarthātsarvaviṣayamavagataṃ, śvetāśvatarāṇāṃ tūpaniṣadi sarvajña īśvaro jagatkāraṇamiti sākṣāduktamiti viśeṣaḥ /
11 //
uttarasūtrasaṃdarbhamākṣipati- janmādyasya yata ityārabhyeti /
brahma jijñāsitavyamiti hi pratijñātaṃ, tacca śāstraikasamadhigamyaṃ, śastraṃ ca sarvajñe sarvaśaktau jagadutpattisthitipralayakāraṇaṃ brahmaṇyeva pramāṇaṃ na pradhānādāviti nyāyato vyutpāditam /
na cāsti kaścidvedāntabhāgo yastadviparītamapi bodhayediti ca 'gatisāmānyāt'ityuktam /
tatkimaparamavaśiṣyate, yadarthāntarasūtrasaṃdarbhasyāvatāraḥ syāditi /
kimutthānamiti /
kimākṣepe /
samādhatte- ucyate-dvirūpaṃ hīti /
yadyapi tatvato nirastasamastopādhirūpaṃ brahma tathāpi na tena rūpeṇa śakyamupadeṣṭumityupahitena rūpeṇopadeṣṭavyamiti /
tatra ca kvacidupādhirvivakṣitaḥ /
tadupāsanāni kānicit abhyudayārthāni manomātrasādhanatayātra paṭhitāni /
kānicitkramamuktyarthāni, kānicitkarmasamṛddhyarthāni /
kvacitpunarukto 'pyupādhiravivakṣitaḥ, yathātraivānnamayādaya ānandamayāntāḥ pañca kośāḥ /
tadatra kasminnupādhirvivakṣitaḥ kasminneti nādyāpi vivecitam /
tathā gatisāmānyamapi siddhavaduktaṃ, na tvadyāpi sādhitamiti tadarthamuttaragranthasaṃdarbhārambha ityarthaḥ /
syādetat /
parasyātmanastattadupādhibhedaviśiṣṭasyāpyabhedātkathamupāsanābhedaḥ, kathaṃ ca phalabhedaṃ ityata āha- eka eva tviti /
rūpābhede 'pyupādhibhedādupahitabhedādupāsanābhedastathā ca phalabheda ityarthaḥ /
kratuḥ saṃkalpaḥ /
nanu yadyeka ātmā kūṭasthanityo niratiśayaḥ sarvabhūteṣu gūḍhaḥ, kathametasmin bhūtāśraye tāratamyaśrutayā ityata āha- yadyapyeka ātmeti /
yadyapi niratiśayamekameva rūpamātmana aiśvaryaṃ ca jñānaṃ cānandaśca, tathāpyanādyavidyātamaḥsamāvṛtaṃ teṣu teṣu prāṇabhṛdbhedeṣu kvacidasadiva, kvacitsadiva, kvacidatyantāpakṛṣṭamiva, kvacidapakṛṣṭamiva, kvacitprakarṣavat, kvacidatyantaprakarṣavadiva bhāsate, tatkasya hetoḥ, avidyatamasaḥ prakarṣanikarṣatāratamyāditi /
yathottamaprakāśaḥ savitā diṅmaṇḍalamekarūpeṇaiva prakāśenāpūrayannapi varṣāsu nikṛṣṭaprakāśa iva śaradi tu prakṛṣṭaprakāśa iva prathate, tathedamapīti /
apekṣitopādhisaṃbandhaṃ upāsyatvena /
nirastopādhisaṃbandhaṃ jñeyatveneti //11//
START BsVBh_1,1.6.12-14
ānandamayo 'bhyāsāt
vikāraśabdān neti cen na prācuryāt
taddhetuvyapadeśāc ca
tatra tāvatprathamamekadeśimatenādhikaraṇamāracayati- taittirīyake 'nnamayamityādi /
'gauṇapravāhapāte 'pi yujyate mukhyamīkṣaṇam /
mukhyatve tūbhayostulye prāyadṛṣṭirviśeṣikā //
'ānandamaya iti hi vikāre prācurye ca mayaṭastulyaṃ mukhyārthatvamiti vikārārthānnamayādipadaprāyapāṭhādānandamayapadamapi vikārārthameveti yuktam /
na ca prāṇamayādiṣu vikārārthatvāyogātsvārthiko mayaḍiti yuktam /
prāṇādyupādhyavacchinno hyātmā bhavati prāṇādivikārāḥ, ghaṭākāśamiva ghaṭavikārāḥ /
na ca satyarthe svārthikatvamucitam /
'catuḥkośāntaratve tu na sarvāntaratocyate /
priyādibhāgī śarīro jīvo na brahma yujyate //
'na ca sarvāntaratayā brahmaivānandamayaṃ, na jīva iti sāṃpratam /
nahīyaṃ śrutirānandamayasya sarvāntaratāṃ brūte api tvannamayādikośacatuṣṭhayāntaratāmānandamayakośasya /
na cāsmādanyasyāntarasyāśravaṇādayameva sarvāntara iti yuktam /
yadapekṣaṃ yasyāntaratvaṃ śrutaṃ tattasmādevāntaraṃ bhavati /
nahi devadatto balavānityukte sarvānsiṃhaśārdūlādīnapi prati balavānapratīyate 'pi tu samānajātīyanarāntaramapekṣya /
evamānandamayo 'pyannamayādibhyo 'ntaro na tu sarvasmāt /
na ca niṣkalasya brahmaṇaḥ priyādyavayavayogaḥ, nāpi śarīratvaṃ yujyata iti saṃsāryevānandamayaḥ /
tasmādupahitamevātropāsyatvena vivakṣitaṃ, na tu brahmarūpaṃ jñeyatveneti pūrvaḥ pakṣaḥ /
api ca yadi prācuryārtho 'pi mayaṭ, tathāpi saṃsāryevānandamayaḥ;na tu brahma /
ānandaprācurya hi tadviparītaduḥkhalavasaṃbhave bhavati na tu tadatyantāsaṃbhave /
na ca paramātmano manāgapi duḥkhalavasaṃbhavaḥ, ānandaikarasatvādityāha- na ca saśarīrasya sata iti /
aśarīrasya punarapriyasaṃbandho manāgapi nāstīti prācuryārtho 'pi mayaḍ nopapadyayata ityarthaḥ /
ucyate /
ānandamayāvayavasya tāvadbrahmaṇaḥ pucchasyāṅgatayā na prādhānyaṃ, api tvaṅgina ānandamayasyaiva brahmaṇaḥ prādhānyam /
tathāca tadadhikāre paṭhitamabhyasyamānamānandapadaṃ tadbuddhimādhatta iti tasyaivānandamayasyābhyāsa iti yuktam /
jyotiṣṭomādhikāre 'vasante vasante jyotiṣā yajeta'iti jyotiḥpadamiva jyotiṣṭomābhyāsaḥ kālaviśeṣavidhiparaḥ /
api ca sākṣādānandamayātmābhyāsaḥ śrūyate-'etamānandamayamātmānamupasaṃkrāmati'iti /
pūrvapakṣabījamanubhāṣyaṃ dūṣayati- yattūktamannamayāditi /
na hi mukhyārundhatīdarśanaṃ tattadamukhyārundhatīdarśanaprāyapaṭhitamapyamukhyārundhatīdarśanaṃ bhavati /
tādarthyātpūrvadarśanānāmantyadarśanānuguṇyaṃ natu tadvirodhiteti cet, ihāpyānandamayādāntarasyānyasyāśravaṇāt, tasya tvannamayādisarvāntaratvaśrutestatparyavāsānāttādarthyaṃ tulyam /
priyādyavayavayogaśarīratve ca nigatavyākhyātena bhāṣyeṇa samāhite /
priyādyavayavayogācca duḥkhalavayoge 'pi paramātmana aupādhika upapāditaḥ /
tathācānandamaya iti prācuryārthatā mayaṭa upapāditeti //12 // //13 // //14//
START BsVBh_1,1.6.15
api ca mantrabrāhmaṇayorupeyopāyabhūtayoḥ saṃpratipatterbrahmaivānandamayapadārthaḥ /
mantre hi punaḥ punaḥ 'anyo 'ntara ātmā'iti parabrahmaṇyāntaratvaśravaṇāt, tasyaiva ca 'anyo 'ntara ātmānandamayaḥ'iti brāhmaṇe pratyabhijñānāt, parabrahmaivānandamayamityāha sūtrakāraḥ-
māntravarṇikameva ca gīyate
māntravarṇikameva paraṃ brahma brāhmaṇe 'pyānandamaya iti gīyata iti //15//
START BsVBh_1,1.6.16
api cānandamayaṃ prakṛtya śarīrādyutpatteḥ prāksraṣṭṛtvaśravaṇāt, 'bahu syām'iti ca sṛjyamānānāṃ sraṣṭurānandamayādabhedaśravaṇāt, ānandamayaḥ para evetyāha /
sūtram-
netaro 'nupapatteḥ
netaro jīva ānandamayaḥ, tasyānupapatteriti //16//
START BsVBh_1,1.6.17-18
bhedavyapadeśācca
rasaḥ sāro hyayamānandamaya ātmā 'rasaṃ hyevāyaṃ labdhvā'nandī bhavati'iti /
so 'yaṃ jīvātmano labdhṛbhāvaḥ, ānandamayasya ca labhyatā, nābheda upapadyate /
tasmādānandamayasya jīvātmano bhede parabrahmatvaṃ siddhaṃ bhavati /
codayati- kathaṃ tarhīti /
yadi labdhvā na labdhavyaḥ, kathaṃ tarhi paramātmano vastuto 'bhinnena jīvātmanā paramātmā labhyata ityarthaḥ /
pariharati- bāḍham /
tathāpīti /
satyam, paramārthato 'bhede 'pyavidyāropitaṃ bhedamupāśritya labdhṛlabdhavyabhāva upapadyate /
jīvo hyavidyayā parabrahmaṇo bhinno darśitaḥ, na tu jīvādapi /
tathā cānandamayaścejjīvaḥ, na jīvasyāvidyayāpi svato bhedo darśita iti na labdhṛlabdhavyabhāva ityarthaḥ /
bhedābhedau ca na jīvaparabrahmaṇorityuktamadhastāt /
syādetat /
yathā parameśvarādbhinno jīvātmā draṣṭā na bhavatyevaṃ jīvātmano 'pi draṣṭurna bhinnaḥ parameśvara iti jīvasyānirvācyatve parameśvaro 'pyanirvācyaḥ syāt /
tathā ca vastusannityata āha- parameśvarastvavidyākalpitāditi /
rajataṃ hi samāropitaṃ na śuktito bhidyate /
na hi tadbhedenābhedena vā śakyaṃ nirvaktum /
śuktistu paramārthasatī nirvacanīyā anirvacanīyādrajatādbhidyata eva /
atraiva sarūpamātraṃ dṛṣṭāntamāha- yathā māyāvina iti /
etadaparitoṣeṇātyantasarūpaṃ dṛṣṭāntamāha- yathā vā ghaṭākāśāditi /
śeṣamatirohitārtham //17 // //18//
START BsVBh_1,1.7.19
svamataparigrahārthamekadeśimataṃ dūṣayati- idaṃ tviha vaktavyamiti /
eṣa tāvadutsargo yat-'brahma pucchaṃ pratiṣṭheti brahmaśabdātpratīyate /
viśuddhaṃ brahma vikṛtaṃ tvānandamayaśabdataḥ //
'tatra kiṃ pucchapadasamabhivyāhārāt annamayādiṣu cāsyāvayavaparatvena prayogāt, ihāpyavayavaparatvātpucchapadasya tatsamānādhikaraṇaṃ brahmapadamapi svārthatyāgena kathañcidavayavaparaṃ vyākhyāyātām /
ānandamayapadaṃ cānnamayādivikāravāciprāyapaṭhitaṃ vikāravāci vā, kathañcitpracurānandavāci vā, brahmaṇyaprasiddhaṃ kayācidvṛtyā brahmaṇi vyākhyāyātām /
ānandapadābhyāsena ca jyotiḥ padeneva jyotiṣṭoma anandamayo lakṣyatāṃ, utānandamayapadaṃ vikārārthamastu, brahmapadaṃ ca brāhmaṇyeva svārthe 'stu, ānandamapadābhyāsaśca svārthe, pucchapadamātramavayavaprāyalikhitamadhikaraṇaparatayā vyākriyatāmiti kṛtabuddhya eva vidāṅkurvantu /
tatra 'prāyapāṭhaparityāgo mukhyatritayalaṅghanam /
pūrvasminnuttare pakṣe prāyapāṭhasya bādhanam /
pucchapadaṃ hi vāladhau mukhyaṃ sadānandamayāvayave gauṇameveti mukhyaśabdārthalaṅghanamavayavaparatāyāmadhikaraṇaparatāyāṃ ca tulyam /
avayavaprāyalekhabādhaśca vikāraprāyalekhabādhena tulyaḥ /
brahmapadamānandamayapadamānandapadamiti tritayalaṅghanaṃ tvadhikam /
tasmānmukhyatritayalaṅghanādasādhīyānpūrvaḥ pakṣaḥ /
mukhyatrayānuguṇyena tūttara eva pakṣo yuktaḥ /
api cānandamayapadasya brahmārthatve, 'brahma puccham'iti na samañjasam /
na hi tadevāvayavyavayavaśceti yuktam /
ādhāraparatve ca pucchaśabdasya, pratiṣṭhetyetadapyupapannataraṃ bhavati /
ānandamayasya cāntaratvamannamayādikośāpekṣayā /
brahmaṇastvāntaratvamānandamayādarthādgamyata iti na śrutyoktam /
evaṃ cānnamayādivadānandamayasya priyādyavayavayogo yuktaḥ /
vāṅmanasāgocare tu parabrahmaṇyupādhimantarbhāvya priyādyavayavayogaḥ, prācuryaṃ ca, kleśena vyākhyāyeyātām /
tathā ca māntravarṇikasya brahmaṇa eva brahma pucchaṃ pratiṣṭhā iti svapradhānasyābhidhānāt, tasyaivādhikāro nānandamayasyeti /
'so 'kāmayeta'ityādyā api śrutayo brahmaviṣayā na ānandamayaviṣayā ityarthasaṃkṣepaḥ /
sugamamanyat /
sūtrāṇi tvevaṃ vyākhyeyānīti /
vedasūtrayorvirodhe 'guṇe tvanyāyyakalpanā'iti sūtrāṇyanyathā netavyāni /
ānandamayaśabdena tadvākyasya 'brahma pucchaṃ pratiṣṭhā'ityetadgataṃ brahmapadamupalakṣyate /
etaduktaṃ bhavati-ānandamaya ityādivākye yat 'brahma pucchaṃ pratiṣṭhā'iti brahmapadaṃ tatsvapradhānameveti /
yattu brahmādhikaraṇamiti vaktavye 'brahma puccham'ityāha śrutiḥ, tatkasya hetoḥ, pūrvamavayavapradhānaprayogāttatprayogasyaiva buddhau saṃnidhānāt tenāpi cādhikaraṇalakṣaṇopapatteriti /
māntravarṇikameva ca gīyate //15//
yat 'satyaṃ jñānam'ityādinā mantravarṇena brahmoktaṃ tadevopāyabhūtena brāhmaṇena svapradhānyena gīyate-'brahma pucchaṃpratiṣṭhā'iti /
avayavavacanatve tvasya mantre prādhānyaṃ, brāhmaṇe tvaprādhānyamityupāyopeyayormantrabrāhmaṇayorvipratipattiḥ syāditi /
netaro 'nupapatteḥ //16//
atra 'itaścānandamayaḥ'iti bhāṣyasya sthāne 'itaśca brahma pucchaṃ pratiṣṭhā'iti paṭhitavyam /
bhedavyapadeśācca //17//
atrāpi 'itaścānandamayaḥ'ityasya ca 'ānandamayādhikāre'ityasya ca bhāṣyasya sthāne 'brahma pucchaṃ pratiṣṭhā'iti 'brahmapucchādhikāre'iti ca paṭhitavyam /
kāmācca nānumānāpekṣā // 18//
asminnasya ca tadyogaṃ śāsti // 19//
ityanayorapi sūtrayorbhāṣye ānandamayasthāne 'brahma pucchaṃ pratiṣṭhā'iti pāṭho draṣṭavyaḥ /
vikārasyānandamayasya brahma pucchamavayavaścetkathaṃ sarvasyāsya vikārajātasya sānandamayasya brahma pucchaṃ kāraṇamucyeta 'idaṃ sarvamasṛjata /
yadidaṃ kiñca'iti śrutyā /
nahyānandamayavikārāvayavo brahma vikāraḥ san sarvasya kāraṇamupapadyate /
tasmādānandamayavikārāvayavo brahmeti tadavayavayogyānandamayo vikāra iha nopāsyatvena vivakṣitaḥ, kintu svapradhānamiha brahma pucchaṃ jñeyatveneti siddham // 19//
START BsVBh_1,1.7.20-21
antas taddharmopadeśāt
bhedavyapadeśāc cānyaḥ
pūrvasminnadhikaraṇe 'pāstasamastaviśeṣabrahmapratipattyarthamupāyatāmātreṇa pañca kośā upādhayaḥ sthitāḥ, natu vivakṣitāḥ /
brahmaiva tu pradhānaṃ 'brahma pucchaṃ pratiṣṭhā'iti jñeyatvenopakṣiptamiti nirṇītam /
saṃprati tu brahma vivakṣitopādhimupasyatvenopakṣipyate, natu vidyākarmātiśayalabdhotkarṣo jīvātmādityapadavedanīya iti nirṇīyate /
tatra 'maryādādhārarūpāṇi saṃsāriṇi pare na tu /
tasmādupāsyaḥ saṃsāri karmānadhikṛto raviḥ //
''hiraṇyaśmaśruḥ'ityādirūpaśravaṇāt, 'ya eṣo 'ntarāditye', 'ya eṣo 'ntarakṣiṇī'iti cādhārabhedaśravaṇāt, 'ye cāmuṣmātparāñco lokāsteṣāṃ ceṣṭe devakāmānāṃ ca'ityaiśvaryamaryādāśruteśca saṃsāryeva kāryakāraṇasaṃghātātmako rūpādisaṃpanna ihopāsyaḥ, natu paramātmā 'aśabdamasparśam'ityādiśrutibhiḥ apāstasamastarūpaśca, 'sve mahimni'ityādiśrutibhirapākṛtādhāraśca, 'eṣa sarveśvaraḥ'ityādiśrutibhiradhigatanirmaryādaiśvaryaśca śakya upāsyatveneha pratipattum /
sarvapāpmavirahaścādityapuruṣe saṃbhavati, śāstrasya manuṣyādhikāratayā devatāyāḥ puṇyupāpayoranadhikārāt /
rūpādimattvānyathānupapattyā ca kāryakāraṇātmake jīve upāsyatvena vivakṣite yattāvadṛgādyātmakatayāsya sarvātmakatvaṃ śrūyate tatkathañcidādityapuruṣasyaiva stutiriti ādityapuruṣa evopāsyo na paramātmetyevaṃ prāptam /
anādhāratve ca nityatvaṃ sarvagatatvaṃ ca hetuḥ /
anityaṃ hi kāryaṃ kāraṇādhāramiti nānādhāraṃ, nityamapyasarvagataṃ ca yattasmādadharabhāvenāsthitaṃ tadeva tasyottarasyādhāra iti nānādhāraṃ, tasmādubhayamuktam /
evaṃ prāpte 'bhidhīyate-'antastaddharmopadeśāt' /
'sārvātmyasarvaduritavirahābhyāmihocyate /
brahmaivāvyabhicāribhyāṃ sarvaheturvikāravat //
'nāmaniruktena hi sarvapāpmāpādānatayasyodaya ucyate /
na cādityasya devatāyāḥ karmānadhikāre 'pi sarvapāpmavirahaḥ prāgbhavīyadharmādharmarūpapāpmasaṃbhave sati /
na caiteṣāṃ prāgbhavīyo dharma evāsti na pāpmeti sāṃpratam /
vidyākarmātiśayasamudācāre 'pyanādibhavaparaṃparopārjitānāṃ pāpmanāmapi prasuptānāṃ saṃbhavāt /
naca śrutiprāmāṇyādādityaśarīrābhimāninaḥ sarvapāpmaviraha iti yuktaṃ, brahmaviṣayatvenāpyasyāḥ prāmāṇyopapatteḥ /
naca vinigamanāhetvabhāvaḥ, tatra tatra sarvapāpmavirahasya bhūyobhūyo brahmaṇyeva śravaṇāt /
tasyaiva ceha pratyabhijñāyamānasya vinigamanāhetorvidyamānatvāt /
apica sārvātmyaṃ jagatkāraṇasya brahmaṇa evopapadyate, kāraṇādabhedātkāryajātasya, brahmaṇaśca jagatkāraṇatvāt /
ādityaśarīrābhimāninastu jīvātmano na jagatkāraṇatvam /
naca mukhyārthasaṃbhave prāśastyalakṣaṇayā stutyarthatā yuktā /
rūpavattvaṃ cāsya parānugrahāya kāyanirmāṇena vā, tadvikāratayā vā sarvasya kāryajātasya, vikārasya ca vikāravato 'nanyatvāttādṛśarūpabhedenopadiśyate, yathā 'sarvagandhaḥ saḥ iti /
naca brahmanirmitaṃ māyārūpamanuvadacchāstramaśāstraṃ bhavati, apitu tāṃ kurvat iti māśāstratvaprasaṅgaḥ /
yatra tu brahma nirastasamastopādhibhedaṃ jñeyatvenopakṣipyate, tatra śāstram-'aśabdamasparśamarūpamavyayam'iti pravartate /
tasmādrūpavattvamapi paramātmanyupapadyate /
etenaiva maryādādhārabhedāvapi vyākhyātau /
api cādityadehābhimāninaḥ saṃsāriṇo 'ntaryāmī bhedenoktaḥ, sa evāntarāditya ityantaḥśrutisāmyena pratyabhijñāyamāno bhavitumarhati /
tasmātte dhanasanaya iti /
dhanavanto vibhūtimanta iti yāvat /
kasmātpunarvibhūtimattvaṃ parameśvaraparigrahe ghaṭata ityata āha- yadyadvibhūtimaditi /
sarvātmakatve 'pi vibhūtimatsveva parameśvarasvarūpābhivyaktiḥ, na tvavidyātamaḥpihitaparameśvarasvarūpeṣvavibhūtimatsvityarthaḥ /
lokakāmeśitṛtvamapīti /
ato 'tyantāpārārthyanyāyena nirāṅkuśamaiśvaryamityarthaḥ //20 // //21//
START BsVBh_1,1.8.22
ākāśas talliṅgāt
pūrvasminnadhikaraṇe brahmaṇo 'sādhāraṇadharmadarśanādvivakṣitopādhino 'syaivopāsanā, na tvādityaśarīrābhimānino jīvātmana iti nirūpitam /
idānīṃ tvasādhāraṇadharmadarśanāttadevodgīthe saṃpādyopāsyatvenopadiśyate, na bhūtākāśa iti nirūpyate /
tatra 'ākāśa iti hovāca'iti kiṃ mukhyakāśapādānurodhena 'asya lokasya kā gatiḥ'iti, 'sarvāṇi ha vā imāni bhūtāni'iti 'jyāyā'itica 'parāyaṇam'iti ca kathañcidvyākhyāyatāṃ, utaitadanurodhenākāśaśabdo bhaktyā parātmāne vyākhyāyatāmiti /
patraprathvī tvātpradhānatvādākāśaṃ mukhyameva naḥ /
tadānuguṇyenānyāni vyākhyeyānīti niścayaḥ //
'asya lokasya kā gatiḥ'iti praśnottare 'ākāśa iti hovāca'ityākāśasya gatitvena pratipādyatayā prādhānyāt, 'sarvāṇi ha vā'ityādīnāṃ tu tadviśeṣaṇatayā guṇatvāt, 'guṇe tvanyāṭyakalpanā'iti bahūnyapyapradhānāni pradhānānurodhena netavyāni /
apica 'ākāśa iti hovāca'ityuttare prathamāvagatamākāśamanupajātavirodhi, tena tadanuraktāyāṃ buddhau yadyadeva tadekavākyagatamupanipatati tattajjaghanyatayā upasaṃjātavirodhi tadānuguṇyenaiva vyavasthānamarhati /
naca kkacidākāśaśabdo bhaktyā brahmaṇi prayukta iti sarvatra tena tatpareṇa bhavitavyam /
nahi gaṅgāyāṃ ghoṣa ityatra gaṅgapadamanupapattyā tīraparamiti yādāṃsi gaṅgāyāmityatrāpyanena tatpareṇa bhavitavyam /
saṃbhavaścobhayatra tulyaḥ /
naca brahmaṇyapyākāśaśabdo mukhyaḥ, anaikārthatvasyānyāyyatvāt, bhaktyā ca brahmaṇi prayogadarśanopapatteḥ /
loke cāsya nabhasi nirūḍhatvāt, tatpūrvakatvācca vaidikārthapratītervaiparītyānupapatteḥ /
tadānuguṇyena ca 'sarvāṇi ha vā'ityādīni bhāṣyakṛtā svayameva nītāni /
tasmādbhūtākāśamevātropāsyatvenopadiśyate, na paramātmeti prāptam /
evaṃ prāpte 'bhidhīyate- ākāśaśabdena brahmaṇo grahaṇam /
kutaḥ, talliṅgāt /
tathāhi-'sāmānadhikaraṇyena praśnatatprativākyayoḥ /
paurvāparyaparāmarśātpradhānatve 'pi gauṇatā //
'yadyapyākāśapadaṃ pradhānārthaṃ tathāpi yatpṛṣṭaṃ tadeva prativaktavyam /
na khalvanunmatta āmrānpṛṣṭaḥ kovidāsanācaṣṭe /
tadiha, 'asya lokasya kā gatiḥ'iti praśno dṛśyamānanāmarūpaprapañcamātragativiṣaya iti tadanurodhādya eva sarvasya lokasya gatiḥ sa evākāśaśabdena prativaktavyaḥ /
naca bhūtākāśaḥ sarvasya lokasya gatiḥ, tasyāpi lokamadhyapātitvāt /
tadeva tasya gatirityanupapatteḥ /
na cottare bhūtākāśaśravaṇādbhūtākāśakāryameva pṛṣṭamiti yuktaṃ, praśnasya prathamāvagatasyānupajātavirodhino lokasāmānyaviṣayasyopajātavirodhinottareṇa saṃkocānupapattestadanurodhenottaravyākhyānāt /
naca praśnena pūrvapakṣarūpeṇānavasthitārthenottaraṃ vyavasthitārthaṃ na śakyaṃ niyantumiti yuktaṃ, tannimittānāmajñānasaṃśayaviparyasānāmanavasthāne 'pi tasya svaviṣaye vyavasthānāt /
anyathottarasyānālambanatvāttervaiyadhikaraṇyāpattervā /
api cottare 'pi bahvasamañjasam /
tathāhi-'sarvāṇi ha vā imāni bhūtānyakāśādeva samutpadyante'iti sarvaśabdaḥ kathañcidalpaviṣayo vyākhyeyaḥ /
evamevakāro 'pyasamañjasaḥ /
na khalvapāmākāśa eva kāraṇamapi tu tejo 'pi /
evamannasyāpi nākāśameva kāraṇamapi tu pāvakapāthasī api /
mūlakāraṇavivakṣāyāṃ tu brahmaṇyevāvadhāraṇaṃ samañjasam /
asamañjasaṃ tu bhūtākāśe /
evaṃ sarveṣāṃ bhūtānāṃ layo brahmaṇyeva /
evaṃ sarvebhyo jyāyastvaṃ brahmaṇa eva /
evaṃ paramayanaṃ brahmaiva /
tasmātsarveṣāṃ lokānāmiti praśnenopakramāt, uttare ca tattadasādhāraṇabrahmaguṇaparāmarśāt pṛṣṭāyāśca gateḥ paramayanamityāsādhāraṇabrahmaguṇopasaṃhārāt, bhūyasīnāṃ śrutīnāmanugrahāya 'tyajedekaṃ kulasyārthe'itivadvaramākāśapadamātramasamañjasamastu /
etāvatā hi bahu samañjasaṃ syāt /
na cākāśasya prādhānyamuttare, kintu pṛṣṭārthatvāduttarasya, lokasāmānyagateśca pṛṣṭatvāt, 'parāyaṇam'iti ca tasyaivopasaṃhārādbrahmaiva pradhānam /
tathāca tadarthaṃ sat ākāśapadaṃ pradhānārthaṃ bhavati, nānyathā /
tasmādbrahmaiva pradhānamākāśapadenehopāsyatvenopakṣitaṃ, na bhūtākāśamiti siddham /
api ca /
asyaivopakrame 'antavatkila te sāma'iti antavattvadoṣeṇa śālāvatyasyeti /
na cākāśaśabdo gauṇo 'pi vilambitapratipattiḥ, tatra tatra brahmaṇyākāśaśabdasya tatparyāyasya ca prayogaprācuryādatyantābhyāsenāsyāpi mukhyavatpratipatteravilambanāditi darśanārthaṃ brahmaṇi prayogaprācuryaṃ vaidikaṃ nidarśitaṃ bhāṣyakṛtā /
tatraiva ca prathamāvagatānuguṇyenottaraṃ nīyate, yatra tadanyathā kartuṃ śakyam /
yatra tu na śakyaṃ tatrottarānuguṇyenaiva prathamaṃ nīyata ityāha- vākyopakrame 'pīti //22//
START BsVBh_1,1.9.23
ata eva prāṇaḥ
udgīthe-'yā devatā prastāvamanvāyattā'ityupakramya śrūyate-'katamā sā devateti prāṇa iti hovāca'uṣastiścākrāyaṇaḥ /
udgīthopāsanaprasaṅgena prastāvopāsanamapyudgītha ityuktaṃ bhāṣyakṛtā /
prastāva iti sāmno bhaktiviśeṣastamanvāyattā anugatā prāṇo devatā /
atra prāṇaśabdasya brahmaṇi vāyuvikāre ca darśanātsaṃśayaḥ-kimayaṃ brahmavacana uta vāyuvikāravacana iti /
tatra ata eva brahmaliṅgādeva prāṇo 'pi brahmaiva na vāyuvikāra iti yuktam /
yadyevaṃ tenaiva gatārthametaditi ko 'dhikaraṇāntarasyārambhārthaḥ /
tatrocyate-'arthe śrutyaikagamye hi śrutimevādriyāmahe /
mānāntarāvagamye tu tadvaśāttadvyavasthitiḥ //
'brahmaṇo vāsarvabhūtakāraṇatvaṃ, ākāśasya vā vāyvādibhūtakāraṇatvaṃ prati nāgamādṛte mānāntaraṃ prabhavati /
tatra paurvāparyaparyālocanayā yatrārthe samañjasa āgamaḥ sa evārthastasya gṛhyate, tyajyate cetaraḥ /
iha tu saṃveśanodgamane bhūtānāṃ prāṇaṃ pratyucyamāne kiṃ brahma pratyucyete āho vāyuvikāraṃ pratīti viśaye 'yadā vai puruṣaḥ svapiti prāṇaṃ tarhi vāgapyeti'ityādikāyāḥ śruteḥ sarvabhūtasārendriyasaṃveśanodgamanapratipādanadvārā sarvabhūtasaṃveśanodgamanapratipādikāyā mānāntarānugrahalabdhasāmarthyāyā balātsaṃveśanodgamane vāyuvikārasyaiva prāṇasya, na brahmaṇaḥ /
api cātrodgīthapratihārayoḥ sāmabhaktyorbrahmaṇo 'nye ādityaścānnaṃ ca devate abhihite kāryakāraṇasaṃghātarūpe, tatsāhacaryātprāṇo 'pi kāryakāraṇasaṃghātarūpa eva devatā bhavitumarhati /
nirasto 'pyayamartha īkṣatyadhikaraṇe, pūrvoktapūrvapakṣahetūpodbalanāya punarupanyastaḥ /
tasmādvāyuvikāra evātra prāṇaśabdārtha iti prāptam /
evaṃ prāpte 'bhidhīyate-'puṃvākyasya balīyastvaṃ mānāntarasamāgamāt /
apauruṣeye vākye tatsaṃgatiḥ kiṃ kariṣyati //
'no khalu svataḥsiddhapramāṇabhāvamapauruṣeyaṃ vacaḥ svaviṣayajñānotpāde vā tadvyavahāre vā mānāntaramapekṣate, tasyāpauruṣeyasya nirastasamastadoṣāśaṅkasya svata eva niścāyakatvāt, niścāyakatvāt, niścayapūrvakatvādvyavahārapravṛtteḥ /
tasmādasaṃvādino vā cakṣuṣa iva rūpe tvagindriyasaṃvādino vā tasyaiva dravye nādārḍhyaṃ vā dārḍhyaṃ vā /
tena stāmindriyamātrasaṃveśanodgamane vāyuvikāre prāṇe /
sarvabhūtasaṃveśanodgamane tu na tato vākyātpratīyate /
pratītau vā tatrāpi prāṇo brahmaiva bhavenna vāyuvikāraḥ /
'yadā suptaḥ svapnaṃ na kañcana paśyatyathāsminprāṇa evaikadhā bhavati'ityatra vākye yathā prāṇaśabdo brahmavacanaḥ /
na cāsminvāyuvikāre sarveṣāṃ bhūtānāṃ saṃveśanodgamane mānāntareṇa dṛśyete /
naca mānāntarasiddhasaṃvādendriyasaṃveśanodgamanavākyadārḍhyātsarvabhūtasaṃveśanodgamanavākyaṃ kathañcidindriviṣayatayā vyākhyānamarhati, svataḥ-siddhapramāṇabhāvasya svabhāvadṛḍhasya mānāntarānupayogāt /
na cāsya tenaikavākyatā /
ekavākyatāyāṃ ca tadapi brahmaparameva syādityuktam /
indriyasaṃveśanodgamanaṃ tvavayutyānuvādenāpi ghaṭiṣyate, ekaṃ vṛṇīte dvau vṛṇīte itivat /
natu sarvaśabdārthaḥ saṃkocamarhati /
tasmātprastāvabhaktiṃ prāṇaśabdābhidheyabrahmādṛṣṭyopāsīt, na vāyuvikāradṛṣṭyeti siddham /
tathā copāsakasya prāṇaprāptiḥ karmasamṛddhirvā phalaṃ bhavatīti /
vākyaśeṣabaleneti /
vākyātsaṃnidhānaṃ durbalamityarthaḥ /
udāharaṇāntaraṃ tu nigadavyākhyātena bhāṣyeṇa dūṣitam //23//
START BsVBh_1,1.10.24
jyotiś caraṇābhidhānāt
idamāmananti-'atha yadataḥ paro divo jyotirdīpyate niśvataḥpṛṣṭheṣu sarvataḥ pṛṣṭheṣvanuttameṣūttameṣu lokeṣvidaṃ vāva tadyadidamasminnantaḥ puruṣe jyotiḥ'iti /
yajjyotirato divo dyulokātparaṃ dīpyate prakāśate viśvataḥpṛṣṭheṣu viśveṣāmupari /
asaṃkucadvṛttirayaṃ viśvaśabdo 'navayavatvena saṃsāramaṇḍalaṃ brūta iti darśayitumāha- sarvataḥpṛṣṭheṣūttameṣu /
na cedamuttamamātraṃ apitu sarvottamamityāha- anuttameṣu nāstyebhyo 'nya uttama ityarthaḥ /
'idaṃ vāva tadyadidamasminpuruṣe 'ntarjyotiḥ'tvagrāhyeṇa śārīreṇoṣmaṇā, śrotragrāhyeṇa ca pihitakarṇena puṃsā ghoṣeṇa liṅgenānumīyate /
tatra śārīrasyoṣmaṇastvacā darśanaṃ dṛṣṭiḥ, ghoṣasya ca śravaṇaṃ śrutiḥ, tayośca dṛṣṭiśrutī jyotiṣa eva, talliṅgena tadanumānāditi /
atra saṃśayaḥ-kiṃ jyotiḥśabdaḥ teja uta brahmeti /
kiṃ tāvatprāptaṃ, teja iti /
kutaḥ, gauṇamukhyagrahaṇaviṣaye mukhyagrahaṇasya 'autsargikatvādvākyasthatejoliṅgopalambhanāt /
vākyāntareṇāniyamāttadarthāpratisaṃdhitaḥ //
'balavadbādhakopanipātena khalvākāśaprāṇaśabdau mukhyārthatvātpracyānyatra pratiṣṭhāpitau /
tadiha jyotiṣpadasya mukhyatejovacanatve bādhakastāvatsvavākyaśeṣo nāsti /
pratyuta tejoliṅgameva 'dīpyate'iti /
kokṣeyajyotiḥsārūpyaṃ ca cakṣuṣyo rūpavān śruto viśruto bhavatītyalpaphalatvaṃ ca svavākye śrūyate /
na jātu jvalanāparanāmā dīptirvinā tejo brahmaṇi saṃbhavati /
na ca kaukṣeyajyotiḥsārūpyamṛte bāhyāttojaso brahmaṇyasti /
na cauṣṇyaghoṣaliṅgadarśanaśravaṇamaudaryāttejaso 'nyatra brahmaṇyupapadyate /
naca mahāphalaṃ brahmopāsanamaṇīyase phalāya kalpate /
audarye tu tejasyadhyasya bāhyaṃ teja upāsanametat phalānurūpaṃ yujyate /
tadetattejoliṅgam /
etadupodbalanāya ca nirastamapi maryādādhārabahutvamupanyastaṃ, iha tannirāsakāraṇābhāvāt /
naca maryādāvattvaṃ tejorāśerna saṃbhavati, tasya sauryādeḥ sāvayavatvena tadekadeśamaryādāsaṃbhavāt tasya copāsyatvena vidhānāt, brahmaṇastvanavayavasyāvayavopāsanānupapatteḥ, avayavakalpanāyāśca satyāṃ gatāvanavakalpanāt /
naca 'pādo 'sya sarvā bhūtāni tripādasyāmṛtaṃ divi'iti brahmapratipādakaṃ vākyāntaraṃ, 'yadataḥ paro divo jyotiḥ'śabdaṃ brahmaṇi vyavasthāpayatīti yuktam /
nahi saṃnidhānamātradvākyāntareṇa vākyāntaragatā śrutiḥ śakyā mukhyārthāntryāvayitum /
naca vākyāntare 'dhikaraṇatvena dyauḥ śrutā diva iti maryādāśrutau śakyā pratyabhijñātum /
apica vākyāntarasyāpi brahmārthatvaṃ prasādhyameva nādyāpi sidhyati, tatkathaṃ tena niyantuṃ brahmaparatayā 'yadataḥ paraḥ'iti vākyaṃ śakyam /
tasmātteja eva jyotirna brahmeti prāptam /
tejaḥkathanaprastāve tamaḥkathanaṃ pratipakṣopanyāsena pratipakṣāntare dṛḍhā pratītirbhavatītyetadartham /
cakṣurvṛtternirodhakamiti /
arthāvarakatvena /
ākṣeptāha- nanu kāryasyāpīti /
samādhātaikadeśī brūte- astu tarhīti /
yattu tejo 'bannābhyāmasaṃpṛktaṃ tadatrivṛtkṛtamucyate /
ākṣeptā dūṣayati- neti /
nahi tatkakvacidapyupayujyate sarvāsvarthakriyāsu trivatkṛtasyaivopayogādityarthaḥ /
ekadeśinaḥ śaṅkāmāha- idameveti /
ākṣeptā nirākaroti- na /
prayojanāntareti /
'ekaikāṃ trivṛtaṃ trivṛtaṃ karavāṇi'iti tejaḥprabhṛtyupāsanāmātraviṣayā śrutirna saṃkocayituṃ yuktetyarthaḥ /
evamekadeśini dūṣite paramasamādhātā pūrvapakṣī brūte- astu tarhi trivṛtkṛtameveti /
bhāginī yuktā /
yadyapyādhārabahutvaśrutirbrahmaṇyapi kalpitopādhinibandhanā kathañcidupapadyate, tathāpi yathā kārye jyotiṣyatiśayenopapadyate na tathātretyata uktam- upapadyetatarāmiti /
prākṛtaṃ prakṛterjātaṃ, kāryamiti yāvat /
evaṃ prāpta ucyate-'sarvanāmaprasiddhārthaṃ prasādhyārthavighātakṛt /
prasiddhyapekṣi satpūrvavākyasthamapakarṣati //
tadbalāttena neyāni tejoliṅgānyapi dhruvam /
brahmaṇyeva pradhānaṃ hi brahmacchando na tatra tu //
'autsargikaṃ tāvadyadaprasiddhārthānuvādakatvaṃ yadvidhivibhaktimapyapūrvārthāvabodhanasvabhāvātpracyāvayati /
yathā 'yasyāhitāgneragnirgṛhāndahet' 'yasyobhayaṃ havirārtimārcchet'iti /
yatra punastatprasiddhamanyato na kathañcidāpyate, tatra vacanāni tvapūrvatvāditi sarvanāmnaḥ prasiddhārthatvaṃ balādapanīyate /
yathā 'yadāgneyo 'ṣṭākapālo bhavati'iti /
tadiha 'yadataḥ paro divo jyotiḥ'iti yacchabdasāmarthyāt dyumaryādenāpi jyotiṣā prasiddhena bhavitavyam /
naca tasya pramāṇāntarataḥ prasiddhirasti /
pūrvavākye ca dyusaṃbandhitayā tripādbrahma prasiddhamiti prasiddhyapekṣāyāṃ tadeva saṃbadhyate /
naca pradhānasya prātipadikārthasya tattvena pratyabhijñāne tadviśeṣaṇasya vibhaktyarthasyānyatāmātreṇānyatā yuktā /
evaṃ ca tadvākyasthāni tejoliṅgānyasamañjasānīti brahmaṇyeva gamayitavyāni, gamitāni ca bhāṣyakṛtā /
tatra jyotirbrahmavikāra iti jyotiṣā brahmaivopalakṣyate /
athavā prakāśamātravacano jyotiḥśabdaḥ prakāśaśca brahmeti brahmaṇi mukhya iti jyotirbahmeti siddham /
prakṛtahānāprakṛtaprakriye iti /
prasiddhyapekṣāyāṃ pūrvavākyagataṃ prakṛtaṃ saṃnihitaṃ, aprasiddhaṃ tu kalpyaṃ na prakṛtam /
ata evoktam- kalpayata iti /
saṃdaṃśanyāmāha- na kevalamiti /
parasyāpi brahmaṇo nāmādipratīkatvavaditi /
kaukṣeyaṃ hi jyotirjīvabhāvenānupraviṣṭasya paramātmano vikāraḥ, jīvābhāve dehasya śaityāt, jīvataścauṣṇyājjñāyate /
tasmāttatpratīkasyopāsanamupapannam /
śeṣaṃ nigadavyākhyātaṃ bhāṣyam //24//
START BsVBh_1,1.10.25
chando 'bhidhānān neti cen na tathā ceto'rpaṇanigadāt tathā hi darśanam
pūrvavākyasya hi brahmārthatve siddhe syādetadevaṃ, natu tadbrahmārthaṃ, apitu gāyatryartham /
'gāyatrī vā idaṃ sarvaṃ bhūtaṃ yadidaṃ kiñca'iti gāyatrīṃ prakṛtyedaṃ śrūyate-'tripādasyāmṛtaṃ divi'iti /
nanu 'ākāśastalliṅgāt'ityanenaiva gatārthametat /
tathāhi-'tāvānasya mahimā'ityasyāmṛci brahma catuṣpāduktam /
saiva ca 'tadetadṛcābhyanūktam'ityanena saṃgamitārthā brahmaliṅgam /
evaṃ 'gāyatrī vā idaṃ sarvam'ityakṣarasaṃniveśamātrasya gāyatryā na sarvatvamupapadyate /
naca bhūtapṛthivīśarīrahṛdayavākprāṇātmatvaṃ gāyatryāḥ svarūpeṇa saṃbhavati /
naca brahmapuruṣasaṃbandhitvamasti gāyatryāḥ /
tasmādgāyatrīdvārā brahmaṇa evopāsanā na gāyatryā iti pūrveṇaiva gatārthatvādanārambhaṇīyametat /
naca pūrvanyāyasmāraṇe sūtrasaṃdarbha etāvānyuktaḥ /
atrocyate-astyadhikā śaṅkā /
tathāhi-gāyatrīdvārā brahmopāsaneti kor'thaḥ, gāyatrīvikāropādhino brahmaṇa upāsaneti /
naca tadupādhinastadavacchinnasya sarvātmatvaṃ, upādheravacchedāt /
nahi ghaṭāvacchinnaṃ nabho 'navacchinnaṃ bhavati /
tasmādasya sarvātmatvādikaṃ stutyarthaṃ, tadvaraṃ gāyatryā evāstu stutiḥ kayācitpraṇāḍyā /
'vāgvai gāyatrī vāgvā idaṃ sarvaṃ bhūtaṃ gāyati ca trāyate ca'ityādiśrutibhyaḥ /
tathāca 'gāyatrī vā idaṃ sarvam'ityupakramya gāyatryā eva hṛdayādibhirvyākhyāya ca 'saiṣā catuṣpadā ṣaḍvidhā gāyatrī'ityupasaṃhāro gāyatryāmeva samañjaso bhavati /
brahmaṇi tu sarvametadasamañjasamiti /
'yadvai tadbrahma'iti ca brahmaśabdaśchandoviṣaya eva, yathā 'etāṃ brahmopaniṣadam'ityatra vedopaniṣaducyate /
tasmādgāyatrichandobhidhānānna brahmaviṣayametaditi prāptam /
evaṃ prāpte 'bhidhīyate- na /
kutaḥ, tathā cetorpaṇanigadāt /
gāyatryākhyacchandodvāreṇa gāyatrīrūpavikārānugate brahmaṇi cetorpaṇaṃ cittasamādhānamanena brāhmaṇavākyena nigadyate /
etaduktaṃ bhavati /
na gāyatrī brahmaṇo 'vacchedikā, utpalasyeva nīlatvaṃ, yena tadavacchinnatvamanyatra na syādavacchedakavirahāt /
kintu yadetadbrahma sarvātmakaṃ sarvakāraṇaṃ tatsvarūpeṇāśakyopadeśamiti tadvikāragāyatrīdvāreṇopalakṣyate /
gāyatryāḥ sarvacchandovyāptyā ca savanatrayavyāptyā ca dvijātidvitīyajanmajananīyatayā ca śrutervikāreṣu madhye prādhānyena dvāratvopapatteḥ /
na cānyatropalakṣaṇābhāvena nopalakṣyaṃ pratīyate /
nahi kuṇḍalenopalakṣitaṃ kaṇṭharūpaṃ kuṇḍalaviyoge 'pi paścātpratīyamānamapratīyamānaṃ bhavati /
tadrūpapratyāyanamātropayogitvādupalakṣaṇānāmanavacchedakatvāt /
tadevaṃ gāyatrīśabdasya mukhyārthatve gāyatryā brahmopalakṣyata ityuktam /
saṃprati tu gāyatriśabdaḥ saṃkhyāsāmānyādgauṇyā vṛttyā brahmaṇyeva vartata iti darśayati- apara āheti /
tathāhi-ṣaḍakṣaraiḥ pādairyathā gāyatrī catuṣpadā, evaṃ brahmāpi catuṣpāt /
sarvāṇi hibhūtāni sthāvarajaṅgamānyasyaikaḥ pādaḥ /
divi dyotanavati caitanyarūpe /
svātmanīti yāvat /
trayaḥ pādāḥ /
athavā divyākāśe trayaḥ pādāḥ /
tathāhi śrutiḥ-'idaṃ vāva tadyo 'yaṃ bahirdhā puruṣādākāśaḥ'taddhi tasya jagaritasthānam /
jāgratkhalvayaṃ bāhyānpadārthānveda /
tathā-'ayaṃ vāva sa yo 'yamantaḥ puruṣa ākāśaḥ' /
śarīramadhya ityarthaḥ /
taddhi tasya svapnasthānam /
tathā-'ayaṃ vāva sa yo 'yamantarhṛdaya ākāśaḥ' /
hṛdayapuṇḍarīka ityarthaḥ /
taddhi tasya suṣuptisthānam /
tadetat 'tripādasyāmṛtaṃ divi'ityuktam /
tadevaṃ catuṣpāttvasāmānyādgāyatrīśabdena brahmocyata iti /
asminpakṣe brahmaivābhihitimiti /
brahmaparatvādabhihitamityuktam //25//
START BsVBh_1,1.10.26
bhūtādipādavyapadeśopapatteś caivam
ṣaḍvidheti /
bhūtapṛthivīśarīrahṛdayavākprāṇā iti ṣaṭ prakārā gāyatryākhyasya brahmaṇaḥ śrūyante /
pañca brahmapuruṣā iti ca, hṛdayasuṣiṣu brahmapuruṣaśrutirbrahmasaṃbandhitāyāṃ vivakṣitāyāṃ saṃbhavati /
asyārthaḥ-hṛdayasyāsya khalu pañca suṣayaḥ pañca chidrāṇi /
tāni ca devaiḥ prāṇādibhī rakṣyamāṇāni svargaprāptidvārāṇīti devasuṣayaḥ /
tathāhi-hṛdayasya yatprāṅmukhaṃ chidraṃ tatstho yo vāyuḥ sa prāṇaḥ, tena hi prayāṇakāle saṃcarate svargalokaṃ, sa eva cakṣuḥ, sa evāditya ityarthaḥ /
'ādityo ha vai bāhyaḥ prāṇaḥ'iti śruteḥ /
atha yo 'sya dakṣiṇaḥ suṣistatstho vāyuviśeṣo vyānaḥ /
tatsaṃbaddhaṃ śrotra taccandramāḥ, 'śrotreṇa sṛṣṭā viśaścandramāśca'iti śruteḥ /
atha yo 'sya pratyaṅmukhaḥ suṣistatatstho vāyuviśeṣo 'pānaḥ sa ca vāksaṃbandhādvāk, 'vāgvā agniḥ'iti śruteḥ /
atha yo 'syodaṅmukhaḥ suṣistatstho vāyuviśeṣaḥ sa samānaḥ tatsaṃbaddhaṃ manaḥ tatparjanyo devatā /
atha yo 'syordhvaḥ suṣistatstho vāyuviśeṣaḥ sa udānaḥ pādatalādārabhyordhvaṃ nayanāt /
sa vāyustadādhāraścākāśo devatā /
te vā ete pañca suṣayaḥ /
tatsaṃbaddhāḥ pañca hārdasya brahmaṇaḥ puruṣā na gāyatryāmakṣarasaṃniveśamātre saṃbhavanti, kintu brahmaṇyeveti //26//
START BsVBh_1,1.10.27
upadeśabhedān neti cen nobhayasminn apy avirodhāt
yathā loka iti /
yadādhāratvaṃ mukhyaṃ divastadā kathañcinmaryādā vyākhyeyā /
yo hi śyeno vṛkṣāgre vastuto 'sti sa ca tataḥ paro 'pyastyeva /
arvāgbhāgātiriktamapyaparabhāgasthasya tasyaiva vṛkṣātparato 'vasthānāt /
evaṃ ca bāhyadyubhāgātiriktaśārīrahārdadyubhāgasthasya brahmaṇo bāhyāt dyubhāgātparato 'vasthānamupapannam /
yadā tu maryādaiva mukhyatayā prādhānyena vivakṣitā tadā lakṣaṇayādhāratvaṃ vyākhyeyam /
yathā gaṅgāyāṃ ghoṣa ityatra sāmīpyāditi /
tadidamuktam- apara āheti /
ata eva divaḥ paramapītyuktam //27//
START BsVBh_1,1.11.28-30
prāṇas tathānugamāt
na vaktur ātmopadeśād iti ced adhyātmasaṃbandhabhūmā hy asmin
śāstradṛṣṭyā tūpadeśo vāmadevavat
prāṇastathānugamāt /
'anekaliṅgasaṃdohe balavatkasya kiṃ bhavet /
liṅgino liṅgamityatra cintyate prāgacintitam //
'mukhyaprāṇajīvadevatābrahmaṇāmanekeṣāṃ liṅgāni bahūni saṃplavante, tatkatamadatra liṅgaṃ, liṅgābhāsaṃ ca katamadityatra vicāryate /
na cāyamarthaḥ 'ata eva prāṇaḥ'ityatra vicāritaḥ /
syādetat /
hitatamapuruṣārthasiddhiśca nikhilabhrūṇahatyādipāpāparāmarśaśca prajñātmatvaṃ cānandādiśca na mukhye prāṇe saṃbhavanti /
tathā 'eṣa sādhu karma kārayati' 'eṣa lokādhipatiḥ'ityādyapi /
jīve tu prajñātmatvaṃ kathañcidbhaveditareṣāṃ tvasaṃbhavaḥ /
vaktṛtvaṃ ca vākkaraṇavyāpāravattvaṃ yadyapi paramātmani svarūpeṇa na saṃbhavati tathāpyananyathāsiddhabahubrahmaliṅgavirodhaparihārāya jīvadvāreṇa brahmaṇyeva kathañcidvyākhyeyaṃ jīvasya brahmaṇo 'bhedāt /
tathāca śrutiḥ-'yadvācānabhyuditaṃ yena vāgabhyudyate /
tadeva brahma tvaṃ viddhi'iti vāgvadanasya brahma kāraṇamityāha-śarīrādhāraṇamapi yadyapi mukhyaprāṇasyaiva tathāpi prāṇavyāpārasya paramātmāyattatvātparamātmana eva /
yadyapi cātrendradevatāyā vigrahavatyā liṅgamasti, tathāhi-indradhāmagataṃ pratardanaṃ pratīndra uvāca, 'māmeva vijānīhi'ityupakramya, 'prāṇo 'smiprajñātmā'ityātmani prāṇaśabdamuccacāra /
prajñātmatvaṃ cāsyopapadyate, devatānāmapratihatajñānaśaktitvāt /
sāmarthyātiśayāccendrasya hitatamapuruṣārthahetutvamapi /
manuṣyādhikāratvācchāstrasya devānpratyapravṛtterbhrūṇahatyādipāpāparāmarśasyopapatteḥ /
lokādhipatyaṃ cendrasyalokapālatvāt /
ānandādirūpatvaṃ ca svargasyaivānandatvāt /
'ābhūtasaṃplavaṃ sthānamamṛtatvaṃ hi bhāṣyate'iti smṛteścāmṛtatvamindrasya /
'tvāṣṭramahanam'ityādyā ca vigrahavattvena stutistatraivopapadyate /
tathāpi paramapuruṣārthasyāpavargasya parabrahmajñānādanyato 'navāpteḥ, paramānandarūpasya mukhyasyāmṛtatvasyājaratvasya ca brahmarūpāvyabhicārāt, adhyātmasaṃbandhabhūmnaśca parācīndre 'nupapatteḥ, indrasya devatāyā ātmani pratibuddhasya caramadehasya vāmadevasyeva prarabdhavipākakarmāśayamātraṃ bhogena kṣapayato brahmaṇa eva sarvametatkalpata iti vigrahavadindrajīvaprāṇavāyuparityāgena brahmaivātra prāṇaśabdaṃ pratīyata iti pūrvapakṣābhāvādanārabhyametaditi /
atrocyate-'yo vai prāṇaḥ sā prajñā yā vā prajñā sa prāṇaḥ saha hyetavasmin śarīre vasataḥ sahotkrāmataḥ'iti yasyaiva prāṇasya prajñātmana upāsyatvamuktaṃ tasyaiva prāṇasya prajñātmanā sahotkramaṇamucyate /
naca brahmaṇyabhede dvivacanaṃ, na sahabhāvaḥ na cotkramaṇam /
tasmādvāyureva prāṇaḥ /
jīvaśca prajñātmā /
saha pravṛttinivṛttyā bhaktyaikatvamanayorupacaritaṃ 'yo vai prāṇaḥ'ityādinā /
ānandāmarājarāpahatapāpmatvādayaśca brahmaṇi prāṇe bhaviṣyanti /
tasmādyathāyogaṃ traya evātropāsyāḥ /
na caiṣa vākyabhedo doṣamāvahati /
vākyārthāvagamasya padārthāvagamapūrvakatvāt /
padārthānāṃ coktena mārgeṇa svātantryāt /
tasmādupāsyabhedādupāsātraividhyamiti pūrvaḥ pakṣaḥ /
siddhāntastu-satyaṃ padārthāvagamopāyo vākyārthāvagamaḥ, natu padārthāvagamaparāṇyeva padāni, api tvekavākyārthāvagamaparāṇi /
tameva tvekaṃ vākyārthaṃ padārthāvagamamantareṇa na śaknuvanti kartumityantarā tadarthameva tamapyavagamayanti, tena padāni viśiṣṭaikārthāvabodhanasvarasānyeva balavadbādhakopanipātānnānārthabodhaparatāṃ nīyante /
yathāhuḥ-'saṃbhavatyekavākyatve vākyabhedaśca neṣyate'iti /
tena yathopāṃśuyājavākye jāmitādoṣopakrame tatpratisamādhānopasaṃhāre caikavākyatvāya 'prajāpatirupāṃśu yaṣṭavyaḥ'ityādayo na pṛthagvidhayaḥ kintvarthavādā iti nirṇītaṃ, tathehāpi 'māmeva vijānīhi'ityupakramya 'prāṇo 'smi prajñātmā'ityuktvānte 'sa eṣa prāṇa eva prajñātmānando 'jaro 'mṛtaḥ'ityupasaṃhārādbrahmaṇyekavākyatvāvagatau satyāṃ jīvamukhyaprāṇaliṅge api tadanuguṇatayā netavye /
anyathā vākyabhedaprasaṅgāt /
yatpunarbhedadarśanaṃ 'saha hyetau'iti, tajjñānakriyāśaktibhedena buddhiprāṇayoḥ pratyagātmopādhibhūtayornirdeśaḥ pratyagātmānamevopalakṣayitum /
ata evopalakṣyasya pratyagātmasvarūpasyābhedamupalakṣaṇaṃ bhedenopalakṣayati-'prāṇa eva prajñātmā'iti /
'tasmādananyathāsiddhabrahmaliṅgānusārātaḥ /
ekavākyabalātprāṇajīvaliṅgopapādanam'iti saṃgrahaḥ //28 // //29 // //30//
START BsVBh_1,1.11.31
jīvamukhyaprāṇaliṅgān neti cen nopāsātraividhyādāśritatvād iha tadyogāt
Original text: Brahmasūtra2 with Vācaspati's Bhāmatī (a subcommentary on Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0