બ્રહ્મસૂત્ર2 · અધ્યાય 1.1

ભામતી
બ્રહ્મસૂત્રશાઙ્કરભાષ્યમ્ ।
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_1,1.1.1
અનિર્વાચ્યાવિદ્યા(*1)દ્વિતયસચિવસ્ય પ્રભવતો વિવર્તા(*2) યસ્યૈતે વિયદનિલતેજો ઽબવનયઃ ।
યતશ્ચાભૂદ્વિશ્વં ચરમચરમુચ્ચાવચમિદં નમામસ્તદ્બ્રહ્માપરિમિતસુખજ્ઞાનમમૃતમ્ ॥1॥
fન્ *1-મૂલવિદ્યા, તૂલાવિદ્યેતિ દ્વિતયમ્
fન્ *2-સ્વરૂપોપમર્દનં વિનાન્યથાભાવઃ
નિઃશ્વસિતમસ્ય વેદા વીક્ષિતમેતસ્ય પઞ્ચ ભૂતાનિ ।
સ્મિતમેતસ્ય ચરાચરમસ્ય ચ સુપ્તં મહાપ્રલયઃ ॥2॥
ષડ્ભિરઙ્ગૈરુપેતાય વિવિધૈરવ્યયૈરપિ ।
શાશ્વતાય નમસ્કુર્મો વેદાય ચ ભવાય ચ ॥3॥
માર્તણ્ડતિલકસ્વામિમહાગણપતીન્ વયમ્ ।
વિશ્વવન્દ્યાન્નમસ્યામઃ સર્વસિદ્ધિવિધાયિનઃ ॥4॥
બ્રહ્મસૂત્રકૃતે તસ્મૈ વેદવ્યાસાય વેધસે ।
જ્ઞાનશક્ત્યવતારાય નમો ભગવતો હરેઃ ॥5॥
નત્વા વિશુદ્ધવિજ્ઞાનં શઙ્કરં કરુણાનિધિમ્ ।
ભાષ્યં પ્રસન્નગમ્ભીરં તત્પ્રણીતં વિભજ્યતે ॥6॥
આચાર્યકૃતિનિવેશનમપ્યવધૂતં વચો ઽસ્મદાદીનામ્ ।
રથ્યોદકમિવ ગઙ્ગાપ્રવાહપાતઃ પવિત્રયતિ ॥7॥
અથ યદસંદિગ્ધમપ્રયોજનં ચ ન તત્પ્રેક્ષાવત્પ્રતિપિત્સાગોચરઃ, યથા સમનસ્કેન્દ્રિય- સંનિકૃષ્ટઃ સ્ફીતાલોકમધ્યવર્તી ઘટઃ, કરટદન્તા વા;તથા ચેદં બ્રહ્મેતિ વ્યાપક
fન્: 1-યત્ર જિજ્ઞાસ્યત્વં તત્રૈવ સંદિગ્ધત્વં સપ્રયોજનત્વં ચેતિ જિજ્ઞાસ્યત્વવ્યાપકે સંદિગ્ધત્વસપ્રયોજનત્વે ।
તયોર્વિરુદ્ધસ્ય તદભાવસ્યેહોપલબ્ધિર્જ્ઞાનમ્ ।
તથાચ વ્યાપકાભાવે તદ્વ્યાપ્તજિજ્ઞાસ્યત્વાભાવો ઽત્રેત્યર્થઃ ।
અત્રૈવં પ્રયગોઃ-બ્રહ્મ મુમુક્ષ્વવિચાર્યં તં પ્રત્યસંદિગ્ધત્વાત્, નિષ્પ્રયોજનત્વાચ્ચ ।
તથાવિધકુમ્ભ-કાકદન્તવદિતિ ભાવઃ ।
વિરુદ્ધોપલબ્ધિઃ ।
તથા હિ-- બૃહત્ત્વાદ્બૃંહણ
fન્: 2-વૃદ્ધ્યર્થકબૃહબૃહિધાતુજં બ્રહ્મન્નિતિરૂપમ્ ।
બૃંહણં ચ દેહાદીનાં પરિણામયિતૃત્વરૂપં બોધ્યમ્ ।
ત્વાદ્વાત્મૈવ બ્રહ્મેતિ ગીયતે ।
સ ચાયમ્ આકીટપતઙ્ગેભ્ય આ ચ દેવર્ષિભ્યઃ પ્રાણભૃન્માત્રસ્યેદઙ્કારાસ્પદેભ્યો દેહેન્દ્રિયમનોબુદ્ધિવિષયેભ્યો વિવેકેન ઽઅહમ્ઽઇત્યસંદિગ્ધાવિપર્યસ્તાપરોક્ષાનુભવસિદ્ધ ઇતિ ન જિજ્ઞાસાસ્પદમ્ ।
ન હિ જાતુ કશ્ચિદત્ર સંદિગ્ધે ઽઅહં વા નાહં વાઽઇતિ ।
ન ચ વિપર્યસ્યતિ ઽનાહમેવઽઇતિ ।
ન ચ ઽઅહં કૃશઃ, સ્થૂલઃ, ગચ્છામિઽઇત્યાદિદેહધર્મસામાના
fન્: 3-એકાર્થપ્રતિપાદકત્વજ્ઞાનાદિત્યથર્ઃ ।
ધિકરણ્યદર્શનાદ્દેહાલમ્બનો ઽયમહઙ્કાર ઇતિ સાંપ્રતમ્ ।
તદાલમ્બનત્વે હિ ઽયો ઽહં બાલ્યે પિતરાવન્વભવં સ એવ સ્થાવિરે પ્રણપ્તૄનનુભવામિઽઇતિ પ્રતિસંધાનં ન ભવેત્ ।
ન હિ બાલસ્થવિરયોઃ શરીરયોરસ્તિ મનાગપિ પ્રત્યભિજ્ઞાન
fન્: 1-પૂર્વાનુભૂતસ્ય સાક્ષાત્કૃતવ્યક્ત્યૈક્યાવગાહિની ધીઃ ।
ગન્ધો યેનૈકત્વં અધ્યવસીયેત ।
તસ્માદ્યેષુ વ્યાવર્તમાનેષુ યદનુવર્તતે તત્તેભ્યો ભિન્નં યથા ચ કુસુમેભ્યઃ સૂત્રમ્ ।
તથા બાલાદિશરીરેષુ વ્યાવર્તમાનેષ્વપિ પરમહઙ્કારાસ્પદમનુવર્તમાનં તેભ્યો ભિદ્યતે ।
અપિ ચ સ્વપ્નાન્તે દિવ્યશરીરભેદમાસ્થાય તદુચિતાન્ભોગાન્ભુઞ્જાન એવ પ્રતિબુદ્ધો મનુષ્યશરીરમાત્માનં પશ્યન્ ઽનાહં દેવો મનુષ્ય એવઽઇતિ દેવશરીરે બાધ્યમાને ઽપ્યહમાસ્પદમબાધ્યમાનં શરીરાદ્ભિન્નં પ્રતિપદ્યતે ।
અપિ ચ યોગ
fન્: 2-અણિમાદિસિદ્ધિલાભાલ્લીલાદ્યર્થં યોગમહિમ્ના વ્યાઘ્રશરીરં કૃત્વા તદાભિમાનીત્યર્થઃ અત્રેદં બોધ્યમ્ અવયવોપચયાપચયાત્મકે બાલ્યે સ્થાવિરે વા ન શરીરભેદઃ સિદ્ધ્યતિ, શરીરમિતિ બુદ્ધેરનુગતત્વાદિત્યરુચ્યા ઽસ્વપ્નાન્તેઽઇત્યુદાહૃતમ્ ।
સ્વાપ્નભ્રમવાદિનાં મતે તદસિદ્ધ્યા યોગવ્યાઘ્રદૃષ્ટાન્તઃ, જાગ્રત્યપિ દર્શયિતું વેતિ બોધ્યમ્ ।
વ્યાઘ્રઃ શરીરભેદે ઽપ્યાત્માનમભિન્નમનુભવતીતિ નાહઙ્કારાલમ્બનં દેહઃ ।
અત એવ નેન્દ્રિયાણ્યપ્યસ્યાલમ્બનમ્, ઇન્દ્રિયભેદે ઽપિ ઽયો ઽહમદ્રાક્ષં સ એવૈતર્હિ સ્પૃશામિઽઇત્યહમાલમ્બનસ્ય પ્રત્યભિજ્ઞાનાત્ ।
વિષયેભ્યસ્ત્વસ્ય વિવેકઃ સ્થવીયાનેવ ।
બુદ્ધિમનસોશ્ચ કરણયોઃ ઽઅહમ્ઽઇતિ કર્તૃપ્રતિભાસપ્રખ્યાના
fન્: 3-પ્રખ્યાનં શબ્દઃ । કરણાનાં કર્તૃપદવાચ્યત્વાનુપપત્તેરિતિ ભાવઃ ।
લમ્બનત્વાયોગઃ ।
ઽકૃશો ઽહમ્ઽ ઽઅન્ધો ઽહમ્ઽઇત્યાદયશ્ચ પ્રયોગા અસત્યપ્યભેદે કથઞ્ચિન્મઞ્ચાઃ
fન્: 4-આત્મા શરીરાદિભ્યો ભિન્ન ઇત્યધસ્તાદ્વ્યવસ્થાપિતત્વાત્તદનુપપત્તેર્લક્ષણાવાશ્રયણીયેતિ ભાવઃ ।
ક્રોશન્તિ ઇત્યાદિવદૌપચારિકા ઇતિ યુક્તમુત્પશ્યામઃ ।
તસ્માદિદઙ્કારાસ્પદેભ્યો દેહેન્દ્રિયમનોબુદ્ધિવિષયેભ્યો વ્યાવૃત્તઃ સ્ફુટતરાહમનુભવગમ્ય આત્મા સંશયાભાવાદજિજ્ઞાસ્ય ઇતિ સિદ્ધમ્ ।
અપ્રયોજ
fન્: 1-દ્વિતીયહેતું વિભજતે ।
નત્વાચ્ચ ।
તથા હિ-સંસારનિવૃત્તિરપવર્ગ ઇહ પ્રયોજનં વિવક્ષિતમ્ ।
સંસારશ્ચ આત્મયાથાત્મ્યાનનુભવનિમિત્ત આત્મયાથાત્મ્યજ્ઞાનેન નિવર્તનીયઃ ।
સ ચેદયમનાદિરનાદિના આત્મયાથાત્મ્યજ્ઞાનેન સહાનુવર્તતે, કુતો ઽસ્ય નિવૃત્તિઃ અવિરોધાત્?કુતશ્ચાત્મયાથાત્મ્યાનનુભવઃ?ન હિ ઽઅહમ્ઽઇત્યનુભવાદન્યદાત્મયાથાત્મ્યજ્ઞાનમસ્તિ ।
ન ચ ઽઅહમ્ઽઇતિ સર્વજનીનસ્ફુટતરાનુભવસમર્થિત આત્મા દેહેન્દ્રિયાદિવ્યતિરિક્તઃ શક્ય ઉપનિષદાં સહસ્રૈરપ્યન્યથયિતુમ્, અનુભવવિરોધાત્ ।
ન હ્યાગમાઃ સહસ્રમપિ ઘટં પટયિતુમીશતે ।
તસ્માદનુભવવિરોધાદુપચરિતાર્થા એવોપનિષદ ઇતિ યુક્તમુત્પશ્યામ ઇત્યાશયવાનાશઙ્ક્ય પરિહરતિ- યુષ્મદસ્મત્પ્રત્યયગોચરયોઃ ઇતિ ।
અત્ર ચ યુષ્મદસ્મદિત્યાદિર્મિથ્યાભવિતું યુક્તમિત્યન્તઃ શઙ્કાગ્રન્થઃ ।
તથાપીત્યાદિપરિહારગ્રન્થઃ ।
તથાપીત્યભિસંબન્ધાચ્છઙ્કાયાં યદ્યપીતિ પઠિતવ્યમ્ ।
ઇદમસ્મત્પ્રત્યયગોચરયોરિતિ વક્તવ્યે યુષ્મદ્ગ્રહણમત્યન્તભેદોપલક્ષણાર્થમ્ ।
યથા હ્યહઙ્કારપ્રતિયોગી ત્વઙ્કારો નૈવમિદઙ્કારઃ, ઽએતે વયમ્, ઇમે વયમાસ્મહેઽઇતિ બહુલં
fન્: 2-ઇદંશબ્દસ્ય પરાક્પ્રતિપાદકત્વાવિશેષે ઽપિ એતે વયમિત્યાદિ પ્રચુરપ્રયોગવશાન્મુખ્યવદ્ભાનં ભવતીતિ તત્તત્ર નિરૂઢમિતિ ભાવઃ ।
પ્રયોગદર્શનાદિતિ ।
ચિત્સ્વભાવ આત્મા વિષયી, જડસ્વભાવા બુદ્ધીન્દ્રિયદેહવિષયા વિષયાઃ ।
એતે હિ ચિદાત્માનં વિસિન્વન્તિ અવબધ્નન્તિ;સ્વેન રૂપેણ નિરૂપણીયં કુર્વન્તીતિ યાવત્ ।
પરસ્પરાનધ્યાસહેતાવત્યન્તવૈલક્ષણ્યે દૃષ્ટાન્તઃ-ઽતમઃ પ્રકાશવદિતિઽ ।
ન હિ જાતુ કશ્ચિત્સમુદાચારદ્વૃ
fન્: 3-સમુદાચરન્ત્યૌ ભેદેન જ્ઞાયમાને વૃત્તી વર્તને યયોસ્તે તથા ।
અધ્યાસો હિ વિવેકાગ્રહેણ વ્યાપ્તઃ, અત્ર વિવેકગ્રહસત્ત્વાદધ્યાસો નોપપન્ન ઇત્યાશયઃ ।
ત્તિની પ્રકાશતમસી પરસ્પરાત્મતયા પ્રતિપત્તુમર્હતિ ।
તદિદમુક્તમ્ - ઇતરેતરભાવાનુપપત્તાવિતિ ।
ઇતરેતર
fન્: 4-ઇતરસ્યેતરત્ર ભાવ ઇતિ યોજને સિદ્ધસ્ય સંસર્ગાધ્યાસનિષેધસ્ય સાધનં ભવેત્તદનેનાપહૃતં બોદ્ધવ્યમ્ ।
ભાવઃ ઇતરેતરત્વમ્, તાદાત્મ્યમિતિ યાવત્;તસ્યાનુપપત્તાવિતિ ।
સ્યાદેતત્ ।
મા ભૂદ્ધર્મિણોઃ પરસ્પરભાવઃ;તદ્ધર્માણાં તુ જાડ્યચૈતન્યનિત્યત્વાનિત્યત્વાદીનાં ઇતરેતરાધ્યાસો ભવિષ્યતિ ।

દૃશ્યતે હિ ધર્મિણોર્વિવેકગ્રહણે ઽપિ તદ્ધર્માણામધ્યાસઃ, યથા કુસુમાદ્ભેદેન ગૃહ્યમાણે ઽપિ સ્ફટિકમણાવતિસ્વચ્છતયા જપાકુસુમપ્રતિબિમ્બોદ્ગ્રાહિણ્યરુણઃ સ્ફટિકૈત્યારુણ્યવિભ્રમ ઇત્યત ઉક્તમ્- તદ્ધર્માણામપીતિ ।
ઇતરેતરત્ર ધર્મિણિ ધર્માણાં ભાવો વિનિમયસ્તસ્યાનુપપત્તિઃ ।
અયમભિસંધિઃ-રૂપવદ્ધિ દ્રવ્યમતિસ્વચ્છતયા રૂપવતો દ્રવ્યાન્તરસ્ય તદ્વિવેકેન ગૃહ્યમાણસ્યાપિ ચ્છાયાં ગૃહ્ણીયાત્, ચિદાત્મા ત્વરૂપો વિષયી ન વિષયચ્છાયામુદ્ગ્રાહયિતુમર્હતિ ।
યથાહુઃ-ઽશબ્દગન્ધરસાનાં ચ કીદૃશી પ્રતિબિમ્બતાઽઇતિ ।
તદિહ પારિશેષ્યાદ્વિષયવિષયિણોરન્યોન્યાત્મસંભેદેનૈવ તદ્ધર્માણામપિ પરસ્પરસંભેદેન વિનિમયાત્મના ભવિતવ્યમ્, તૌ ચેદ્ધર્મિણાવત્યન્તવિવેકેન ગૃહ્યમાણાવસંભિન્નૌ, અસંભિન્નાઃ સુતરાં તયોર્ધર્માઃ, સ્વાશ્રયાભ્યાં વ્યવધાનેન દૂરાપેતત્વાત્ ।
તદિદમુક્તમ્- સુતરામિતિ ।
તદ્વિપર્યયેણેતિ ।
વિષયવિપર્યયેણેત્યર્થઃ ।
મિથ્યાશબ્દો ઽપહ્નવવચનઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ- અધ્યાસો ભેદાગ્રહેણ વ્યાપ્તઃ, તદ્વિરુદ્ધશ્ચેહાસ્તિ ભેદગ્રહઃ, સ ભેદાગ્રહં નિવર્તયંસ્તદ્વ્યાપ્તમધ્યાસમપિ નિવર્તયતીતિ ।
મિથ્યેતિ ભવિતું યુક્તં યદ્યપિ તથાપીતિ યોજના ।
ઇદમત્રાકૂતમ્-ભવેદેતદેવં યદ્યહમિત્યનુભવે આત્મતત્વં પ્રકાશેત ।
ન ત્વેતદસ્તિ ।
તથાહિ સમસ્તોપાધ્યનવચ્છિન્નાનન્તાનન્દચૈતન્યૈકરસમુદાસીનમેકમદ્વિતીયમાત્મતત્ત્વં શ્રુતિસ્મૃતીતિહાસપુરાણેષુ ગીયતે ।
ન ચૈતાન્યુપક્રમ
fન્: 1-ઉપક્રમઃ પ્રારમ્ભઃ, પરામર્શો મધ્યે નિર્દેશઃ ઉપસંહારશ્ચ સામાન્યેન કથિતસ્ય વિશેષે નિયમનમ્ ।
અત્રાયમભિપ્રાયઃ-ઽસદેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીદેકમેવાદ્વિતીયઽઇત્યુપક્રમ્ય, અન્તરા ચ તેજસા શુઙ્ગેન સન્મૂલમન્વિચ્છ, અન્નેન શુઙ્ગેન સન્મૂલમન્વિચ્છેત્યાદિ નિર્દિશ્ય ઽસ ય એષો ઽણિમૈતદાત્મ્યમિદં સર્વં તત્સત્યં સ આત્મા તત્ત્વમસિ શ્વેતકેતોઽઇત્યુપસંહૃતં વાક્યં, અખણ્ડસત્તાત્પર્યકં તદુપક્રમોપસંહારલિઙ્ગાત્ ।
અવાન્તરપઠિતમ્ ઽઅસદ્વા ઇદમગ્ર આસીત્ઽઇત્યાદિકમેતદનુસંધાનેન નેયમ્ ।
નનુ તેજોબાદિસૃષ્ટિક્રમમપિ વ્યાચષ્ટે ।
ન ।
એકમદ્વિતીયં બ્રહ્મૈવેહ પ્રતિપિપાદયિષિતમ્, યત્પરઃ શબ્દઃ સ એવ તદર્થો ઽન્યથાતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
તસ્માત્ બ્રહ્મણો ઽવતારાય યત્કિઞ્ચિદ્વ્યાહર્તવ્યમિતિ તદ્વ્યાહૃતમિતિ સુવચમતો નિષ્પ્રપઞ્ચાત્મતત્ત્વપ્રતિપાદકાન્યેવૈતાનીતિ દિક્ ।
પરામર્શોપસંહારૈઃ ક્રિયાસમભિહારેણેદૃગાત્મતત્ત્વમભિદધતિ તત્પરાણિ સન્તિ શક્યાનિ શક્રેણાપ્યુપચરિતાર્થાનિ કર્તુમ્ ।
અભ્યાસે હિ ભૂયસ્ત્વમર્થસ્ય ભવતિ યથાહો દર્શનીયાહો દર્શનીયેતિ ન ન્યૂનત્વં, પ્રાગેવોપચરિતત્વમિતિ ।
અહમનુભવસ્તુ પ્રાદેશિકમનેકવિધશોકદુઃખાદિપ્રપઞ્ચોપપ્લુતમાત્માનમાદર્શયન્ કથમાત્મતત્ત્વગોચરઃ કથં વાનુપપ્લવઃ
fન્: 2-ઉપપ્લવો વિપર્યાસઃ ।
અહમનુભવસ્તદ્રહિતઃ કથમિત્યર્થઃ ।)।
ન ચ જ્યેષ્ઠપ્રમાણપ્રત્યક્ષવિરોધાદામ્નાયસ્યૈવ તદપેક્ષસ્યા
fન્: 3-અત્ર તદપેક્ષત્વં પ્રત્યક્ષપ્રમાણસિદ્ધાર્થાનુવાદકતયા સ્વપ્રામાણ્યમુખિનિપીક્ષકત્વરૂપં બોધ્યમ્ ।
પ્રામાણ્યમુપચરિતાર્થત્વં ચેતિ યુક્તમ્, તસ્યાપૌરુષેય
fન્: 4-પૂર્વાનુપૂર્વ્યનપેક્ષપુંવિશેષબુદ્ધ્યધીનાનુપૂર્વીમત્ત્વં પૌરુષેયત્વં, તદ્રહિતતયેત્યર્થઃ ।
તયા નિરસ્તસમસ્તદોષાશઙ્કસ્ય, બોધકતયા સ્વતઃસિદ્ધપ્રમાણ
fન્: 5-અનધિગતાબાધિતાર્થબોધકત્વમેવ હિ પ્રામાણ્યં, તચ્ચાન્તરાધ્યક્ષં સિદ્ધમિત્યર્થઃ ।
ભાવસ્ય સ્વકાર્યે પ્રમિતાવનપેક્ષત્વાત્ ।
પ્રમિતાવનપેક્ષત્વે ઽપ્યુત્પત્તૌ પ્રત્યક્ષાપેક્ષત્વાત્તદ્વિરોધાદનુત્પત્તિલક્ષણમપ્રામાણ્યમિતિ ચેન્ન ।
ઉત્પાદકાપ્રતિદ્વન્દ્વિત્વાત્ ।
ન હ્યાગમજ્ઞાનં સાંવ્યવહારિકં પ્રત્યક્ષસ્ય પ્રામાણ્યમુપહન્તિ યેન કારણાભાવાન્ન ભવેદપિ તુ તાત્ત્વિકમ્ ।
ન ચ તત્તસ્યોત્પાદકમ્ ।
અતાત્ત્વિકપ્રમાણભાવેભ્યો ઽપિ સાંવ્યવહારિકપ્રમાણેભ્યસ્તત્ત્વજ્ઞાનોત્પત્તિદર્શનાત્ ।
તથા ચ વર્ણે હ્રસ્વત્વદીર્ઘત્વાદયો ઽન્યધર્મા અપિ સમારોપિતાઃ તત્ત્વપ્રતિપત્તિહેતવઃ ।
ન હિ લૌકિકાઃ ઽનાગઃઽઇતિ વા"નગઃ"ઇતિ વા પદાત્કુઞ્ચરં વા તરું વા પ્રતિપદ્યમાના ભવન્તિ ભ્રાન્તાઃ ।
ન ચા
fન્: 1-યત્પૂર્વમુપચરિતત્વમુક્તં તન્નિરસ્યતિ)
નન્યપરં વાક્યં સ્વાર્થં ઉપચરિતાર્થં યુક્તમ્ ।
ઉક્તં હિ - ઽન વિધૌ
fન્: 2-વિધાયકે શબ્દે, પરો લક્ષ્યઃ શબ્દાર્થો ન ભવતીતિ શાબરભાષ્યે સિદ્ધાન્તિતમ્ ।
નચ ઽસોમેન યજેતઽઇત્યાદૌ સોમવતેતિ મત્વર્થલક્ષણાભ્યુપગમાત્, ઽતત્ત્વમસિઽઇત્યાદૌ ચ જીવબ્રહ્મણોરૈક્યં બ્રુવતાં મતે ભાગલક્ષણાઙ્ગીકારાન્નૈતદ્યુક્તમિતિ વાચ્યમ્ ।
વિધિતુલ્યં, તત્તુલ્યં વા તાત્પર્યવદ્વાક્યં યત્કિઞ્ચુદનુગ્રહાર્થમન્યપરં ન નેતું શક્યમિત્યર્થે તાત્પર્યાત્ ।
તત્ર વિના તાત્પર્યં સિદ્ધિરેષ્ટવ્યેત્યાશયઃ ।
પરઃ શબ્દાર્થઃઇતિ ।
જ્યેષ્ઠત્વં ચ અનપેક્ષિતસ્ય બાધ્યત્વે હેતુઃ ન તુ બાધકત્વે, રજતજ્ઞાનસ્ય જ્યાયસઃ શુક્તિજ્ઞાનેન કનીયસા બાધદર્શનાત્ ।
તદનપબાધને તદપબાધાત્મન
fન્: 3-શુક્તિજ્ઞાનં રજતજ્ઞાનાપબાધાત્મકં, અતો યદિ નાબાધિષ્યત તર્હિ નોદપત્સ્યતેત્યર્થઃ ।
સ્તસ્યોત્પત્તેરનુત્પત્તેઃ ।
દર્શિતં ચ તાત્ત્વિકપ્રમાણભાવસ્યાનપેક્ષિતત્વમ્ ।
તથા ચ પારમર્ષં સૂત્રં, ઽપૌર્વાપર્યે
fન્: 4-જ્યોતિષ્ટોમે ઽન્યોન્યં સંબધ્ય યજ્ઞશાલાતો નિર્ગચ્છતામૃત્વિજાં વિચ્છેદનિમિત્તં પ્રાયશ્ચિત્તં શ્રૂયતે ઽયદ્યુદ્ગાતાપચ્છિદ્યેતાદક્ષિણેન યજેત, યદિ પ્રતિહર્તાપચ્છિદ્યેત સર્વસ્વદક્ષિણેનેતિઽતત્રોદ્ગાતૃપ્રતિહર્ત્રોઃ ક્રમેણ વિચ્છેદે વિરુદ્ધપ્રાયશ્ચિત્તયોઃ સમુચ્ચયાસંભવાત્ કિં પૂર્વં કાર્યમુત પરમિતિ સંદેહે રાદ્ધાન્તઃ ઽપૂર્વં પરમજાતત્વાદબાધિત્વૈવ જાયતે ।
પરસ્યાનન્યથોત્પાદાન્નાત્વબાધેન સંભવઃ ઇતિ ।
પૂર્વદૌર્બલ્યં પ્રકૃતિવત્ઽ (આ. 6 પા. 5 સૂ. 54)ઇતિ ।
તથા ઽપૂર્વાત્પરબલીયસ્ત્વં તત્ર નામ પ્રતીયતામ્ ।
અન્યોન્યનિરપેક્ષાણાં યત્ર જન્મ ધિયાં ભવેત્ ॥
ઽઇતિ ।
અપિ ચ યે ઽપ્યહઙ્કારાસ્પદમાત્માનમાસ્થિષત તૈરપ્યસ્ય ન તાત્ત્વિકત્વમભ્યુપેતવ્યમ્, ઽઅહમિહૈવાસ્મિ સદને જાનાનઃઽઇતિ સર્વવ્યાપિનઃ પ્રાદેશિકત્વેન ગ્રહાત્ ।
ઉચ્ચતરગિરિશિખરવર્તિષુ મહાતરુષુ ભૂમિષ્ઠસ્ય દૂર્વાપ્રવાલનિર્ભાસપ્રત્યયવત્ ।
ન ચેદં દેહસ્ય પ્રાદેશિકત્વમનુભૂયતે ન ત્વાત્મન ઇતિ સાંપ્રતમ્ ।
ન હિ તદૈવં ભવતિ ઽઅહમ્ઽ ઇતિ;ગૌણત્વે વા ન ઽજાનાનઃઽઇતિ ।
અપિ ચ પરશબ્દઃ પરત્ર લક્ષ્યમાણગુણયોગેન વર્તત ઇતિ યત્ર પ્રયોક્તૃપ્રતિપત્રોઃ સંપ્રતિપત્તિઃ સ ગૌણઃ, સ ચ ભેદપ્રત્યયપુરઃસરઃ ।
તદ્યથા નૈયમિકા
fન્: 6-ઽયદગ્નયે ચ પ્રજાપતયે ચ સાયં જુહોતિઽઇત્યગ્નેર્હેમે દેવતાપ્રખ્યાપનાદત્ર અગ્નિહોત્રકર્મનામધેયમગ્નિહોત્રપદમિત્યર્થઃ)ગ્નિહોત્રવચને ઽગ્નિહોત્રશબ્દઃ (અ. 1 પા. 4 સૂ. 4)
પ્રકરણાન્તરાવધૃતભેદે કૌણ્ડપાયિનામયનગતે કર્મણિ ઽમાસમગ્મિહોત્રં જુહોતિઽ(આ. 7 પા. 3 સૂ. 1) ઇત્યત્ર સાધ્યસાદૃશ્યેન ગૌણઃ,

fન્: 1-પ્રકરણભેદેન કર્મભેદે સિદ્ધે ઽનેકત્ર શક્ત્યઙ્ગીકારે ગૌરવાદગ્નિહોત્રવજ્જુહોતીતિ સાધ્યસાદૃશ્યેન ગૌણ ઇત્યર્થઃ ।
માણવકે ચાનુભવસિદ્ધભેદે સિંહાત્સિંહશબ્દઃ ।
ન ત્વહઙ્કારસ્ય મુખ્યોર્ઽથો નિર્લુઠિત
fન્: 2-નિષ્કૃષ્ય લુઠિતઃ પ્રતિભાસિતો ગર્ભો ઽસાધારણાકારો યસ્ય સ તથા તત્તથા ।
તથા ચ નાત્ર વિવદિતવ્યમિત્યર્થઃ ।
ગર્ભતયા દેહાદિભ્યો ભિન્નો ઽનુભૂયતે, યેન પરશબ્દઃ શરીરાદૌ ગૌણો ભવેત્ ।
ન ચાત્યન્ત
fન્: 3-પ્રયોગપ્રાચુર્યાન્મુખ્યવદ્ભાનાત્, નિરૂઢલક્ષણા શક્તિવૃત્તિસદૃશીતિ શાસ્ત્રસમયઃ ।
નિરૂઠતયા ગૌણે ઽપિ ન ગૌણત્વાભિમાનઃ સાર્ષપાદિષુ તૈલશબ્દવદિતિ વેદિતવ્યમ્ ।
તત્રાપિ સ્નેહાત્તિલભવાદ્ભેદે સિદ્ધ એવ સાર્ષપાદીનાં તૈલશબ્દવાચ્યત્વાભિમાનો, ન ત્વર્થયોસ્તૈલસાર્ષપયોરભેદાધ્યવસાયઃ ।
તત્સિદ્ધં ગૌણત્વમુભયદર્શિનો ગૌણમુખ્યવિવેકવિજ્ઞાનેન વ્યાપ્તમ્ તદિદં વ્યાપકં વિવેકજ્ઞાનં નિવર્તમાનં ગૌણતામપિ નિવર્તયતીતિ ।
ન ચ બાલસ્થવિરશરીરભેદે ઽપિ સો ઽહમિત્યેકસ્યાત્મનઃ પ્રતિસંધાનદેહાદિભ્યો ભેદે
fન્: 4-વિવેકેનેત્યર્થઃ ।
નાસ્ત્યાત્માનુભવ ઇતિ વાચ્યમ્ ।
પરીક્ષકાણાં ખલ્વિયં કથા, ન લૌકિકાનામ્ ।
પરીક્ષકા અપિ હિ વ્યવહારસમયે ન લોકસામામ્યમતિવર્તન્તે ।
વક્ષ્યત્યનન્તરમેવ હિ ભગવાન્ભાષ્યકારઃ -ઽપશ્વાદિભિશ્ચાવિશેષાત્ઽઇતિ ।
બાહ્યા અપ્યાહુઃ -ઽશાસ્ત્રચિન્તકાઃ ખલ્વેવં વિવેચયન્તિ ન પ્રતિપત્તારઃઽઇતિ ।
તત્પારિશેષ્યાચ્ચિદાત્મગોચરમહઙ્કારમ્ ઽઅહમિહાસ્મિ સદનાઽઇતિ પ્રયુઞ્જાનો લૌકિકઃ શરીરાદ્યભેદગ્રહાદાત્મનઃ પ્રાદેશિકત્વમભિમન્યતે, નભસ ઇવ ઘટમણિકમલ્લિકાદ્યુપાધ્યવચ્છેદાદિતિ યુક્તમુત્પશ્યામઃ ।
ન ચાહઙ્કારપ્રામાણ્યાય દેહાદિવદાત્માપિ પ્રાદેશિક ઇતિ યુક્તમ્ ।
તદા ખલ્વયમણુપરિમાણો વા સ્યાદ્દેહપરિમાણો વા?અણુપરિમાણત્વે સ્થૂલો ઽહમ્, દીર્ઘ ઇતિ ચ ન સ્યાત્, દેહપરિમાણત્વે તુ સાવયવતયા દેહવદનિત્યત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
કિઞ્ચ અસ્મિન્પક્ષે અવયવસમુદાયો વા ચેતયેત્ પ્રત્યેકં વાવયવાઃ?પ્રત્યેકં ચેતનત્વપક્ષે બહૂનાં ચેતનાનાં સ્વતન્ત્રાણામેકવાક્યતાભાવાદપર્યાયં વિરુદ્ધાદિક્ક્રિયતયા શરીરમુન્મથ્યેત, અક્રિયં વા પ્રસજ્યેત ।
સમુદાયસ્ય તુ ચૈતન્યયોગે વૃક્ણ એકસ્મિન્નવયવે ચિદાત્મનો ઽપ્યવયવો વૃક્ણ ઇતિ ન ચેતયેત્ ।
ન ચ બહૂનામવયવાનાં પરસ્પરાવિનાભાવનિયમો દૃષ્ટઃ ।
ય એવાવયવો વિશીર્ણસ્તદા તદભાવે ન ચેતયેત્ ।
વિજ્ઞાનાલમ્બનત્વે ઽપ્યહંપ્રત્યયસ્ય ભ્રાન્તત્વં તદવસ્થમેવ ।
તસ્ય સ્થિરવસ્તુનિર્ભાસત્વાદસ્થિરત્વાચ્ચ વિજ્ઞાનાનામ્ ।
એતેન
fન્: 5-ગૌણત્વાસિદ્ધ્યેત્યર્થઃ ।
સ્થૂલો ઽહમન્યો ઽહં ગચ્છામીત્યાદયો ઽપ્યધ્યાસતયા વ્યાખ્યાતાઃ ।
તદેવમુક્તેન ક્રમેણાહંપ્રત્યયે પૂતિકૂષ્માણ્ડીકૃતે ભગવતી શ્રુતિરપ્રત્યૂહં કર્તૃત્વભોક્તૃત્વદુઃખશોકાદ્યાત્મત્વમહમનુભવપ્રસઞ્જિતમાત્મનો નિષેદ્ધુમર્હતીતિ ।
તદેવં સર્વપ્રવાદિશ્રુતિસ્મૃતીતિહાસપુરાણપ્રથિતમિથ્યાભાવસ્યાહંપ્રત્યયસ્ય સ્વરૂપનિમિત્તફલૈરુપવ્યાખ્યાનમ્ - અન્યોન્યસ્મિન્નિત્યાદિ ।
અત્ર ચાન્યોન્યસ્મિન્ધર્મિણ્યાત્મશરીરાદૌ ઽઅન્યોન્યાત્મકતામ્ઽઅધ્યસ્યાહમિદં શરીરાદીતિ ।
ઇદમિતિ ચ વસ્તુતઃ, ન પ્રતીતિતઃ ।
લોકવ્યવહારો લોકાનાં વ્યવહારઃ, સ ચાયમહમિતિ વ્યપદેશઃ ।
ઇતિશબ્દસૂચિતશ્ચ શરીરાદ્યનુકૂલં પ્રતિકૂલં ચ પ્રમેયજાતં પ્રમાય પ્રમાણેન તદુપાદાનપરિવર્જનાદિઃ ।
ઽઅન્યોન્યધર્માંશ્ચાધ્યસ્યઽઅન્યોન્યસ્મિન્ધર્મિણિ દેહાદિધર્માન્જન્મમરણજરાવ્યાધ્યાદીનાત્મનિ ધર્મિણિ અધ્યસ્તદેહાદિભાવે સમારોપ્ય, તથા ચૈતન્યાદીનાત્મધર્માન્ દેહાદાવધ્યસ્તાત્મભાવે સમારોપ્ય, મમેદં જરામરણપુત્રપશુસ્વામ્યાદીતિ વ્યવહારો વ્યપદેશઃ, ઇતિશબ્દસૂચિતશ્ચ તદનુરૂપઃ પ્રવૃત્ત્યાદિઃ ।
અત્ર ચ અધ્યાસવ્યવહારક્રિયાભ્યાં યઃ કર્તોન્નીતઃ સ સમાન ઇતિ સમાનકર્તૃકત્વેનાધ્યસ્ય વ્યવહાર ઇત્યુપપન્નમ્ ।
પૂર્વકાલત્વસૂચિતમધ્યાસસ્ય વ્યવહારકારણત્વં સ્ફુટયતિ- મિથ્યાજ્ઞાનનિમિત્તઃ-વ્યવહારઃ ।
મિથ્યાજ્ઞાનમધ્યાસસ્તન્નિમિત્તઃ ।
તદ્ભાવાભાવાનુવિધાનાદ્વ્યવહારભાવાભાવયોરિત્યર્થઃ ।
તદેવમધ્યાસસ્વરૂપં ફલં ચ વ્યવહારમુક્ત્વા તસ્ય નિમિત્તમાહ- ઇતરેતરાવિવેકેન ।
વિવેકાગ્રહણેત્યર્થઃ ।
અથાવિવેક એવ કસ્માન્ન ભવતિ, તથા ચ નાધ્યાસ ઇત્યત આહ- અત્યન્તવિવિક્તયોર્ધર્મધર્મિણોઃ ।
પરમાર્થતો ધર્મિણોરતાદાત્મ્યં વિવેકો ધર્માણાં ચાસંકીર્ણતા વિવેકઃ ।
સ્યાદેતત્ ।
વિવિક્તયોર્વસ્તુસતોર્ભેદાગ્રહનિબન્ધનસ્તાદાત્મ્યવિભ્રમો યુજ્યતે, શુક્તેરિવ રજતાદ્ભેદાગ્રહ નિબન્ધનો રજતતાદાત્મ્યવિભ્રમઃ ।
ઇહ તુ પરમાર્થસતશ્ચિદાત્મનો ઽત્યન્તભિન્નં ન દેહાદ્યસ્તિ વસ્તુસત્, તત્કુતશ્ચિદાત્મનો ભેદાગ્રહઃ કુતશ્ચ તાદાત્મ્યવિભ્રમઃ ઇત્યત આહ- સત્યાનૃતે મિથુનીકૃત્ય ઇતિ ।
વિવેકાગ્રહાદધ્યસ્યેતિ યોજના ।
સત્યં ચિદાત્મા, અનૃતં બુદ્ધીન્દ્રિયદેહાદિ,તે દ્વે ધર્મિણી મિથુનીકૃત્ય
fન્: 1-અધિષ્ઠાનારોપ્યયોઃ સ્વરૂપેણ બુદ્ધૌ ભાનં તદર્થઃ ।
યુગલીકૃત્યેત્યર્થઃ ।
ન ચ સંવૃતિપરમાર્થસતોઃ પારમાર્થકં મિથુનમસ્તીત્યભૂતતદ્ભાવાર્થસ્ય ચ્વેઃ પ્રયોગઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ - અપ્રતીતસ્યારોપાયોગાદારોપ્યસ્ય પ્રતીતિરુપયુજ્યતે ન વસ્તુસત્તેતિ ।
સ્યાદેતત્ ।
આરોપ્યસ્ય પ્રતીતૌ સત્યાં પૂર્વદૃષ્ટસ્ય સમારોપઃ સમારોપનિબન્ધના ચ પ્રતીતિરિતિ દુર્વારં પરસ્પરાશ્રયત્વમિત્યત આહ- નૈસર્ગિક ઇતિ ।
સ્વાભાવિકો ઽનાદિરયં વ્યવહારઃ ।
વ્યવહારાનાદિતયા તત્કારણસ્યાધ્યાસસ્યાનાદિતોક્તા, તતશ્ચ પૂર્વપૂર્વમિથ્યાજ્ઞાનોપદર્શિતસ્ય બુદ્ધીન્દ્રિયશરીરાદેરુત્તરોત્તરાધ્યાસોપયોગ ઇત્યનાદિત્વાત્બીજાઙ્કુરવન્ન પરસ્પરાશ્રયત્વમિત્યર્થઃ ।
સ્યાદેતત્ ।
અદ્ધા પૂર્વપ્રતીતિમાત્રમુપયુજ્યત આરોપે, ન તુ પ્રતીયમાનસ્ય પરમાર્થસત્તા ।
પ્રતીતિરેવ તુ અત્યન્તાસતો ગગનકમલિનીકલ્પસ્ય દેહેન્દ્રિયાદેર્નોપપદ્યતે ।
પ્રકાશમાનત્વમેવ હિ ચિદાત્મનો ઽપિ સત્ત્વં ન તુ તદતિરિક્તં સત્તાસામાન્યસમવાયોર્ઽથક્રિયાકારિતા વા, દ્વૈતાપત્તેઃ ।
સત્તાયાશ્ચાર્થક્રિયાકારિતાયાશ્ચ સત્તાન્તરાર્થક્રિયાકારિતાન્તરકલ્પને ઽનવસ્થાપાતાત્, પ્રકાશમાનતૈવ સત્તાભ્યુપેતવ્યા ।
તથા ચ દેહાદયઃ પ્રકાશમાનત્વાન્નાસન્તઃ, ચિદાત્મવત્ ।
અસત્ત્વે વા ન પ્રકાશમાનાઃતત્કથં સત્યાનૃતયોર્મિથુનીભાવઃ, તદભાવે વા કસ્ય કુતો ભેદાગ્રહઃ,તદસંભવે કુતો ઽધ્યાસ ઇત્યાશયવાનાહ- આહ આક્ષેપ્તા- કો ઽયમધ્યાસો નામ ।
ક ઇત્યાક્ષેપે ।
સમાધાતા લોકસિદ્ધમધ્યાસલક્ષણમાચક્ષાણ એવાક્ષેપં પ્રતિક્ષિપતિ- ઉચ્યતે-સ્મૃતિરૂપઃ પરત્ર પૂર્વદૃષ્ટાવભાસ ।
અવસન્નો ઽવમતો વા ભાસો ઽવભાસઃ ।
પ્રત્યયાન્તરબાધશ્ચાસ્યવસાદો ઽવમાનો વા ।
એતાવતા મિથ્યાજ્ઞાનમિત્યુક્તં ભવતિ ।
તસ્યેદમુપવ્યાખ્યાનમ્ ઽપૂર્વદૃષ્ટ-ઽઇત્યાદિ ।
પૂર્વદૃષ્ટસ્યાવભાસઃ પૂર્વદૃષ્ટાવભાસઃ ।
મિથ્યાપ્રત્યયશ્ચારોપવિષયારોપણીયમિથુનમન્તરેણ ન ભવતીતિ પૂર્વદૃષ્ટગ્રહણેનાનૃતમારોપણીયમુપસ્થાપયતિ ।

તસ્ય ચ દૃષ્ટત્વમાત્રમુપયુજ્યતે ન વસ્તુસત્તેતિ દૃષ્ટગ્રહણમ્ ।
તથાપિ વર્તમાનં દૃષ્ટં દર્શનં નારોપોપયોગીતિ પૂર્વેત્યુક્તમ્ ।
તચ્ચ પૂર્વદૃષ્ટં સ્વરૂપેણ સદપ્યારોપણીયતયા અનિર્વાચ્યમિત્યનૃતમ્ ।
આરોપવિષયં સત્યમાહ- પરત્રેતિ ।
પરત્ર શુક્તિકાદૌ પરમાર્થસતિ, તદનેન સત્યાનૃતમિથુનમુક્તમ્ ।
સ્યાદેતત્ ।
પરત્ર પૂર્વદૃષ્ટાવભાસ ઇત્યલક્ષણમ્, અતિવ્યાપકત્વાત્ ।
અસ્તિ હિ સ્વસ્તિમત્યાં ગવિ પૂર્વદૃષ્ટસ્ય ગોત્વસ્ય, પરત્ર કાલાક્ષ્યામવભાસઃ ।
અસ્તિ
fન્: 1-આશ્રયં પરધર્માવભાસ ઇતિ વિવક્ષાયાં મેતદુદાહરણમ્, પૂર્વં તુ પૂર્વદૃષ્ટસ્ય પરત્ર ધર્મ્યધ્યાસમભિપ્રેત્યેતિ જ્ઞેયમ્
ચ પાટલિપુત્રે પૂર્વદૃષ્ટસ્ય દેવદત્તસ્ય પરત્ર માહિષ્મત્યામવભાસઃ સમીચીનઃ ।
અવભાસ
fન્: 2-નનુ અવમતો ભાસો ઽવભાસ ઇતિ વ્યુત્પાદયમ્ કથમુદાહૃતસ્થલાદાવતિવ્યાપ્તિમાહેતિ વદન્તં પ્રત્યાહ-અવભાસપદં ચેતિ ।
એતેન પ્રત્યભિજ્ઞાયાં નાતિવ્યાપ્તિરિતિ કેષાઞ્ચિન્મતં પરાસ્તમ્ ।
ન ચ પૂર્વદૃષ્ટપદેનાનિર્વાચ્યાનૃતમુક્તમિત્યુક્તત્વાન્ન તત્રાતિવ્યાપ્તિકથનં સંગચ્છત ઇતિ વાચ્યમ્, તાદૃશાર્થસ્ય સ્મૃતિરુપપદેનાભિધીયમાનત્વાદિતિ બોધ્યમ્ ।
પદં ચ સમીચીને ઽપિ પ્રત્યયે પ્રસિદ્ધમ્, યથા નીલસ્યાવભાસઃ પીતસ્યાવભાસ ઇત્યત આહ- સ્મૃતિરૂપ ઇતિ ।
સ્મૃતે રૂપમિવ રૂપમસ્યેતિ સ્મૃતિરૂપઃ ।
અસંનિહિતવિષયત્વં ચ સ્મૃતિરૂપત્વમ્, સંનિહિતવિષયં ચ પ્રત્યભિજ્ઞાનં સમીચીનમિતિ નાતિવ્યાપ્તિઃ ।
નાપ્યવ્યાપ્તિઃ, સ્વપ્નજ્ઞાનસ્યાપિ સ્મૃતિવિભ્રમ
fન્: 1-સ્મૃતૌ વિભ્રમઃ ।
સ્મર્યમાણે સ્મર્યમાણરૂપાન્તરારોપ ઇતિ યાવત્ ।
રૂપસ્યૈવંરૂપત્વાત્ ।
અત્રાપિ હિ સ્મર્યમાણે પિત્રાદૌ નિદ્રોપપ્લવવશાદસંનિધાનાપરામર્શે, તત્ર તત્ર પૂર્વદૃષ્ટસ્યૈવ સંનિહિતદેશકાલત્વસ્ય સમારોપઃ ।
એવમ્પીતઃ શઙ્ખસ્તિક્તો ગુડૈત્યત્રાપ્યેતલ્લક્ષણં યોજનીયમ્ ।
તથા હિ-બહિર્વિનિર્ગચ્છજત્યચ્છનયનરશ્મિસંપૃક્તપિત્તદ્રવ્યવર્તિનીં પીતતાં પિત્તરહિતામનુભવન્, શઙ્ખં ચ દોષાચ્છાદિતશુક્લિમાં ન દ્રવ્યમાત્રમનુભવન્, પીતતાયાશ્ચ શઙ્ખાસંબન્ધમનનુભવન્, અસંબન્ધાગ્રહણસારૂપ્યેણપીતં તપનીયપિણ્ડંપીતં બિલ્વફલમિત્યાદૌ પૂર્વદૃષ્ટં સામાનાધિકરણ્યં પીતત્વશઙ્ખત્વયોરારોપ્યાહપીતઃ શઙ્ખૈતિ ।
એતેનતિક્તો ગુડૈતિ પ્રત્યયો વ્યાખ્યાતઃ ।
એવં વિજ્ઞાતૃપુરુષાભિમુખેષ્વાદર્શોદકાદિષુ સ્વચ્છેષુ ચાક્ષુષં તેજો લગ્નમપિ બલીયસા સૌર્યેણ તેજસા પ્રતિસ્રોતઃ પ્રવર્તિતં મુખસંયુક્તં મુખં ગ્રાહયત્, દોષવશાત્તદ્દેશતામનભિમુખતાં ચ મુખસ્યાગ્રાહયત્, પૂર્વદૃષ્ટાભિમુખા
fન્: 2-પૂર્વદૃષ્ટયોરભિમુખયોઃ આદર્થોદકયોર્દેશ એવ દેશો યસ્ય તસ્ય ભાવસ્તત્તા ।
તથા ચ મુખાદૌ તદારોપ ઇત્યર્થઃ ।
દર્શોદકદેશતામાભિમુખ્યં ચ મુખસ્યારોપયતીતિ પ્રતિબિમ્બવિભ્રમો ઽપિ લક્ષિતો ભવતિ ।
એતેન દ્વિચન્દ્રદિઙ્મોહાલાતચક્રગન્ધર્વનગરવંશોરગાદિવિભ્રમેષ્વપિ યથાસંભવં લક્ષણં યોજનીયમ્ ।
એતદુક્તં ભવતિ-ન પ્રકાશમાનતામાત્રં સત્ત્વમ્, યેન દેહેન્દ્રિયાદેઃ પ્રકાશમાનતયા સદ્ભાવો ભવેત્ ।
ન હિ સર્પાદિભાવેન રજ્જ્વાદયો વા સ્ફટિકાદયો વા રક્તાદિગુણયોગિનો ન પ્રતિભાસન્તે, પ્રતિભાસમાના વા ભવન્તિ તદાત્માનસ્તદ્ધર્માણો વા ।
તથા સતિ મરુષુ મરીચિકાચયમ્,ઉચ્ચાવચમુચ્ચલત્તુઙ્ગતરઙ્ગભઙ્ગમાલેયમભ્યર્ણવમવતીર્ણા મન્દાકિની, ઇત્યભિસંધાય પ્રવૃત્તસ્તત્તોયમાપીય પિપાસામુપશમયેત્ ।
તસ્માદકામેનાપ્યારોપિતસ્ય પ્રકાશમાનસ્યાપિ ન વસ્તુસત્ત્વમભ્યુપગમનીયમ્ ।
ન ચ મરીચિરૂપેણ સલિલમવસ્તુસત્સ્વરૂપેણ તુ પરમાર્થસદેવ, દેહેન્દ્રિયાદયસ્તુ સ્વરૂપેણાપ્યસન્ત ઇત્યનુભવાગોચરત્વાત્કથમારોપ્યન્ત ઇતિ સાંપ્રતમ્યતો યદ્યસન્ નાનુભવગોચરાઃ કથં તર્હિ મરીચ્યાદીનામસતાં તોયતયાનુભવગોચરત્વમ્,ન ચ સ્વરૂપસત્ત્વેન તોયાદ્યાત્મનાપિ સન્તો ભવન્તિ ।
યદ્યુચ્યેત નાભાવો નામ ભાવાદન્યઃ કશ્ચિદસ્તિ, અપિ તુ ભાવ એવ ભાવાન્તરાત્મના અભાવઃ સ્વરૂપેણ તુ ભાવઃ ।
યથાહુઃ-ઽભાવાન્તરમભાવો હિ કસ્યાચિત્તુ
fન્: 3-યથા ઇહ ઘટો નાસ્તીત્યાદૌ કેવલભૂતલાધિકરણસ્વરૂપત્વં ઘટાભાવસ્ય, અન્યથા નિરૂપયિતુમશક્યત્વાત્ ।
તથા જલરૂપેણ મરીચીનામસત્ત્વં યત્ તન્મરીચય એવ, તદેતદભિપ્રેત્યોક્તમ્-કયાચિત્તુ વ્યપેક્ષયેતિ ।
વ્યપેક્ષયાઽઇતિ ।
તતશ્ચ ભાવાત્મનોપા
fન્: 4-નિર્વચનીયતયેત્યર્થઃ ।
ખ્યેયતયાસ્ય યુજ્યેતાનુભવગોચરતા ।
પ્રપઞ્ચસ્ય પુનરત્યન્તાસતો નિરસ્તસમસ્તસામર્થ્યસ્ય નિસ્તત્ત્વસ્ય કુતો ઽનુભવવિષયભાવઃ, કુતો વા ચિદાત્મન્યારોપઃ ।
ન ચ
fન્: 5-પ્રપઞ્ચસ્ય પુનરત્યન્તાસત ઇત્યાદિનાનિર્વચનીયમતં નિરસ્તમ્ ।
ઇદાનીં શૂન્યમતં નિરસ્યતિ-નચેતિ ।
શૂન્યવાદિનો હિ શૂન્યસ્યાપિ ભાસનમભ્યુપગચ્છન્તિ, ઉપપત્તિશ્ચ સ્વસમાનાકારપર્વપ્રત્યયસામર્થ્યેન આસાદિતાસાધારણસ્વભાવભેદં યજ્જ્ઞાનં તદેવાસત્પ્રકાશયતિ ।
નચ તન્મતે ઽસત્પ્રકાશનજ્ઞાનસ્યાપિ શૂન્યત્વાત્સર્વત્રાનાશ્વાસપ્રસઙ્ગ ઇતિ વાચ્યમ્, યતો જ્ઞાનમપિ પૂર્વજ્ઞાનાધીનસત્ત્વમિત્યુપગમ્યમાનત્વાત્ ।
વિષયસ્ય સમસ્તસામર્થ્યવિરહે ઽપિ જ્ઞાનમેવ તત્તાદૃશં સ્વપ્રત્યયસામર્થ્યાસાદિતાદૃષ્ટાન્તસિદ્ધસ્વભાવભેદમુપજાતમસતઃ પ્રકાશનં, તસ્માદ
fન્: 6-બૌદ્ધાનાં મતે ઽવિદ્યયાસત્પ્રકાશકમિતિ ચેત્ વા હિ અસત્પ્રકાશનશક્તિર્જ્ઞાનસ્ય સૈવા વદ્યેત્યર્થઃ ।
સત્પ્રકાશનશક્તિરેવાસ્યાવિદ્યેતિ સાંપ્રતમ્ ।
યતો યેયમસત્પ્રકાશનશક્તિર્વિજ્ઞાનસ્ય કિં પુનરસ્યાઃ શક્યમ્ ,અસદિતિ ચેત્, કિમેતત્કાર્યમાહોસ્વિદસ્યા જ્ઞાપ્યમ્ ।
ન તાવત્કાર્યમ્, અસતસ્તત્ત્વાનુપપત્તેઃ ।
નાપિ જ્ઞાપ્યં, જ્ઞાનાન્તરાનુ
fન્: 7-મા ભૂદસતઃ શક્તિકાર્યત્વમ્, અયોગ્યત્વાત્, શક્તિજ્ઞાપ્યં પુનઃ કસ્માન્નભવેદિતિ ચેત્ શક્તિજ્ઞાપ્યત્વં શક્તિનિષ્ઠજ્ઞાપકતાનિરૂપિતજ્ઞાપ્યતાશાલિત્વં વક્તવ્યમ્, તચ્ચ શક્યાશ્રયજ્ઞાનાદન્યજ્ઞાનાનુપલબ્ધેરસંભવીત્યાહ-જ્ઞાનાન્તરાનુપલબ્ધેરિતિ ।
પલબ્ધેઃ, અનવસ્થા
fન્: 8-અથ વક્તવ્યં જ્ઞાનાન્તરમુપલભત ઇતિ તથાપિ તસ્યાપિ જ્ઞાપકત્વેન જ્ઞાનાન્તરાપેક્ષાયામનવસ્થાપાત ઇત્યર્થઃ ।
પાતાચ્ચ ।
વિજ્ઞાનસ્વરૂપમેવ અસતઃ પ્રકાશ ઇતિ ચેત્, કઃ પુનરેષ સદસતોઃ સંબન્ધઃ?અસદધીનનિરૂપણત્વં સતો જ્ઞાનસ્યાસતા સંબન્ધ ઇતિ ચેત્, અહો બતાયમતિનિર્વૃત્તઃ પ્રત્યયતપસ્વી યસ્યાસત્યપિ નિરૂપણમાયતતે, ન ચ પ્રત્યયસ્તત્રાધત્તે કિઞ્ચિત્, અસત આધારત્વાયોગાત્ ।
અસદન્તરેણ પ્રત્યયો ન પ્રથત ઇતિ પ્રત્યયસ્યૈવૈષ સ્વભાવો ન ત્વસદધીનમસ્ય કિઞ્ચિદિતિ ચેત્, અહો બતાસ્યાસત્પક્ષપાતો યદયમતદુત્પત્તિરતદાત્મા ચ તદવિનાભાવ
fન્: 1-અવિનાભાવમૂલં કાર્યકારણભાવો વા તત્સ્વભાવત્વં વા વક્તવ્યમ્, ઉભયસ્યાપ્યુક્તક્રમેણાસંભવાદિત્યર્થઃ ।
નિયતઃ પ્રત્યય ઇતિ ।
તસ્માદત્યન્તાસન્તઃ શરીરેન્દ્રિયાદયો નિસ્તત્ત્વા નાનુભવવિષયા ભવિતુમર્હન્તીતિ ।
અત્ર બ્રૂમઃ-
fન્: 2-એવં સર્વત્ર વસ્તુ સદેવ ભાતીતિ સદ્વાદિનાક્ષિપ્તે સિદ્ધાન્ત્યાહ-અત્ર બ્રૂમ ઇતિ ।

નિસ્તત્ત્વં ચેન્નાનુભવગોચરઃ, તત્કિમિદાનીં મરીચયો ઽપિ તોયાત્મના સતત્ત્વા યદનુભવગોચરાઃ સ્યુઃ ।
ન સતત્ત્વાઃ, તદાત્મના મરીચીના
fન્: 3-નનુ સદ્વાદિના તોયાત્મના મરીચીનામસત્ત્વં ચેદઙ્ગીક્રિયેત તર્હિ સિદ્ધાન્તહાનિરિતિ ચેન્ન, મરીચિરૂપમેવ તોયરૂપેણાસત્, ત્યયાવગાહિતોયત્વેનાસન્મરીચિરૂપં સત્યત્વાન્ન બાધ્યેતેત્યાશયઃ ।
મસત્ત્વાત્ ।
દ્વિવિધં ચ વસ્તૂનાં તત્ત્વં સત્ત્વમસત્ત્વં ચ ।
તત્ર પૂર્વં સ્વતઃ, પરં તુ પરતઃ ।
યથાહુઃ- ઽસ્વરૂપપરરૂપાભ્યાં નિત્યં સદસદાત્મકે ।
વસ્તુનિ જ્ઞાયતે કિઞ્ચિદ્રૂપં કૈશ્ચિત્કદા ચ ન ॥
ઽઇતિ ।
તત્કિં
fન્: 4-સિદ્ધાન્તી શઙ્કતે-તત્કિમિતિ ।
તાદૃશપ્રત્યયાવગાહિતોયત્વેનાસન્મરીચિરૂપં સત્યત્વાન્ન બાધ્યેતેત્યાશયઃ ।
મરીચિષુ તોયનિર્ભાસપ્રત્યયસ્તત્ત્વગોચરઃ, તથા ચ સમીચીન ઇતિ ન ભ્રાન્તો નાપિ બાધ્યેત ।
fન્: 5-સદ્વાદી પ્રત્યાહ-અદ્ધેતિ ।
અતોયાત્મતત્ત્વા મરીચરો ન ભ્રમે ભાસન્તે, કિં તુ ભાવાન્તરતોયાત્મનઃ, તસ્માદુપપદ્યતે તદ્બાધ ઇત્યઙ્ગીકારઃ ।
અદ્ધા ન બાધ્યેત યદિ મરીચીનતોયાત્મતત્ત્વાનતોયાત્મના ગૃહ્ણીયાત્ ।
તોયાત્મના તુ ગૃહ્ણન્ કથમભ્રાન્તઃ, કથં વાબાધ્યઃ
fન્: 6-અનિર્વચનીયખ્યાતિવાદી પ્રત્યાહ-યત્પુનરારોપિત ભાવાન્તરતોયાત્મના મરીચયો ભાસન્ત ઇત્યવાદીઃ, તત્રેત્થં વિચાર્યતે તદ્વાસત્, નાદ્ય ઇત્યાહ-હન્તેતિ ।
હન્તતોયાભાવાત્મનાં મરીચિનાં તોયભાવાત્મત્વં તાવન્ન સત્, તેષાં તોયાભાવાદભેદેન તોયભાવાત્મતાનુપપત્તેઃ ।
નાપ્યસત્ ।
fન્: 7-ન સત્કિં તુ અસદેવેતિ ચેત્તાત્કિં તુચ્છં વા સદ્ભિન્નં વેતિ વક્તવ્યમ્ ।
નાદ્યઃ, અપસિદ્ધાન્તાત્ ।
ન દ્વિતીય ઇત્યાહ-વસ્ત્વન્તરમેવ હીતિ ।
તસ્માદસંમતા સત્ખ્યાતિરિતિ ।
વસ્ત્વન્તરમેવ હિ વસ્ત્વન્તરસ્યાસત્ત્વમાસ્થીયતે ઽભાવાન્તરમભાવો ઽન્યો ન કશ્ચિદનિરૂપણાત્ઽઇતિ વદદ્ભિઃ, ન ચારોપિતં રૂપં વસ્ત્વન્તરમ્,તદ્ધિ મરીચયો વા ભવેત્, ગઙ્ગાદિગતં તોયં વા ।
પૂર્વસ્મિન્કલ્પે મરીચયઃ ઇતિ પ્રત્યયઃ સ્યાત્, ન તોયમિતિ ।
ઉત્તરસ્મિંસ્તુ ગઙ્ગાયાં તોયમિતિ સ્યાત્, ન પુનરિહેતિ ।
દેશભેદાસ્મરણે તોયમિતિ સ્યાન્ન પુનરિહેતિ ।
fન્: 8-અસત્ખ્યાતિં નિરસ્યતિ-ન ચેદમિતિ ।
ન ચેદમત્યન્તમસન્નિરસ્તસમસ્તસ્વરૂપમલીકમેવાસ્તુ ઇતિ સાંપ્રતમ્, તસ્યાનુભવગોચરત્વાનુપપત્તેરિત્યુક્તમધસ્તાત્ ।
fન્: 9-સિદ્ધાન્તી ઉપસંહરતિ-તસ્માદિતિ ।
તસ્માન્ન સત્, નાસન્નાપિ સદસત્, પરસ્પરવિરોધાદિત્યનિર્વાચ્યમેવારોપણીયં મરીચિષુ તોયમાસ્થેયમ્,તદનેન ક્રમેણાધ્યસ્તં તોયં પરમાર્થતોયમિવ, અત એવ પૂર્વદૃષ્ટમિવ,તત્ત્વતસ્તુ ન તોયં ન ચ પૂર્વદૃષ્ટં, કિં ત્વનૃતમનિર્વાચ્યમ્ ।
એવં ચ દેહેન્દ્રિયાદિપ્રપઞ્ચો ઽપ્યનિર્વાચ્યઃ, અપૂર્વો ઽપિ પૂર્વમિથ્યાપ્રત્યયોપદર્શિત ઇવ પરત્ર ચિદાત્મન્યધ્યસ્યત ઇતિ ઉપપન્નમ્, અધ્યાસલક્ષણયોગાત્ ।
દેહેન્દ્રિયાદિપ્રપઞ્ચબાધનં ચોપપાદયિષ્યતે ।
ચિદાત્મા તુ શ્રુતિસ્મૃતીતિહાસપુરાણગોચરઃ તન્મૂલતદવિરુદ્ધન્યાયનિર્ણીતશુદ્ધબુદ્ધમુક્તસ્વભાવઃ સત્ત્વેનૈવ નિર્વાચ્યઃ ।
અબાધિતા સ્વયંપ્રકાશતૈવ અસ્ય સત્તા, સા ચ સ્વરૂપમેવ ચિદાત્મનઃ, ન તુ તદતિરિક્તં સત્તાસામાન્યસમવાયોર્ઽથક્રિયાકારિતા વેતિ સર્વમવદાતમ્ ।
સ ચાયમેવંલક્ષણકો ઽધ્યાસો ઽનિર્વચનીયઃ સર્વેષામેવ સંમતઃ પરીક્ષકાણાં, તદ્ભેદે પરં વિપ્રતિપત્તિરિત્યનિર્વચનીયતાં દ્રઢયિતુમાહ- તં કેચિદન્યત્રાન્યધર્માધ્યાસ ઇતિ વદન્તિ ।
અન્યધર્મસ્ય, જ્ઞાનધર્મસ્ય રજતસ્ય ।
જ્ઞાનાકારસ્યેતિ યાવત્ ।
અધ્યાસો ઽન્યત્ર બાહ્યે ।
સૌત્રાન્તિકનયે તાવદ્બાહ્યમસ્તિ વસ્તુ સત્, તત્ર જ્ઞાનાકારસ્યારોપઃ ।
વિજ્ઞાનવાદિનામપિ યદ્યપિ ન બાહ્યં વસ્તુ સત્, તથાપ્યનાદ્યવિદ્યાવાસનારોપિતમલીકં બાહ્યમ્, તત્ર જ્ઞાનાકારસ્યાધ્યારોપઃ ।
ઉપપત્તિશ્ચ યદ્યાદૃશમનુભવસિદ્ધં રૂપં તત્તાદૃશમેવાભ્યુપેતવ્યમિત્યુત્સર્ગઃ,અન્યથાત્વં પુનરસ્ય બલવદ્બાધકપ્રત્યયવશાત્
fન્: 1-અયં ભાવઃ-ઇદં રજતમિત્યત્ર રજતાનુયોગિકં ઇદન્ત્વપ્રતિયોગિકં તાદાત્મ્યં ભાસતે ।
નેદં રજતમિત્યુક્તે તદેવ બાધિતં ભવતિ, ઽપ્રતિયોગ્યભાવાન્વયૌ તુલ્યયોગક્ષેનૌઽઇતિ નિયમાત્ ।
નઞો ઽસમભિવ્યાહારે યદ્ધર્માવચ્છિન્ને યત્સંબન્ધાવચ્છિન્નયદ્ધર્માવચ્છિન્નવત્ત્નં નઞ્સમભિવ્યાહારે તદ્ધર્માવચ્છિન્ને તત્સંબન્ધાવચ્છિન્નતદ્ધર્માવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકસ્તાદભાવઃ પ્રતીયતે ઇત્યર્થઃ, તસ્માન્નેદં રજતમિત્યત્ર રડતે ભાસમાના ઇદન્તૈવ બાધિતા ભવેન્ન પુના રજતમપીતિ ।
તથા ચૈતન્મતે અહં રજતમિતિ પ્રત્યયઃ પ્રમેતિ ભાવઃ ।
નેદં રજતમિતિ ચ બાધકસ્યેદન્તામાત્રબાધેનોપપત્તૌ ન રજતગોચરતોચિતા ।
રજતસ્ય ધર્મિણો ભાધે હિ રજતં ચ તસ્ય ચ ધર્મ ઇદન્તા બાધિતે ભવેતામ્,તદ્વરમિદન્તૈવાસ્ય ધર્મો બાધ્યતામ્ ન પુના રજતમપિ ધર્મિ, તથા ચ રજતં બહિર્બાધિતમર્થાદાન્તરે જ્ઞાને વ્યવતિષ્ઠત ઇતિ જ્ઞાનાકારસ્ય બહિરધ્યાસઃ સિધ્યતિ ।
કેચિત્તુ--- જ્ઞાનાકારખ્યાતાવપરિતુષ્યન્તો વદન્તિ- યત્ર યદધ્યાસસ્તદ્વિવેકાગ્રહનિબન્ધનો ભ્રમ ઇતિ ।
અપરિતોષકારણં ચાહુઃ-વિજ્ઞાનકારતા રજતાદેરનુભવાદ્વા વ્યવસ્થાપ્યેતાનુમાનાદ્વા ।
તત્રાનુમાનમુપરિષ્ટા
fન્: 2-સહોપલમ્ભાત્, મિતિમેયયોરભેદો ન સિધ્યતિ, ઉપાયોપેયભાવહેતુકત્વેન તસ્યાન્યથાસિદ્ધત્વાદિત્યર્થઃ ।
ન્નિરાકરિષ્યતે ।
અનુભવો ઽપિ રજતપ્રત્યયો વા સ્યાત્, બાધકપ્રત્યયો વા ।
ન તાવદ્રજતાનુભવઃ ।
સ હીદઙ્કારાસ્પદં રજતમાવેદયતિ ન ત્વાન્તરમ્ ।
અહમિતિ હિ તદા સ્યાત્, પ્રતિપત્તુઃ પ્રત્યયાદવ્યતિરેકાત્ ।
ભ્રાન્તં વિજ્ઞાનં સ્વાકારમેવ બાહ્યતયાધ્યવસ્યતિ, તથા ચ નાહઙ્કારાસ્પદમસ્ય ગોચરઃ, જ્ઞાનાકારતા પુનરસ્ય બાધકપ્રત્યયપ્રવેદનીયેતિ ચેત્, હન્ત બાદકપ્રત્યયમાલોચયત્વાયુષ્માન્ ।
કિં પુરોવર્તિ દ્રવ્યં રજતાદ્વિધેચયત્યાહોસ્મિન્ જ્ઞાનાકારતામપ્યસ્ય દર્શયતિ ।
તત્ર જ્ઞાનાકારતોપદર્શનવ્યાપારં બાધકપ્રત્યયસ્ય બ્રુવાણઃ શ્લાઘનીયપ્રજ્ઞો દેવાનાં પ્રિયઃ ।
પુરોવર્તિત્વ
fન્: 3-સાક્ષાજ્જ્ઞાનાકારતાં ન દર્શયતીત્યુક્તમ્ ।
આર્થિકમપિ જ્ઞાનાકારત્વં ન સિધ્યતીત્યાહ-પુરોવર્તિત્વેતિ ।
પ્રતિષેધાદર્થાદસ્ય જ્ઞાનાકારતેતિ ચેન્ન ।
અસંનિધાના
fન્: 4-યદુક્તં બહિર્બાધિતમર્થાન્તરે વ્યવતિષ્ઠત ઇતિ તદપ્યન્નથોપપદ્યત ઇત્યાહ-અસંનિધાનેતિ ।
દેશાન્તરેપિ સ્યાદિત્યર્થઃ ।
ગ્રહનિષેધાદસંનિહિતો ભવતિ ।
પ્રતિપત્તુરત્યન્તસંનિધાનં ત્વસ્ય પ્રતિપત્રાત્મકં કુતસ્ત્યમ્ ।
fન્: 5-યત્પુનર્લાઘવમાહ તત્પ્રતિવક્તિ મીમાંસકઃ--ન ચેતિ ।
વ્યવહારમાત્રસ્ય બાધોપપત્તૌ વિષયબાધાન્માલ્લાઘવમિતિ હૃદયં ।
ન ચૈષ રજતસ્ય નિષેધઃ, ન ચેદન્તાયાઃ, કિં તુ વિવેકાગ્રહપ્રસઞ્જિતસ્ય રજતવ્યવહારસ્ય ।
ન ચ રજતમેવ શુક્તિકાયાં પ્રસઞ્જિતં રજતજ્ઞાનેન ।
નહિ રજતનિર્ભાસનં શુક્તિકાલમ્બનં યુક્તમ્ અનુભવવિરોધાત્ ।
ન ખલુ
fન્: 6-પુરોદેશત્તમાત્રેણેત્યર્થઃ ।
સત્તામાત્રેણાલમ્બનમ્, અતિપ્રસઙ્ગાત્ ।

સર્વેષામર્થાનાં સત્ત્વાવિશેષાદાલમ્બનત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
નાપિ કારણ
fન્: 7-રજતજ્ઞાનહેતુસંસ્કારોદ્બોધકત્વેનેત્યર્થઃ ।
ત્વેન, ઇન્દ્રિયાદીનામપિ કારણત્વાત્ ।
તથા ચ ભાસમાનતૈવાલમ્બનાર્થઃ ।
ન ચ રજતજ્ઞાને શુક્તિકા
fન્: 8-તૈઃ ઇદંવિષયકં રજતવિષયકં ચેતિ જ્ઞાનદ્વયસ્યાઙ્ગીકૃતત્વાત્કથમાલમ્બનમિતિ પ્રચ્છા ।
ભાસતે, ઇતિ કથમાલમ્બનમ્,
fન્: 9-એતેન અર્થાધ્યાસો નિરસ્તઃ ।
ભાસમાનતાભ્યુપગમે વા કથં નાનુભવવિરોધઃ ।
fન્: 10-ઇદં રજતમિતિ જ્ઞાનં ન મિથ્યેત્યાહ-અપિ ચેતિ ।
અપિ ચેન્દ્રિયાદીનાં સમીચીનજ્ઞાનોપજનને સામર્થ્યમુપલબ્ધમિતિ કથમેભ્યો મિથ્યાજ્ઞાનસંભવઃ ।
દોષસહિતાનાં તેષાં મિથ્યાપ્રત્યયે ઽપિ સામર્થ્યમિતિ ચેન્ન, દોષાણાં કાર્યોપજનનસામર્થ્યવિઘાતમાત્ર હેતુત્વાત્,અન્યથા દુષ્ટાદપિ કુટજબીજાદ્વટાઙ્કુરોત્પત્તિપ્રસઙ્ગાત્ ।
અપિ ચ સ્વગોચરવ્યભિચારે વિજ્ઞાનાનાં સર્વત્રાનાશ્વાસપ્રસઙ્ગઃ ।
તસ્માત્સર્વં જ્ઞાનં સમીચીનમાસ્થેયમ્ ।
fન્: 11-સર્વજ્ઞાનાનાં સમીચીનત્વે ઉદાહૃતસ્થલે ભ્રમ એવ ન સ્યાદિતિ ચેત્તત્ર સ્વમતમાહ-તથા ચેતિ ।
તથા ચ રજતમ્,ઇદમ્ ઇતિ ચ દ્વે વિજ્ઞાને સ્મૃત્યનુભવરૂપે, તત્રેદમિતિ પુરોવર્તિદ્રવ્યમાત્રગ્રહણમ્, દોષવશાત્તદ્ગતશુક્તિત્વસામાન્યવિશેષસ્યાગ્રહાત્, તન્માત્રં ચ ગૃહીતં સદૃશતયા સંસ્કારોદ્બોધક્રમેણ રજતે સ્મૃતિં જનયતિ ।
સા ચ ગૃહીત
fન્: 12-ગૃહીતમિદમિતિ પ્રકાશનસ્વભાવેત્યર્થઃ । પૂર્વાનુભવવિષયત્વં સ્મૃતેરિતિ ભાવઃ ।
ગ્રહણસ્વભાવાપિ દોષવશાદ્ગૃહીતત્વાંશપ્રમોષાદ્ગ્રહણમાત્રમવતિષ્ઠતે ।
તથા ચ રજતસમૃતેઃ પુરોવર્તિદ્રવ્યમાત્રગ્રહણસ્ય ચ મિથઃ સ્વરૂપતો વિષયતશ્ચ ભેદાગ્રહાત્, સંનિહિત
fન્: 13-સંનિહિતરજતગોચરજ્ઞાનસારૂપ્યેણેતિ । અત્રૈવં તજ્જ્ઞાનસારૂપ્યં-યથેદં રજતમિતિજ્ઞાનં ઇદમો રજતસ્ય ચાસંસર્ગં ન ગૃહ્ણાતિ, તયોઃ સંસૃષ્ટત્વાત્ । એવમેતે અપિ સ્મરણગ્રહણે સ્વગતભેદં, સ્વવિષયાસંસૃષ્ટત્વં ન નિવેદયત ઇતિ ।
રજતગોચરજ્ઞાનસારૂપ્યેણ, ઇદં રજતમિતિ ભિન્ને અપિ સ્મરણગ્રહણે અભેદવ્યવહારં ચ સામાનાધિકરણ્યવ્યપદેશં ચ પ્રવર્તયતઃ ।
ક્વચિત્પુનર્ગ્રહણે એવ મિથો ઽનુગૃહીતભેદે, યથા પીતઃ શઙ્ખઃઇતિ ।
અત્ર હિ બહિર્વિનિર્ગચ્છન્નયનરશ્મિવર્તિનઃ પિત્તદ્રવ્યસ્ય કાચસ્યેવ સ્વચ્છસ્ય પીતત્વં ગૃહ્યતે પિત્તં તુ ન ગૃહ્યતે ।
શઙ્ખો ઽપિ દોષવશાચ્છુક્લગુણરહિતઃ સ્વરૂપમાત્રેણ ગૃહ્યતે ।
તદનયોર્ગુણગુણિનોરસંસર્ગાગ્રહસારૂપ્યાત્ પીતતપનીયપિણ્ડપ્રત્યયાવિશેષેણાભેદવ્યવહારઃ સામાનાધિકરણ્યવ્યપદેશશ્ચ ।
ભેદાગ્રહપ્રસઞ્જિતાભેદવ્યવહારબાધનાચ્ચ નેદમિતિ વિવેકપ્રત્યયસ્ય બાધકત્વમપ્યુપપદ્યતે, તદુપપત્તૌ ચ પ્રાચીનસ્ય પ્રત્યયસ્ય ભ્રાન્તત્વમપિ લોકસિદ્ધં સિદ્ધં ભવતિ ।
તસ્માદ્યથાર્થાઃ
fન્: 1-સાધ્યનિર્દેશો ઽયં ।
સર્વે વિપ્રતિપન્નાઃ સંદેહવિભ્રમાઃ, પ્રત્યયત્વાત્, ઘટાદિપ્રત્યયવત્ ।
તદિદમુક્તમ્- યત્ર યદધ્યાસ ઇતિ ।
યસ્મિન્શુક્તિકાદૌ યસ્ય રજતાદેરધ્યાસ ઇતિ લોકપ્રસિદ્ધિઃ નાસાવન્યથાખ્યાતિનિબન્ધના, કિન્તુ ગૃહીતસ્ય રજતાદેસ્તત્સ્મરણસ્ય ચ ગૃહીતતાંશપ્રમોષેણ ગૃહીતમાત્રસ્ય ચ યઃ ઇદમિતિ પુરો ઽવસ્થિતાદ્દ્રવ્યમાત્રાત્તત્જ્ઞાનાચ્ચ વિવેકઃ, તદગ્રહણનિબન્ધનો ભ્રમઃ ।
ભ્રાન્તત્વં ચ ગ્રહણસ્મરણયોરિતરેતરસામાનાધિકરણ્યવ્યપદેશો રજતવ્યવહારશ્ચેતિ ।
અન્યે તુ -અત્રાપ્યપરિતુષ્યન્તઃ, યત્ર યદધ્યાસસ્તસ્યૈવ વિપરીતધર્મકલ્પનામાચક્ષતે ।
અત્રેદમાકૂતમ્-અસ્તિ તાવદ્રજતાર્થિનોરજતમિદમિતિ પ્રત્યયાત્પુરોવર્તિનિ દ્રવ્યે પ્રવૃત્તિઃ સામાનાધિકરણ્યવ્યપદેશશ્ચેતિ સર્વજનીનમ્ ।
તદેતન્ન તાવદ્ગ્રહણસ્મરણયોસ્તદ્ગોચરયોશ્ચ મિથો ભેદાગ્રહમાત્રાદ્ભવિતુમર્હતિ ।
ગ્રહણનિબન્ધનૌ હિ ચેતનસ્ય વ્યવહારવ્યપદેશૌ કથમગ્રહણમાત્રાદ્ભવેતામ્ ।
નનૂક્તં નાગ્રહણમાત્રાત્, કિં તુ ગ્રહણસ્મરણે એવ મિથઃ સ્વરૂપતો વિષયતશ્ચાગૃહીતભેદે, સમીચીનપુરઃસ્થિતરજતવિજ્ઞાનસારૂપ્યેણાભેદવ્યવહારં સામાનાધિકણ્યવ્યપદેશં ચ પ્રવર્તયતઃ ।
અથ ઽસમીચીનજ્ઞાનસારૂપ્યમનયોર્ગૃહ્યમાણં વા વ્યવહારપ્રવૃત્તિહેતુઃ, અગૃહ્યમાણં વા સત્તામાત્રેણ ।
ગૃહ્યમાણત્વે ઽપિસમીચીનજ્ઞાનસારૂપ્યમનયોરિદમિતિ રજતમિતિ ચ જ્ઞાનયોઃઽઇતિ ગ્રહણમ્, ઽઅથવાનયોરેવ સ્વરૂપતો વિષયતશ્ચ મિથો ભેદાગ્રહઃઽઇતિ ગ્રહણમ્ ।
તત્ર ન તાવત્સમીચીનજ્ઞાનસદૃશી ઇતિ જ્ઞાનં સમીચીનજ્ઞાનવદ્વ્યવહારપ્રવર્તકમ્ ।
ન હિગોસદૃશો ગવયઃઇતિ જ્ઞાનં ગવાર્થિનં ગવયે પ્રવર્તયતિ ।
અનયોરેવ ભેદાગ્રહઃઇતિ તુ જ્ઞાનં પરાહતમ્,ન હિ ભેદાગ્રહે અનયોરિતિ ભવતિ, અનયોરિતિ ગ્રહે ભેદાગ્રહણમિતિ ચ ભવતિ ।
તસ્માત્સત્તામાત્રેણ ભેદાગ્રહો ઽગૃહીત એવ વ્યવહારહેતુરિતિ વક્તવ્યમ્ ।
તત્ર કિમયમારોપોત્પાદક્રમેણ વ્યવહારહેતુરાસ્ત્વાહો ઽનુત્પાદિતારોપ એવ સ્વત ઇતિ ।
વયં તુ પશ્યામઃ-ચેતનવ્યવહારસ્યજ્ઞાનપૂર્વકત્વાનુપપત્તેઃ, આરોપજ્ઞાનોત્પાદક્રમેણૈવ-ઇતિ ।
નનુ સત્યં ચેતનવ્યવહારો નાજ્ઞાનપૂર્વકઃ કિં ત્વવિદિતવિવેકગ્રહણસ્મરણપૂર્વક ઇતિ ।
મૈવમ્ ।
નહિ રજતપ્રાતિપદિકાર્થમાત્રસ્મરણં પ્રવૃત્તાવુપયુજ્યતે ।
ઇદઙ્કારાસ્પદાભિમુખી ખલુ રજતાર્થિનાં પ્રવૃત્તિરિત્યવિવાદમ્ ।
કથં ચાયમિદઙ્કારાસ્પદે પ્રવર્તેત યદિ ન તદિચ્છેત્ ।
અન્યદિચ્છત્યન્યત્કરોતીતિ વ્યાહતમ્ ।
ન ચેદિદઙ્કારાસ્પદં રજતમિતિ જાનીયાત્કથં રજતાર્થી તદિચ્છેત્ ।
યદ્યતથાત્વેનાગ્રહણાદિતિ બ્રૂયાત્સ પ્રતિવક્તવ્યો ઽથ તથાત્વેનાગ્રહણાત્કસ્માદયં નોપેક્ષેતેતિ ।
સો ઽયમુપાદાનોપેક્ષાભ્યામભિત આકૃષ્યમાણશ્ચેદનો ઽવ્યવસ્થિતઃ ઇતીદઙ્કારાસ્પદે રજતસમારોપેણોપાદાન એવ વ્યવસ્થાપ્યતે ઇતિ ભેદાગ્રહઃ સમારોપોત્પાદક્રમેણ ચેતનપ્રવૃત્તિહેતુઃ ।
તથાહિ-ભેદાગ્રહાદિદઙ્કારાસ્પદે રજતત્વં સમારોપ્ય, તજ્જાતીયસ્યોપકારહેતુભાવમનુચિન્ત્ય, તજ્જાતીયતયેદઙ્કારાસ્પદે રજતેતમનુમાય, તદર્થી પ્રવર્તત ઇત્યાનુપૂર્વ્યં સિદ્ધમ્ ।
ન ચ તટસ્થરજતસ્મૃતિરિદઙ્કારાસ્પદસ્યોપકારહેતુભાવમનુમાપયિતુમર્હતિ, રજતત્વસ્ય હેતોરપક્ષધર્મત્વાત્ ।
એકદેશદર્શનં ખલ્વનુમાપકં ન ત્વનેકદેશદર્શનમ્ ।
યદાહુઃ-
fન્: 2-સાધ્યસાધનજ્ઞાતસંબન્ધસ્ય પુંસો લિઙ્ગવિશિષ્ટધર્મ્યેકદેશદર્શનાત્ લિઙ્ગે વિશિષ્ટધર્મ્યેકદેશે બુદ્ધિરનુમાનમિતિ શબરસ્વામિનઃ ।
જ્ઞાતસંબન્ધસ્યૈકદેશદર્શનાદિતિ ।
સમારોપે ત્વેકદેશદર્શનમસ્તિ ।
તત્સિદ્ધમેતદ્વિવાદાધ્યાસિતં રજતાદિજ્ઞાનં, પુરોવર્તિવસ્તુવિષયમ્, રજતાદ્યર્થિનસ્તત્ર નિયમેન પ્રવર્તકત્વાત્, યદ્યદર્થિનં યત્ર નિયમેન પ્રવર્તયતિ તજ્જ્ઞાનન્તદ્વિષયં યથોભયસિદ્ધસમીચીનરજતજ્ઞાનમ્, તથા ચેદમ્, તસ્માત્તથેતિ ।
યચ્ચોક્તમનવભાસમાનતયા ન શુક્તિરાલમ્બનમિતિ, તત્ર ભવાન્ પૃષ્ટો વ્યાચષ્ટામ્, કિં શુક્તિકાત્વસ્યૈદં રજતમિતિ જ્ઞાનં પ્રત્યનાલમ્બનત્વમાહોસ્વિત્દ્રવ્યમાત્રસ્ય પુરઃસ્થિતસ્ય સિતભાસ્વરસ્ય ।

યદિ શુક્તિકાત્વસ્યાનાલમ્બનત્વમ્, અદ્ધા ।
ઉત્તરસ્યાનાલમ્બનત્વં બ્રુવાણસ્ય તવૈવાનુભવવિરોધઃ ।
તથા હિ-રજતમિદમિત્યનુભવન્નનુભવિતા પુરોવર્તિ વસ્ત્વઙ્ગુલ્યાદિના નિર્દિશતિ ।
દૃષ્ટં ચ દુષ્ટાનાં કારણાનામૌત્સર્ગિકકાર્યપ્રતિબન્ધેન કાર્યાન્તરોપજનનસામર્થ્યમ્, યથા દાવાગ્નિદગ્ધાનાં વેત્રબીજાનાં કદલીકાણ્ડજનકત્વમ્ ।
ભસ્મકદુષ્ટસ્ય ચોદર્થસ્ય તેજસો બહ્વન્નપચનમિતિ ।
પ્રત્યક્ષબાધાપહૃતવિષયં ચ વિભ્રમાણાં યથાર્થત્વાનુમાનમાભાસઃ, હુતબહાનુષ્ણત્વાનુમાનવત્ ।
યચ્ચોક્તં મિથ્યાપ્રત્યયસ્ય વ્યભિચારે સર્વપ્રમાણેષ્વનાશ્વાસ ઇતિ, તત્ બોધકત્વેન સ્વતઃપ્રામાણ્યં નાવ્યભિચારેણેતિ વ્યુત્પાદયદ્ભિરસ્માભિઃ પરિહૃતં ન્યાય
fન્: 3-વ્યભિચારિણામપિ સિતનીલાદિષુ ચક્ષુરાદીનાં બોધકત્વેન પ્રામાણ્યમિત્યા દે તત્રોક્તમ્ ।
કણિકાયામિતિ નેહ પ્રતન્યતે ।
દિઙ્માત્રં ચાસ્ય સ્મૃતિપ્રમોષભઙ્ગસ્યોક્તમ્ ।
વિસ્તરસ્તુ બ્રહ્મતત્ત્વસમીક્ષાયામવગન્તવ્ય ઇતિ, તદિદમુક્તમ્-ઽઅન્યે તુ યત્ર યદધ્યાસસ્તસ્યૈવ વિપરીતધર્મત્વકલ્પનામાચક્ષતે ઇતિ ।
ઽયત્ર શુક્તિકાદૌ યસ્ય રજતાદેરધ્યાસસ્તસ્યૈવ શુક્તિકાદેર્વિપરીતધર્મકલ્પનાં રજતત્વધર્મકલ્પનામિતિ યોજના ।
નનુ સન્તુ નામ પરીક્ષકાણાં વિપ્રતિપત્તયઃ, પ્રકૃતે તુ કિમાયાતમિત્યતાહ- સર્વથાપિ ત્વન્યસ્યાન્યધર્મકલ્પનાં ન વ્યભિચરતિ ।
અન્યસ્યાન્યધર્મ
fન્: 1-અવભાસપદાર્થઃ કલ્પના ।
કલ્પનાનૃતતા, સા ચાનિર્વચનીયતેત્યધસ્તાદુપપાદયિતુમ્ ।
તેન સર્વેષામેવ પરીક્ષકાણાં મતો ઽન્યસ્યાન્યધર્મકલ્પનાનિર્વચનીયાવશ્યંભાવિનીત્યનિર્વચનીયતા સર્વતન્ત્રસિદ્ધાન્ત ઇત્યર્થઃ ।
અખ્યાતિવાદિભિરકામૈરપિ સામાનાધિકરણ્યવ્યપદેશપ્રવૃત્તિનિયમસ્નેહાદિદમભ્યુપેયમિતિ ભાવઃ ।
ન કેવલમિયમનૃતતા પરીક્ષકાણાં સિદ્ધા, અપિ તુ લૌકિકાનામપીત્યાહ- તથા ચ લોકે ઽનુભવઃ--શુક્તિકા હિ રજતવદવભાસત ઇતિ ।
ન પુના રજતમિદમિતિ શેષઃ ।
સ્યાદેતત્ ।
અન્યસ્યાન્યાત્મતાવિભ્રમો લોકસિદ્ધઃ, એકસ્ય ત્વભિન્નસ્ય ભેદભ્રમો ન દૃષ્ટ ઇતિ કુતશ્ચિદાત્મનો ઽભિન્નાનાં જીવાનાં ભેદવિભ્રમ ઇત્યતાહ- એકશ્ચન્દ્રઃ સદ્વિતીયવદિતિ ।
પુનરપિ ચિદાત્મન્યધ્યાસમાક્ષિપતિ- કથં પુનઃ પ્રત્યગાત્મન્યવિષયે ઽધ્યાસો વિષયતદ્ધર્માણામ્ ।
અયમર્થઃ-ચિદાત્મા પ્રકાશતે ન વાન ચેત્પ્રકાશતે, કથમસ્મિન્નધ્યાસો વિષયતદ્ધર્માણા ।
ન ખલ્વપ્રતિભાસમાને પુરોવર્તિનિ દ્રવ્યે રજતસ્ય વા તદ્ધર્માણાં વા સમારોપઃ સંભવતિતિ ।
પ્રતિભાસે વા (ન) તાવદયમાત્મા જડો ઘટાદિવત્પરાધીનપ્રકાશ ઇતિ યુક્તમ્ ।
ન ખલુ સ એવ કર્તા ચ કર્મ ચ ભવતિ, વિરોધાત્ ।
fન્: 2-ધાત્વર્થતાવચ્છેદકફલશાલિત્વં કર્મત્વમિત્યુક્તે ગચ્છતીત્યાદૌ સંયોગફલસ્ય ગ્રામ ઇવ ચૈત્રે ઽપિ સમવેતત્વાત્, ચૈત્રશ્ચૈવં ગચ્છતીતિ પ્રયોગાપત્તિઃ, તસ્માત્પરસમવેતક્રિયાફલશાલિત્વમેવ કર્મત્વમિત્યર્થઃ ।
પરસમવેતક્રિયાફલશાલિ હિ કર્મ, ન ચ જ્ઞાનક્રિયા પરસમવાયિનીતિ કથમસ્યાં કર્મ,ન ચ તદેવ સ્વં ચ પરં ચ, વિરોધાત્ ।
આત્માન્તરસમવાયાભ્યુપગમે તુ જ્ઞેયસ્યાત્મનો ઽનાત્મત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
એવં તસ્ય તસ્યેત્યનવસ્થાપ્રસઙ્ગઃ ।
સ્યાદેતત્ ।
આત્મા જડો ઽપિ સર્વાર્થજ્ઞાનેષુ ભાસમાનો ઽપિ કર્તૈવ ન કર્મ,
પરસમવેતક્રિયાફલશાલિત્વાભાવાત્, ચૈત્રવત્ ।
યથા હિ ચૈત્રસમવેતક્રિયયા ચૈત્રનગરપ્રાપ્તાવુભયસમવેતાયામપિ ક્રિયમાણાયાં નગરસ્યૈવ કર્મતા, પરસમવેતક્રિયાફલશાલિત્વાત્, ન તુ ચૈત્રસ્ય ક્રિયાફલશાલિનો ઽપિ, ચૈત્રસમવાયાદ્ગમનક્રિયાયા ઇતિ, તન્ન ।
શ્રુતિવિરોધાત્ ।
શ્રૂયતે હિ ઽસત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મઽઇતિ ઉપપદ્યતે ચ, તથા હિ-યો ઽયમર્થપ્રકાશઃ ફલં યસ્મિન્નર્થશ્ચ આત્મા ચ પ્રથેતે સ કિં જડઃ સ્વયંપ્રકાશો વા ।
જડશ્ચેત્વિષયાત્માનાવપિ જડાવિતિ કસ્મિન્કિં પ્રકાશેતાવિશેષાત્, ઇતિ પ્રાપ્તમાન્ધ્યમશેષસ્ય જગતઃ ।
તથા ચાભાણકઃ ।
ઽઅન્ધસ્યેવાન્ધલગ્નસ્ય વિનિપાતઃ પદે પદેઽ ।
ન ચ નિલીનમેવ વિજ્ઞાનમર્થાત્માનૌ જ્ઞાપયતિ, ચક્ષુરાદિવદિતિ વાચ્યમ્ ।
જ્ઞાપનં હિ જ્ઞાનજનનમ્, જનિતં ચ જ્ઞાનં જડં સન્નોક્તદૂષણમતિવર્તેતેતિ ।
એવમુત્તરોત્તરાણ્યપિ જ્ઞાનાનિ જડાનીત્યનવસ્થા ।
તસ્માદપરાધીનપ્રકાશા સંવિદુપેતવ્યા ।
fન્: 3-સંવિદપરાધીનપ્રકાશા ભવતુ, આત્મા જડઃ કિં ન સ્યાદિતિવાદિનં આત્મસ્વપ્રકાશવાદ્યાહ---તથાપીતિ ।
તથાપિ કિમાયાતં વિષયાત્મનોઃ સ્વભાવજડયોઃ ।
એતદાયાતં યત્તયોઃ સંવિદજડેતિ ।
fન્: 1-અર્થાત્મસંબન્ધિન્યાં સંવિદ્યજડાયામપિ નાર્થાત્મનોઃ પ્રકાશમાનતાસિદ્ધિઃ પણ્ડિતે ઽપિ પુત્રે પિતુરપાણ્ડિત્યવદિત્યાહ---તત્કિમિતિ ।
તત્કિં પુત્રઃ પણ્ડિત ઇતિ પિતાપિ પણ્ડિતો ઽસ્તુ ।
સ્વભાવ એષ સંવિદઃ સ્વયંપ્રકાશાયા યદર્થાત્મસંબન્ધિતેતિ ચેત્, હન્ત પુત્રસ્યાપિ પણ્ડિતસ્ય સ્વભાવ એષ યત્પિતૃસંબન્ધિતેતિ
fન્: 2-યથા સ્વભાવસંબદ્ધા સંવિત્ તથા પિતૃગતજનકત્વસંબદ્ધં પુત્રગતજન્યત્વમિતિ ભાવઃ ।
સમાનમ્ ।
સહાર્થાત્મપ્રકાશેન સંવિત્પ્રકાશો ન ત્વર્થાત્મપ્રકાશં વિનેતિ તસ્યાઃ સ્વભાવ ઇતિ ચેત્, તત્કિં સંવિદો ભિન્નૌ સંવિદર્થાત્મપ્રકાશૌ ।
તથા ચ ન સ્વયંપ્રકાશા સંવિત્, ન ચ સંવિદર્થાત્મપ્રકાશ ઇતિ ।
અથ ઽસંવિદર્થાત્મ
fન્: 3-સંવિદશ્ચ અર્થાત્મનોશ્ચ પ્રકાશાવિત્યર્થઃ ।
પ્રકાશો ન સંવિદો ભિદ્યેતેઽ, સંવિદેવ તૌ ।
એવં ચેત્ યાવદુક્તં ભવતિ સંવિતાત્માર્થૌ સહેતિ તાવદુક્તં ભવતિ સંવિદર્થાત્મપ્રકાશૌ સહેતિ,
fન્: 4-સંવિદતિરિક્તપ્રકાશાનઙ્ગીકારે સંવિદર્થાત્માનૌ સહ પ્રકાશત ઇત્યુક્તં સ્યાત્ તથા ચોક્તપુત્રપાણ્ડિત્યન્યાયપ્રસરઃ ।
તથા ચ ન વિવક્ષિતાર્થસિદ્ધિઃ ।
fન્: 5અર્થસંવિદોઃ સહભાવો વ્યભિચરતીત્યાહ---ન ચેતિ ।
ન ચાતીતાનાગતાર્થગોચરાયાઃ સંવિદોર્ઽથસહભાવો ઽપિ ।
તદ્વિષયહાનોપાદાનોપેક્ષાબુદ્ધિજનનાદર્થસહભાવ ઇતિ ચેન્ન, અર્થસંવિદ ઇવ હાનાદિબુદ્ધીનામપિ તદ્વિષયત્વાનુપપત્તેઃ ।
હાનાદિજનનાદ્ધાનાદિબુદ્ધીનામર્થવિષયત્વમ્, અર્થવિષયહાનાદિબુદ્ધિજનનાચ્ચ અર્થસંવિદસ્તદ્વિષયત્વમિતિ ચેત્, તત્કિં દેહસ્ય પ્રયત્નવદાત્મસંયોગો દેહપ્રવૃત્તિનિવૃત્તિહેતુરર્થે ઇત્યર્થપ્રકાશો ઽસ્તુ ।
જાડ્યાદ્દેહાત્મસંયોગો નાર્થપ્રકાશ ઇતિ ચેત્, નન્વયં સ્વયંપ્રકાશો ઽપિ સ્વાત્મન્યેવ ખદ્યોતવત્પ્રકાશઃ, અર્થે તુ જડ ઇત્યુપપાદિતમ્ ।
ન ચ પ્રકાશસ્યાત્માનો વિષયાઃતે હિ વિચ્છિન્નદીર્ઘસ્થૂલતયાનુભૂયન્તે,પ્રકાશશ્ચાયમાન્તરો ઽસ્થૂલો ઽનણુરહ્રસ્વો ઽદીર્ધશ્ચેતિ પ્રકાશતે,
fન્: 6-ઽસ્યાદેતત્ઽઇત્યારભ્ય પ્રતિપાદિતં બૌદ્ધમતં નિરસ્ય સ્વમતમાહ---તસ્માદિતિ ।
તસ્માચ્ચન્દ્રે ઽનુભૂયમાને ઇવ દ્વિતીયશ્ચન્દ્રમાઃ સ્વપ્રકાશાદન્યોર્ઽથઃ અનિર્વચનીય એવેતિ યુક્તમુત્પશ્યામઃ ।
fન્: 7-સંવિદ આત્મત્વસિદ્ધ્યર્થમદ્વિતીયત્વમાહ--નેતિ ।
ન ચ અસ્ય પ્રકાશસ્યા
fન્: 8-આજાનતઃ સ્વભાવતઃ ।
જાનતઃ સ્વલક્ષણભેદો ઽનુભૂયતે ।

ન ચ અનિર્વાચ્યાર્થભેદઃ પ્રકાશં નિર્વાચ્યં ભેત્તુમર્હતિ, અતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન ચ અર્થાનામપિ પરસ્પરં ભેદઃ સમીચીનજ્ઞાનપદ્ધતિમધ્યાસ્તે ઇત્યુપરિષ્ટાદુપપાદયિષ્યતે ।
તદયં પ્રકાશ એવ સ્વયંપ્રકાશ એકઃ કૂટસ્થનિત્યો નિરંશઃ પ્રત્યગાત્માશક્યનિર્વચનીયેભ્યો દેહેન્દ્રિયાદિભ્ય આત્માનં પ્રતીપં નિર્વચનીયમઞ્ચતિ જાનાતીતિ પ્રત્યઙ્ સ ચાત્મેતિ પ્રત્યગાત્મા, સ ચાપરાધીનપ્રકાશત્વાત્, અનંશત્વાચ્ચ, અવિષયઃ, તસ્મિન્નધ્યાસો વિષયધર્માણામ્, દેહેન્દ્રિયાદિધર્માણામ્ કથમ્,કિમાક્ષેપે ।
અયુક્તો ઽયમધ્યાસ ઇત્યાક્ષેપઃ ।
કસ્માદયમયુક્ત ઇત્યત આહ- સર્વો હિ પુરો ઽવસ્થિતે વિષયે વિષયાન્તરમધ્યસ્યતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ-યત્પરાધીનપ્રકાશમંશવચ્ચ તત્સામાન્યાંશગ્રહે કારણદોષવશાચ્ચ વિશેષાગ્રહે ઽન્યથા પ્રકાશતે ।
પ્રત્યગાત્મા ત્વપરાધીનપ્રકાશતયા ન સ્વજ્ઞાને કારણાન્યપેક્ષતે, યેન તદાશ્રયૈર્દેષૈર્દુષ્યેત્ ।
ન ચાંશવાન્, યેન કશ્ચિદસ્યાંશો ગૃહ્યેત, કશ્ચિન્ન ગૃહ્યેત ।
નહિ તદેવ તદાનીમેવ તેનૈવ ગૃહીતમગૃહીતં ચ સંભવતીતિ ન સ્વયંપ્રકાશપક્ષે ઽધ્યાસઃ ।
સદાતને ઽપ્યપ્રકાશે પુરો ઽવસ્થિતત્વસ્યાપરોક્ષત્વસ્યાભાવાન્નાધ્યાસઃ ।
fન્: 9-શુક્તેરિવ એકસ્યૈવ વસ્તુનઃ ગ્રહણાગ્રહણે સિદ્ધે કિમિત્યૌપાધિકં વિષયત્વં સાધ્યત ઇતિ ચેત્ સાંશસ્ય તથા સ્યાત્ આત્મનસ્તુ નિરંશત્વાન્ન તથેત્યાહ----નહીતિ ।
ન હિ શુક્તૌ અપુરઃસ્થિતાયાં રજતમધ્યસ્યતીદં રજતમિતિ ।
તસ્માદત્યન્તગ્રહે અત્યન્તાગ્રહે ચ નાધ્યાસ ઇતિ સિદ્ધમ્ ।
સ્યાદેતત્ ।
અવિષયત્વે હિ ચિદાત્મનો નાધ્યાસઃ, વિષય એવ તુ ચિદાત્માસ્મત્પ્રત્યયસ્ય, તત્કથં નાધ્યાસ ઇત્યત આહ- યુષ્મત્પ્રત્યયાપેતસ્ય ચ પ્રત્યગાત્મનો ઽવિષયત્વં બ્રવીષિ ।
વિષયત્વે હિ ચિદાત્મનો ઽન્યો વિષયી ભવેત્ ।
તથા ચ યો વિષયી સ એવ ચિદાત્મા ।
વિષયસ્તુ તતો ઽન્યો યુષ્મત્પ્રત્યયગોચરો ઽભ્યુપેયઃ ।
તસ્માદનાત્મત્વપ્રસઙ્ગાદનવસ્થાપરિહારાય યુષ્મત્પ્રત્યયાપેતત્વમત એવાવિષયત્વમાત્મનો વક્તવ્યમ્, તથા ચ નાધ્યાસ ઇત્યર્થઃ ।
પરિહરતિ- ઉચ્યતે-ન તાવદયમેકાન્તેનાવિષયઃ ।
કુતઃ, અસ્મત્પ્રત્યયવિષયત્વાત્ ।
અયમર્થઃ- સત્યં પ્રત્યગાત્મા સ્વયંપ્રકાશત્વાદવિષયો ઽનંશશ્ચ,તથાપિ અનિર્વચનીયાનાદ્યવિદ્યાપરિકલ્પિતબુદ્ધિમનઃ સૂક્ષ્મસ્થૂલશરીરેન્દ્રિયાવચ્છેદકભેદેનાનવચ્છિન્નો ઽપિ વસ્તુતો ઽવચ્છિન્ન ઇવ અભિન્નો ઽપિ ભિન્ન ઇવ, અકર્તાપિ કર્તેવ અભોક્તાપિ ભોક્તેવ અવિષયો ઽપ્યસ્મત્પ્રત્યયવિષય ઇવ, જીવભાવમાપન્નો ઽવભાસતે, નભ ઇવ ઘટમણિકમલ્લિકાદ્યવચ્છેદભેદેન ભિન્નમિવાનેકવિધધર્મકમિવેતિ ।
ન હિ ચિદેકરસસ્યાત્મનઃ ચિદંશે ગૃહીતે અગૃહીતં કિઞ્ચિદસ્તિ ।
ન ખલ્વાનન્દનિત્યત્વવિભુત્વાદયો ઽસ્ય ચિદ્રૂપાદ્વસ્તુતો ભિદ્યન્તે, યેન તદ્ગ્રહે ન ગૃહ્યેરન્ ।
ગૃહીતા એવ તુ કલ્પિતેન ભેદેન ન વિવેચિતા ઇત્યગૃહીતા ઇવાભાન્તિ ।
ન ચ આત્મનો બુદ્ધ્યાદિભ્યો ભેદસ્તાત્ત્વિકઃ, યેન ચિદાત્મનિ ગૃહ્યમાણે સો ઽપિ ગૃહીતો ભવેત્, બુદ્ધ્યાદીનામનિર્વાચ્યત્વેન તદ્ભેદસ્યાપ્યનિર્વચનીયત્વાત્ ।
તસ્માચ્ચિદાત્મનઃ સ્વયંપ્રકાશસ્યૈવ અનવચ્છિન્નસ્ય અવચ્છિન્નેભ્યો બુદ્ધ્યાદિભ્યો ભેદાગ્રહાત્ તદધ્યાસેન જીવભાવ ઇતિ ।
તસ્ય ચાનિદમિદમાત્મનો ઽસ્મત્પ્રત્યયવિષયત્વમુપપદ્યતે ।
તથા હિ-કર્તા ભોક્તા ચિદાત્મા અહંપ્રત્યયે પ્રત્યવભાસતે ।
ન ચોદાસીનસ્ય તસ્ય ક્રિયાશક્તિર્ભોગશક્તિર્વા સંભવતિ ।
યસ્ય ચ બુદ્ધ્યાદેઃ કાર્યકારણસંઘાતસ્ય ક્રિયાભોગશક્તી ન તસ્ય ચૈતન્યમ્ ।
તસ્માચ્ચિદાત્મૈવ કાર્યકરણસંઘાતેન ગ્રથિતો લબ્ધક્રિયાભોગશક્તિઃ સ્વયંપ્રકાશો ઽપિ બુદ્ધ્યાદિવિષયવિચ્છુરણાત્ કથઞ્ચિદસ્મત્પ્રત્યયવિષયો ઽહઙ્કારાસ્પદં જીવ ઇતિ ચ જન્તુરિતિ ચ ક્ષેત્રજ્ઞ ઇતિ ચ આખ્યાયતે ।
ન ખલુ જીવશ્ચિદાત્મનો ભિદ્યતે ।
તથા ચ શ્રુતિઃ-ઽઅનેન જીવેનાત્મનાઽઇતિ ।
તસ્માચ્ચિદાત્મનો ઽવ્યતિરેકાત્ જીવઃ સ્વયંપ્રકાશો ઽપ્યહંપ્રત્યયેન
fન્: 1-યત્પૂર્વં કર્મકર્તૃત્વવિરોધ ઉક્તઃ સો ઽપ્યનેન પરાસ્તો વેદિતવ્યઃ, ઔપાધિકવિષયત્વાત્ ।
કર્તૃભોક્તૃતયા વ્યવહારયોગ્યઃ ક્રિયત ઇત્યહંપ્રત્યયાલમ્બનમુચ્યતે ।
ન ચ અધ્યાસે સતિ વિષયત્વં વિષયત્વે ચ અધ્યાસઃ ઇત્યન્યોન્યાશ્રયત્વમિતિ સાંપ્રતમ્, બીજાઙ્કુરવદનાદિત્વાત્, પૂર્વપૂર્વાધ્યાસતદ્વાસનાવિષયીકૃતસ્યોત્તરોત્તરાધ્યાસવિષયત્વાવિરોધાદિ ત્યુક્તમ્-ઽનૈસર્ગિકો ઽયં લોકવ્યવહારઃઽઇતિ ભાષ્યગ્રન્થેન ।
તસ્માત્ સુષ્ટૂક્તમ્- ન તાવદયમેકાન્તેનાવિષય ઇતિ ।
જીવો હિ ચિદાત્મતયા સ્વયંપ્રકાશતયાવિષયો ઽપ્યૌપાધિકેન રૂપેણ વિષય ઇતિ ભાવઃ ।
સ્યાદેતત્ ।
ન વયમપરાધીનપ્રકાશતયાવિષયત્વેનાધ્યાસમપાકુર્મઃ, કિન્તુ પ્રત્યગાત્મા ન સ્વતો નાપિ પરતઃ પ્રથત ઇત્યવિષયઃ ઇતિ બ્રૂમઃ ।
તથા ચ સર્વથાપ્રથમાને પ્રત્યગાત્મનિ કુતો ઽધ્યાસ ઇત્યત આહ- અપરોક્ષત્વાચ્ચ પ્રત્યગાત્મપ્રસિદ્ધેઃ ।
પ્રતીચ આત્મનઃ પ્રસિદ્ધિઃ પ્રથા, તસ્યા અપરોક્ષત્વાત્ ।
યદ્યપિ પ્રત્યગાત્મનિ નાન્યા પ્રથાસ્તિ, તથાપિ ભેદોપચારઃ ।
યથા પુરુષસ્ય ચૈતન્યમિતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ-અવશ્યં ચિદાત્માપરોક્ષો ઽભ્યુપેતવ્યઃ તદપ્રથાયાં સર્વસ્યાપ્રથનેન જગદાન્ધ્યપ્રસઙ્ગાદિત્યુક્તમ્ ।
શ્રુતિશ્ચાત્ર ભવતિ-ઽતમેવ ભાન્તમનુ ભાતિ સર્વં તસ્ય ભાસા સર્વમિદં વિભાતિઽઇતિ ।
તદેવં પરમાર્થપરિહારમુક્ત્વાભ્યુપેત્યાપિ ચિદાત્મનઃ પરોક્ષતાં પ્રૌઢવાદિતયા પરિહારાન્તરમાહ- ન ચાયમસ્તિ નિયમઃ પુરો ઽવસ્થિત એવ , અપરોક્ષ એવ, વિષયે વિષયાન્તરમધ્યસિતવ્યમ્ ।
કસ્માદયં ન નિયમ ઇત્યત આહ- અપ્રત્યક્ષે ઽપિ હ્યાકાશે બાલાસ્તલમલિનતાદ્યધ્યસન્તિ ।
હિર્યસ્માદર્થે ।
નભો હિ દ્રવ્યં સત્ રૂપસ્પર્શવિરહાન્ન બાહ્યેન્દ્રિયપ્રત્યક્ષમ્ ।
નાપિ માનસમ્, મનસો ઽસહાયસ્ય બાહ્યે ઽપ્રવૃત્તેઃ, તસ્માદપ્રત્યક્ષમ્ ।
અથ ચ તત્ર બાલા અવિવેકિનઃ પરદર્શિતદર્શિનઃ કદાચિત્પાર્થિવચ્છાયાં શ્યામતામારોપ્ય, કદાચિત્તૈજસં શુક્લત્વમારોપ્ય, નીલોત્પલપલાશશ્યામમિતિ વા રાજહંસમાલાધવલમિતિ વા નિર્વર્ણયન્તિ ।
તત્રાપિ પૂર્વદૃષ્ટસ્ય તૈજસસ્ય વા તામસસ્ય રૂપસ્ય પરત્ર નભસિ સ્મૃતિરૂપો ઽવભાસત ઇતિ ।
એવં તદેવ તલમધ્યસ્યન્તિ અવાઙ્મુખીભૂતમહેન્દ્રનીલમણિમયમહાકટાહકલ્પમિત્યર્થઃ ।
ઉપસંહરતિ- એવમ્-- ઉક્તેન પ્રકારેણ સર્વાક્ષેપપરિહારાત્, અવિરુદ્ધઃ પ્રત્યગાત્મન્યપ્યનાત્મનામ્ -બુદ્ધ્યાદીનામ્ અધ્યાસઃ ।
નનુ સન્તિ ચ સહસ્રમધ્યાસાઃ, તત્કિમર્થમયમેવાધ્યાસ આક્ષેપસમાધાનાભ્યાં વ્યુત્પાદિતઃ નાધ્યાસમાત્રમિત્યત આહ- તમેતમેવંલક્ષણમધ્યાસં પણ્ડિતા અવિદ્યેતિ મન્યન્તે ।
અવિદ્યા હિ સર્વાનર્થબીજમિતિ શ્રુતિસ્મૃતીતિહાસપુરાણાદિષુ પ્રસિદ્ધમ્ ।
તદુચ્છેદાય વેદાન્તાઃ પ્રવૃત્તા ઇતિ વક્ષ્યતિ ।
પ્રત્યગાત્મન્યનાત્માધ્યાસ એવ સર્વાનર્થહેતુઃ ન પુના રજતાદિવિભ્રમા ઇતિ સ એવાવિદ્યા, તત્સ્વરૂપં ચાવિજ્ઞાતં ન શક્યમુચ્છેત્તુમિતિ તદેવ વ્યુત્પાદ્યં નાધ્યાસમાત્રમ્ ।
અત્ર ચ ઽએવં લક્ષણમ્ઽઇત્યેવંરૂપતયાનર્થહેતુતોક્તા ।

યસ્માત્પ્રત્યગાત્મન્યશનાયાદિરહિતે ઽશનાયાદ્યુપેતાન્તઃકરણાદ્યહિતારોપણે પ્રત્યગાત્માનમદુઃખં દુઃખાકરોતિ, તસ્માદનર્થહેતુઃ ।
ન ચૈવં પૃથગ્જના અપિ મન્યન્તે ઽધ્યાસમ્, યેન ન વ્યુત્પાદ્યેતેત્યત ઉક્તમ્- પણ્ડિતા મન્યન્તે ।
નન્વિયમનાદિરતિનિરૂઢનિબિડવાસનાનુબદ્ધાવિદ્યા ન શક્યા નિરોદ્ધુમ્, ઉપાયાભાવાદિતિ યો મન્યતે તં પ્રતિ તન્નિરોધોપાયમાહ- તદ્વિવેકેન ચ વસ્તુસ્વરૂપાવધારણમ્ -નિર્વિચિકિત્સં જ્ઞાનમ્ વિદ્યામાહુઃ, પણ્ડિતાઃ ।
પ્રત્યગાત્મનિ ખલ્વત્યન્તવિવિક્તે બુદ્ધ્યાદિભ્યઃ બુદ્ધ્યાદિભેદાગ્રહનિમિત્તો બુદ્ધ્યાદ્યાત્મત્વતદ્ધર્માધ્યાસઃ ।
તત્ર શ્રવણમનનાદિભિર્યદ્વિવેકવિજ્ઞાનં તેન વિવેકાગ્રહે નિવર્તિતે, અધ્યાસાપબાધાત્મકં
fન્: 1-વસ્તુસ્વરૂપં ચ તદવધારણં ચેતિ કર્મધારયઃ ।
વસ્તુસ્વરૂપાવધારણં વિદ્યા ચિદાત્મરૂપં સ્વરૂપે વ્યવતિષ્ઠત ઇત્યર્થઃ ।
સ્યાદેતત્ ।
અતિનિરૂઢનિબિઢવાસનાનુવિદ્વાવિદ્યા વિદ્યયાપબાધિતાપિ સ્વવાસનાવશાત્પુનરુદ્ભવિષ્યતિ પ્રવર્તયિષ્યતિ ચ વાસનાદિકાર્યં સ્વોચિતમિત્યત આહ- તત્રૈવં સતિ , એવંભૂતવસ્તુતત્ત્વાવધારણે સતિ, યત્ર યદધ્યાસસ્તત્કૃતેન દોષેણ ગુણેન વા અણુમાત્રેણાપિ સ ન સંબધ્યતે -અન્તઃકરણાદિદોષેણાશનાયાદિના ચિદાત્મા, ચિદાત્મનો ગુણેન ચૈતન્યાનન્દાદિનાન્તઃકરણાદિ ન સંબધ્યતે ।
એતદુક્તં ભવતિ-તત્ત્વાવધારણાભ્યાસસ્ય હિ સ્વભાવ એવ સ તાદૃશઃ, યદનાદિમપિ નિરૂઢનિબિડવાસનમપિ મિથ્યાપ્રત્યયમપનયતિ ।
તત્ત્વપક્ષપાતો હિ સ્વભાવો ધિયામ્, યથાહુર્બાહ્યા અપિ--ઽનિરુપદ્રવભૂતાર્થસ્વભાવસ્ય વિપર્યયૈઃ ।
ન બાધો ઽયત્નવત્ત્વે ઽપિ બુદ્ધેસ્તત્પક્ષપાતતઃઽ ॥
ઇતિ ।
વિશેષતસ્તુ ચિદાત્મસ્વભાવસ્ય તત્ત્વજ્ઞાનસ્યાત્યન્તાન્તરઙ્ગસ્ય કુતો ઽનિર્વાચ્યયાવિદ્યયા બાધ ઇતિ ।
યદુક્તમ્,સત્યાનૃતે મિથુનાકૃત્ય, વિવેકાગ્રહાદધ્યસ્યાહમિદંમમેદમિતિ લોકવ્યવહારૈતિ તત્ર વ્યપદેશલક્ષણો વ્યવહારઃ કણ્ઠોક્તઃ ।
ઇતિશબ્દસૂચિતં લોકવ્યવહારમાદર્શયતિ- તમેતમવિદ્યાખ્યમિતિ ।
નિગદવ્યાખ્યાતમ્ ।
આક્ષિપતિ- કથં પુનરવિદ્યાવદ્વિષયાણિ પ્રત્યક્ષાદીનિ પ્રમાણાનિ ।
તત્ત્વપરિચ્છેદો હિ પ્રમા વિદ્યા,તત્સાધનાનિ પ્રમાણાનિ કથમવિદ્યાવદ્વિષયાણિ ।
નાવિદ્યાવન્તં પ્રમાણાન્યાશ્રયન્તિ, તત્કાર્યસ્ય વિદ્યાયા અવિદ્યાવિરોધિત્વાદિતિ ભાવઃ ।
સન્તુ વા પ્રત્યક્ષાદીનિ સંવૃત્યાપિ યથા તથા,શાસ્ત્રાણિ તુ પુરુષહિતાનુશાસનપરાણ્યવિદ્યાપ્રતિપક્ષતયા નાવિદ્યાવદ્વિષયાણિ ભવિતુમર્હન્તીત્યાહ- શાસ્ત્રાણિ ચેતિ ।
સમાધત્તે- ઉચ્યતે-દેહેન્દ્રિયાદિષ્વહંમમાભિમાનહીનસ્ય, તાદાત્મ્યતદ્ધર્માધ્યાસહીનસ્ય પ્રમાતૃત્વાનુપપત્તૌ સત્યાં પ્રમાણપ્રવૃત્ત્યનુપપત્તેઃ ।
અયમર્થઃ-પ્રમાતૃત્વં હિ પ્રમાં પ્રતિ કર્તૃત્વમ્ તચ્ચ સ્વાતન્ત્ર્યમ્ ।
સ્વાતન્ત્ર્યં ચ પ્રમાતુરિતરકારકાપ્રયોજ્યસ્ય સમસ્તકારકપ્રયોક્તૃત્વમ્ ।
તદનેન પ્રમાકરણં પ્રમાણં પ્રયોજનીયમ્ ।
ન ચ સ્વવ્યાપારમન્તરેણ કરણં પ્રયોક્તુમર્હતિ ।
ન ચ કૂટસ્થનિત્યશ્ચિદાત્માપરિણામી સ્વતો વ્યાપારવાન્ ।
તસ્માત્ વ્યાપારવદ્બુદ્ધ્યાદિતાદાત્મ્યાધ્યાસાત્, વ્યાપારવત્તયા પ્રમાણમધિષ્ઠાતુમર્હતીતિ ભવત્યવિદ્યાવત્પુરુષવિષયત્વમવિદ્યાવત્પુરુષાશ્રયત્વં પ્રમાણાનામિતિ ।
અથ મા પ્રવર્તિષત પ્રમાણાનિ કિં નશ્છિન્નમિત્યત આહ- ન હીન્દ્રિયાણ્યનુપાદાય પ્રત્યક્ષાદિવ્યવહારઃ સંભવતિ ।
વ્યવહ્રિયતે અનેનેતિ વ્યવહારઃ ફલમ્, પ્રત્યક્ષાદીનાં પ્રમાણાનાં ફલમિત્યર્થઃ ।
ઽઇન્દ્રિયાણિઽઇતિ, ઇન્દ્રિયલિઙ્ગાદીનીતિ દ્રષ્ટવ્યમ્, દણ્ડિનો ગચ્છન્તીતિવત્ ।
એવં હિ ઽપ્રત્યક્ષાદિઽઇત્યુપપદ્યતે ।
વ્યવહારક્રિયયા ચ વ્યવહાર્યાક્ષેપાત્સમાનકર્તૃકતા ।
અનુપાદાય યો વ્યવહાર ઇતિ યોજના ।
કિમિતિ પુનઃ પ્રમાતોપાદત્તે પ્રમાણાનિ,અથ સ્વયમેવ કસ્માન્ન પ્રવર્તત ઇત્યત આહ- ન ચાધિષ્ઠાનમન્તરેણેન્દ્રિયાણાં વ્યાપારઃ- પ્રમાણાનાં વ્યાપારઃ સંભવતિ ।
ન જાતુ કરણાન્યનધિષ્ઠિતાનિ કર્ત્રા સ્વકાર્યે વ્યાપ્રિયન્તે, મા ભૂત્કુવિન્દરહિતેભ્યો વેમાદિભ્યઃ પટોત્પત્તિરિતિ ।
અથ દેહ એવાધિષ્ઠાતા કસ્માન્ન ભવતિ,કૃતમત્રાત્માધ્યાસેનેત્યત આહ-ન ચાનધ્યસ્તાત્મભાવેન દેહેન કશ્ચિદ્વ્યાપ્રિયતે ।
સુષુપ્તે ઽપિ વ્યાપારપ્રસઙ્ગાદિ ભાવઃ ।
સ્યાદેતત્ ।
યથાનધ્યસ્તાત્મભાવં વેમાદિકં કુવિન્દો વ્યાપારયન્પટસ્ય કર્તા, એવમનધ્યસ્તાત્મભાવં દેહેન્દ્રિયાદિતિ વ્યાપારયન્ ભવિષ્યતિ તદભિજ્ઞઃ પ્રમાતોત્યત આહ- ન ચૈતસ્મિન્સર્વસ્મિન્- ઇતરેતરાત્માધ્યાસે ઇતરેતરાત્માધ્યાસે ચ, અસતિ, આત્મનો ઽસઙ્ગસ્ય -સર્વથા સર્વદા સર્વધર્મવિયુક્તસ્ય, પ્રમાતૃત્વમુપપદ્યતે ।
વ્યાપારવન્તો હિકુવિન્દાદયો વેમાદીનધિષ્ઠાય વ્યાપારયન્તિ, અનધ્યસ્તાત્મભાવસ્ય તુ દેહાદિષ્વાત્મનો ન વ્યાપારયોગો ઽસઙ્ગત્વાદિત્યર્થઃ ।
fન્: 1-અવશ્યં ચેત્યર્થઃ ।
આતશ્ચાધ્યાસાશ્રયાણિ પ્રમાણાનીત્યાહ-ન ચ પ્રમાતૃત્વમન્તરેણ પ્રમાણપ્રવૃત્તિરસ્તિ ।
પ્રમાયાં ખલુ ફલે સ્વતન્ત્રઃ પ્રમાતા ભવતિ ।
અન્તઃકરણપરિણામભેદશ્ચ પ્રમેયપ્રવણઃ કર્તૃસ્થશ્ચિત્સ્વભાવઃ પ્રમા ।
કથં ચ જડસ્યાન્તઃકરણસ્ય પરિણામશ્ચિદ્રૂપો ભવેત્, યદિ ચિદાત્મા તત્ર નાધ્યસ્યેત ।
કથં ચૈષ ચિદાત્મકર્તૃકો ભવેત્, યદ્યન્તઃકરણં વ્યાપારવચ્ચિદાત્મનિ નાધ્યસ્યેત્ ।
તસ્માદિતરેતરાધ્યાસાચ્ચિદાત્મકર્તૃસ્થં પ્રમાફલં સિધ્યતિ, તત્સિદ્ધૌ ચ પ્રમાતૃત્વમ્, તામેવ ચ પ્રમામુરરીકૃત્ય પ્રમાણસ્ય પ્રવૃત્તિઃ ।
પ્રમાતૃત્વેન ચ પ્રમોપલક્ષ્યતે ।
પ્રમાયાઃ ફલસ્યાભાવે પ્રમાણં ન પ્રવર્તેત ।
તથા ચ પ્રમાણમપ્રમાણં સ્યાદિત્યર્થઃ ।
ઉપસંહરતિ-તસ્માદવિદ્યાવદ્વિષયાણ્યેવ પ્રત્યક્ષાદીનિ પ્રમાણાનિ ।
સ્યાદેતત્ ।
ભવતુ પૃથગ્જનાનામેવમ્ ।
આગમોપપત્તિપ્રતિપન્નપ્રત્યગાત્મતત્ત્વાનાં વ્યુત્પન્નાનામપિ પુંસાં પ્રમાણપ્રમેયવ્યવહારા દૃશ્યન્ત ઇતિ કથમવિદ્યાવદ્વિષયાણ્યેવ પ્રમાણાનીત્યત આહ- પશ્વાદિભિશ્ચાવિશેષાદિતિ ।
વિદન્તુ નામાગમોપપત્તિભ્યાં દેહેન્દ્રિયાદિભ્યો ભિન્નં પ્રત્યગાત્માનમ્ ।
પ્રમાણપ્રમેયવ્યવહારે તુ પ્રાણભૃન્માત્રધર્માન્નાતિવર્તન્તે ।
યાદૃશો હિ પશુશકુન્તાદીનામવિપ્રતિપન્નમુગ્ધભાવાનાં વ્યવહારસ્તાદૃશો વ્યુત્પન્નાનામપિ પુંસાં દૃશ્યતે ।
તેન તત્સામાન્યાત્તેષામપિ વ્યવહારસમયે અવિદ્યાવત્ત્વમનુમેયમ્ ।
ચશબ્દઃ સમુચ્ચયે ।
ઉક્તશઙ્કાનિવર્તનસહિતપૂર્વોક્તોપપત્તિઃ અવિદ્યાવત્પુરુષવિષયત્વં પ્રમાણાનાં સાધયતીત્યર્થઃ ।
એતદેવ વિભજતે- યથા હિ પશ્વાદય ઇતિ ।
અત્ર ચ શબ્દાદિભિઃ શ્રોત્રાદીનાં સંબન્ધે સતિ ઇતિ પ્રત્યક્ષં પ્રમાણં દર્શિતમ્ ।
શબ્દાદિવિજ્ઞાને ઇતિ તત્ફલમુક્તમ્ ।
પ્રતિકૂલે ઇતિ ચ અનુમાનફલમ્ ।
તથા હિ-શબ્દાદિસ્વરૂપમુપલભ્ય તજ્જાતીયસ્ય પ્રતિકૂલતામનુસ્મૃત્ય તજ્જાતીયતયોપલભ્યમાનસ્ય પ્રતિકૂલતામનુમિમીત ઇતિ ।
ઉદાહરતિ- યથા દણ્ડેતિ ।
શેષમતિરોહિતાર્થમ્ ।
સ્યાદેતત્ ।
ભવન્તુ પ્રત્યક્ષાદીન્યવિદ્યાવદ્વિષયાણિ ।
શાસ્ત્રં તુ ઽજ્યોતિષ્ટોમેન સ્વર્ગકામો યજેતઽઇત્યાદિ ન દેહાત્માધ્યાસેન પ્રવર્તિતુમર્હતિ ।
અત્ર ખલ્વામુષ્મિકફલોપભોગયોગ્યો ઽધિકારી પ્રતીયતે ।

તથા ચ પારમર્ષં સૂત્રમ્-ઽશાસ્ત્ર
fન્: 1-યસ્માત્ અર્થસ્ય તલ્લક્ષણત્વાત્-શબ્દપ્રમાણત્વાત્, શાસ્ત્રફલં શાસ્ત્રગમ્યં ફલં પ્રયોક્તરિ પ્રતીયતે તસ્માત્ પ્રયોગે ઽનુષ્ઠાને યજમાનઃ સ્વયં કર્તા સ્યાદિતિ સૂત્રાર્થાઃ ।
ફલં પ્રયોક્તરિ તલ્લક્ષણત્વાત્તસ્માત્સ્વયં પ્રયોગે સ્યાત્ઽ(આ. 3 પા. 7 સૂ. 18)ઇતિ ।
ન ચ દેહાદિ ભસ્મીભૂતં પારલૌકિકાય ફલાય કલ્પત ઇતિ દેહાદ્યતિરિક્તં કઞ્ચિદાત્માનમધિકારિણમાક્ષિપતિ શાસ્ત્રમ્, તદવગમશ્ચ વિદ્યેતિ કથમવિદ્યાવદ્વિષયં શાસ્ત્રમિત્યાશઙ્ક્યાહ- શાસ્ત્રીયે ત્વિતિ ।
તુ શબ્દઃ પ્રત્યક્ષાદિવ્યવહારાદ્ભિનત્તિ શાસ્ત્રીયમ્ ।
અધિકારશાસ્ત્રં હિ સ્વર્ગકામસ્ય પુંસઃ પરલોકસંબન્ધં વિના ન નિર્વહતીતિ તાવન્માત્રમાક્ષિપેત્, ન ત્વસ્યાસંસારિત્વમપિ, તસ્યાધિકારે ઽનુપયોગાત્ ।
પ્રત્યુત ઔપનિષદસ્ય પુરુષસ્યાકર્તુરભોક્તુરધિકારવિરોધાત્ ।
પ્રયોક્તા હિ કર્મણઃ કર્મજનિતફલભોગભાગી કર્મણ્યધિકારી સ્વામી ભવતિ ।
તત્ર કથમકર્તા પ્રયોક્તા,કથં વાભોક્તા કર્મજનિતફલભોગભાગી ।
તસ્માદનાદ્યવિદ્યાલબ્ધકર્તૃત્વભોક્તૃત્વબ્રાહ્મણત્વાદ્યભિમાનિનં નરમધિકૃત્ય વિધિનિષેધશાસ્ત્રં પ્રવર્તતે ।
એવં વેદાન્તા અપ્યવિદ્યાવત્પુરુષવિષયા એવ ।
ન હિ પ્રમાત્રાદિવિભાગાદૃતે તદર્થાધિગમઃ ।
તે ત્વવિદ્યાવન્તમનુશાસન્તો નિર્મૃષ્ટનિખિલાવિદ્યમનુશિષ્ટં સ્વરૂપે વ્યવસ્થાપયન્તીત્યેતાવાનેષાં વિશેષઃ ।
તસ્માદવિદ્યાવત્પુરુષવિષયાણ્યેવ શાસ્ત્રાણીતિ સિદ્ધમ્ ।
સ્યાદેતત્ ।
યદ્યપિ વિરોધાનુપયોગાભ્યામૌપનિષદઃ પુરુષો ઽધિકારે નાપેક્ષ્યતે, તથાપ્યુપનિષદ્ભ્યો ઽવગમ્યમાનઃ શક્નોત્યધિકારં નિરોદ્ધુમ્ ।
તથા ચ પરસ્પરાપહતાર્થત્વેન કૃત્સ્ન એવ વેદઃ પ્રામાણ્યમપજહ્યાદિત્યત આહ- પ્રાક્ ચ તથાભૂતાત્મેતિ ।
સત્યમૌપનિષદપુરુષાધિગમો ઽધિકારવિરોધી,તસ્માત્તુ પુરસ્તાત્કર્મવિધયઃ સ્વોચિતં વ્યવહારનિર્વર્તયન્તો નાનુપજાતેન બ્રહ્મજ્ઞાનેન શક્યા નિરોદ્ધુમ્ ।
ન ચ પરસ્પરાપહતિઃ, વિદ્યાવિદ્યાવત્પુરુષભેદેન વ્યવસ્થોપપત્તેઃ ।
યથા-ઽન હિંસ્યાત્સર્વા ભૂતાનિઽઇતિ સાધ્યાંશનિષેધે ઽપિ ઽશ્યેનેનાભિચરન્ યજેતઽઇતિ શાસ્ત્રં પ્રવર્તમાનં ન હિંસ્યાદિત્યનેન ન વિરુધ્યતે,તત્કસ્ય હેતોઃ,પુરુષભેદાદિતિ ।
અવજિતક્રોધારાતયઃ પુરુષા નિષેધે ઽધિક્રિયન્તે, ક્રોધારાતિવશીકૃતાસ્તુ શ્યેનાદિશાસ્ત્ર ઇતિ ।
અવિદ્યાવત્પુરુષવિષયત્વં નાતિવર્તત ઇતિ યદુક્તં તદેવ સ્ફોરયતિ- તથાહિતિ ।
વર્ણાધ્યાસઃ-ઽરાજા રાજસૂયેન યજેતઽઇત્યાદિઃ ।
આશ્રમાધ્યાસઃ-ઽગૃહસ્થઃ સદૃશીં ભાર્યાં વિન્દેતઽઇત્યાદિઃ ।
વયો ઽધ્યાસઃ-ઽકૃષ્ણકેશો ઽગ્નીનાદધીતઽઇત્યાદિઃ ।
અવસ્થાધ્યાસઃ ઽઅપ્રતિસમાધેયવ્યાધીનાં જલાદિપ્રવેશેન પ્રાણત્યાગઃઽઇતિ ।
આદિગ્રહણં મહાપાતકોપપાતકસંકરીકરણાપાત્રીકરણમલિનીકરણાદ્યધ્યાસોપસંગ્રહાર્થમ્ ।
તદેવમાત્માનાત્મનોઃ પરસ્પરાધ્યાસમાક્ષેપસમાધાનાભ્યામુપપાદ્ય પ્રમાણપ્રમેયવ્યવહારપ્રવર્તનેન ચ દૃઢીકૃત્ય તસ્યાનહર્થહેતુત્વમુદાહરણપ્રપઞ્ચેન પ્રતિપાદયિતુમ્ તત્સ્વરુપમુક્તં સ્મારયતિ- અધ્યાસો નામ અતસ્મિંસ્તદ્બુદ્ધિરિત્યવોચામ ।
ઽસ્મૃતિરૂપઃ પરત્ર પૂર્વદૃષ્ટાવભાસઃઽઇત્યસ્ય સંક્ષેપાભિધાનમેતત્ ।
તત્ર અહમિતિ ધર્મિતાદાત્મ્યાધ્યાસ-માત્રમ્, મમેત્યનુત્પાદિતધર્માધ્યાસં નાનર્થહેતુરિતિ ધર્માધ્યાસમેવ મમકારં સાક્ષાદશેષાનર્થસંસારકારણમુદાહરણપ્રપઞ્ચેનાહ- તદ્યથા પુત્રભાર્યાદિષ્વિતિ ।
દેહતાદાત્મ્યમાત્મન્યધ્યસ્ય દેહધર્મં પુત્રકલત્રાદિસ્વામ્યં ચ કૃશત્વાદિવદારોપ્ય આહ-અહમેવ વિકલઃ, સકલઃ ઇતિ ।
સ્વસ્ય ખલુ સાકલ્યેન સ્વાભ્યસાકલ્યાત્ સ્વામીશ્વરઃ સકલઃ સંપૂર્ણો ભવતિ ।
તથા સ્વસ્ય વૈકલ્યેન સ્વામ્યવૈકલ્યાત્, સ્વામીશ્વરો વિકલો ઽસંપૂર્ણો ભવતિ ।
બાહ્યધર્મા યે વૈકલ્યાદયઃ સ્વામ્યપ્રણાલિકયા સંચરિતાઃ શરીરે તાનાત્મન્યધ્યસ્યતીત્યર્થઃ ।
યદા ચ પરોપાધ્યપેક્ષે દેહધર્મે સ્વામ્યે ઇયં ગતિઃ, તદા કૈવ કથા અનૌપાધિકેષુ દેહધર્મેષુ કૃશત્વાદિષ્વત્યાશયવાનાહ- તથા દેહધર્માનિતિ ।
દેહાદપ્યન્તરઙ્ગાણામિન્દ્રિયાણામધ્યસ્તાત્મભાવાનાં ધર્માન્ મૂકત્વાદીન્, તતો ઽપ્યન્તરઙ્ગસ્યાન્તઃકરણસ્ય અધ્યસ્તાત્મભાવસ્ય ધર્માન્ કામસંકલ્પાદીન્ આત્મન્યધ્યસ્યતીતિ યોજના ।
તદનેન પ્રપઞ્ચેન ધર્માધ્યાસમુક્ત્વા તસ્ય મૂલં ધર્મ્યધ્યાસમાહ- એવમહંપ્રત્યયિનમ્ -અહંપ્રત્યયો વૃત્તિર્યસ્મિન્ અન્તઃકરણાદૌ, સો ઽયમહંપ્રત્યયીતં ।
સ્વપ્રચારણસાક્ષિણિ - અન્તઃકરણપ્રચારસાક્ષિણિ, ચૈતન્યોદાસીનતાભ્યાં, પ્રત્યગાત્મન્યધ્યસ્ય ।
તદનેન કર્તૃત્વભોક્તૃત્વે ઉપપાદિતે ।
ચૈતન્યમુપપાદયતિ- તં ચ પ્રત્યગાત્માનં સર્વસાક્ષિણં તદ્વિપર્યયેણ, અન્તઃકરણાદિવિપર્યયેણ, અન્તઃકરણાદ્યચેતનમ્, તસ્ય વિપર્યયઃ ચૈતન્યમ્, તેન ।
ઇત્થંભૂતલક્ષણે તૃતીયા ।
અન્તઃકરણાદિષ્વધ્યસ્યતિ ।
તદનેનાન્તઃકરણાદ્યવચ્છિન્નઃ પ્રત્યગાત્મા ઇદમનિદંસ્વરૂપશ્ચેતનઃ કર્તા ભોક્તા કાર્યકારણાવિદ્યાદ્વયાધારો ઽહઙ્કારાસ્પદં સંસારી સર્વાનર્થસંભારભાજનં જીવાત્મા ઇતરેતરાધ્યાસોપાદાનઃ, તદુપાદાનશ્ચાધ્યાસ ઇત્યનાદિત્વાત્ બીજાઙ્કુરવન્નેતરેતરાશ્રયત્વમિત્યુક્તં ભવતિ ।
પ્રમાણપ્રમેયવ્યવહારદૃઢીકૃતમપિ શિષ્યહિતાય સ્વરૂપાભિધાનપૂર્વકં સર્વલોકપ્રત્યક્ષતયાધ્યાસં સુદૃઢીકરોતિ- એવમયમનાદિરનન્તઃ -તત્ત્વજ્ઞાનમન્તરેણાશક્યસમુચ્છેદઃ ।
અનાદ્યનન્તત્વે હેતુરુક્તઃ- નૈસર્ગિક ઇતિ ।
મિથ્યાપ્રત્યયરૂપઃ- મિથ્યાપ્રત્યયાનાં રૂપમનિર્વચનીયત્વમ્;તદ્યસ્ય સ તથોક્તઃ ।
અનિર્વચનીય ઇત્યર્થઃ ।
પ્રકૃતમુપસંહરતિ- અસ્યાનર્થહેતોઃ પ્રહાણાય ।
વિરોધિપ્રત્યયં વિના કુતો ઽસ્ય પ્રહાણમિત્યય ઉક્તમ્- આત્મૈકત્વવિદ્યાપ્રતિપત્તયે ઇતિ ।
પ્રતિપત્તિઃ પ્રાપ્તિઃ તસ્યૈ, ન તુ જપમાત્રાય, નાપિ કર્મસુ પ્રવૃત્તયે, આત્મૈકત્વં વિગલિતનિખિલપ્રપઞ્ચત્વમ્ આનન્દરૂપસ્ય સતઃ ।
તત્પ્રતિપત્તિં નિર્વિચિકિત્સાં ભાવયન્તો વેદાન્તાઃ સમૂલઘાતમધ્યાસમુપઘ્નન્તિ ।
એતદુક્તં ભવતિ-અસ્મત્પ્રત્યયસ્યાત્મવિષયસ્ય સમીચીનત્વે સતિ બ્રહ્મણો જ્ઞાત્વાન્નિષ્પ્રયોજનત્વાચ્ચ ન જિજ્ઞાસા સ્યાત્ ।
તદભાવે ચ ન બ્રહ્મજ્ઞાનાય વેદાન્તાઃ પઠ્યેરન્ ।
અપિ ત્વવિવક્ષિતાર્થા જપમાત્રે ઉપયુજ્યેરન્ ।
ન હિ તદૌપનિષદાત્મપ્રત્યયઃ પ્રમાણતામશ્નુતે ।
ન ચાસાવપ્રમાણમભ્યસ્તો ઽપિ વાસ્તવં કર્તૃત્વભોક્તૃત્વાદ્યાત્મનો ઽપનેતુમર્હતિ ।
આરોપિતં હિ રૂપં તત્ત્વજ્ઞાનેનાપોદ્યતે, ન તુ વાસ્તવમતત્ત્વજ્ઞાનેન ।
ન હિ રજ્જ્વા રજ્જુત્વં સહસ્રમપિ સર્પધારાપ્રત્યયા અપવદિતું સમુત્સહન્તે ।
મિથ્યાજ્ઞાનપ્રસઞ્જિતં ચ સ્વરૂપં શક્યં તત્ત્વજ્ઞાનેનાપવદિતુમ્ ।
મિથ્યાજ્ઞાનસંસ્કારશ્ચ સુદૃઢો ઽપિ તત્ત્વજ્ઞાનસંસ્કારેણાદરનૈરન્તર્યદીર્ઘકાલાતત્ત્વજ્ઞાનાભ્યાસજન્મનેતિ ।
સ્યાદેતત્ ।
પ્રાણાદ્યુપાસના અપિ વેદાન્તેષુ બહુલમુપલભ્યન્તે, તત્કથં સર્વેષાં વેદાન્તાનામાત્મૈકત્વપ્રતિપાદનમર્થ ઇત્યત આહ- યથા ચાયમર્થઃ સર્વેષાં વેદાન્તાનાં તથા વયમસ્યાં શારીરકમીમાંસાયાં પ્રદર્શયિષ્યામઃ ।

શરીરમેવ શરીરકમ્તત્ર નિવાસી શારીરકો જીવાત્મા, તસ્ય ત્વંપદાભિધેયસ્ય તત્પદાભિધેયપરમાત્મરૂપતામીમાંસા યા સા તથોક્તા ।
એતાવાનત્રાર્થસંક્ષેપઃ-યદ્યપિ સ્વાધ્યાયાધ્યયનપરવિધિના સ્વાધ્યાયપદવાચ્યસ્ય વેદરાશેઃ ફલવદર્થાવબોધપરતામાપાદયતા કર્મવિધિનિષેધાનામિવ વેદાન્તાનામપિ સ્વાધ્યાયશબ્દવાચ્યાનાં ફલવદર્થાવબોધપરત્વમાપાદિતમ્, યદ્યપિ ચ ઽઅવિશિષ્ટસ્તુ
fન્: 1-નનુ સર્વસ્ય વેદસ્ય કાર્યાવબોધપરત્વાત્ સિદ્ધે બ્રહ્મણિ વેદાન્તાનામપ્રામાણ્યં સ્યાદિતિચેત્તત્રાહ---અવિશિષ્ટસ્ત્વિતિ । લોકવેદયોર્વાક્યાર્થસ્યાવિશેષાત્, મન્ત્રાણામિવ દેવતાદૌ વેદાન્તાનાં બ્રહ્મણિ પ્રામાણ્યં સ્યાદિત્યર્થઃ । યત્પુનરુક્તં કાર્યપરત્વં વેદસ્ય તદ્ધર્મવિષયમુન્નેયમિતિ વક્ષ્યતિ ।
વાક્યાર્થઃઽઇતિ ન્યાયાત્ મન્ત્રાણામિવ વેદાન્તાનામર્થપરત્વમૌત્સર્ગિકમ્, યદ્યપિ ચ વેદાન્તેભ્યશ્ચૈતન્યાનન્દઘનઃ કર્તૃત્વભોક્તૃત્વરહિતો નિષ્પ્રપઞ્ચ એકઃ પ્રત્યગાત્મા અવગમ્યતે, તથાપિ કર્તૃત્વભોક્તૃત્વદુઃખશોકમોહમયમાત્માનમવગાહમાનેનાહંપ્રત્યયેન સંદેહબાધવિરહિણા વિરુધ્યમાના વેદાન્તાઃ સ્વાર્થાત્પ્રચ્યુતા ઉપચરિતાર્થા વા જપમાત્રોપયોગિનો વેત્યવિવક્ષિતસ્વાર્થાઃ ।
તથા ચ તદર્થવિચારાત્મિકા ચતુર્લક્ષણી શારીરકમીમાંસા નારબ્ધવ્યા ।
ન ચ સર્વજનીનાહમનુભવસિદ્ધ આત્મા સંદિગ્ધો વા સપ્રયોજનો વા, યેન જિજ્ઞાસ્યઃ સન્ વિચારં પ્રયુઞ્જીતેઃઇતિ પૂર્વપક્ષઃ ।
સિદ્ધાન્તસ્તુ ભવેદેતદેવં યદ્યહંપ્રત્યયઃ પ્રમાણમ્ ।
તસ્ય તૂક્તેન પ્રકારેણ શ્રુત્યાદિબાધકત્વાનુપપત્તેઃ, શ્રુત્યાદિભિશ્ચ સમસ્તતીર્થકરૈશ્ચ પ્રામાણ્યાનભ્યુપગમાદધ્યાસત્વમ્ ।
એવં ચ વેદાન્તા નાવિવક્ષિતાર્થાઃ, નાપ્યુપચરિતાર્થાઃ, કિં તૂક્તક્ષણાઃ ।
પ્રત્યગાત્મૈવ તેષાં મુખ્યોર્ઽથઃ ।
તસ્ય ચ વક્ષ્યમાણેન ક્રમેણ સંદિગ્ધત્વાત્ પ્રયોજનવત્વાચ્ચ યુક્તા જિજ્ઞાસા, ઇત્યાશયવાન્સૂત્રકારઃ તજ્જિજ્ઞાસામસૂત્રયત્,-
અથાતો બ્રહ્મજિજ્ઞાસા

અથાતો બ્રહ્મજિજ્ઞાસેતિ ।
જિજ્ઞાસયા સંદેહપ્રયોજને સૂચયતિ ।
તત્ર સાક્ષાદિચ્છાવ્યાપ્યત્વાદ્બ્રહ્મજ્ઞાનં કણ્ઠોક્તં પ્રયોજનમ્ ।
ન ચ કર્મજ્ઞાનાત્પરાચીનમનુષ્ઠાનમિવ બ્રહ્મજ્ઞાનાત્પરાચીનં કિઞ્ચિદસ્તિ, યેનૈતદવાન્તરપ્રયોજનં ભવેત્ ।
કિન્તુ બ્રહ્મમીમાંસાખ્યતર્કેતિકર્તવ્યતાનુજ્ઞાતવિષયૈર્વેદાન્તૈરાહિતં નિર્વિચિકિત્સં બ્રહ્મજ્ઞાનમેવ સમસ્તદુઃખોપશમરૂપમાનન્દૈકરસં પરમં નઃ પ્રયોજનમ્ ।
તમર્થમધિકૃત્ય હિ પ્રેક્ષાવન્તઃ પ્રવર્તન્તેતરામ્ ।
તચ્ચ પ્રાપ્તમપ્યનાદ્યવિદ્યાવશાદપ્રાપ્તમિવેતિ પ્રેપ્સિતં ભવતિ ।
યથા સ્વગ્રીવાગતમપિ ગ્રૈવેયકં કુતશ્ચિદ્ભ્રમાન્નાસ્તીતિ મન્યમાનઃ પરેણ પ્રતિપાદિતમપ્રાપ્તમિવ પ્રાપ્નોતિ ।
જિજ્ઞાસા તુ સંશયસ્ય કાર્યમિતિ સ્વકારણં સંશયં સૂચયતિ ।
સંશયશ્ચ મીમાંસારમ્ભં પ્રયોજયતિ ।
તથા ચ શાસ્ત્રે પ્રેક્ષાવત્પ્રવૃત્તિહેતુસંશયપ્રયોજનસૂચનાત્ યુક્તમસ્ય સૂત્રસ્ય શાસ્ત્રાદિત્વમિત્યાહ ભગવાન્ભાષ્યકારઃ વેદાન્તમીમાંસાશાસ્ત્રસ્ય વ્યાચિખ્યાસિતસ્ય અસ્માભિઃ, ઇદમાદિમં સૂત્રમ્ ।
પૂજિતવિચારવચનો મીમાંસાશબ્દઃ ।
પરમપુરુષાર્થહેતુભૂતસૂક્ષ્મતમાર્થનિર્ણયફલતા ચ વિચારસ્ય ચ પૂજિતતા ।
તસ્યા મીમાંસાયાઃ શાસ્ત્રમ્, સા હ્યનેન શિષ્યતે શિષ્યેભ્યો યથાવત્પ્રતિપાદ્યત ઇતિ ।
સૂત્રં ચ બહ્વર્થસૂચનાત્ ભવતિ ।
યથાહુઃ
fન્: 1-લઘુત્વં ચ અસંદિગ્ધાર્થત્વં । સાંશયિકં હિ નાનાર્થસ્ફોરવત્વેન ગુરુ ભવતિ ।
ઽલઘૂનિ સૂચિતાર્થાનિ સ્વલ્પાક્ષરપદાનિ ચ ।
સર્વતઃ સારભૂતાનિ સૂત્રાણ્યાહુર્મનીષિણઃ ॥
ઽઇતિ ।
તદેવં સૂત્રતાત્પર્યં વ્યાખ્યાય તસ્ય પ્રથમપદં અથેતિ વ્યાચષ્ટે- તત્રાથશબ્દ આનન્તર્યાર્થઃ પરિગૃહ્યતે ।
તેષુ સૂત્રપદેષુ મધ્યે યો ઽયં અથશબ્દઃ સ આનન્તર્યાર્થ ઇતિ યોજના ।
નન્વાધિકારાર્થો ઽપ્યથશબ્દો દૃશ્યતે, યથા ઽઅથૈષ જ્યોતિઃઽઇતિ વેદે ।
યથા વા લોકે ઽઅથ શબ્દાનુશાસનમ્ઽઽઅથ યોગાનુશાસનમ્ઽઇતિ ।
તત્કિમત્રાધિકારાર્થો ન ગૃહ્યત ઇત્યત આહ- નાધિકારાર્થઃ ।
કુતઃ, બ્રહ્મજિજ્ઞાસાયા અનધિકાર્યત્વાત્ ।
જિજ્ઞાસા તાવદિહ સૂત્રે બ્રહ્મણશ્ચ તત્પ્રજ્જ્ઞાનાચ્ચ શબ્દતઃ
fન્: 1-નનુ જિજ્ઞાસાયાઃ શાસ્ત્રેણાપ્રતિપાદ્યમાનત્વાત્ તત્પ્રતિપાદનાર્થો મા ભૂદથશબ્દઃ બ્રહ્મતજ્જ્ઞાનપ્રારમ્ભાર્થસ્તુ સ્યાદિતિ ચેન્ન । પ્રધાનં પ્રધાનેનાન્વેતિ । અત્ર હિ પ્રત્યયાનાં પ્રકૃત્યર્થાન્વિતસ્વાર્તબોધજનકત્વાત્ બ્રહ્મજ્ઞાનવિષયિણી ઇચ્છૈવ પ્રધાનં તત્ર ચ નાન્વયઃ સંભવતીતિ ભાવઃ ।
પ્રધાનં પ્રતીયતે ।
ન ચ યથા ઽદણ્ડી પ્રૈષાનન્વાહઽ
fન્: 2-અપ્રધાનબ્રહ્મતજ્જ્ઞાનપ્રારમ્ભાર્થો ભવતુ યથા ઽદણ્ડૌ પ્રૈષાનન્વાહઽઇત્યત્ર અપ્રધાનદણ્ડઃ વિવક્ષ્યત ઇતિચેન્ન । તત્રહિ ઽમૈત્રાવરુણઃ પ્રૈષ્યેતિ ચાન્વાહઽઇતિ મન્ત્રેણ પ્રાપ્તે પ્રૈષાનુવચને ન વિધ્યન્વયિત્વેન વિવક્ષા કિન્તુ અપ્રાપ્તે ઽપ્રધાને ઽપિ દણ્ડગ્રહણે । ઇહતુ ન જિજ્ઞાસાયા અવિવક્ષાકારણમિત્યુન્નેયમ્ ।
ઇત્યત્ર અપ્રધાનમપિ દણ્ડશબ્દાર્થો વિવક્ષ્યતે, એવમિહાપિ બ્રહ્મતજ્જ્ઞાને ઇતિ યુક્તમ્;બ્રહ્મમીમાંસાશાસ્ત્રપ્રવૃત્ત્યઙ્ગસંશયપ્રયોજનસૂચનાર્થત્વેન જિજ્ઞાસાયા એવ વિવક્ષિતત્વાત્ ।
તદવિવક્ષાયાં તદસૂચનેન કાકદન્તપરીક્ષાયામિવ બ્રહ્મમીમાંસાયાં ન પ્રેક્ષાવન્તઃ પ્રવર્તેરન્ ।
ન હિ તદાનીં બ્રહ્મ વા તજ્જ્ઞાનં વાભિધેયપ્રયોજને ભવિતુમર્હતઃ, અનધ્યસ્તાહંપ્રત્યયવિરોધેન વેદાન્તાનામેવંવિધેર્ઽથે પ્રામાણ્યાનુપપત્તેઃ ।
કર્મપ્રવૃત્ત્યુપયોગિતયા ઉપચરિતાર્થાનાં વા જપોપયોગિનાં વા ઽહુમ્ ફડ્ઽઇત્યેવમાદીનામિવાવિવક્ષિતાર્થાનામપિ સ્વાધ્યાયાધ્યયનવિધ્યધીનગ્રહણત્વસ્ય સંભવાત્ ।
તસ્માત્સંદેહપ્રયોજનસૂચની જિજ્ઞાસા ઇહ પદતો વાક્યતશ્ચ પ્રધાનં વિવક્ષિતવ્યા ।
ન ચ તસ્યા અધિકાર્યત્વમ્, અપ્રસ્તૂય
fન્: 3-પ્રત્યધિકરણં અપ્રતિપાદ્યમાનત્વાત્ ।
માનત્વાત્, યેન તત્સમભિવ્યાહૃતો ઽથશબ્દો ઽધિકારાર્થઃ સ્યાત્ ।
જિજ્ઞાસાવિશેષણં તુ બ્રહ્મતજ્જ્ઞાનમધિકાર્યં ભવેત્ ।
ન ચ તદપ્યથશબ્દેન સંબધ્યતે, પ્રાધાન્યાભાવાત્ ।
ન ચ જિજ્ઞાસા મીમાંસા, યેન યોગાનુશાસનવદધિક્રિયેત,નાન્તત્વં નિપાત્ય ઽમાઙ્ માનેઽઇત્યસ્માદ્વા ઽમાનપૂજાયામ્ઽઇત્યસ્માદ્વા ધાતોઃ ઽમાન્બધ-ઽઇત્યાદિનાનિચ્છાર્થે સનિ વ્યુત્પાદિતસ્ય મીમાંસાશબ્દસ્ય પૂજિતવિચાર
fન્: 4-પૂજિતવિચારવચનત્વં ત્વસ્ય પ્રસિદ્ધિબલાદાસ્થેયમ્ ।
વચનત્વાત્ ।
જ્ઞાનેચ્છાવાચકત્વાત્તુ જિજ્ઞાસાપદસ્ય, પ્રવર્તિકા હિ મીમાંસાયાં
fન્: 5-મીમાંસયા ઇતિ પાઠઃ ।
જિજ્ઞાસા સ્યાત્ ।
ન ચ પ્રવર્ત્યપ્રવર્તકયોરૈક્યમ્, એકત્વે તદ્ભાવાનુપપત્તેઃ ।
ન ચ સ્વાર્થપરત્વસ્યોપપત્તૌ સત્યાં અન્યાર્થપરત્વકલ્પના યુક્તા, અતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
તસ્માત્સુષ્ઠૂક્તમ્ ઽજિજ્ઞાસાયા અનધિકાર્યત્વાત્ઽઇતિ ।
અથ મઙ્ગલાર્થો ઽથશબ્દઃ કસ્માન્ન ભવતિ ।
તથા ચ મઙ્ગલહેતુત્વાત્ પ્રત્યહં બ્રહ્મજિજ્ઞાસા કર્તવ્યેતિ સૂત્રાર્થઃ સંપદ્યત ઇત્યત આહ- મઙ્ગલસ્ય ચ વાક્યાર્થે સમન્વયાભાવાત્ ।
પદાર્થ એવ હિ વાક્યાર્થે સમન્વીયતે, સ ચ વાચ્યો વા લક્ષ્યો વા ।
ન ચેહ મઙ્ગલમથશબ્દસ્ય વાચ્યં વા લક્ષ્યં વા, કિં તુ મૃદઙ્ગશઙ્ખધ્વનિવદથશબ્દશ્રવણમાત્રકાર્યમ્ ।
ન ચ કાર્યજ્ઞાપ્યયોર્વાક્યાર્થે સમન્વયઃ શબ્દવ્યવહારે દૃષ્ટ ઇત્યર્થઃ ।
તત્કિમિદાનીં મઙ્ગલાર્થો ઽથશબ્દઃ તેષુ તેષુ ન પ્રયોક્તવ્યઃ ।
તથા ચ ઽઓઙ્કારશ્ચાથશબ્દશ્ચ દ્વાવેતૌ બ્રહ્મણઃ પુરા ।
કણ્ઠં ભિત્ત્વા વિનિર્યાતૌ તસ્માન્માઙ્ગલિકાવુભૌ ॥
ઽઇતિ સ્મૃતિવ્યાકોપ ઇત્યત આહ- અર્થાન્તરપ્રયુક્ત એવ હ્યથશબ્દઃ શ્રુત્યા મઙ્ગલપ્રયોજનો ભવતિ ।
અર્થાન્તરેષ્વાનન્તર્યાદિષુ પ્રયુક્તો ઽથશબ્દઃ શ્રુત્યા શ્રવણમાત્રેણ વેણુવીણાધ્વનિવન્મઙ્ગલં કુર્વન્, મઙ્ગલપ્રયોજનો ભવતિ, અન્યાર્થમાનીયમાનોદકુમ્ભદર્શનવત્ ।
તેન ન સ્મૃતિવ્યાકોપઃ ।
ન ચેહાનન્તર્યાર્થસ્ય સતો ન શ્રવણમાત્રેણ મઙ્ગલાર્થતેત્યર્થઃ ।
સ્યાદેતત્ ।
પૂર્વપ્રકૃતાપેક્ષો ઽથશબ્દો ભવિષ્યતિ વિનૈવાનન્તર્યાર્થત્વમ્ ।
તદ્યથેમમેવાથશબ્દં પ્રકૃત્ય વિમૃશ્યતે કિમયમથશબ્દ આનન્તર્યે અથાધિકારેઃઇતિ ।
અત્ર વિમર્શવાક્યે ઽથશબ્દઃ પૂર્વપ્રકૃતમથશબ્દમપેક્ષ્ય પ્રથમપક્ષોપન્યાસપૂર્વકં પક્ષાન્તરોપન્યાસે ।
ન ચાસ્યાનન્તર્યમર્થઃ, પૂર્વપ્રકૃતસ્ય પ્રથમપક્ષોપન્યાસેન વ્યવાયાત્ ।
ન ચ પ્રકૃતાનપેક્ષા, તદનપેક્ષસ્ય તદ્વિષયત્વાભાવેન અસમાનવિષયતયા વિકલ્પાનુપપત્તેઃ ।
ન હિ જાતુ ભવતિ કિં નિત્ય આત્મા, અથ અનિત્યા બુદ્ધિરિતિ ।
તસ્માદાનન્તર્યં વિના પૂર્વપ્રકૃતાપેક્ષ ઇહાથશબ્દઃ કસ્માન્ન ભવતીત્યત આહ પૂર્વપ્રકૃતાપેક્ષાયાશ્ચ ફલત આનન્તર્યાવ્યતિરેકાત્ ।
અસ્યાર્થઃ-ન વયમાનન્તર્યાર્થતાં વ્યસનિતયા રોચયામહે, કિં તુ બ્રહ્મજિજ્ઞાસાહેતુભૂતપૂર્વપ્રકૃતસિદ્ધયે, સા ચ પૂર્વપ્રકૃતાર્થાપેક્ષત્વે ઽપ્યથશબ્દસ્ય સિધ્યતીતિ વ્યર્થં આનન્તર્યાર્થત્વાવધારણાગ્રહો ઽસ્માકમિતિ ।
તદિદમુક્તમ્ ઽફલતઃઽઇતિ ।
પરમાર્થતસ્તુ કલ્પાન્તરોપન્યાસે પૂર્વપ્રકૃતાપેક્ષા ।
ન ચેહ કલ્પાન્તરોપન્યાસ ઇતિ પારિશેષ્યાદાનન્તર્યાર્થં એવેતિ યુક્તમ્ ।

ભવત્વાનન્તર્યાર્થઃ, કિમેવં સતીત્યત આહ- સતિ ચાનન્તર્યાર્થત્વ ઇતિ ।
ન તાવદ્યસ્ય કસ્યચિદત્રાનન્તર્યમિતિ વક્તવ્યમ્, તસ્યાભિધાનમન્તરેણાપિ પ્રાપ્તત્વાત્ ।
અવશ્યં હિ પુરુષઃ કિઞ્ચિત્કૃત્વા કિઞ્ચિત્કરોતિ ।
ન ચાનન્તર્યમાત્રસ્ય દૃષ્ટમદૃષ્ટં વા પ્રયોજનં પશ્યામઃ ।
તસ્માત્તસ્યાત્રાનન્તર્યં વક્તવ્યં યદ્વિના બ્રહ્મજિજ્ઞાસા ન ભવતિ, યસ્મિન્સતિ તુ ભવન્તી ભવત્યેવ ।
તદિદમુક્તમ્-યત્પૂર્વવૃત્તં નિયમેનાપેક્ષત ઇતિ ।
સ્યાદેતત્ ।
ધર્મજિજ્ઞાસાયા ઇવ બ્રહ્મજિજ્ઞાસાયા અપિ યોગ્યત્વાત્ સ્વાધ્યાયા
fન્: 1-સ્વાધ્યાયવિષયકમત્યયનં સાધ્યાયશબ્દેન યક્ષ્યતે, ત્વાધ્યાયસ્ય નિત્યત્વાત્ ।
ધ્યયનાનન્તર્યમ્, ધર્મવદ્બ્રહ્મણો ઽપ્યામ્નાયૈકપ્રમાણગમ્યત્વાત્ ।
તસ્ય ચાગૃહીતસ્ય સ્વવિષયે વિજ્ઞાનાજનનાત્, ગ્રહણસ્ય ચ સ્વાધ્યાયો ઽધ્યેતવ્યઃ ઇત્યધ્યયનેનૈવ નિયતત્વાત્ ।
તસ્માદ્વેદાધ્યયનાનન્તર્યમેવ બ્રહ્મજિજ્ઞાસાયા અપ્યથશબ્દાર્થ ઇત્યત આહ- સ્વાધ્યાયાનન્તર્યં તુ સમાનં, ધર્મબ્રહ્મજિજ્ઞાસયોઃ ।
અત્ર ચ સ્વાધ્યાયેન વિષયેણ તદ્વિષયમધ્યયનં લક્ષયતિ ।
તથા ચ ઽઅથાતો ધર્મજિજ્ઞાસાઽઇત્યનેનૈવ ગતમિતિ નેદં સૂત્રમારબ્ધવ્યમ્ ।
ધર્મશબ્દસ્ય
fન્: 2-ઽઅથાતો ધર્મજિજ્ઞાસાઽઇત્યત્ર બ્રહ્માનુપાદાનાત્ કથં ગતાર્થતેત્યાશઙ્ક્યાહ-ધર્મશબ્દસ્યેતિ ।
વેદાર્થમાત્રોપલક્ષણતયા ધર્મવદ્બ્રહ્મણો ઽપિ વેદાર્થત્વાવિશેષેણ વેદાધ્યયનાનન્તર્યોપદેશસામ્યાદિત્યર્થઃ ।
ચોદયતિ- નન્વિહ કર્માવબોધાનન્તર્યં વિશેષઃ, ધર્મજિજ્ઞાસાતો બ્રહ્મજિજ્ઞાસાયાઃ ।
અસ્યાર્થઃ-ઽવિવિદિષન્તિ યજ્ઞેનઽઇતિ તૃતીયાશ્રુત્યા યજ્ઞાદીનામઙ્ગત્વેન બ્રહ્મજ્ઞાને વિનિયોગાત્, જ્ઞાનસ્યૈવ કર્મતયેચ્છાં પ્રતિ પ્રાધાન્યાત્, પ્રધાનસંબન્ધાચ્ચાપ્રધાનાનાં પદાર્થાન્તરાણામ્ ।
તત્રાપિ ચ ન વાક્યાર્થજ્ઞાનોત્પત્તાવઙ્ગભાવો યજ્ઞાદીનામ્, વાક્યાર્થજ્ઞાનસ્ય વાક્યાદેવોત્પત્તેઃ ।
ન ચ વાક્યં સહકારિતયા કર્માણ્યપેક્ષત ઇતિ યુક્તમ્,અકૃતકર્મણામપિ વિદિતપદપદાર્થસંબન્ધાનાં સમધિગતશાબ્દન્યાયતત્ત્વાનાં ગુણપ્રધાનભૂતપૂર્વાપરપદાર્થાકાઙ્ક્ષાસંનિધિયોગ્યતાનુસંધાનવતામપ્રત્યૂહં વાક્યાર્થપ્રત્યયોત્પત્તેઃ ।
અનુત્પત્તૌ વા વિધિનિષેધવાક્યાર્થપ્રત્યયાભાવેન તદર્થાનુષ્ઠાનપરિવર્જનાભાવપ્રસઙ્ગઃ ।
તદ્બોધતસ્તુ તદર્થાનુષ્ઠાનપરિવર્જને પરસ્પરાશ્રયઃ, તસ્મિન્ સતિ તદર્થાનુષ્ઠાનપરિવર્જનં તતશ્ચ તદ્બોધ ઇતિ ।
ન ચ વેદાન્તવાક્યાનામેવ સ્વાર્થપ્રત્યાયને કર્માપેક્ષા ન વાક્યાન્તરાણામિતિ સાંપ્રતમ્, વિશેષહેતોરભાવાત્ ।
નનુ ઽતત્ત્વમસિઽઇતિ વાક્યાત્ ત્વંપદાર્થસ્ય, કર્તૃભોક્તૃરૂપસ્ય જીવાત્મનો નિત્યશુદ્ધબુદ્ધોદાસીનસ્વભાવેન તત્પદાર્થેન પરમાત્મનૈક્યમશક્યં દ્રાગિત્યેવ પ્રતિપત્તું આપાતતો ઽશુદ્ધસત્ત્વૈર્યોગ્યતાવિરહવિનિશ્ચયાત્ ।
યજ્ઞદાનતપો ઽનાશકતનૂકૃતાન્તર્મલાસ્તુ વિશુદ્ધસત્ત્વાઃ શ્રદ્દધાનાયોગ્યતાવગમપુરઃસરં તાદાત્મ્યમવગમિષ્યન્તીતિ ચેત્, તત્કિમિદાનીં પ્રમાણકારણં યોગ્યતાવધારણમપ્રમાણાત્કર્મણો વક્તુમધ્યવસિતો ઽસિ, પ્રત્યક્ષાદ્યતિરિક્તં વા કર્માપિ પ્રમાણમ્ ।
વેદાન્તાવિરુદ્ધતન્મૂલન્યાયબલેન તુ યોગ્યતાવધારણે કૃતં કર્મભિઃ ।
તસ્માત્ ઽતત્ત્વમસિઽઇત્યાદેઃ શ્રુતમયેન જ્ઞાનેન જીવાત્મનઃ પરમાત્મભાવં ગૃહીત્વા, તન્મૂલયા ચોપપત્ત્યા વ્યવસ્થાપ્ય, તદુપાસનાયાં ભાવનાપરાભિધાનાયાં દીર્ઘકાલનૈરન્તર્યવત્યાં બ્રહ્મસાક્ષાત્કારફલાયાં યજ્ઞાદીનામુપયોગઃ ।
યથાહુઃ-
fન્: 1-સ વૃત્તિવિરોધાભ્યાસઃ દીર્ઘકાલાદ્યાસેવિતો દૃઢભૂમિઃ-વ્યુત્થાનસંસ્કારેણાનભિભૂતવિષય ઇત્યર્થઃ ।
ઽસ તુ દીર્ધકાલનૈરન્તર્યસત્કારાસેવિતો દૃઢભૂમિઃઽઇતિ ।
બ્રહ્મચર્યતપઃશ્રદ્ધાયજ્ઞાદયશ્ચ સત્કારાઃ ।
અત એવ શ્રુતિઃ-ઽતમેવ ધીરો વિજ્ઞાય પ્રજ્ઞાં કુર્વીત બ્રાહ્મણઃઽ ।
ઇતિ ।
વિજ્ઞાય તર્કોપકરણેન શબ્દેન પ્રજ્ઞાં ભાવનાં કુર્વીતેત્યર્થઃ ।
અત્ર ચ યજ્ઞાદીનાં શ્રેયઃપરિપન્થિકલ્મષનિબર્હણદ્વારેણોપયોગ ઇતિ કેચિત્ ।
પુરુષસંસ્કારદ્વારેણેત્યન્યે ।
યજ્ઞાદિસંસ્કૃતો હિ પુરુષઃ આદરનૈરન્તર્યદીર્ઘકાલૈરાસેવમાનો બ્રહ્મભાવનામનાદ્યવિદ્યાવાસનાં સમૂલકાષં કષતિ,તતો ઽસ્ય પ્રત્યગાત્મા સુપ્રસન્નઃ કેવલો વિશદીભવતિ ।
અત એવ સ્મૃતિઃ-ઽમહાયજ્ઞૈશ્ચ યજ્ઞૈશ્ચ બ્રાહ્મીયં ક્રિયતે તનુઃઽ ।
ઽયસ્યૈતે ઽષ્ટાચત્વારિંશત્સંસ્કારાઃઽઇતિ ચ ।
અપરે તુ ઋણત્રયાપાકરણે બ્રહ્મજ્ઞાનોપયોગં કર્મણામાહુઃ ।
અસ્તિ હિ સ્મૃતિઃ-ઽઋણાનિ ત્રીણ્યપાકૃત્ય મનો મોક્ષે નિવેશયેત્ઽ ।
ઇતિ ।
અન્યે તુ ઽતમેતં વેદાનુવચનેન બ્રાહ્મણા વિવિદિષન્તિ યજ્ઞેનઽઇત્યાદિશ્રુતિભ્યસ્તત્તત્ફલાય ચોદિતાનામપિ કર્મણાં સંયોગપૃથક્ત્વેન બ્રહ્મભાવનાં પ્રત્યઙ્ગભાવમાચક્ષતે, ક્રત્વર્થસ્યેવ ખાદિરત્વસ્ય
fન્: 2-ઽખાદિરે પશું બધ્નાતિઽ ઽખાદિરં વીર્યકામસ્ય યૂપં કુર્વીતઽઇતિ એકસ્યૈવ ખાદિરત્વસ્ય ક્રત્વર્થત્વં પુરુષાર્થત્વં ચ યથા તથા કર્મણામપિ ઉભયાર્થત્વં સ્યાદિત્યર્થઃ ।
વીર્યાર્થતામ્, ઽએકસ્ય તૂભયાર્થત્વે સંયોગપૃથક્ત્વમ્ઽઇતિ ન્યાયાત્ ।
અત્ર ચ પારમર્ષં સૂત્રમ્-ઽસર્વાપેક્ષા ચ યજ્ઞાદિશ્રુતેરશ્વવત્ઽ (બ્ર. અ. 3. પા. 4 સૂ. 26) ઇતિ ।
યજ્ઞતપોદાનાદિ સર્વમ્, તદપેક્ષા બ્રહ્મભાવનેત્યર્થઃ ।
તસ્માદ્યદિ શ્રુત્યાદયઃ પ્રમાણં યદિ વા પારમર્ષં સૂત્રં સર્વથા યજ્ઞાદિકર્મસમુચ્ચિતા બ્રહ્મોપાસના વિશેષણ
fન્: 3-દીર્ઘકાલાદરનૈરન્તર્યવતીત્યર્થઃ ।
ત્રયવતી અનાદ્યવિદ્યાતદ્વાસનાસમુચ્છેદક્રમેણ બ્રહ્મસાક્ષાત્કારાય મોક્ષાપરનામ્ને કલ્પત ઇતિ તદર્થં કર્માણ્યનુષ્ઠેયાનિ ।
ન ચૈતાનિ દૃષ્ટા
fન્: 4-દૃષ્ટસ્તુષમોકાદિઃ, અદૃષ્ટઃ પ્રોક્ષણાદિજો યઃ સામવાયિકઃ-ક્રતુસ્વરૂપસમવાયી, આરાત્-દૂરે ફલાનુકૂલચરમાપૂર્વસિદ્ધૌ ઉપકારસ્તસ્ય હેતુભૂતાનિ ઔપદેશિકાનિ-પ્રત્યક્ષવિહિતાનિ, આતિદેશિકાનિ-ઽપ્રકૃતિવદ્વિકૃતિઃ કર્તવ્યાઽઇત્યતિદેશપ્રાપ્તાનિ ક્રમપર્યન્તાન્યઙ્ગાનિ તેષાં ગ્રામઃ સમૂહસ્તત્સહિતં પરસ્પરવિભિન્નં કર્મસ્વરૂપં તદપેક્ષિતાધિકારીવિશેષશ્ચ તયોર્જ્ઞાનં વિના કર્માણ્યનુષ્ઠાતું ન શક્યાનીત્યન્વયઃ । અત્ર દૃષ્ટાદૃષ્ટેતિ દ્વિતીયાધ્યાયગતા ચિન્તા, તૃતીયાધ્યાયમારભ્ય ચતુર્ભિરધ્યાયૈરુપદેશવિચારઃ, તતો ઽપિ ચતુર્ભિરતિદેશવિચારઃકૃતઃ ।
દૃષ્ટસામવાયિકારાદુપકારહેતુભૂતૌપદેશિકાતિદેશિકક્રમપર્યન્તાઙ્ગગ્રામસહિતપરસ્પરવિભિન્નકર્મસ્વરૂપતદધરિભેદપરિજ્ઞાનમ્ ।
વિના શક્યાન્યનુષ્ઠાતુમ્ ।
ન ચ ધર્મમીમાંસાપરિશીલનં વિના તત્પરિજ્ઞાનમ્ ।
તસ્માત્સાધૂક્તમ્ ઽકર્માવબોધાનન્તર્યં વિશેષઃઽઇતિ કર્માવબોધેન હિ કર્માનુષ્ઠાનસાહિત્યં ભવતિ બ્રહ્મોપાસનાયા ઇત્યર્થઃ ।
તદેતન્નિરાકરોતિ- ન ।
કુતઃ,કર્માવબોધાત્ પ્રાગપ્યધીતવેદાન્તસ્ય બ્રહ્મજિજ્ઞાસોપપત્તેઃ ।
ઇદમત્રાકૂતમ્-બ્રહ્મોપાસનયા ભાવનાપરાભિધાનયા કર્માણ્યપેક્ષ્યન્ત ઇત્યુક્તમ્, તત્ર બ્રૂમઃ-ક્વ પુનરસ્યાઃ કર્માપેક્ષા,કિં કાર્યે યથાગ્નેયાદીનાં પરમાપૂર્વે ચિરભાવિફલાનુકૂલે જનયિતવ્યે સમિદાદ્યપેક્ષા ।

સ્વરૂપે વા, યથા તેષામેવ દ્વિરવત્તપુરોડાશાદિદ્રવ્યાગ્નિદેવતાદ્યપેક્ષા ।
ન તાવત્કાર્યે, તસ્ય વિકલ્પાસહત્વાત્ ।
તથા હિ-બ્રહ્મોપાસનાયા બ્રહ્મસ્વરૂપ
fન્: 1-ભાવનાસાધ્યે સાક્ષાત્કારે યદિ કર્માપેક્ષા તર્હિ સ બ્રહ્મસ્વરૂપો ન સ્યાત્ તસ્યોત્પત્સ્યમાનત્વાત્, બ્રહ્મણશ્ચ નિત્યત્વાત્ ।
સાક્ષાત્કારઃ કાર્યમભ્યુપેયઃ, સ ચોત્પાદ્યો વા સ્યાત્, યથા સંયવનસ્ય પિણ્ડઃ
fન્: 2-ઽપિષ્ટં સંયૌતિઽઇતિ વિહિતસ્ય સંયવનસ્ય પિણ્ડ ઉત્પાદ્યઃ ।
વિકાર્યો વા યથાવઘાતસ્ય વ્રીહયઃ ।
સંસ્કાર્યો વા, યથા પ્રોક્ષણસ્યોલૂખલાદયઃ ।
પ્રાપ્યો વા યથા દોહનસ્ય પયઃ ।
ન તાવદુત્પાદ્યઃ ।
ન ખલુ ઘટાદિસાક્ષાત્કાર ઇવ જડસ્વભાવેભ્યો ઘટાદિભ્યો ભિન્ન ઇન્દ્રિયાદ્યાધેયો બ્રહ્મસાક્ષાત્કારો ભાવનાધેયઃ સંભવતિ, બ્રહ્મણો ઽપરાધીનપ્રકાશતયા તત્સાક્ષાત્કારસ્ય તત્સ્વભાવ્યેન નિત્યતયોત્પાદ્યત્વાનુપપત્તેઃ, તતો ભિન્નસ્ય
fન્: 3-સાક્ષાત્કારસ્ય બ્રહ્મણો ભિન્નત્વે બ્રહ્મ જડં સ્યાત્ શબ્દશ્ચ પરોક્ષપ્રમાહેતુરિતિ કેવલભાવનાધેયઃ સાક્ષાત્કારો ઽપ્રમા સ્યાદિતિ ભાવઃ ।
વા ભાવનાધેયસ્ય સાક્ષાત્કારસ્ય પ્રતિભાપ્રત્યયવત્સંશયાક્રાન્તતયા પ્રામાણ્યાયોગાત્, તદ્વિધસ્ય તત્સામગ્રીકસ્યૈવ બહુલં વ્યભિચારોપલબ્ધેઃ ।
ન ખલ્વનુમાનાવિબુદ્ધં વહ્નિં ભાવયતઃ શીતાતુરસ્ય શિશિરભરમન્થરતરકાયકાણ્ડસ્ય સ્ફુરજ્જ્વાલાજટિલાનલસાક્ષાત્કારઃ પ્રમાણાન્તરેણ સંવાદ્યતે, વિસંવાદસ્ય બહુલમુપલમ્ભાત્, તસ્માત્ પ્રામાણિકસાક્ષાત્કારલક્ષણકાર્યાભાવાન્નોપાસનાયા ઉત્પાદ્યે કર્માપેક્ષા ।
ન ચ કૂટસ્થ
fન્: 4-કૂટસ્થનિત્યત્વાત્, પૂર્વરૂપાપાયરૂપો વિકારઃ, અભિનવગુણોદયરૂપઃ સંસ્કારશ્ચ ન ભવત ઇત્યર્થઃ ।
નિત્યસ્ય સર્વવ્યા
fન્: 5-અનેન પ્રાપ્યતા નાસ્તીત્યુક્તમ્ ।
પિનો બ્રહ્મણ ઉપાસનાતો વિકારસંસ્કારપ્રાપ્તયઃ સંભવન્તિ ।
સ્યાદેતત્ ।
મા ભૂદ્બ્રહ્મસાક્ષાત્કાર ઉત્પાદ્યાદિરૂપ ઉપાસનાયાઃ, સંસ્કાર્યસ્તુ અનિર્વચનીયા
fન્: 6-અનિર્વચનીયવિદ્યાપિધાનાપનયનેન સંસ્કાર્યત્વે ઽપિ ન કૂટસ્થનિત્યત્વહાનિરિતિ સૂચયિતું-અનિર્વચનીયેતિ ।
વિદ્યાદ્વયપિધાનાપનયનેન ભવિષ્યતિ, પ્રતિસીરાપિહિતા નર્તકીવ પ્રતિસીરાપનયદ્વારા રઙ્ગ
fન્: 7-નટેનેત્યર્થઃ ।
વ્યાપૃતેન ।
તત્ર ચ કર્મણામુપયોગઃ ।
એતાવાંસ્તુ વિશેષઃ-પ્રતિસીરાપનયે પારિષદાનાં નર્તકીવિષયઃ સાક્ષાત્કારો ભવતિ ।
ઇહ તુ અવિદ્યાપિધાનાપનયમાત્રમેવ નાપરમુત્પાદ્યમસ્તિ, બ્રહ્મસાક્ષાત્કારસ્ય બ્રહ્મસ્વભાવસ્ય નિત્યત્વેન અનુત્પાદ્યત્વાત્ ।
અત્રોચ્યતે-કા પુનરિયં બ્રહ્મોપાસના ।
કિં શાબ્દજ્ઞાનમાત્રસંતતિઃ, આહો નિર્વિચિકિત્સશાબ્દજ્ઞાનસંતતિઃ ।
યદિ શાબ્દજ્ઞાનમાત્રસંતતિઃ, કિમિયમભ્યાસ્યમાનાપ્યવિદ્યાં સમુચ્છેત્તુમર્હતિ ।
તત્ત્વવિનિશ્ચયસ્તદભ્યાસો વા સવાસનં વિપર્યાસમુન્મૂલયેત્, ન સંશયાભ્યાસઃ, સામાન્યમાત્રદર્શનાભ્યાસો વા ।
ન હિ સ્થાણુર્વા પુરુષો વેતિ વા, આરોહપરિણાહવત્ દ્રવ્યમિતિ વા શતશો ઽપિ જ્ઞાનમભ્યસ્યમાનં પુરુષ એવેતિ નિશ્ચયાય પર્યાપ્તમ્, ઋતે વિશેષદર્શનાત્ ।
નનૂક્તં શ્રુતમયેન જ્ઞાનેન જીવાત્મનઃ પરમાત્મભાવં ગૃહીત્વા યુક્તિમયેન ચ વ્યવસ્થાપ્યત ઇતિ ।
તસ્માન્નિર્વિચિકત્સશાબ્દજ્ઞાનસંતતિરૂપોપાસના કર્મસહકારિણ્યવિદ્યાદ્વયોચ્છેદહેતુઃ ।
ન ચાસાવનુત્પાદિતબ્રહ્માનુભવા તદુચ્છેદાય પર્યાપ્તા ।
સાક્ષાત્કારરૂપો હિ વિપર્યાસઃ સાક્ષાત્કારરૂપેણૈવ તત્ત્વજ્ઞાનેનોચ્છિદ્યતે, ન તુ પરોક્ષાવભાસેન, દિઙ્મોહાલાતચક્રચલદ્વૃક્ષમરુમરીચિસલિલાદિવિભ્રમેષ્વપરોક્ષાવભાસિ ષુ અપરોક્ષાવભાસિભિરેવ દિગાદિતત્ત્વપ્રત્યયૈર્નિવૃત્તિદર્શનાત્ ।
નો ખલ્વાપ્તવચનલિઙ્ગાદિનિશ્ચિતદિગાદિતત્ત્વાનાં દિઙ્મોહાદયો નિવર્તન્તે ।
તસ્માત્ ત્વંપદાર્થસ્ય તત્પદાર્થત્વેન સાક્ષાત્કાર એષિતવ્યઃ ।
એતાવતા હિ ત્વંપદાર્થસ્ય દુઃખિશોકિત્વાદિસાક્ષાત્કારનિવૃત્તિઃ, નાન્યથા ।
fન્: 8-સ્વતો ઽપરોક્ષસ્યાપિ બ્રહ્મણઃ પારોક્ષયં ભ્રમગૃહીતમ્, તન્નિવૃત્તિઃ શબ્દેન ન ભવતિ, તસ્ય પરોક્ષપ્રમાહેતુત્વાત્ । તસ્માદપરોક્ષપ્રમાણાદેવ તત્સાક્ષાત્કારો ઽભ્યુપેયઃ । અન્તઃકરણં ચ સોપાધિકે આત્મનિ જનયત્યહંવૃત્તિમિતિ તસ્ય સિદ્ધમપરોક્ષધીહેતુત્વમ્ । તચ્ચ શાબ્દબ્રહ્મૈક્યધીસંતતિવાસિતં જીવસ્ય તત્પદલક્ષણબ્રહ્માત્મતાં સાક્ષાત્કારયતીત્યાશયવાનાહ-ન ચૈષ ઇતિ ।
ન ચૈષ સાક્ષાત્કારો મીમાંસાસહિતસ્યાપિ શબ્દપ્રમાણસ્ય ફલમ્, અપિ તુ પ્રત્યક્ષસ્ય, તસ્યૈવ તત્ફલત્વનિયમાત્ ।
અન્યથા કુટજબીજાદપિ વટાઙ્કુરોત્પત્તિપ્રસઙ્ગાત્ ।
તસ્માન્નિર્વિચિકિત્સવાક્યાર્થભાવનાપરિપાકસહિતમન્તઃકરણં ત્વંપદાર્થસ્યાપરોક્ષસ્ય તત્તદુપાધ્યાકારનિષેધેન તત્પદાર્થતામનુભાવયતીતિ યુક્તમ્ ।
ન ચાયમનુભવો બ્રહ્મસ્વભાવો યેન ન જન્યેત, અપિ તુ અન્તઃકરણસ્યૈવ વૃત્તિભેદો બ્રહ્મવિષયઃ ।
ન ચૈતાવતા બ્રહ્મણો નાપરાધીનપ્રકાશતા ।
ન હિ શાબ્દજ્ઞાનપ્રકાશ્યં બ્રહ્મ સ્વયં પ્રકાશં ન ભવતિ ।
સર્વોપાધિરહિતં હિ સ્વયઞ્જ્યોતિરિતિ ગીયતે, ન તૂપહિતમપિ ।
યથાહ સ્મ ભગવાન્ ભાષ્યકારઃ-ઽનાયમેકાન્તેનાવિષયઃઽઇતિ ।
ન ચા
fન્: 9-ન ચાન્તઃકરણેતિ । નિરુપાધિ બ્રહ્મેતિ વિષયીકુર્વાણા વૃત્તિઃ સ્વસ્વેતરોપાધિનિવૃત્તિહેતુરુદયતે, સ્વસ્યા અપ્યુપાધિત્વાત્ । એવં ચ અનુપહિતસ્ય વિષયત્વં, ઉપાધેર્નિવર્તકાન્તરાપેક્ષા ચ નેતિ ભાવઃ ।
ન્તઃકરણવૃત્તાવપ્યસ્ય સાક્ષાત્કારે સર્વોપાધિવિનિર્મોકઃ, તસ્યૈવ તદુપાધેર્વિનશ્યદવસ્થસ્ય સ્વપરરૂપોપાધિવિરોધિનો વિદ્યમાનત્વાત્ ।
અન્યથા ચૈતન્યચ્છાયાપત્તિં વિનાન્તઃકરણવૃત્તેઃ સ્વયમચેતનાયાઃ સ્વપ્રકાશત્વાનુપપત્તૌ સાક્ષાત્કારત્વાયોગાત્ ।
ન ચાનુમિતભાવિતવહ્નિસાક્ષાત્કારવત્ પ્રતિભાત્વેનાસ્યાપ્રામાણ્યમ્, તત્ર વહ્નિસ્વલક્ષણસ્ય પરોક્ષત્વાત્ ।
ઇહ તુ બ્રહ્મસ્વરૂપસ્યોપાધિકલુષિતસ્ય જીવસ્ય પ્રાગપ્યપરોક્ષતેતિ ।
નહિ
fન્: 10-જીવસ્ય પ્રાગપરોક્ષત્વે ઽપિ શુદ્ધબુદ્ધત્વાદેઃ પારોક્ષ્યાન્ન તત્સાક્ષાત્કારો યથાર્થં ઇત્યાશઙ્ક્યાહ-નહીતિ ।
શુદ્ધબુદ્ધત્વાદયો વસ્તુતસ્તતો ઽતિરિચ્યન્તે ।
જીવ એવ તુ તત્તદુપાધિરહિતઃ શુદ્ધબુદ્ધત્વાદિસ્વભાવો બ્રહ્મેતિ ગીયતે ।
ન ચ તત્તદુપાધિવિરહો ઽપિ તતો ઽતિરિચ્યતે ।
તસ્માત્ યથા ગાન્ધર્વશાસ્ત્રાર્થજ્ઞાનાભ્યાસાહિતસંસ્કારસચિવઃ શ્રોત્રેન્દ્રિયેણ ષડ્જાદિસ્વરગ્રામમૂર્છનાભેદમધ્યક્ષમનુભવતિ, એવં વેદાન્તાર્થજ્ઞાનાભ્યાસાહિતસંસ્કારો જીવઃ સ્વસ્ય બ્રહ્મભાવમન્તઃકરણેનેતિ ।
fન્: 1-સમુચ્ચયવાદી શઙ્કતે-અન્તઃકરણેતિ ।
અન્તઃકરણવૃત્તૌ બ્રહ્મસાક્ષાત્કારે જનયિતવ્યે અસ્તિ તદુપાસનાયાઃ કર્માપેક્ષેતિ ચેત્
fન્: 2-તન્મતં નિરાકરોતિ-નેતિ ।
ન,
fન્: 3-કિં ઉપાસનાકાર્યે સાક્ષાત્કારે કર્મણામુપયોગઃ ઉત, ઉપાસનાસ્વરૂપે । ન કાર્યે ઇત્યાહ-તસ્યા ઇતિ ।
તસ્યાઃ કર્માનુષ્ઠાનસહભાવાભાવેન તત્સહકારિત્વાનુપપત્તેઃ ।
ન ખલુ ઽતત્ત્વમસિઽઇત્યાદેર્વાક્યાન્નિર્વિચિકિત્સં શુદ્ધબુદ્ધોદાસીનસ્વભાવં અકર્તૃત્વાદ્યુપેતં અપેતબ્રાહ્મણત્વાદિજાતિં દેહાદ્યતિરિક્તં એકમાત્માનં પ્રતિપદ્યમાનઃ કર્મસ્વધિકારમવબોદ્ધુમર્હતિ ।
અનર્હશ્ચ કથં કર્તા વાધિકૃતો વા ।

યદ્યુચ્યેત નિશ્ચિતે ઽપિ તત્ત્વે વિપર્યાસનિબન્ધનો વ્યવહારો ઽનુવર્તમાનો દૃશ્યતે, યથા ગુડસ્ય માધુર્યવિનિશ્ચયે અપિ પિત્તોપહતેન્દ્રિયાણાં તિક્તતાવભાસાનુવૃત્તિઃ, આસ્વાદ્ય થૂત્કૃત્ય ત્યાગાત્ ।
તસ્માદવિદ્યાસંસ્કારાનુવૃત્ત્યા કર્માનુષ્ઠાનમ્, તેન ચ વિદ્યાસહકારિણા તત્સમુચ્છેદ ઉપપત્સ્યતે ।
ન ચ કર્માવિદ્યાત્મકં કથમવિદ્યામુચ્છિનત્તિ, કર્મણો વા તદુચ્છેદકસ્ય કુત ઉચ્છેદઃ ઇતિ વાચ્યમ્, સજાતીયસ્વપરવિરોધિનાં ભાવાનાં બહુલમુપલબ્ધેઃ ।
યથા પયઃ પયો ઽન્તરં જરયતિ, સ્વયં ચ જીર્યતિ, યથા વિષં વિષાન્તરં શમયતિ, સ્વયં ચ શામ્યતિ, યથા વા કતકરજો રજો ઽન્તરાવિલે પાથસિ પ્રક્ષિપ્તં રજો ઽન્તરાણિ ભિન્દત્ સ્વયમપિ ભિદ્યમાનમનાવિલં પાથઃ કરોતિ ।
એવં કર્માવિદ્યાત્મકમપિ અવિદ્યાન્તરાણ્યપગમયત્ સ્વયમપ્યપગચ્છતીતિ ।
અત્રોચ્યતે-સત્યમ્ , ઽસદેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીત્ઽઇત્યુપક્રમાત્ ઽતત્ત્વમસિઽઇત્યન્તાચ્છબ્દાદ્ બ્રહ્મમીમાંસોપકરણાદસકૃદભ્યસ્તાત્, નિર્વિચિકિત્સે ઽનાદ્યવિદ્યોપાદાનદેહાદ્યતિરિક્તપ્રત્યગાત્મતત્ત્વાવબોધે જાતે ઽપિ અવિદ્યાસંસ્કારાનુવૃત્ત્યાનુવર્તન્તે સાંસારિકાઃ પ્રત્યયાસ્તદ્વ્યવહારાશ્ચ, તથાવિધાનાપ્યયં વ્યવહારપ્રત્યયાન્મિથ્યેતિ મન્યમાનો વિદ્વાન્ન શ્રદ્ધત્તે, પિત્તોપહતેન્દ્રિય ઇવ ગુડં થૂત્કૃત્ય ત્યજન્નપિ તસ્ય તિક્તતામ્ ।
તથા ચાયં ક્રિયાકર્તૃકરણેતિકર્તવ્યતાફલાપ્રપઞ્ચમતાત્ત્વિકં વિનિશ્ચિન્વન્ કથમધિકૃતો નામ,વિદુષો હ્યધિકારઃ, અન્યથા પશુશૂદ્રાદીનામપ્યધિકારો દુર્વારઃ સ્યાત્ ।
ક્રિયાકર્ત્રાદિસ્વરૂપવિભાગં ચ વિદ્વસ્યમાન ઇહ વિદ્વાનભિમતઃ કર્મકાણ્ડે ।
અત એવ ભગવાન્ વિદ્વદ્વિષયત્વં શાસ્ત્રસ્ય વર્ણયાંબભૂવ ભાષ્યકારઃ ।
તસ્માદ્યથા રાજજાતીયાભિમાનકર્તૃકે રાજસૂયે ન વિપ્રવૈશ્યજાતીયાભિમાનિનોરધિકારઃ ।
એવં દ્વિજાતિકર્તૃક્રિયાકરણાદિવિભાગાભિમાનિકર્તૃકે કર્મણિ ન તદનભિમાનિનો ઽધિકારઃ ।
ન ચાનધિકૃતેન સમર્થેનાપિ કૃતં વૈદિક કર્મ ફલાય કલ્પતે, વૈશ્યસ્તોમ ઇવ બ્રાહ્મણરાજન્યાભ્યામ્ ।
તેન દૃષ્ટાર્થેષુ કર્મસુ શક્તઃ પ્રવર્તમાનઃ પ્રાપ્નોતુ ફલમ્, દૃષ્ટત્વાત્ ।
અદૃષ્ટાર્થેષુ તુ શાસ્ત્રૈકસમધિગમ્યં ફલમનધિકારિણિ ન યુજ્યત ઇતિ નોપાસનાકાર્યે કર્માપેક્ષા ।
સ્યાદેતત્ ।
મનુષ્યાભિમાનવદધિકારિકે કર્મણિ વિહિતે યથા તદભિમાનરહિતસ્યાનધિકારઃ, એવં નિષેધવિધયો ઽપિ મનુષ્યાધિકારા ઇતિ તદભિમાનરહિતસ્તેષ્વપિ નાધિક્રિયેત પશ્વાદિવત્ ।
તથા ચાયં નિષિદ્ધમનુતિષ્ઠન્ ન પ્રત્યવેયાત્, તિર્યગાદિવદિતિ ભિન્નકર્મતાપાતઃ ।
મૈવમ્ ।
ન ખલ્વયં સર્વથા મનુષ્યાભિમાનરહિતઃ કિં ત્વવિદ્યાસંસ્કારાનુવૃત્ત્યાસ્ય માત્રયા તદભિમાનો ઽનુવર્તતે ।
અનુવર્તમાનં ચ મિથ્યેતિ મન્યમાનો ન શ્રદ્ધત્ત ઇત્યુક્તમ્ ।
કિમતો યદ્યેવમ્,એતદતો ભવતિ-વિધિષુ શ્રાદ્ધો ઽધિકારી નાશ્રાદ્ધઃ ।
તતશ્ચ મનુષ્યાદ્યભિમાનં નશ્રદ્ધધાનો ન વિધિશાસ્ત્રેષ્વધિક્રિયતે ।
તથા ચ સ્મૃતિઃ- ઽઅશ્રદ્ધયા હુતં દત્તમ્ઽઇત્યાદિકા ।
નિષેધશાસ્ત્રં તુ ન શ્રદ્ધામપેક્ષતે ।
અપિ તુ નિષિધ્યમાનક્રિયોન્મુખો નર ઇત્યેવ પ્રવર્તતે ।
તથા ચ સાંસારિક ઇવ શબ્દાવગતબ્રહ્મતત્ત્વો ઽપિ નિષેધમતિક્રમ્ય પ્રવર્તમાનઃ પ્રત્યવૈતીતિ ન ભિન્નકર્મદર્શનાભ્યુપગમઃ ।
તસ્માન્નોપાસનાયાઃ કાર્યે કર્માપેક્ષા ।
fન્: 4-દ્વિતીયકલ્પાનવકાશ ઇત્યાહ-અત એવેતિ ।
અત એવ નોપાસનોત્પત્તાવપિ,નિર્વિચિકિત્સશાબ્દજ્ઞાનોત્પત્ત્યુત્તરકાલમનધિકારઃ કર્મણીત્યુક્તમ્ ।
તથા ચ શ્રુતિઃ-ઽનકર્મણા ન પ્રજયા ધનેન ત્યાગેનૈકે અમૃતત્વમાનશુઃઽ ।
તત્કિમિદાનીમનુપયોગ એવ સર્વથેહ કર્મણામ્,તથા ચ ઽવિવિદિષન્તિ યજ્ઞેનઽઇત્યાદ્યાઃ શ્રુતયો વિરુધ્યેરન્ ।
ન વિરુધ્યન્તે ।
fન્: 5-ઇહ જન્માન્તરે કર્મ સત્ત્વશુદ્ધિદ્વારેણ જ્ઞાનોત્પત્તિહેતુરિતિ સિદ્ધાન્તમાહ આરાદિતિ ।
આરાદુપકારકત્વાત્કર્મણાં યજ્ઞાદીનામ્ ।
તથા હિ-તમેતમાત્માનં વેદાનુવચનેન-નિત્યસ્વાધ્યાયેન, બ્રાહ્મણા વિવિદિષન્તિ-વેદિતુમિચ્છન્તિ, ન તુ વિદન્તિ ।
વસ્તુતઃ પ્રધાનસ્યાપિ વેદનસ્ય પ્રકૃત્યર્થતયા શબ્દતો ગુણત્વાત્, ઇચ્છાયાશ્ચ પ્રત્યયાર્થતયા પ્રાધાન્યાત્, પ્રધાનેન ચ કાર્યસંપ્રત્યયાત્ ।
નહિ રાજપુરુષમાનયેત્યુક્તે વસ્તુતઃ પ્રધાનમપિ રાજા પુરુષવિશેષણતયા શબ્દત ઉપસર્જન આનીયતે ઽપિ તુ પુરુષ એવ, શબ્દતસ્તસ્ય પ્રાધાન્યાત્ ।
એવં વેદાનુવચનસ્યેવ યજ્ઞસ્યાપીચ્છાસાધનતયા વિધાનમ્ ।
એવં તપસો ઽનાશકસ્ય ।
કામાનશનમેવ તપઃ, હિતમિતમેધ્યાશિનો હિ બ્રહ્મણિ વિવિદિષા ભવતિ, ન તુ સર્વથાનશ્નતો મરણાત્ ।
નાપિ ચાન્દ્રાયણાદિ તપઃશીલસ્ય, ધાતુવૈષમ્યાપત્તેઃ ।
એતાનિ ચ નિત્યાન્યુપાત્તદુરિતનિબર્હણેન પુરુષં સંસ્કુર્વન્તિ ।
તથા ચ શ્રુતિઃ-ઽસ હ
fન્: 1-અનેન કર્મણા ઇદં મમાઙ્ગમન્તઃકરણં સંસ્ક્રિયતે, ઉપધીયતે-પુણ્યેનોપચીયતે ઇતિ વિદિત્વા યઃ કર્મ ચરતિ સ આત્મશુદ્ધ્યર્થં યજન્નાત્મયાજી સ ચ દેવયાજિતઃ કામ્યકર્તુઃ શ્રેયાનિતિ શ્રુત્યર્થઃ ।
વા આત્માયાજી યો વેદ ઇદં મે ઽનેનાઙ્ગં સંસ્ક્રિયત ઇદં મે ઽનેનાઙ્ગમુપધીયતેઽઇતિ ।
અનેનેતિ હિ પ્રકૃતં યજ્ઞાદિ પરામૃશતિ ।
સ્મૃતિશ્ચ-ઽયસ્યૈતે ઽષ્ટાચત્વારિંશત્સંસ્કારાઃઽઇતિ ।
નિત્યનૈમિત્તિકાનુષ્ઠાનપ્રક્ષીણકલ્મષસ્ય ચ વિશુદ્ધસત્ત્વસ્યાવિદુષ એવ ઉત્પન્નવિવિદિષસ્ય જ્ઞાનોત્તપત્તિં દર્શયત્યાથર્વણી શ્રુતિઃ-ઽવિશુદ્ધસત્ત્વસ્તતસ્તુ તં પશ્યતિ નિષ્કલં ધ્યાયમાનઃઽઇતિ ।
સ્મૃતિશ્ચ-ઽજ્ઞાનમુત્પદ્યતે પુંસાં ક્ષયાત્પાપસ્ય કર્મણઃઽઇત્યાદિકા ।
કૢપ્તેનૈવ ચ નિત્યાનાં કર્મણાં નિત્યેહિતેનોપાત્તદુરિતનિબર્હણદ્વારેણ પુરુષસંસ્કારેણ જ્ઞાનોત્પત્તાવઙ્ગભાવોપપત્તૌ ન સંયોગ
fન્: 2-ઇદમત્ર બોધ્યમ્-સંયોગપૃથક્ત્વેનાઙ્ગભાવે સિદ્ધે ઽપિ ન સમુચ્ચયવાદ્યભિમતઃ સાક્ષાદઙ્ગભાવો યુક્તઃ અપિ તુ પરંપરયા, કલ્પનાગૌરવાત્ । યથા પ્રકૃતૌ કૢપ્તોપકારાણાં વિકૃતૌ તદતિરિક્તોપકારકલ્પને ગૌરવં તથા જ્ઞાને વિનિયુક્તયજ્ઞાદીનાં કૢપ્તપાપક્ષયાતિરિક્તકલ્પને ગૌરવાપત્તેર્ન સમુચ્ચયઃ કલ્પનીય ઇત્યાશયઃ ।
પૃથક્ત્વેન સાક્ષાદઙ્ગભાવો યુક્તઃ, કલ્પનાગૌરવાપત્તેઃ ।
તથાહિ-નિત્યકર્મણામનુષ્ઠાનાદ્ધર્મોત્પાદઃ, તતઃ પાપ્મા નિવર્તતે,સ હિ અનિત્યાશુચિદુઃખરૂપે સંસારે નિત્યશુચિસુખખ્યાતિલક્ષણેન વિપર્યાસેન ચિત્તસત્ત્વં મલિનયતિ,તતઃ પાપનિવૃત્તૌ પ્રત્યક્ષોપપત્તિપ્રવૃત્તિદ્વારાપાવરણે સતિ પ્રત્યક્ષોપપત્તિભ્યાં સંસારસ્ય અનિત્યાશુચિદુઃખરૂપતામપ્રત્યૂહમવબુધ્યતે,;તતો ઽસ્ય અસ્મિન્નનભિરતિસંજ્ઞં વૈરાગ્યમુપજાયતે,તતસ્તજ્જિહાસોપાવર્તતે,તતો હાનોપાયં પર્યેષતે,પર્યેષમાણશ્ચાત્મતત્ત્વજ્ઞાનમસ્યોપાય ઇત્યુપશ્રુત્ય તજ્જિજ્ઞાસતે,તતઃ શ્રવણાદિક્રમેણ તજ્જ્ઞાનાતીત્યારાદુપકારકત્વં તત્ત્વજ્ઞાનોત્પાદં પ્રતિ ચિત્તસત્ત્વશુદ્ધ્યા કર્મણાં યુક્તમ્ ।
ઇમમેવાર્થમનુવદતિ ભગવદ્ગીતા-ઽઆરુરુક્ષોર્મુનેર્યોગં કર્મ કારણમુચ્યતે ।
યોગારૂઢસ્ય તસ્યૈવ શમઃ કારણમુચ્યતેઽ ॥

એવં ચાનનુષ્ઠિતકર્માપિ પ્રાગ્ભવીયકર્મવશાત્ યો વિશુદ્ધસત્ત્વઃ સંસારાસારતાદર્શનેન નિષ્પન્નવૈરાગ્યઃ, કૃતં તસ્ય કર્માનુષ્ઠાનેન વૈરાગ્યોત્પાદોપયોગિના, પ્રાગ્ભવીયકર્માનુષ્ઠાનાદેવ તત્સિદ્ધેઃ, ઇમમેવ ચ પુરુષધૌરેયભેદમધિકૃત્ય પ્રવવૃતે શ્રુતિઃ-ઽયદિ વેતરથા બ્રહ્મચર્યાદેવ પ્રવ્રજેત્ઽઇતિ ।
તદિદમુક્તમ્-કર્માવબોધાત્- પ્રાગપ્યધીતવેદાન્તસ્ય બ્રહ્મજિજ્ઞાસોપપત્તેરિતિ ।
અત એવ ન બ્રહ્મચારિણ ઋણાનિ સન્તિ, યેન તદપાકરણાર્થં કર્માનુતિષ્ઠેત્ ।
એતદનુરોધાચ્ચ ઽજાયમાનો વૈ બ્રાહ્મણસ્ત્રિભિરૃણવા જાયતેઽઇતિ ગૃહસ્થઃ સંપદ્યમાન ઇતિ વ્યાખ્યેયમ્ ।
અન્યથા ઽયદિ વેતરથા બ્રહ્મચર્યાદેવઽઇતિ શ્રુતિર્વિરુધ્યેત ।
ગૃહસ્થસ્યાપિ ચ ઋણાપાકરણં સત્ત્વશુદ્ધ્યર્થમેવ ।
જરામર્યવાદો ભસ્માન્તતાવાદો ઽન્ત્યેષ્ટયશ્ચ કર્મજડાનવિદુષઃ પ્રતિ, ન ત્વાત્મતત્ત્વપણ્ડિતાન્ ।
તસ્માત્તસ્યાનન્તર્યમથશબ્દાર્થઃ, યદ્વિના બ્રહ્મજિજ્ઞાસા ન ભવતિ યસ્મિંસ્તુ સતિ ભવન્તી ભવત્યેવ ।
ન ચેત્થં કર્માવબોધઃ તસ્માન્ન કર્માવબોધાનન્તર્યમાત્રાથશબ્દાર્થ ઇતિ સર્વમવદાતમ્ ।
સ્યાદેતત્ ।
મા ભૂદગ્નિહોત્ર
fન્: 3-ઽઅગ્નિહોત્રં જુહોતિ યવાગૂં પચતિઽઇત્યામ્નાયતે । તત્ર ક્રમસંશયે દ્રવ્યમન્તરા યાગાનિષ્પત્તેઃ, અન્યદ્રવ્યાનયને શ્રુતવૈયર્થ્યાત્ દૃષ્ટપ્રયોજને આરાદુપકારકત્વસ્યાન્યાય્યત્વાત્ ઽઅર્થાચ્ચઽયવાગૂં પક્ત્વા જુહોતીતિ ક્રમઃ । તથેહ ન સંભવતીતિ ભાવઃ ।
યવાગૂપાકવદાર્થઃ ક્રમઃ,શ્રૌતસ્તુ ભવિષ્યતિ, ઽગૃહી ભૂત્વા વની ભવેત્ વની ભૂત્વા પ્રવ્રજેત્ઽઇતિ જાબાલશ્રુતિર્ગાર્હસ્થ્યેન હિ યજ્ઞાદ્યનુષ્ઠાનં સૂચયતિ ।
સ્મરન્તિ ચ-ઽઅધીત્ય વિધિવદ્વેદાન્પુત્રાંશ્ચોત્પાદ્ય ધર્મતઃ ।
ઇષ્ટા ચ શક્તિતો યજ્ઞૈર્મનો મોક્ષે નિવેશયેત્ ॥
ઽનિન્દન્તિ ચ-ઽઅનધીત્ય દ્વિજો વેદાનનુત્પાદ્ય તથાત્મજાન્ ।
અનિષ્ટ્વા ચૈવ યજ્ઞૈશ્ચ મોક્ષમિચ્છન્વ્રજત્યધઃઽ ॥
ઇત્યત આહ- યથા ચ હૃદયાદ્યવદાનાનામાનન્તર્યનિયમઃ ।
કુતઃ, ઽહૃદયસ્યાગ્રે ઽવદ્યતિ અથ જિહ્વાયા અથ વક્ષસઃઽઇત્યથાગ્રશબ્દાભ્યાં ક્રમસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્ ।
ન તથેહ ક્રમ નિયમો વિવક્ષિતઃ, શ્રુત્યા તયૈવાનિયમપ્રદર્શનાત્, ઽયદિ વેતરથા બ્રહ્મચર્યાદેવ પ્રવ્રજેદ્ગૃહાદ્વા વનાદ્વાઽઇતિ ।
એતાવતા હિ વૈરાગ્યમુપલક્ષયતિ ।
અત એવ ઽયદહરેવ વિરજેત્તદહરેવ પ્રવ્રજેત્ઽઇતિ શ્રુતિઃ ।
નિન્દાવચનં ચ અવિશુદ્ધસત્ત્વપુરુષાભિપ્રાયમ્ ।
અવિશુદ્ધસત્ત્વો હિ મોક્ષમિચ્છન્નાલસ્યાત્તદુપાયે ઽપ્રવર્તમાનો ગૃહસ્થધર્મમપિ નિત્યનૈમિત્તિકમનાચરન્પ્રતિક્ષણમુપચીયમાનપાપ્માધો ગચ્છતીત્યર્થઃ ।
સ્યાદેતત્ ।
મા ભૂચ્છ્રૌત આર્થો વા ક્રમઃ,
fન્: 1-ઽસમિધો યજતિઽઇત્યાદયઃ પઞ્ચ પ્રયાજા દર્શપૌર્ણમાસાઙ્ગતયામ્નાતાઃ । તેષાં પાઠતઃ ક્રમઃ । જ્યોતિષ્ટોમવિકારે સાદ્યસ્ક્રયાગે ઽતિદેશપ્રાપ્તાસ્ત્રયઃ પશવઃ અગ્નીષોમીયઃ સવનીયઃ, અનુબન્ધશ્ચ । વિકૃતૌ ઽસહ પશૂનાલભેતઽઇતિ શ્રવણાત્પ્રાકૃતઃ ક્રમો નિવર્તતે । સહત્વં ચેદં સવનીયસ્થાને । તથાસતિ ઇતરયોસ્તુલ્યં સ્થાનચલનં ભવતિ । તત્ર એકકાલત્વલક્ષણસહત્વસ્યાસંભવાત્ સ્થાનાત્સવનીયપ્રાથમ્યં નિયમ્યત ઇત્યયં સ્થાનક્રમઃ । ઽસારસ્વતૌ ભવત એતદ્વૈ દૈવ્યં મિથુનં યત્સરસ્વતી સરસ્વાંશ્ચઽઇતિ યુગપત્કર્મદ્વયં શ્રૂયતે । અત્ર પ્રથમં સરસ્વતીદૈવતસ્ય યાજ્યાનુવાક્યાયુગલં પઠ્યતો તતો સરસ્વદ્દૈવતસ્ય । તસ્માદેતત્ક્રમેણ કર્મદ્વયક્રમ ઇતિ જ્ઞાયતે મન્ત્રાણાં પ્રયોગશેષત્વાત્ । અઙ્ગવિશેષનિર્વાપાદીનાં ક્રમાકાઙ્ક્ષાયાં મુખ્યક્રમેણૈવ ક્રમ ઇતિ નિયમ્યતે સોયં મુખ્યક્રમઃ । ઇદં ચ પ્રવૃત્તિક્રમસ્યાપ્યુદાહરણં વેદિતવ્યં, યાજ્યાનુવાક્યાપ્રવૃત્તિક્રમેણ નિર્વાપાદીનાં ક્રમસ્ય સિદ્ધત્વાદિતિ વિસ્તરભયાદ્દિઙ્માત્રં દર્શિતમ્ ।
પાઠસ્થાનમુખ્યપ્રવૃત્તિપ્રમાણકસ્તુ કસ્માન્ન ભવતીત્યત આહ- શેષશેષિત્વે પ્રમાણાભાવાત્ ।
શેષાણાં સમિદાદીનાં શેષિણાં ચાગ્નેયાદીનાં એકફલ
fન્: 2-એકો યઃ ફલવતો દર્શપૌર્ણમાસાદેરુપકારસ્તસ્મિન્સાધનત્વેનોપનિબદ્ધાઃ શેષાઃ શેષિણશ્ચ । અનેન એકપ્રયોગવચનોપગૃહીતત્વં સિદ્ધં ભવતિ ।
વદુપકારોપનિબદ્ધાનાં એકફલાવચ્છિન્નાનામ્ એકપ્રયોગવચનોપગૃહીતાનામ્
fન્: 3-અનેન કર્તૃભેદાભાવાદવશ્યં ક્રમાપેક્ષાસ્તીતિ સૂચિતમ્ ।
એકાધિકારિકર્તૃકાણાં એકપૌર્ણમાસ્ય
fન્: 4-અનેન યુગપદનુષ્ઠાનમિત્યુક્તં તચ્ચ ન ક્રમમન્તરા સિદ્ધ્યેદિતિ સર્વત્ર ક્રમાપેક્ષા પ્રકૃતે તુ પૃથક્ત્વાન્ન ક્રમાપેક્ષેતિ ભાવઃ ।
માવાસ્યાકાલસંબદ્ધાનાં યુગપદ્ અનુષ્ઠાનાશક્તેઃ, સામર્થ્યાત્ક્રમપ્રાપ્તૌ, તદ્વિશેષાપેક્ષાયાં પાઠાદયસ્તદ્ભેદનિયમાય પ્રભવન્તિ ।
યત્ર તુ ન શેષશેષિભાવઃ નાપ્યેકાધિકારાવચ્છેદઃ યથા સૌર્યાર્યમ્ણ
fન્: 5-ઽસૌર્યં ચરું નિર્વપેદ્બ્રહ્મવર્ચસકામઃઽ ઽઆર્યમણં ચરું નિર્વપેત્ સ્વર્ગકામઃઽ ઽપ્રાજાપત્યં ચરું નિર્વપેચ્છતકૃષ્ણલકામઃઽઇત્યાદિ ભિન્નફલકયગાનાં ન ક્રમઃ, અસંબન્ધાત્ । યુગપત્પાઠાસંભવાદવર્જનીયતા પ્રાપ્તઃ પાઠક્રમો ઽધ્યયનાર્થઃ સ્યાત્ ।
પ્રાજાપત્યાદીનામ્, તત્ર ક્રમભેદાપેક્ષાભાવાન્ન પાઠાદિઃ ક્રમવિશેષનિયમે પ્રમાણમ્, અવર્જનીયતયા તસ્ય તત્રાવગતત્વાત્ ।
ન ચેહ ધર્મબ્રહ્મજિજ્ઞાસયોઃ શેષશેષિભાવે શ્રુત્યાદીનામન્યતમં પ્રમાણમસ્તીતિ ।
fન્: 6-નનુ ઇતિ પાઠઃ ।
સ્યાદેતત્ ।
શેષશેષિભાવાભાવે ઽપિ ક્રમનિયમો દૃષ્ટઃ, યથા ગોદોહનસ્ય પુરુષાર્થસ્ય દર્શપૌર્ણમાસિકૈરઙ્ગૈઃ સહ, યથા વા ઽદર્શપૂર્ણમાસાભ્યામિષ્ટ્વા સોમેન યજેતઽઇતિ દર્શપૂર્ણમાસસોમયોરશેષશેષિણોરિત્યત આહ- અધિકૃતાધિકારે વા પ્રમાણાભાવાત્ -ઇતિ યોજના ।
સ્વર્ગકામસ્ય હિ દર્શપૂર્ણમાસાધિકૃતસ્ય પશુકામસ્ય સતો દર્શપૂર્ણમાસક્રત્વર્થાપ્પ્રણયનાશ્રિતે ગોદોહને અધિકારઃ ।
નો ખલુ ગોદોહનદ્રવ્યમવ્યાપ્રિયમાણં સાક્ષાત્પશૂન્ ભાવયિતુમર્હતિ ।
ન ચ વ્યાપારાન્તરાવિષ્ટં શ્રૂયતે, યતસ્તદઙ્ગક્રમમતિપતેત્ અપ્પ્રણયનાશ્રિતં તુ પ્રતીયતે, ઽચમસેનાપઃ પ્રણયેદ્ગોદોહનેનપશુકામાસ્યઽઇતિ સમભિવ્યાહારાત્, યોગ્યત્વાચ્ચાસ્યાપાં પ્રણયનં પ્રતિ ।
તસ્માત્ક્રત્વર્થાપ્પ્રણયનાશ્રિતત્વાદ્ગોદોહનસ્ય તત્ક્રમેણ પુરુષાર્થમપિ ગોદોહનં ક્રમવદિતિ સિદ્ધમ્ ।
શ્રુતિનિરાકરણેનૈવ ઇષ્ટિસોમક્રમવદપિ ક્રમો ઽપાસ્તો વેદિતવ્યઃ ।
શેષશેષિત્વાધિકૃતાધિકારાભાવે ઽપિ ક્રમો વિવક્ષ્યેત યદ્યેકફલાવચ્છેદો ભવેત્, યથાગ્નેયાદીનાં ષણ્ણામેકસ્વર્ગફલાવચ્છિન્નાનામ્યદિ વા જિજ્ઞાસ્યબ્રહ્મણો ઽશો ધર્મઃ સ્યાત્, યથા ચતુર્લક્ષણીવ્યુત્પાદ્યં બ્રહ્મ કેનચિત્કેનચિદંશેનૈકૈકેન લક્ષણેન વ્યુત્પાદ્યતે, તત્ર ચતુર્ણાં લક્ષણાનાં જિજ્ઞાસ્યાભેદેન પરસ્પરસંબન્ધે સતિ ક્રમો વિવક્ષિતઃ, તથેહાપ્યેકજિજ્ઞાસ્યતયા ધર્મબ્રહ્મજિજ્ઞાસયોઃ ક્રમો વિવક્ષ્યેતન ચૈતદુભયમપ્યસ્તીત્યાહ- ફલજિજ્ઞાસ્યભેદાચ્ચ ।
ફલભેદં વિભજતે- અભ્યુદયફલં ધર્મજ્ઞાનમિતિ ।
જિજ્ઞાસાયા વસ્તુતો જ્ઞાનતન્ત્રત્વાત્ જ્ઞાનફલં જિજ્ઞાસાફલમિતિ ભાવઃ ।

ન કેવલં સ્વરૂપતઃ ફલભેદઃ, તદુત્પાદનપ્રકારભેદાદપિ તદ્ભેદ ઇત્યાહ- તચ્ચાનુષ્ઠાનાપેક્ષમ્ ।
બ્રહ્મજ્ઞાનં ચ નાનુષ્ઠાનાન્તરાપેક્ષમ્ ।
શાબ્દજ્ઞાનાભ્યાસાન્નાનુષ્ઠાનાન્તરમપેક્ષતે, નિત્યનૈમિત્તિકકર્માનુષ્ઠાનસહભાવસ્યાપાસ્તત્વાદિતિ ભાવઃ ।
જિજ્ઞાસ્યભેદમાત્યન્તિકમાહ- ભવ્યશ્ચ ધર્મ ઇતિ ।
ભવિતા ભવ્યઃ,કર્તરિ કૃત્યઃ ।
ભવિતા ચ ભાવકવ્યાપારનિર્વર્ત્યતયા તત્તન્ત્ર ઇતિ તતઃ પ્રાગ્જ્ઞાનકાલે નાસ્તીત્યર્થઃ ।
ભૂતં સત્યમ્ ।
સદેકાન્તતઃ ન કદાચિદસદિત્યર્થઃ ।
ન કેવલં સ્વરૂપતો જિજ્ઞાસ્યયોર્ભેદઃ, જ્ઞાપકપ્રમાણપ્રવૃત્તિભેદાદપિ ભેદ ઇત્યાહ- ચોદનાપ્રવૃત્તિભેદાચ્ચ ।
ચોદનેતિ વૈદિકં શબ્દમાહ, વિશેષેણ સામાન્યસ્ય લક્ષણાત્ ।
પ્રવૃત્તભેદં વિભજતે- યા હિ ચોદના ધર્મસ્યેતિ ।
આજ્ઞાદીનાં પુરુષાભિપ્રાયભેદાનામસંભવાત્ અપૌરુષેયે વેદે ચોદનોપદેશઃ ।
અત એવોક્તમ્-ઽતસ્ય જ્ઞા
fન્: 1-જૈમિનીયપ્રથમાધ્યાયપઞ્ચમસૂત્રૈકદેશો ઽયમ્ । તસ્યાર્થઃ-તસ્ય ધર્મસ્ય જ્ઞાનં પ્રમાણમુપદેશો બિધિરિતિ ।
નમુપદેશઃઽઇતિ ।
સા ચ સ્વ
fન્: 2-સ્વસ્યાઃ પ્રતિપાદ્યે વિષયે ઇત્યર્થઃ ।
સાધ્યે પુરુષવ્યાપારે ભાવનાયાં, તદ્વિષયે ચ યાગાદૌ,સ હિ ભાવનાવિષયઃ, તદધીનનિરૂપણત્વાત્ વિષયાધીનપ્રયત્નસ્ય ભાવનાયાઃ ।
ઽષિઞ્ બન્ધનેઽઇત્યસ્ય ધાતોર્વિષયપદવ્યુત્પત્તેઃ ।
ભાવનાયાસ્તદ્દ્વારેણ ચ યાગાદેરપેક્ષિતોપાયતામવગમયન્તી તત્રેચ્છોપહારમુખેન પુરુષં નિયુઞ્જાનૈવ યાગાદિધર્મમવબોધયતિ નાન્યથા ।
બ્રહ્મચોદના તુ પુરુષમવબોધયત્યેવ કેવલં ન તુ પ્રવર્તયન્ત્યવબોધયતિ ।
કુતઃ,અવબોધસ્ય પ્રવૃત્તિરહિતસ્ય ચોદનાજન્યત્વાત્ ।
નનુ ઽઆત્મા જ્ઞાતવ્યઃઽઇત્યેતદ્વિધિપરૈર્વેદાન્તૈઃ તદેકવાક્યતયાવબોધે પ્રવર્તયદ્ભિરેવ પુરુષો બ્રહ્માવબોધ્યત ઇતિ સમાનત્વં ધર્મચોદનાભિર્બ્રહ્મચોદનાનામિત્યત આહ- ન પુરુષો ઽવબોધે નિયુજ્યતે ।
અયમભિસંધિઃ-ન તાવદ્બ્રહ્મસાક્ષાત્કારે પુરુષો નિયોક્તવ્યઃ, તસ્ય બ્રહ્મસ્વાભાવ્યેન નિત્યત્વાત્, અકાર્યત્વાત્ ।
નાપ્યુપાસનાયામ્, તસ્યા અપિ જ્ઞાનપ્રકર્ષે હેતુભાવસ્યાન્વયવ્યતિરેકસિદ્ધતયા પ્રાપ્તત્વેનાવિધેયત્વાત્ ।
નાપિ શાબ્દબોધે, તસ્યાપ્યધીતવેદસ્ય પુરુષસ્ય વિદિતપદતદર્થસ્ય સમધિગતશાબ્દન્યાયતત્ત્વસ્યાપ્રત્યૂહમુત્પત્તેઃ ।
અત્રૈવ દૃષ્ટાન્તમાહ- યથાક્ષાર્થેતિ ।
દાર્ષ્ટાન્તિકે યોજયતિ- તદ્વદિતિ ।
અપિ ચાત્મજ્ઞાનવિધિપરેષુ વેદાન્તેષુ નાત્મતત્ત્વવિનિશ્ચયઃ શાબ્દઃ સ્યાત્ ।
ન હિ તદાત્મતત્ત્વપરાસ્તે, કિન્તુ તજ્જ્ઞાનવિધિપરાઃ, યત્પરાશ્ચ તે ત એવ તેષામર્થાઃ ।
ન ચ બોધસ્ય બોધ્યનિષ્ઠત્વાદપેક્ષિતત્વાત્, અન્યપરેભ્યો ઽપિ બોધ્યતત્ત્વવિનિશ્ચયઃ, સમારોપેણા
fન્: 1-ઽવાચં ધેનુમુપાસીતઽઇત્યાદાવારોપ્યસ્યાપિ વિધેયધીવિષયત્વાદિત્યર્થઃ ।
પિ તદુપપત્તેઃ ।
તસ્માન્ન બોધવિધિપરા વેદાન્તા ઇતિ સિદ્ધમ્ ।
પ્રકૃતમુપસંહરતિ- તસ્માત્કિમપિ વક્તવ્યમિતિ ।
યસ્મિન્નસતિ બ્રહ્મજિજ્ઞાસા ન ભવતિ સતિ તુ ભવન્તી ભવત્યેવેત્યર્થઃ ।
તદાહ-ઉચ્યતે- નિત્યાનિત્યવસ્તુવિવેક ઇત્યાદિ ।
નિત્યઃ પ્રત્યગાત્મા, અનિત્યાઃ દેહેન્દ્રિયવિષયાદયઃ ।
તદ્વિષયશ્ચેદ્વિવેકો નિશ્ચયઃ, કૃતમસ્ય બ્રહ્મજિજ્ઞાસયા, જ્ઞાતત્વાદ્બ્રહ્મણઃ ।
અથ વિવેકો જ્ઞાનમાત્રમ્, ન નિશ્ચયઃ,તથા સતિ એષ વિપર્યાસાદન્યઃ સંશયઃ સ્યાત્,તથા ચ ન વૈરાગ્યં ભાવયેત્,અભાવયન્કથં બ્રહ્મજિજ્ઞાસાહેતુઃ,તસ્માદેવં વ્યાખ્યેયમ્ ।
નિત્યાનિત્યયોર્વસતીતિ નિત્યાનિત્યવસ્તુ તદ્ધર્મઃ,નિત્યાનિત્યયોર્ધર્મિણોસ્તદ્ધર્માણાં ચ વિવેકો નિત્યાનિત્યવસ્તુવિવેકઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ-મા ભૂદિદં ઋતં નિત્યમ્, ઇદં તદનૃતમનિત્યમિતિ ધર્મિવિશેષયોર્વિવેકઃ,ધર્મિમાત્રયોર્નિત્યાનિત્યયોસ્તદ્ધર્મયોશ્ચ વિવેકં નિશ્ચિનોત્યેવ ।
નિત્યત્વં સત્યત્વં તદ્યસ્યાસ્તિ તન્નિત્યં સત્યમ્,તથા ચાસ્થાગોચરઃ ।
અનિત્યત્વમસત્યત્વં તદ્યસ્યાસ્તિ તદનિત્યમનૃતમ્,તથા ચાનાસ્થાગોચરઃ ।
તદેતેષ્વનુભૂયમાનેષુ યુષ્મદસ્મત્પ્રત્યયગોચરેષુ વિષયવિષયિષુ યદૃતં નિત્યં સુખં વ્યવસ્થાસ્યતે તદાસ્થાગોચરો ભવિષ્યતિ,યત્ત્વનિત્યમનૃતં ભવિષ્યતિ તાપત્રયપરીતં તત્ત્યક્ષ્યત ઇતિ ।
સો ઽયં નિત્યાનિત્યવસ્તુવિવેકઃ પ્રાગ્ભવીયાદૈહિકાદ્વા વૈદિકાત્કર્મણો વિશુદ્ધસત્ત્વસ્ય ભવત્યનુભવોપપત્તિભ્યામ્ ।
ન ખલુ સત્યં નામ ન કિઞ્ચિદસ્તીતિ વાચ્યમ્ ।
તદભાવે તદધિષ્ઠાનસ્યાનૃતસ્યાપ્યનુપપત્તેઃ, શૂન્યવાદિનામપિ શૂન્યતાયા એવ સત્યત્વાત્ ।
અથાસ્ય પુરુષધૌરેયસ્યાનુભવોપપત્તિભ્યામેવં સુનિપુણં નિરૂપયતઃ આ ચ સત્યલોકાત્ આ ચાવીચેઃ જાયસ્વ મ્રિયસ્વ ઇતિ વિપરિવર્તમાનં ક્ષણમુહૂર્તયામાહોરાત્રાર્ધમાસમાસર્ત્વયનવત્સરયુગચતુર્યુગમન્વન્તરપ્રલયમહાપ્રલયમહાસર્ગાવાન્તરસર્ગસંસારસાગરોર્મિભ્ ઇરનિશમુહ્યમાનં, તાપત્રયપરીતમાત્માનં ચ જીવલોકં ચાવલોક્ય અસ્મિન્સંસારમણ્ડલે અનિત્યાશુચિદુઃખાત્મકં પ્રસંખ્યાનમુ
પાવર્તતે;
તતો ઽસ્યેદૃશાન્નિત્યાનિત્યવસ્તુવિવેકલક્ષણાત્પ્રસંખ્યાનાત્- ઇહામુત્રાર્થભેગવિરાગઃ ।
ભવતિ ।
અર્થ્યતે પ્રાર્થ્યત ઇત્યર્થઃ ।
ફલમિતિ યાવત્ ।
તસ્મિન્વિરાગો ઽ
fન્: 1-અનાદરાત્મીકોપેક્ષાબુદ્ધિરિત્યર્થઃ ।
નામાનાભોગાત્મિકોપેક્ષાબુદ્ધિઃ ।
તતઃ શમદમાદિસાધનસંપત્ ।
રાગાદિકષાયમદિરામત્તં હિ મનસ્તેષુ તેષુ વિષયેષૂચ્ચાવચમિન્દ્રિયાણિ પ્રવર્તયત્, વિવિધાશ્ચ પ્રવૃત્તીઃ પુણ્યાપુણ્યફલા ભાવયત્, પુરુષમતિઘોરે વિવિધદુઃખજ્વાલાજટાલે સંસારહુતભુજિ જુહોતિ ।
પ્રસંખ્યાનાભ્યાસલબ્ધવૈરાગ્યપરિપાકભગ્નરાગાદિકષાયમદિરામદં તુ મનઃ પુરુષેણાવજીયતે વશીક્રિયતે, સો ઽયમસ્ય વૈરાગ્યહેતુકો મનોવિજયઃ શમ ઇતિ વશીકારસંજ્ઞ ઇતિ ચાખ્યાયતે ।
વિજિતં ચ મનસ્તત્ત્વવિષયવિનિયોગયોગ્યતાં નીયતે,સેયમસ્ય યોગ્યતા દમઃ ।
યથા દાન્તો ઽયં વૃષભયુવા હલશકટાદિવહનયોગ્યઃ કૃત ઇતિ ગમ્યતે ।
આદિ-ગ્રહણેન ચ વિષયતિતિક્ષાતદુપરમતત્ત્વશ્રદ્ધાઃ સંગૃહ્યન્તે ।
અત એવ શ્રુતિઃ-ઽતસ્માચ્છાન્તો દાન્ત ઉપરતસ્તિતિક્ષુઃ શ્રદ્ધાવિત્તો ભૂત્વાત્મન્યેવાત્માનં પશ્યેત્, સર્વમાત્મનિ પશ્યતિઽઇતિ ।
તદેતસ્ય શમદમાદિરૂપસ્ય સાધનસ્ય સંપત્, પ્રકર્ષઃ, શમદમાદિસાધનસંપત્ ।
તતો ઽસ્ય સંસારબન્ધનાન્મુમુક્ષા ભવતીત્યાહ- મુમુક્ષુત્વં ચ ઇતિ ।
તસ્ય ચ નિત્યશુદ્ધબુદ્ધમુક્તસ્વભાવબ્રહ્મજ્ઞાનં મોક્ષસ્ય કારણમિત્યુપશ્રુત્ય તજ્જિજ્ઞાસા ભવતિ ધર્મજિજ્ઞાસાયાઃ પ્રાગૂર્ધ્વં ચ,તસ્માત્તેષામેવાનન્તર્યં ન ધર્મજિજ્ઞાસાયા ઇત્યાહ- તેષુ હીતિ ।
ન કેવલં જિજ્ઞાસામાત્રમ્, અપિ તુ જ્ઞાનમપીત્યાહ- જ્ઞાતું ચ ।
ઉપસંહરતિ- તસ્માદિતિ ।
ક્રમપ્રાપ્તમતઃશબ્દં વ્યાચષ્ટે- અતઃશબ્દો હેત્વર્થઃ ।
તમેવાતઃશબ્દસ્ય હેતુરૂપમર્થમાહ- યસ્માદ્વેદ એવેતિ ।
અત્રૈવં
fન્: 2-અથશબ્દેન જિજ્ઞાસાહેતુપ્રતિપાદનાત્કિમતઃશબ્દેનેત્યાશઙ્ક્ય નાનેન હેતોરભિધાનં કિં તુ પૂર્વોક્તહેતુત્વરૂપાસિદ્ધિપરિહાર ઇત્યાહ-અત્રૈવમિતિ ।
પરિચોદ્યતે-સત્યં યથોક્તસાધનસંપત્ત્યનન્તરં બ્રહ્મજિજ્ઞાસા ભવતિ ।

સૈવ ત્વનુપપન્ના, ઇહામુત્રફલભોગવિરાગસ્યાનુપપત્તેઃ ।
અનુકૂલવેદનીયં હિ ફલમ્, ઇષ્ટલક્ષણત્વાત્ફલસ્ય ।
ન ચાનુરાગહેતાવસ્ય વૈરાગ્યં ભવિતુમર્હતિ ।
દુઃખાનુષઙ્ગદર્શનાત્સુખે ઽપિ વૈરાગ્યમિતિ ચેત્, હન્ત ભોઃ સુખાનુષઙ્ગાદ્દુઃખે ઽપ્યનુરાગો ન કસ્માદ્ભવતિ ।
તસ્માત્ સુખે ઉપાદીયમાને દુઃખપરિહારે પ્રયતિતવ્યમ્ ।
અવર્જનીયતયા દુઃખમાગતમપિ પરિહૃત્ય સુખમાત્રં ભોક્ષ્યતે ।
તદ્યથા-મત્સ્યાર્થી સશલ્કાન્સકણ્ટકાન્મત્સ્યાનુપાદત્તે, સ યાવદાદેયં તાવદાદાય વિનિવર્તતે ।
યથા વા ધાન્યાર્થી સપલાલાનિ ધાન્યાન્યાહરતિ, સ યાવદાદેયં તાવદુપાદાય નિવર્તતે, તસ્માદ્દુઃખભયાન્નાનુકૂલવેદનીયમૈહિકં વામુષ્મિકં વા સુખં પરિત્યક્તુમુચિતમ્ ।
ન હિ મૃગાઃ સન્તીતિ શાલયો નોપ્યન્તે, ભિક્ષુકાઃ સન્તીતિ સ્થાલ્યો નાધિશ્રીયન્તે ।
અપિ ચ દૃષ્ટં સુખં ચન્દનવનિતાદિસઙ્ગજન્મ ક્ષયિતાલક્ષણેન દુઃખેનાઘ્રાતત્વાદતિભીરુણા ત્યજ્યેતાપિ, ન ત્વામુષ્મિકં સ્વર્ગાદિ, તસ્યાવિનાશિત્વાત્ ।
શ્રૂયતે હિ-ઽઅપામ સોમમમૃતા અભૂમઽઇતિ ।
તથા ચ ઽઅક્ષય્યં હ વૈ ચાતુર્માસ્યયાજિનઃ સુકૃતં ભવતિઽ ।
ન ચ કૃતકત્વહેતુકં વિનાશિત્વાનુમાનમત્ર સંભવતિ, નરશિરઃકપાલશૌચાનુમાનવત્
fન્: 1-નરશિરઃકપાલં શુચિ, પ્રાણ્યઙ્ગત્વાત્, શઙ્ખવદિત્યનુમાનં ઽનારં સ્પૃષ્ટ્વાસ્થિ સસ્નેહં સવાસા જલમાવિશેત્ઽઇત્યાગમાદ્બાધિતવિષયં તથા સુકૃતમનિત્યં, કાર્યત્વાદ્બટવદિત્યનુમાનમપિ ઽઅક્ષય્યમ્ઽઇત્યાગમાદ્બાધિતં ભવતીત્યાશયઃ ।
આગમબાધિતવિષયત્વાત્ ।
તસ્માદ્યથોક્તસાધનસંપત્ત્યભાવાન્ન બ્રહ્મજિજ્ઞાસેતિ પ્રાપ્તમ્ ।
એવં પ્રાપ્તે આહ ભગવાન્સૂત્રકારઃ- અતઃ ઇતિ ।
તસ્યાર્થં વ્યાચષ્ટે ભાષ્યકારઃ- યસ્માદ્વેદ એવેતિ ।
અયમભિસંધિઃ-સત્યં મૃગભિક્ષુકાદયઃ શક્યાઃ પરિહર્તું પાચકકૃષીવલાદિભિઃ,દુઃખં ત્વનેકવિધાનેકકારણસંપાતજમશક્યપરિહારમ્,અન્તતઃ સાધનાપારતન્ત્ર્યક્ષયિતલક્ષણયોર્દુઃખયોઃ સમસ્તકૃતકસુખાવિનાભાવનિયમાત્ ।
ન હિ મધુવિષસંપૃક્તમન્નં વિષં પરિત્યજ્ય સમધુ શક્યં શિલ્પિવરેણાપિ ભોક્તુમ્ ।
ક્ષયિતાનુમાનોપોદ્બલિતં ચ ઽતદ્યથેહ કર્મજિતઃઽઇત્યાદિ વચનં ક્ષયિતાપ્રતિપાદકમ્ ઽઅપામ સોમમ્ઽઇત્યાદિકં વચનં મુખ્યાસંભવે જઘન્યવૃત્તિતામાપાદયતિ ।
યથાહુઃ પૌરાણિકાઃ-ઽઆભૂતસંપ્લવં સ્થાનમમૃતત્વં હિ ભાષ્યતેઽઇતિ ।
અત્ર ચ બ્રહ્મપદેન તત્પ્રમાણં વેદ ઉપસ્થાપિતઃ ।
સ ચ યોગ્યત્વાત્ ઽતદ્યથેહ કર્મચિતઃઽઇત્યાદિરતઃ ઇતિ સર્વનામ્ના પરામૃશ્ય, હેતુપઞ્ચમ્યા નિર્દિશ્યતે ।
સ્યાદેતત્ ।
યથા સ્વર્ગાદેઃ કૃતકસ્ય સુખસ્ય દુઃખાનુષઙ્ગસ્તથા બ્રહ્મણો ઽપીત્યત આહ- તથા બ્રહ્મવિજ્ઞાનાદપીતિ ।
તેનાયમર્થઃ-અતઃ સ્વર્ગાદીનાં ક્ષયિતાપ્રતિપાદકાત્, બ્રહ્મજ્ઞાનસ્ય ચ પરમપુરુષાર્થતાપ્રતિપાદકાત્ આગમાત્, યથોક્તસાધનસંપત્ તતશ્ચ જિજ્ઞાસેતિ સિદ્ધમ્ ।
બ્રહ્મજિજ્ઞાસાપદવ્યાખ્યાનમાહ- બ્રહ્મણ ઇતિ ।
ષષ્ઠીસમાસપ્રદર્શનેન પ્રાચાં વૃત્તિકૃતાં બ્રહ્મણે જિજ્ઞાસા બ્રહ્મજિજ્ઞાસેતિ ચતુર્થીસમાસઃ પરાસ્તો વેદિતવ્યઃ ।
ઽતાદર્થ્યસમાસે પ્રકૃતિવિકૃતિગ્રહણં કર્તવ્યમ્ઽઇતિ કાત્યાયનીયવચનેન યૂપદાર્વાદિષ્વેવ પ્રકૃતિવિકારભાવે ચતુર્થીસમાસનિયમાત્, અપ્રકૃતિવિકારભૂતે ઇત્યેવમાદૌ તન્નિષેધાત્, ઽઅશ્વઘાસાદયઃ ષષ્ઠીસમાસા ભવિષ્યન્તિઽઇત્યશ્વઘાસાદિષુ ષષ્ઠીસમાસપ્રતિવિધાનાત્ ।
ષષ્ઠીસમાસે ઽપિ ચ બ્રહ્મણો વાસ્તવપ્રાધાન્યોપપત્તેરિતિ ।
સ્યાદેતત્ ।
બ્રહ્મણો જિજ્ઞાસેત્યુક્તે તત્રાનેકાર્થત્વાદ્બ્રહ્મશબ્દસ્ય સંશયઃ, કસ્ય બ્રહ્મણો જિજ્ઞાસેતિ ।
અસ્તિ બ્રહ્મશબ્દો વિપ્રત્વજાતૌ, યથા-બ્રહ્મહત્યેતિ ।
અસ્તિ ચ વેદે, યથા-બ્રહ્મોજ્ઝમિતિઃઅસ્તિ ચ પરમાત્મનિ, યથા-ઽબ્રહ્મ વેદ બ્રહ્મૈવ ભવતિઽઇતિ, તમિમં સંશયમપાકરોતિ- બ્રહ્મ ચ વક્ષ્યમાણલક્ષણમ્ ઇતિ ।
યતો બ્રહ્મજિજ્ઞાસાં પ્રતિજ્ઞાય તજ્જ્ઞાપનાય પરમાત્મલક્ષણં પ્રણયતિ તતો ઽવગચ્છામઃ પરમાત્મજિજ્ઞાસૈવેયં ન વિપ્રત્વજાત્યાદિજિજ્ઞાસેત્યર્થઃ ।
ષષ્ઠીસમાસપરિગ્રહે ઽપિ નેયં કર્મષષ્ઠી, કિં તુ શેષલક્ષણા,સંબન્ધમાત્રં ચ શેષ ઇતિ બ્રહ્મણો જિજ્ઞાસેત્યુક્તે બ્રહ્મસંબન્ધિની જિજ્ઞાસેત્યુક્તં ભવતિ ।
તથા ચ બ્રહ્મસ્વરૂપપ્રમાણયુક્તિસાધનપ્રયોજનજિજ્ઞાસાઃ સર્વા બ્રહ્મજિજ્ઞાસાર્થા બ્રહ્મજિજ્ઞાસયાવરુદ્ધા ભવન્તિ ।
સાક્ષાત્ પારમ્પર્યેણ ચ બ્રહ્મસંબન્ધાત્ ।
કર્મષષ્ઠ્યાં તુ બ્રહ્મશબ્દાર્થઃ કર્મ,સ ચ સ્વરૂપમેવેતિ તત્પ્રમાણાદયો નાવરુધ્યેરન્,તથા ચાપ્રતિજ્ઞાતાર્થચિન્તા પ્રમાણાદિષુ ભવેદિતિ યે મન્યન્તે તાન્પ્રત્યાહ- બ્રહ્મણ ઇતિ કર્મણિ ઇતિ ।
અત્ર હેતુમાહ- જિજ્ઞાસ્યેતિ ।
ઇચ્છાયાઃ પ્રતિપત્ત્યનુબન્ધો જ્ઞાનમ્, જ્ઞાનસ્ય ચ જ્ઞેયં બ્રહ્મ ।
ન ખલુ જ્ઞાનં જ્ઞેયં વિના નિરૂપ્યતે, ન ચ જિજ્ઞાસા જ્ઞાનં વિનેતિ પ્રતિપત્ત્યનુબન્ધત્વાત્ પ્રથમં જિજ્ઞાસા કર્મૈવાપેક્ષતે, ન તુ સંબન્ધિમાત્રમ્;તદન્તરેણાપિ સતિ કર્મણિ તન્નિરૂપણાત્ ।
ન હિ ચન્દ્રમસમાદિત્યં વોપલભ્ય કસ્યાયમિતિ સંબન્ધ્યન્વેષણા ભવતિ ।
ભવતિ તુ જ્ઞાનમિત્યુક્તે વિષયાન્વેષણા કિંવિષયમિતિ ।
તસ્માત્પ્રથમમપેક્ષિતત્વાત્ કર્મતયૈવ બ્રહ્મ સંબધ્યતે, ન સંબન્ધિતામાત્રેણ, તસ્ય જઘન્યત્વાત્ ।
તથા ચ કર્મણિ ષષ્ઠીત્યર્થઃ ।
નનુ સત્યં ન જિજ્ઞાસ્યમન્તરેણ જિજ્ઞાસા નિરૂપ્યતે,જિજ્ઞાસ્યાન્તરં ત્વસ્યા ભવિષ્યતિ, બ્રહ્મ તુ શેષતયા સંભન્ત્સ્યત ઇત્યત આહ- જિજ્ઞાસ્યાન્તરેતિ ।
fન્: 1-પ્રમાણમુક્ત્યાદિબહુશ્રૌતત્વસિદ્ધિરિત્યભિપ્રાયસ્ય નિગૂઢતા ।
નિગૂઢાભિપ્રાયશ્ચોદયતિ- નનુ શેષષષ્ઠીપરિગ્રહે ઽપીતિ ।
સામાન્યસંબન્ધસ્ય વિશેષસંબન્ધાવિરોધકત્વેન કર્મતાયા અવિઘાતેન જિજ્ઞાસાનિરૂપણોપપત્તેરિત્યર્થઃ ।
નિગૂઢાભિપ્રાય એવ દૂષયતિ- એવમપિ પ્રત્યક્ષં બ્રહ્મણ ઇતિ ।
વાચ્યસ્ય કર્મત્વસ્ય જિજ્ઞાસયા પ્રથમમપેક્ષિતસ્ય પ્રથમસંબન્ધાર્હસ્ય ચાન્વયપરિત્યાગેન પશ્ચાત્કથઞ્ચિદપેક્ષિતસ્ય સંબન્ધિમાત્રસ્ય સંબન્ધો, જઘન્યઃ પ્રથમઃ, પ્રથમશ્ચ જઘન્ય ઇતિ સુવ્યાહૃતં ન્યાયતત્ત્વમ્ ।
પ્રત્યક્ષપરોક્ષતાભિધાનં ચ પ્રાથમ્યાપ્રાથમ્યસ્ફુટત્વાભિપ્રાયમ્ ।
ચોદકઃ સ્વાભિપ્રાયમુદ્ઘાટયતિ- ન વ્યર્થઃ, બ્રહ્માશ્રિતાશેષેતિ ।
વ્યાખ્યાતમેતદધસ્તાત્ ।
સમાધાતા સ્વાભિસંધિમુદ્ઘાટયતિ- ન પ્રધાનપરિગ્રહ ઇતિ ।
વાસ્તવં પ્રાધાન્યં-બ્રહ્મણઃ ।
શેષં સનિદર્શનમતિરોહિતાર્થમ્, શ્રુત્યનુગમશ્ચાતિરોહિતઃ ।
તદેવમભિમતં સમાસં વ્યવસ્થાપ્ય જિજ્ઞાસાપદાર્થમાહ- જ્ઞાતુમિતિ ।
સ્યાદેતત્ ।
ન જ્ઞાનમિચ્છાવિષયઃ ।
સુખદુઃખાવાપ્તિપરિહારૌ વા તદુપાયો વા તદ્દ્વારેણેચ્છાગોચરઃ ।
ન ચૈવં બ્રહ્મવિજ્ઞાનમ્ ।
ન ખલ્વેતદનુકૂલમિતિ વા પ્રતિકૂલનિવૃત્તિરિતિ વાનુભૂયતે ।
નાપિ તયોરુપાયઃ, તસ્મિન્સત્યપિ સુખભેદસ્યાદર્શનાત્ ।
અનુવર્તમાનસ્ય ચ દુઃખસ્યાનિવૃત્તેઃ ।
તસ્માન્ન સૂત્રકારવચનમાત્રાદિષિકર્મતા જ્ઞાનસ્યેત્યત આહ- અવગતિપર્યન્તમિતિ ।

ન કેવલં જ્ઞાનમિષ્યતે કિન્ત્વવગતિં સાક્ષાત્કારં કુર્વદવગતિપર્યન્તં સન્વાચ્યાયા ઇચ્છાયાઃ કર્મ ।
કસ્માત્ ।
ફલવિષયત્વાદિચ્છાયાઃ, તદુપાયં ફલપર્યન્તં ગોચરયતીચ્છેતિ શેષઃ ।
નનુ ભવત્વવગતિપર્યન્તં જ્ઞાનમ્,કિમેતાવતાપીષ્ટં ભવતિ ।
નહ્યનપેક્ષણીયવિષયમવગતિપર્યન્તમપિ જ્ઞાનમિષ્યત ઇત્યત આહ- જ્ઞાનેન હિ પ્રમાણેનાવગન્તુમિષ્ટં બ્રહ્મ ।
ભવતુ બ્રહ્મવિષયાવગતિઃ, એવમપિ કથમિષ્ટેત્યત આહ- બ્રહ્માવગતિર્હિ પુરુષાર્થઃ ।
કિમભ્યુદયઃ,ન, કિં તુ નિઃશ્રેયસં વિગલિતનિખિલદુઃખાનુષઙ્ગપરમાનન્દઘનબ્રહ્માવગતિર્બ્રહ્મણઃ સ્વભાવ ઇતિ સૈવ નિઃશ્રેયસં પુરુષાર્થ ઇતિ ।
સ્યાદેતત્ ।
ન બ્રહ્માવગતિઃ પુરુષાર્થઃ ।
પુરુષવ્યાપારવ્યાપ્યો હિ પુરુષાર્થઃ ।
ન ચાસ્યા બ્રહ્મસ્વભાવભૂતાયા ઉત્પત્તિવિકારસંસ્કારપ્રાપ્તયઃ સંભવન્તિ, તથા સત્યનિત્યત્વેન તત્સ્વાભાવ્યાનુપપત્તેઃ ।
ન ચોત્પત્ત્યાદ્યભાવે વ્યાપારવ્યાપ્યતા ।
તસ્માન્ન બ્રહ્માવગતિઃ પુરુષાર્થ ઇત્યત આહ- નિઃશેષસંસારબીજાવિદ્યાદ્યનર્થનિબર્હણાત્ ।
સત્યમ્, બ્રહ્માવગતૌ બ્રહ્મસ્વભાવે નોત્પત્ત્યાદયઃ સંભવન્તિ,તથાપ્યનિર્વચનીયાનાદ્યવિદ્યાવશાદ્બ્રહ્મસ્વભાવો ઽપરાધીનપ્રકાશો ઽપિ પ્રતિભાનપિ ન પ્રતિભાતીવ પરાધીનપ્રકાશ ઇવ દેહેન્દ્રિયાદિભ્યો ભિન્નો ઽપ્યભિન્ન ઇવ ભાસત ઇતિ સંસારબીજાવિદ્યાદ્યનર્થનિબર્હણાત્પ્રાગપ્રાપ્ત ઇવ તસ્મિન્સતિ પ્રાપ્ત ઇવ ભવતીતિ પુરુષેણાર્થ્યમાનત્વાત્પુરુષાર્થ ઇતિ યુક્તમ્ ।
અવિદ્યાદીત્યાદિગ્રહણેન તત્સંસ્કારો ઽવરુધ્યતે ।
અવિદ્યાદિનિવૃત્તિસ્તૂપાસનાકાર્યાદન્તઃકરણવૃત્તિભેદાત્ સાક્ષાત્કારાદિતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
ઉપસંહરતિ- તસ્માદ્બ્રહ્મ જિજ્ઞાસિતવ્યમ્ ।
ઉક્તલક્ષણેન મુમુક્ષુણા ।
ન ખલુ તજ્જ્ઞાનં વિના સવાસનવિવિધદુઃખનિદાનમવિદ્યોચ્છિદ્યતે ।
ન ચ તદુચ્છેદમન્તરેણ વિગલિતનિખિલદુઃખાનુષઙ્ગાનન્દઘનબ્રહ્માત્મતાસાક્ષાત્કારાવિર્ભાવો જીવસ્ય ।
તસ્માદાનન્દઘનબ્રહ્માત્મતામિચ્છતા તદુપાયો જ્ઞાનમેષિતવ્યમ્ ।
તચ્ચ ન કેવલેભ્યો વેદાન્તેભ્યો ઽપિ તુ બ્રહ્મમીમાંસો
fન્: 1-અત્રેદં બોધ્યમ્-બ્રહ્માત્મતામિચ્છતા જ્ઞાનમેષિતવ્યં તચ્ચ વિચારોપકરણેભ્યો વેદાન્તેભ્યઃ, તથાચ સતિ બ્રહ્મવિચારઃ કર્તવ્ય ઇત્યર્થઃ સ્યાત્, તત્કથં જિજ્ઞાસાયા અનધિકાર્યત્વાદિત્યુક્તં, વિચારસ્યાધિકાર્યત્વાદિતિચેત્ જ્ઞાતુમિચ્છા જિજ્ઞાસા । સા હિ સંદિગ્ધેર્ઽથે નિર્ણયાય ભવતિ, સ ચ વિચારસાધ્ય ઇતિ વિચારકર્તવ્યતાર્થાદ્ગમ્યતે । આર્થિકે ચાસ્મિન્નર્થે કર્તવ્યપદાધ્યાહારઃ । શ્રૌતસ્તુ સાધનચતુષ્ટયાનન્તરં બ્રહ્મજ્ઞાનેચ્છા ભવિતું યુક્તેત્યેષઃ । તસ્માન્ન પૂર્વોક્તવિરોધ ઇતિ ।
પકરણેભ્ય ઇતિ ઇચ્છામુખેન બ્રહ્મમીમાંસાયાં પ્રવર્ત્યતે, ન તુ વેદાન્તેષુ તદર્થવિવક્ષાયાં વા ।
તત્ર ફલવદર્થાવબોધપરતાં સ્વાધ્યાયાધ્યયનવિધેઃ સૂત્રયતા ઽઅથાતો ધર્મજિજ્ઞાસાઽઇત્યનેનૈવ પ્રવર્તિતત્વાત્, ધર્મગ્રહણસ્ય ચ વેદાર્થોપલક્ષણત્વેનાધર્મવદ્બ્રહ્મણો ઽપ્યુપલક્ષણત્વાત્ ।
યદ્યપિ ચ ધર્મમીમાંસાવત્ વેદાર્થમીમાંસયા બ્રહ્મમીમાંસાપ્યાક્ષેપ્તું શક્ય, તથાપિ પ્રાચ્યા મીમાંસયા ન તદ્વ્યુત્પાદ્યતે, નાપિ બ્રહ્મમીમાંસાયા અધ્યયનમાત્રાનન્તર્યમિતિ બ્રહ્મમીમાંસારમ્ભાય નિત્યાનિત્યવિવેકાદ્યાનન્તર્યપ્રદર્શનાય ચેદં સૂત્રમારમ્ભણીયમિત્યપૌનરુક્ત્યમ્ ।
સ્યાદેતત્ ।
એતેન સૂત્રેણ બ્રહ્મજ્ઞાનં પ્રત્યુપાયતા મીમાંસાયાઃ પ્રતિપાદ્યત ઇત્યુક્તમ્ તદયુક્તમ્, વિકલ્પાસહત્વાત્, ઇતિ ચોદયતિ- તત્પુનર્બ્રહ્મેતિ ।
વેદાન્તેભ્યો ઽપૌરુષેયતયા સ્વતઃસિદ્ધપ્રમાણભાવેભ્યઃ પ્રસિદ્ધમપ્રસિદ્ધં વા સ્યાત્ ।
યદિ પ્રસિદ્ધમ્, વેદાન્તવાક્યસમુત્થેન નિશ્ચયજ્ઞાનેન વિષયીકૃતમ્,તતો ન જિજ્ઞાસિતવ્યમ્, નિષ્પાદિતક્રિયે કર્મણિ અવિશેષાધાયિનઃ ।
સાધનસ્ય સાધનન્યાયાતિપાતાત્ ।
અથાપ્રસિદ્ધં વેદાન્તેભ્યસ્તર્હિ ન તદ્વેદાન્તાઃ પ્રતિપાદયન્તીતિ સર્વથાપ્રસિદ્ધં નૈવ શક્યં જિજ્ઞાસિતુમ્ ।
અનુભૂતે હિ પ્રિયે ભવતીચ્છા ન તુ સર્વથાનનુભૂતાપૂર્વે ।
ન ચેષ્યમાણમપિ શક્યં જ્ઞાતું, પ્રમાણાભાવાત્ ।
શબ્દો હિ તસ્ય પ્રમાણં વક્તવ્યઃ ।
યથા વક્ષ્યતિ ઽશાસ્ત્રયોનિત્વાત્ઽઇતિ ।
સ ચેત્તન્નાવબોધયતિ, કુતસ્તસ્ય તત્ર પ્રામાણ્યમ્ ।
ન ચ પ્રમાણાન્તરં બ્રહ્મણિ પ્રક્રમતે ।
તસ્માત્પ્રસિદ્ધસ્ય જ્ઞાતું શક્યસ્યાપ્યજિજ્ઞાસનાત્, અપ્રસિદ્ધસ્યેચ્છાયા અવિષયત્વાત્, અશક્યજ્ઞાનત્વાચ્ચ ન બ્રહ્મ જિજ્ઞાસ્યમિત્યાક્ષેપઃ ।
પરિહરતિ- ઉચ્યતે-અસ્તિ તાવદ્બ્રહ્મ નિત્યશુદ્ધબુદ્ધમુક્તસ્વભાવમ્ ।
અયમર્થઃ-પ્રાગપિ બ્રહ્મમીમાંસાયા પૂર્વં અધીતવેદસ્ય નિગમનિરુક્તવ્યાકરણાદિપરિશીલનવિદિતપદતદર્થસંબન્ધસ્ય ઽસદેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીત્ઽઇત્યુપક્રમાત્, ઽતત્ત્વમસિઽઇત્યન્તાત્સંદર્ભાત્ નિત્યત્વાદ્યુપેતબ્રહ્મસ્વરૂપાવગમસ્તાવદાપાતતો વિચારાદ્વિનાપ્યસ્તિ ।
fન્: 1-સર્વસ્યેતિ પ્રસિદ્ધિરિત્યનેનાન્વીયતે ન હેતુના, વૈયર્થ્યાત્ ।
અત્ર ચ બ્રહ્મેત્યાદિનાવગમ્યેન તદ્વિષયમવગમં લક્ષયતિ, તદસ્તિત્વસ્ય સતિ વિમર્શે વિચારાત્પ્રાગનિશ્ચયાત્ ।
fન્: 2-નિત્યત્વં ચ ધ્વંસાપ્રતિયોગિત્વે સતિ પ્રાગભાવાપ્રતિયોગિત્વરૂપં બોધ્યમ્ ।
નિત્યેતિ ક્ષયિતાલક્ષણં દુઃખમુપક્ષિપતિ ।
fન્: 3-કર્તૃત્વભોક્તૃત્વરાગાદિલેપો ઽશુદ્ધિસ્તદ્રહિતં શુદ્ધમિત્યર્થઃ ।
શુદ્ધેતિ દેહાદ્યુપાધિકમપિ દુઃખમપાકરોતિ ।
બુદ્ધેત્યપરાધીનપ્રકાશમાનન્દાત્માનં દર્શયતિ, આનન્દપ્રકાશયોરભેદાત્ ।
સ્યાદેતત્ ।
મુક્તૌ સત્યામસ્યૈતે શુદ્ધત્વાદયઃ પ્રથન્તે, તતસ્તુ પ્રાક્ દેહા
fન્: 4-ભેદાભેદમતેન શઙ્કા । સમાધાનં તુ સદૈવ મુક્ત ઇતિ ।
દ્યભેદેન તદ્ધર્મજન્મજરામરણાદિદુઃખયોગાદિત્યત ઉક્તમ્- મુક્તેતિ ।
સદૈવ મુક્તઃ સદૈવ કેવલો ઽનાદ્યવિદ્યાવશાત્ ભ્રાન્ત્યા તથાવભાસત ઇત્યર્થઃ ।
તદેવમનૌપાધિકં બ્રહ્મણો રૂપં દર્શયિત્વાવિદ્યોપા
fન્: 5-અવિદ્યાવિષયીકૃતમિત્યર્થઃ ।
ધિકં રૂપમાહ- સર્વજ્ઞં સર્વશક્તિસમન્વિતમ્ ।
તદનેન જગત્કારણત્વમસ્ય દર્શિતમ્, શક્તિજ્ઞાનભાવાભાવાનુવિધાનાત્કારણત્વભાવાભાવયોઃ ।
કુતઃ પુનરેવંભૂતબ્રહ્મસ્વરૂપાવગતિરિત્યત આહ- બ્રહ્મશબ્દસ્ય હીતિ ।
ન કેવલમ્ ઽસદેવ સોમ્યેદમ્ઽઇત્યાદીનાં વાક્યાનાં પૌર્વાપર્યાલોચનયા ઇત્થંભૂતબ્રહ્માવગતિઃ ।
અપિ તુ બ્રહ્મપદમપિ નિર્વચનસામર્થ્યાદિમમેવાર્થં સ્વહસ્તયતિ ।
નિર્વચનમાહ- બૃહતેર્ધાતોરર્થાનુગમાત્ ।
વૃદ્ધિકર્મા હિ બૃહતિરતિશાયને વર્તતે ।
તચ્ચેદમતિશાયન
fન્: 6-નનુ બૃહતેરતિશાયનાર્થકત્વે ઽપિ અનવચ્છિન્નત્વં કથમિતિચેત્પ્રકરણાદિસંકોચકાભાવાદિત્યાશયઃ ।
મનવચ્છિન્નં પદાન્તરાવગમિતં નિત્યશુદ્ધબુદ્ધત્વાદ્યસ્યાભ્યનુજાનાતીત્યર્થઃ ।
તદેવં તત્પદાર્થસ્ય શુદ્ધત્વાદેઃ પ્રસિદ્ધિમભિધાય ત્વંપદાર્થસ્યાપ્યાહ- સર્વસ્યાત્મત્વાચ્ચ બ્રહ્માસ્તિત્વપ્રસિદ્ધિઃ ।
સર્વસ્ય
fન્: 1-સર્વસ્યેતિ પ્રસિદ્ધિરિત્યનેનાન્વીયતે ન હેતુના, વૈયર્થ્યાત્ ।
પાંસુલ
fન્: 2-પાંસુમન્તૌ પાદૌ યસ્ય ।
પાદકસ્ય હાલિક
fન્: 3-હલં વહતિ હાલિકઃ ।
સ્યાપિ બ્રહ્માસ્તિત્વપ્રસિદ્ધિઃ,કુતઃ,આત્મત્વાત્ ।

એતદેવ સ્ફુટયતિ- સર્વો હીતિ ।
પ્રતીતિમેવ અપ્રતીતિનિરાકરણેન દ્રઢયતિ- ન નેતિ ।
ન ન પ્રત્યેત્યહમસ્મીતિ, કિન્તુ પ્રત્યેત્યેવેતિ યોજના ।
નન્વહમસ્મીતિ ચ જ્ઞાસ્યતિ મા ચ જ્ઞાસીદાત્માનમિત્યત આહ- યદીતિ ।
અહમસ્મીતિ ન પ્રતીયાત્ ।
અહઙ્કારાસ્પદં હિ જીવાત્માનં ચેન્ન પ્રતીયાત્, અહમિતિ ન પ્રતીયાદિત્યર્થઃ ।
નનુ પ્રત્યેતુ સર્વો જન આત્માનમહઙ્કારાસ્પદમ્, બ્રહ્મણિ તુ કિમાયાતમિત્યત આહ- આત્મા ચ બ્રહ્મ ।
તદસ્ત્વમા સામાનાધિકરણ્યાત્ ।
તસ્માત્તત્પદાર્થસ્ય શુદ્ધબુદ્ધત્વાદેઃ શબ્દતઃ, ત્વંપદાર્થસ્ય ચ જીવાત્મનઃ પ્રત્યક્ષતઃ પ્રસિદ્ધેઃ, પદાર્થજ્ઞાનપૂર્વકત્વાચ્ચ વાક્યાર્થજ્ઞાનસ્ય, ત્વંપદાર્થસ્ય બ્રહ્મભાવાવગમઃ ઽતત્ત્વમસિઽઇતિ વાક્યાદુપપદ્યત ઇતિ ભાવઃ ।
આક્ષેપ્તા પ્રથમકલ્પાશ્રયં દોષમાહ- યદિ તર્હિ લોક ઇતિ ।
અધ્યાપકાધ્યેતૃપરમ્પરા લોકઃ ।
તત્ર ઽતત્ત્વમસિઽઇતિ વાક્યાદ્યદિ બ્રહ્માત્મત્વેન પ્રસિદ્ધમસ્તિ ।
આત્મા બ્રહ્મત્વેનેતિ વક્તવ્યે બ્રહ્માત્મત્વેનેત્યભેદવિવક્ષયા ગમયિતવ્યમ્ ।
પરિહરતિ- નઃ ।
કુતઃ, તદ્વિશેષં પ્રતિ વિપ્રતિપત્તેઃ ।
તદનેન વિપ્રતિપત્તિઃ સાધકબાધકપ્રમાણાભાવે સતિ સંશયબીજમુક્તમ્ ।
તતશ્ચ સંશયાજ્જિજ્ઞાસોપપદ્યત ઇતિ ભાવઃ ।
વિવાદાધિકરણં ધર્મી સર્વતન્ત્રસિદ્ધાન્તસિદ્ધો ઽભ્યુપેયઃ ।
અન્યથા અનાશ્રયા ભિન્નાશ્રયા વા વિપ્રતિપત્તયો ન સ્યુઃ ।
વિરુદ્ધા હિ પ્રતિપત્તયો વિપ્રતિપત્તયઃ ।
ન ચાનાશ્રયાઃ પ્રતિપત્તયો ભવન્તિ, અનાલમ્બનત્વાપત્તેઃ ।
ન ચ ભિન્નાશ્રયા વિરુદ્ધાઃ ।
નહ્યનિત્યા બુદ્ધિઃ,નિત્ય આત્મેતિ પ્રતિપત્તિવિપ્રતિપત્તી ।
તસ્માત્તત્પદાર્થસ્ય શુદ્ધબુદ્ધત્વાદેર્વેદાન્તેભ્યઃ પ્રતીતિઃ, ત્વંપદાર્થસ્ય ચ જીવાત્મનો લોકતઃ સિદ્ધિઃ સર્વતન્ત્રસિદ્ધાન્તઃ ।
તદાભાસત્વાનાભાસત્વતત્તદ્વિશેષેષુ પરમત્ર વિપ્રતિપત્તયઃ ।
તસ્માત્સામાન્યતઃ પ્રસિદ્ધે ધર્મિણિ વિશેષતો વિપ્રતિપત્તૌ યુક્તસ્તદ્વિશેષેષુ સંશયઃ ।
તત્ર ત્વંપદાર્થે તાવદ્વિપ્રતિપત્તીર્દર્શયતિ- દેહમાત્રમ્ ઇત્યાદિના, ભોક્તૈવ કેવલં ન કર્ત્તા ઇત્યન્તેન ।
અત્ર દેહેન્દ્રિયમનઃક્ષણિકવિજ્ઞાનચૈતન્યપક્ષે ન તત્પદાર્થનિત્યત્વાદયઃ ત્વંપદાર્થેન સંબધ્યન્તે, યોગ્યતાવિરહાત્ ।
શૂન્યપક્ષે ઽપિ સર્વોપાખ્યાનરહિતમપદાર્થઃ કથં તત્ત્વમોર્ગોચરઃ ।
કર્તૃભોક્તૃસ્વભાવસ્યાપિ પરિણામિતયા તત્પદાર્થનિત્યત્વાદ્યસંગતિરેવ ।
અકર્તૃત્વે ઽપિ ભોક્તૃત્વપક્ષે પરિણામિતયા નિત્યત્વાદ્યસંગતિઃ ।
અભોક્તૃત્વે ઽપિ નાનાત્વેનાવચ્છિન્નત્વાદનિત્યત્વાદિપ્રસક્તાવદ્વૈતહાનાચ્ચ તત્પદાર્થાસંગતિસ્તદવસ્થૈવ ।
ત્વંપદાર્થવિપ્રતિપત્ત્યા ચ તત્પદાર્થે ઽપિ વિપ્રતિપત્તિર્દર્શિતા ।
વેદાપ્રામાણ્યવાદિનો હિ લૌકાયતિકાદયસ્તત્પદાર્થપ્રત્યયં મિથ્યેતિ મન્યન્તે ।
વેદ
fન્: 1-વેદપ્રામાણ્યવાદિનો મીમાંસકાઃ । તેહિ ક્રિયાર્થત્વમામ્નાયસ્ય બ્રુવાણા વેદાન્તા ઔપચારિકા વા અવિવક્ષિતસ્વાર્થા વા મન્યન્ત ઇતિ દર્શિતં પ્રાક્ ।
પ્રામાણ્યવાદિનો ઽપ્યૌપચારિકં તત્પદાર્થમવિવક્ષિતં વા મન્યન્ત ઇતિ ।
તદેવં ત્વંપદાર્થવિપ્રતિપત્તિદ્વારા તત્પદાર્થે વિપ્રતિપત્તિં સૂચયિત્વા સાક્ષાત્તત્પદાર્થે વિપ્રતિપત્તિમાહ- અસ્તિ તદ્વ્યતિરિક્ત ઈશ્વરઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વશક્તિરિતિ કેચિત્ ।
તદિતિ જીવાત્માનં પરામૃશતિ ।
ન કેવલં શરીરાદિભ્યઃ, જીવાત્મભ્યો ઽપિ વ્યતિરિક્તઃ ।
સ ચ સર્વસ્યૈવ જગત ઈષ્ટે ।
ઐશ્વર્યસિદ્ધ્યર્થં સ્વાભાવિકમસ્ય રૂપદ્વયમુક્તમ્- સર્વજ્ઞઃ સર્વશક્તિરિતિ ।
તસ્યાપિ જીવાત્મભ્યો ઽપિ વ્યતિરેકાત્, ન ત્વંપદાર્થેન સામાનાધિકરણ્યમિતિ સ્વમતમાહ- અત્મા સ ભોક્તુરિત્યપરે ।
ભોક્તુર્જીવાત્મનો ઽવિદ્યોપાધિકસ્ય સ ઈશ્વરસ્તત્પદાર્થ આત્મા,તત ઈશ્વરાદભિન્નો જીવાત્મા ।
પરમાકાશાદિવ ઘટાકાશાદય ઇત્યર્થઃ ।
વિપ્રતિપત્તીરુપસંહરન્ વિપ્રતિપત્તિબીજમાહ- એવં બહવ ઇતિ ।
યુક્તિયુક્ત્યાભાસવાક્યવાક્યાભાસસમાશ્રયાઃ સન્ત ઇતિ યોજના ।
નનુ સન્તુ વિપ્રતિપત્તયઃ, તન્નિમિત્તશ્ચ સંશયઃતથાપિ કિમર્થં બ્રહ્મમીમાંસારભ્યત ઇત્યત આહ- તત્રાવિચાર્યેતિ ।
તત્ત્વજ્ઞાનાચ્ચ નિઃશ્રેયસાધિગમો નાતત્ત્વજ્ઞાનાદ્ભવિતુમર્હતિ ।
અપિ ચ અતત્ત્વજ્ઞાનાન્નાસ્તિક્યે સત્યનર્થપ્રાપ્તિરિત્યર્થઃ ।
સૂત્રતાત્પર્યમુપસંહરતિ- તસ્માદિતિ ।
વેદાન્તમીમાંસા તાવત્તર્ક એવ, તદવિરોધિનશ્ચ યે ઽન્યે ઽપિ તર્કા અધ્વરમીમાંસાયાં ન્યાયે ચ વેદપ્રત્યક્ષાદિપ્રામાણ્યપરિશોધનાદિષૂક્તાસ્ત ઉપકરણં યસ્યાઃ સા તથોક્તા ।
તસ્માદિયં પરમનિઃશ્રેયસસાધનબ્રહ્મજ્ઞાનપ્રયોજના બ્રહ્મમીમાંસારબ્ધવ્યેતિ સિદ્ધમ્ ॥1॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_1,1.2.2
જન્માદ્યસ્ય યતઃ

તદેવં પ્રથમસૂત્રેણ મીમાંસારમ્ભમુપપાદ્ય બ્રહ્મમીમાંસામારભતે- જન્માદ્યસ્ય યતઃ ।
એતસ્ય સૂત્રસ્ય પાતનિકામાહ ભાષ્યકારઃ- બ્રહ્મ જિજ્ઞાસિતવ્યમિત્યુક્તમ્ ।
કિંલક્ષણં પુનસ્તદ્બ્રહ્મ ।
યત્ર યદ્યપિ બ્રહ્મસ્વરૂપજ્ઞાનસ્ય પ્રધાનસ્ય પ્રતિજ્ઞયા તદઙ્ગાન્યપિ પ્રમાણાદીનિ પ્રતિજ્ઞાતાનિ, તથાપિ સ્વરૂપસ્ય પ્રાધાન્યાત્તદેવાક્ષિપ્ય પ્રથમં સમર્થ્યતે ।
તત્ર યદ્યાવદનુભૂયતે તત્સર્વં પરિમિતમવિશુદ્ધમબુદ્ધં વિધ્વંસિ,ન તેનોપલબ્ધેન તદ્વિરુદ્ધસ્ય નિત્યશુદ્ધબુદ્ધમુક્તસ્વભાવસ્ય બ્રહ્મણઃ સ્વરૂપં શક્યં લક્ષયિતુમ્, ન હિ જાતુ કશ્ચિત્કૃતકત્વેન નિત્યં લક્ષયતિ ।
ન ચ તદ્ધર્મેણ નિત્યત્વાદિના તલ્લક્ષ્યતે, તસ્યાનુપલબ્ધચરત્વાત્ ।
પ્રસિદ્ધં હિ લક્ષણં ભવતિ, નાત્યન્તાપ્રસિદ્ધમ્ ।
એવં
fન્: 1-ઇતરપ્રમાણેનાપ્રસિદ્ધમપિ શબ્દતઃ પ્રસિદ્ધં સ્યાદિતિ ચેત્તત્રાહ-એવં ચેતિ ।
ચ ન શબ્દો ઽપ્યત્ર પ્રક્રમતે,
અત્યન્તાપ્રસિદ્ધતયા બ્રહ્મણો ઽપદાર્થસ્યાવાક્યાર્થત્વાત્ ।
તસ્માલ્લક્ષણાભાવાત્, ન બ્રહ્મ જિજ્ઞાસિતવ્યમિત્યાત્યાક્ષેપાભિપ્રાયઃ ।
તમિમમાક્ષેપં ભગવાન્ સૂત્રકારઃ પરિહરતિ-ઽજન્માદ્યસ્ય યતઃઽઇતિ ।
મા ભૂદનુભૂયમાનં જગત્તદ્ધર્મતયા તાદાત્મ્યેન વા બ્રહ્મણો લક્ષણમ્,
fન્: 2-તદુત્પન્નત્વેન જગત્સ્વકારણં જ્ઞાપયતિ । સવિતુર્ગતેરેવ દેશાન્તરપ્રાપ્તિઃ ।
તદુત્પત્ત્યા તુ ભવિષ્યતિ દેશાન્તરપ્રાપ્તિરિવ સવિતુર્વ્રજ્યાયા ઇતિ તાત્પર્યાર્થઃ ।
સૂત્રાવયવાન્ વિભજતે- જન્મોત્પત્તિરાદિરસ્યેતિ ।
લાઘવાય સૂત્રકૃતા જન્માદીતિ નપુંસકપ્રયોગઃ કૃતસ્તદુપપાદનાય સમાહારમાહ- જન્મસ્થિતિભઙ્ગમિતિ ।
જન્મનશ્ચ ઇત્યાદિઃ કારણનિર્દેશઃ ઇત્યન્તઃ સંદર્ભો નિગદવ્યાખ્યાતઃ ।
સ્યાદેતત્ ।
પ્રધાનકાલગ્રહલોકપાલક્રિયાયદૃચ્છાસ્વભાવાભાવેષૂપપ્લવમાનેષુ સત્સુ સર્વજ્ઞં સર્વશક્તિસ્વભાવં બ્રહ્મ જગજ્જન્માદિકારણમિતિ કુતઃ સંભાવનેત્યત આહ- અસ્ય જગત ઇતિ ।
અત્ર નામરૂપાભ્યાં વ્યાકૃતસ્ય ઇતિ ચેતનભાવકર્તૃકત્વસંભાવનયા પ્રધાનાદ્યચેતનકર્તૃકત્વં નિરુપાખ્યકર્તૃકત્વં ચ વ્યાસેધતિ ।
યત્ખલુ નામ્ના રૂપેણ ચ વ્યાક્રિયતે તચ્ચેતનકર્તૃકં દૃષ્ટમ્, યથા ઘટાદિ ।
વિવાદાધ્યાસિતં ચ જગન્નામરૂપાભ્યાં વ્યાકૃતમ્ તસ્માચ્ચેતનકર્તૃકં સંભાવ્યતે ।
ચેતનો હિ બુદ્ધાવાલિખ્ય નામરૂપે ઘટ ઇતિ નામ્ના, રૂપેણ ચ કમ્બુગ્રીવાદિના બાહ્યં ઘટં નિષ્પાદયતિ ।
અત એવ ઘટસ્ય નિર્વર્ત્યસ્યાપ્યન્તઃ સંકલ્પાત્મના સિદ્ધસ્ય કર્મકારકભાવો ઘટં કરોતીતિ ।
યથાહુઃ-ઽબુદ્ધિસિદ્ધં તુ ન તદસત્ઽઇતિ ।
તથા ચાચેતનો બુદ્ધાવનાલિખિતં કરોતીતિ ન શક્યં સંભાવયિતુમિતિ ભાવઃ ।
સ્યાદેતત્ ।
ચેતના ગ્રહા લોકપાલા વા નામરૂપે બુદ્ધાવાલિખ્ય જગજ્જનયિષ્યન્તિ, કૃતમુક્તસ્વભાવેન બ્રહ્મણેત્યત આહ- અનેકકર્તૃભોક્તૃસંયુક્તસ્યેતિ ।
કેચિત્કર્તારો ભવન્તિ, યથા સૂદર્ત્વિગાદયઃ, ન ભોક્તારઃ ।
કેચિત્તુ ભોક્તારઃ, યથા શ્રાદ્ધવૈશ્વાનરેષ્ટ્યાદિષુ પિતાપુત્રાદયઃ, ન કર્તારઃ ।
તસ્માદુભયગ્રહણમ્ ।
દેશકાલનિમિત્તક્રિયાફલાનિ ઇતીતરેતરદ્વન્દ્વઃ ।
દેશાદીનિ ચ તાનિ પ્રતિનિયતાનિ ચેતિ વિગ્રહઃ ।
તદાશ્રયો જગત્તસ્ય ।
કેચિત્ખલુ પ્રતિનિયતદેશોત્પાદાઃ, યથા કૃષ્ણમૃગાદયઃ ।
કેચિત્પ્રતિનિયતકાલોત્પાદાઃ, યથા કોકિલાલાપાદયો વસન્તે ।
કેચિત્પ્રતિનિયતનિમિત્તાઃ, યથા નવામ્બુદધ્વાનાદિનિમિત્તા બલાકાગર્ભાદયઃ ।
કેચિત્પ્રતિનિયતક્રિયાઃ, યથા બ્રાહ્મણાનાં યાજનાદયો નેતરેષામ્ ।
એવં પ્રતિનિયતફલાઃ, યથા કેચિત્સુખિનઃ, કેચિદ્દુઃખિનઃ, એવં ય એવ સુખિનસ્ત એવ કદાચિદ્દુઃખિનઃ ।
સર્વમેતદાકસ્મિકાપરનામ્નિ યાદૃચ્છિકત્વે વા સ્વાભાવિકત્વે વા સર્વજ્ઞાસર્વશક્તિકર્તૃકત્વે ચ ન ઘટતે, પરિમિતજ્ઞાનશક્તિભિર્ગ્રહલોકપાલાદિભિર્જ્ઞાતું કર્તું ચાશક્યત્વાત્ ।
તદિદમુક્તમ્- મનસાપ્યચિન્ત્યરચનારૂપસ્યેતિ ।
એકસ્યા અપિ હિ શરીરરચનાયા રૂપં મનસા ન શક્યં ચિન્તયિતું કદાચિત્, પ્રાગેવ જગદ્રચનાયાઃ,કિમઙ્ગ પુનઃ કર્તુમિત્યર્થઃ ।
સૂત્રવાક્યં પૂરયતિ- તદ્બ્રહ્મેતિ વાક્યશેષઃ ।
સ્યાદેતત્ ।
કસ્માત્પુનર્જન્મસ્થિતિભઙ્ગમાત્રમિહાદિગ્રહણેન ગૃહ્યતે, ન તુ વૃદ્ધિપરિણામાપક્ષયા અપીત્યત આહ- અન્યેષામપિ ભાવવિકારાણાં-- વૃદ્ધ્યાદીનાન્ ત્રિષ્વેવાન્તર્ભાવ ઇતિ ।
વૃદ્ધિસ્તાવદવયવોપચયઃ ।
તેનાલ્પાવયવાદવયવિનો દ્વિતન્તુકાદેરન્ય એવ મહાન્પટો જાયત ઇતિ જન્મૈવ વૃદ્ધિઃ ।
પરિણામો ઽપિ ત્રિવિધો ધર્મલક્ષણાવસ્થાલક્ષણઃ ઉત્પત્તિરેવ ।
ધર્મિણો હિ હાટકાદેર્ધર્મલક્ષણઃ પરિણામઃ કટકમુકુટાદિસ્તસ્યોત્પત્તિઃ, એવં કટકાદેરપિ પ્રત્યુત્પન્નત્વાદિલક્ષણઃ પરિણામ ઉત્પત્તિઃ ।
એવમવસ્થાપરિણામો નવપુરાણત્વાદિરુત્પત્તિઃ ।
અપક્ષયસ્ત્વવયવહ્રાસો નાશ એવ ।
તસ્માજ્જન્માદિષુ યથાસ્વમન્તર્ભાવાદ્વૃદ્ધ્યાદયઃ પૃથઙ્નોક્તા ઇત્યર્થઃ ।
અથૈતે વૃદ્ધ્યાદયો ન જન્માદિષ્વન્તર્ભવન્તિ, તથાપ્યુત્પત્તિસ્થિતિભઙ્ગમેવોપાદાતવ્યમ્ ।
તથા સતિ હિ તત્પ્રતિપાદકે ઽયતો વા ઇમાનિ ભૂતાનિઽઇતિ વેદવાક્યે બુદ્ધિસ્થીકૃતે જગન્મૂલકારણં બ્રહ્મ લક્ષિતં ભવતિ ।
અન્યથા તુ જાયતે ઽસ્તિ વર્ધતે ઇત્યાદીનાં ગ્રહણે તત્પ્રતિપાદકં નૈરુક્તવાક્યં બુદ્ધૌ ભવેત્,તચ્ચ ન મૂલકારણપ્રતિપાદનપરમ્, મહાસર્ગાદૂર્ધ્વં સ્થિતિકાલે ઽપિ તદ્વાક્યોદિતાનાં જન્માદીનાં ભાવવિકારાણામુપપત્તેઃ, ઇતિ શઙ્કાનિરાકરણાર્થં વેદોક્તોત્પત્તિસ્થિતિભઙ્ગગ્રહણમિત્યાહ- યાસ્કપરિપઠિતાનાં ત્વિતિ ।
નન્વેવમપ્યુત્પત્તિમાત્રં સૂચ્યતામ્,તન્નાન્તરીયકતયા તુ સ્થિતિભઙ્ગં ગમ્યત ઇત્યત આહ- યોત્પત્તિર્બ્રહ્મણઃ કારણા
fન્: 1-ષષ્ઠ્યન્તશઙ્કાં નિરાકરોતિ-કારણાદિતિ ।
દિતિ ।
ત્રિભિરસ્યોપાદાનત્વં સૂચ્યતે ।
ઉત્પત્તિમાત્રં તુ નિમિત્તકારણસાધારણમિતિ
fન્: 2-અત્રેદં બોધ્યમ્-ઉત્પત્તિમાત્રસ્ય નિમિત્તકારણસાધારણત્વે ઽપિ લયાધારત્વોક્ત્યા ઉપાદાનત્વં સિધ્યેત્ । નહિ દણ્ડાદિષુ ઘટાદયો લીયન્તે । તસ્માદિતરવૈયર્થ્યમિતિચેન્ન । નહ્યત્રોપાદાનત્વસૂચનાયૈવ તદુક્તમપિતુ પ્રકૃતિવિકારાભેદન્યાયેનાદ્વૈતસિદ્ધયે ઽપિ તેન બ્રહ્મ ઉપાદાનં ભવતુ, અધિષ્ઠાતા ત્વન્યઃ સ્યાત્, કુમ્ભકાર ઇવ કુમ્ભસ્યોત્પત્તાવિતિ શઙ્કાનિરાસો બોદ્ધવ્યઃ ।
નોપાદાનં સૂચયેત્ ।
તદિદમુક્તમ્- તત્રૈવેતિ ।
પૂર્વોક્તાનાં કાર્યકારણવિશેષણાનાં પ્રયોજનમાહ- ન યથોક્તેતિ ।
તદનેન
fન્: 3-નનુ લક્ષણાદેવ બ્રહ્મસિદ્ધૌ શાસ્ત્રયોનિત્વસમન્વયાધિકરણયોર્વૈયર્થ્યમિત્યાશઙ્કાં પરિહરતિ-તદનેનેતિ । લક્ષણંહિ સિદ્ધસ્ય વસ્તુનો ભેદમવગમયતિ ઈદૃશં તદિતિ ।
પ્રબન્ધેન પ્રતિજ્ઞાવિષયસ્ય બ્રહ્મસ્વરૂપસ્ય લક્ષણદ્વારેણ સંભાવનોક્તા ।

fન્: 4-ઉત્કટૈકતરકોટિકઃ સંશયઃ સંભાવના । કાર્યેણ હિ કારણં કિઞ્ચિદસ્તીતિ મિતમ્ । તત્ત્વેકમનેકં વેતિ સંદિગ્ધં । તસ્ય યદૈકત્વં સિધ્યતિ તદા તત્સર્વજ્ઞં સર્વશક્તિ ચ ભવતિ । અયં ચ સંદેહઃ કલ્પનાલાઘવાખ્યતર્કેણ ઉત્કટૈકતરકોટિકતાં નીતઃ સંભવાનેત્યુચ્યતે પ્રાસાદાદીનામનેકકર્તૃકત્વસ્ય દૃષ્ટત્વાન્ન તત્ર નિર્ણયો ભવતિ અતો નિર્ણયાર્થમાવશ્યકમગ્નિમાધિકરણમિતિ ભાવઃ ।
તત્ર પ્રમાણં વક્તવ્યમ્ ।
યથાહુર્નૈયાયિકાઃ-ઽસંભાવિતઃ પ્રતિજ્ઞાયાં પક્ષઃ સાધ્યેત હેતુના ।
ન તસ્ય હેતુભિસ્ત્રાણમુત્પતન્નેવ યો હતઃ ॥
યથા ચ વન્ધ્યા જનનીઽઇત્યાદિરિતિ ।
ઇત્થં નામ જન્માદિ સંભાવનાહેતુઃ, યદન્યે વૈશેષિકકાદય ઇત એવાનુમાનાદીશ્વરવિનિશ્ચયમિચ્છન્તીતિ સંભાવનાહેતુતાં દ્રઢયિતુમાહ- એતદેવેતિ ।
ચોદયતિ- નન્વિહાપીતિ ।
એતાવતૈવાધિકરણાર્થે સમાપ્તે વક્ષ્યમાણાધિકરણાર્થમનુવદન્સુહૃદ્ભાવેન પરિહરતિ- ન વેદાન્તેતિ ।
વેદાન્તવાક્યકુસુમગ્રથનાર્થતામેવ દર્શયતિ- વેદાન્તેતિ ।
વિચારસ્યાધ્યવસાનં સવાસનાવિદ્યાદ્વયોચ્છેદઃ ।
તતો હિ બ્રહ્માવગતેર્નિવૃત્તિરાવિર્ભાવઃ ।
તત્કિં બ્રહ્મણિ શબ્દાદૃતે ન માનાન્તરમનુસરણીયમ્ ।
તથા ચ કુતો મનનમ્,કુતશ્ચ તદનુભવઃ સાક્ષાત્કારઃઇત્યત આહ- સત્સુ તુ વેદાન્તવાક્યેષ્વિતિ ।
અનુમાનં વેદાન્તાવિરોધિ તદુપજીવિ ચેત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
શબ્દાવિરોધિન્યા તદુપજીવિન્યા ચ યુક્ત્યા વિવેચનં મનનમ્ ।
યુક્તિશ્ચ અર્થાપત્તિરનુમાનં વા ।
સ્યાદેતત્ ।
યથા ધર્મે ન પુરુષબુદ્ધિસાહાય્યમ્, એવં બ્રહ્મણ્યપિ કસ્માન્ન ભવતીત્યત આહ- ન ધર્મજિજ્ઞાસાયામિવેતિ ।
શ્રુત્યાદય ઇતિ ।
શ્રુતીતિહાસપુરાણાસ્મૃતયઃ પ્રમાણમ્ ।
અનુભવો ઽન્તઃકરણવૃત્તિભેદો બ્રહ્મસાક્ષાત્કારઃત્તસ્યાવિદ્યાનિવૃત્તિદ્વારેણ બ્રહ્મસ્વરૂપાવિર્ભાવઃ પ્રમાણફલમ્ ।
તચ્ચ ફલમિવ ફલમિતિ ગમયિતવ્યમ્ ।
યદ્યપિ ધર્મજિજ્ઞાસાયામપિ સામગ્ર્યાં પ્રત્યક્ષાદીનાં વ્યાપારસ્તથાપિ સાક્ષાન્નાસ્તિ ।
બ્રહ્મજિજ્ઞાસાયાં તુ સાક્ષાદનુભવાદીનાં સંભવો ઽનુભવાર્થા ચ બ્રહ્મજિજ્ઞાસેત્યાહ- અનુભવાવસાનત્વાત્ ।
બ્રહ્માનુભવો બ્રહ્મસાક્ષાત્કારઃ પરઃપુરુષાર્થઃ, નિર્મૃષ્ટનિખિલદુઃખપરમાનન્દરૂપત્વાદિતિ ।
નનુ ભવતુ બ્રહ્માનુભવાર્થા જિજ્ઞાસા,તદનુભવ એવ ત્વશક્યઃ, બ્રહ્મણસ્તદ્વિષયત્વાયોગ્યત્વાત્ ઇત્યત આહ- ભૂતવસ્તુવિષયત્વાચ્ચ બ્રહ્મવિજ્ઞાનસ્ય ।
વ્યતિરેક
fન્: 1-વ્યતિરેકઃ-પ્રપઞ્ચાભાવોપલક્ષિતં સ્વરૂપં, તદ્વિષયસાક્ષાત્કારસ્ય વિકલ્પરૂપો બ્રહ્મણા સહ વિષયવિષયિભાવ) સંબન્ધો ઽસ્તિ ન તત્ત્વત ઇતિ ભાવઃ ।
સાક્ષાત્કારસ્ય વિકલ્પરૂપો વિષયવિષયિભાવઃ ।
નત્વેવં ધર્મજ્ઞાનમનુભવાવસાનમ્, તદનુભવસ્ય સ્વયમપુરુષાર્થત્વાત્, તદનુષ્ઠાનસાધ્યત્વાત્પુરુષાર્થસ્ય, અનુષ્ઠાનસ્ય ચ વિનાપ્યનુભવં શાબ્દજ્ઞાનમાત્રાદેવ સિદ્ધેરિત્યાહ- કર્તવ્યે હીત્યાદિના ।
ન ચાયં સાક્ષાત્કારવિષયતાયોગ્યો ઽપ્યવર્તમાનત્વાત્, અવર્તમાનશ્ચાનવસ્થિતત્વાદિત્યાહ- પુરુષાધીનેતિ ।
પુરુષાધીનત્વમેવ લૌકિકવૈદિકકાર્યાણામાહ- કર્તુમકર્તુમિતિ ।
લૌકિકં કાર્યમનવસ્થિતમુદાહરતિ- યથાશ્વેનેતિ ।
લૌકિકેનોદાહરણેન સહ વૈદિકમુદાહરણં સમુચ્ચિનોતિ- તથાતિરાત્ર ઇતિ ।
કર્તુમકર્તુમિત્યસ્યેદમુદાહરણમુક્તમ્ ।
કર્તુમન્યથા વા કર્તુમિત્યસ્યોદાહરણમાહ- ઉદિત ઇતિ ।
સ્યાદેતત્ ।
પુરુષસ્વાતન્ત્ર્યાત્ કર્તવ્યે વિધિપ્રતિષેધાનામાનર્થક્યમ્, અતદધીનત્વાત્પુરુષપ્રવૃત્તિનિવૃત્ત્યોરિત્યત આહ- વિધિપ્રતિષેધાશ્ચાત્રાર્થવન્તઃ સ્યુઃ ।
ગૃહ્ણાતીતિ વિધિઃ ।
ન ગૃહ્ણાતીતિ પ્રતિષેધઃ ।
ઉદિતાનુદિતહોમયોર્વિધી ।
એવં નારાસ્થિતસ્પર્શનનિષેધો બ્રહ્મઘ્નશ્ચ તદ્વારણવિધિરિત્યેવઞ્જાતીયકા વિધિપ્રતિષેધા અર્થવન્તઃ ।
કુત ઇત્યત આહ- વિકલ્પોત્સર્ગાપવાદાશ્ચ ।
ચો હેતૌ ।
યસ્માદ્ગ્રહણાગ્રહણયોરુદિતાનુદિતહોમયોશ્ચ વિરોધાત્સમુચ્ચયાસંભવે તુલ્યબલતયા ચ બાધ્યબાધકભાવાભાવે સત્યગત્યા વિકલ્પઃ ।
નારાસ્થિસ્પર્શનનિષેધતદ્વારણાયોશ્ચ વિરુદ્ધયોરતુલ્યબલતયા ન વિકલ્પઃ ।
કિન્તુ સામાન્યશાસ્ત્રસ્ય સ્પર્શનનિષેધસ્ય ધારણવિધિવિષયેણ વિશેષશાસ્ત્રેણ બાધઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ-વિધિપ્રતિષેધૈરેવ સ તાદૃશો વિષયો ઽનાગતોત્પાદ્યરૂપ ઉપનીતઃ, યેન પુરુષસ્ય વિધિનિષેધાધીનપ્રવૃત્તિનિવૃત્ત્યોરપિ સ્વાતન્ત્ર્યં ભવતીતિ ।
ભૂતે વસ્તુનિ તુ નેયમસ્તિ વિધેત્યાહ- ન તુ વસ્ત્વેવં નૈવમિતિ ।
તદનેન પ્રકારવિકલ્પો નિરસ્તઃ ।
પ્રકારિવિકલ્પં નિષેધતિ- અસ્તિ નાસ્તીતિ ।
સ્યાદેતત્ ।
ભૂતે ઽપિ વસ્તુનિ વિકલ્પો દૃષ્ટઃ, યથા સ્થાણુર્વા પુરુષો વેતિ, તત્કથં ન વસ્તુ વિકલ્પ્યતે, ઇત્યત આહ- વિકલ્પનાસ્ત્વિતિ ।
પુરુષબુદ્ધિઃ-અન્તઃકરણં,તદપેક્ષા વિકલ્પનાઃ-સંશયવિપર્યાસાઃ ।
સવાસનમનોમાત્રયોનયો વા, યથા સ્વપ્ને ।
સવાસનેન્દ્રિયમનોયોનયો વા, યથાસ્થાણુર્વા પુરુષો વેતિસ્થાણૌ સંશયઃ,પુરુષ એવેતિ વ વિપર્યાસઃ ।
અન્યશબ્દેન વસ્તુતઃ સ્થાણોરન્યસ્ય પુરુષસ્યાભિધાનાત્ ।
ન તુ પુરુષતત્ત્વં વા સ્થાણુતત્ત્વં વાપેક્ષન્તે ।
સમાનધર્મધર્મિદર્શનમાત્રાધીનજન્મત્વાત્ ।
તસ્માદયથાવસ્તવો વિકલ્પના ન વસ્તુ વિકલ્પયન્તિ વા અન્યથયન્તિ વેત્યર્થઃ ।
તત્ત્વજ્ઞાનં તુ ન બુદ્ધિતન્ત્રમ્, કિં તુ વસ્તુતન્ત્રમ્,અતસ્તતો વસ્તુવિનિશ્ચયો યુક્તઃ, ન તુ વિકલ્પનાભ્ય ઇત્યાહ- ન વસ્તુયાથાત્મ્યેતિ ।
એવમુક્તેન પ્રકારેણ ભૂતવસ્તુવિષયાણાં જ્ઞાનાનાં પ્રામાણ્યસ્ય વસ્તુતન્ત્રતાં પ્રસાધ્ય બ્રહ્મજ્ઞાનસ્ય વસ્તુતન્ત્રતામાહ- તત્રૈવં સતીતિ ।
અત્ર ચોદયતિ- નનુ ભૂતેતિ ।
યત્ કિલ ભૂતાર્થં વાક્યં તત્પ્રમાણાન્તરગોચરાર્થતયાનુવાદકં દૃષ્ટમ્ ।
યથા નદ્યાસ્તીરે ફલાનિ સન્તીતિ ।
તથા ચ વેદાન્તાઃ ।
તસ્માત્ ભૂતાર્થતયા પ્રમાણાન્તરદૃષ્ટમેવાર્થમનુવદેયુઃ ।
ઉક્તં ચ બ્રહ્મણિ જગજ્જન્માદિહેતુકમનુમાનં પ્રમાણાન્તરમ્ ।
એવં ચ મૌલિકં તદેવ પરીક્ષણીયમ્, ન તુ વેદાન્તવાક્યાનિ તદધીનસત્યત્વાનીતિ કથં વેદાન્તવાક્યગ્રથનાર્થતા સૂત્રાણામિત્યર્થઃ ।
પરિહરતિ- ન ।
ઇન્દ્રિયાવિષયત્વેતિ ।
કસ્માત્ પુનર્નેન્દ્રિયવિષયત્વં પ્રતીચ ઇત્યત આહ- સ્વભાવત ઇતિ ।
અત એવ શ્રુતિઃ-ઽપરાઞ્ચિ ખાનિ વ્યતૃણત્
fન્: 1-વ્યતૃણત્-હિંસિતવાન્ । પ્રત્યગાત્માનમવલોકનમેવેન્દ્રિયાણાં હિંસા ।
સ્વયંભૂસ્તસ્માત્પરાઙ્ પશ્યતિ નાન્તરાત્મન્ઽઇતિ ।
સતિ હીન્દ્રિયેતિ ।
પ્રત્યગાત્મનસ્ત્વવિષયત્વમુપપાદિતમ્ ।
યથા ચ સામાન્યતો દૃષ્ટમપ્યનુમાનં
fન્: 2-વિમતં ધીમત્કૃતં, કાર્યત્વાદિતિ સામાન્યતો દૃષ્ટમનુમાનં ।
બ્રહ્મણિ ન પ્રવર્તતે તથોપરિષ્ટાન્નિપુણતરમુપપાદયિષ્યામઃ ।
fન્: 3-દ્વિતીયાધ્યાયસ્ય દ્વિતીય પાદે ।
ઉપપાદિતં ચૈતદસ્માભિર્વિસ્તરેણ ન્યાયકણિકાયામ્ ।
ન ચ ભૂતાર્થતામાત્રેણાનુવાદતેત્યુપરિષ્ટાદુપપાદયિષ્યામઃ ।
fન્: 4-તત્તુ સમન્વયાદિતિ સૂત્રે ।
તસ્માત્સર્વમવદાતમ્ ।
શ્રુતિશ્ચ ઽયતો વાઽઇતિ જન્મ દર્શયતિ, ઽયેન જાતાનિ જીવન્તિઽઇતિ જીવનં સ્થિતિમ્, ઽયત્પ્રયન્તિઽઇતિ તત્રૈવ લયમ્ ।
તસ્ય ચ નિર્ણયવાક્યમ્ ।

અત્ર ચ પ્રધાનાદિસંશયે નિર્ણયવાક્યમ્- આનન્દાદ્ધ્યેવેતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ-યથા રજ્જ્વજ્ઞાનસહિતરજ્જૂપાદાના હિ ધારા રજ્જ્વાં સત્યામસ્તિ, રજ્જ્વામેવ ચ લીયતે, એવમવિદ્યાસહિતબ્રહ્મોપાદાનં જગત્ જાયતે, બ્રહ્મણ્યેવાસ્તિ, તત્રૈવ ચ લીયતા ઇતિ સિદ્ધમ્ ॥2॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_1,1.3.3
શાસ્ત્રયોનિત્વાત્

સૂત્રાન્તરમવતારયિતું પુર્વસૂત્રસંગતિમાહ- જગત્કારણત્વપ્રદર્શનેનેતિ ।
શાસ્ત્રયોનિત્વાત્ ॥
ન કેવલં જગદ્યોનિત્વાદસ્ય ભગવતઃ સર્વજ્ઞતા, શાસ્ત્રયોનિત્વાદપિ બોદ્ધવ્યા ।
શાસ્ત્રયોનિત્વસ્ય સર્વજ્ઞતાસાધનત્વં સમર્થગતે- મહત ઋગ્વેદાદેઃ શાસ્ત્રસ્યેતિ ।
ચાતુર્વર્ણ્યસ્ય ચાતુરાશ્રમ્યસ્ય ચ યથાયથં નિષેકાદિશ્મશાનાન્તાસુ બ્રાહ્મમુહૂર્તોપક્રમપ્રદોષપરિસમાપનીયાસુ નિત્યનૈમિત્તિકકામ્યકર્મપદ્ધતિષુ ચ બ્રહ્મતત્ત્વે ચ શિષ્યાણાં શાસનાત્ શાસ્ત્રમૃગ્વેદાદિઃ ।
અત એવ મહાવિષયત્વાત્ મહત્ ।
ન કેવલં મહાવિષયત્વેનાસ્ય મહત્ત્વમ્, અપિ ત્વનેકાઙ્ગોપાઙ્ગોપકરણતયાપીત્યાહ- અનેકવિદ્યાસ્થાનોપબૃંહિતસ્ય ।
પુરાણન્યાયમીમાંસાદયો દશ વિદ્યાસ્થાનાનિતૈસ્તયા તયા દ્વારોપકૃતસ્ય ।
તદનેન સમસ્તશિષ્ટજનપરિગ્રહેણાપ્રામાણ્યશઙ્કાપ્યપાકૃતા ।
પુરાણાદિપ્રણેતારો હિ મહર્ષયઃ શિષ્ટાસ્તૈસ્તયા તયા દ્વારા વેદાન્વ્યાચક્ષાણૈસ્તદર્થચાદરેણાનુતિષ્ઠદ્ભિઃ પરિગૃહીતો વેદ ઇતિ ।
ન ચાયમનવબોધકો નાપ્યરપષ્ટબોધકો યેનાપ્રમાણં સ્યાદિત્યાહ- પ્રદીપવત્સર્વાર્થાવદ્યોતિનઃ ।
સર્વમર્થજાતં સર્વથાવબોધયન્ નાનવબોધકો નાપ્યસ્પષ્ટબોધક ઇત્યર્થઃ ।
અત એવ સર્વજ્ઞકલ્પસ્ય- સર્વજ્ઞસદૃશસ્ય ।
સર્વજ્ઞસ્ય હિ જ્ઞાનં સર્વવિષયં, શાસ્ત્રસ્યાપ્યભિધાનં સર્વવિષયમિતિ સાદૃશ્યમ્ ।
તદેવમન્વયમુક્ત્વા વ્યતિરેકમપ્યાહ- ન હીદૃશસ્યેતિ ।
સર્વજ્ઞસ્ય ગુણઃ સર્વવિષયતાતદન્વિતં શાસ્ત્રમ્, અસ્યાપિ સર્વવિષયત્વા ।
ઉક્તમર્થં પ્રમાણયતિ-
fન્: 1-ઇદમિહાનુમાનં-બ્રહ્મ વેદવિષયાદધિકવિષયજ્ઞં તત્કર્તૃત્વાત્ । યો યદ્વાક્યપ્રમાણકર્તા સ તદ્વિષયાદધિકવિષયજ્ઞઃ યથા પાણિનિરિતિ ।
યદ્યદ્વિસ્તરાર્થં શાસ્ત્રં યસ્માત્પુરુષવિશેષાત્સંભવતિ સ- પુરુષવિશેષઃ તતો ઽપિ- શાસ્ત્રાત્ અધિકતરવિજ્ઞાનઃ ઇતિ યોજના ।
અદ્યત્વે ઽપ્યસ્મદાદિભિર્યત્સમીચીનાર્થવિષયં શાસ્ત્રં વિરચ્યતે તત્રાસ્માકં વક્તૃણાં વાક્યાજ્જ્ઞાનમધિકવિષયમ્ ।
નહિ તે તે ઽસાધારણધર્મા અનુભૂયમાના અપિ શક્યા વક્તુમ્ ।
ન ખલ્વિક્ષુક્ષીરગુડાદીનાં મધુરરસભેદાઃ શક્યાઃ સરસ્વત્યાપ્યાખ્યાતુમ્ ।
વિસ્તરાર્થમપિ વાક્યં ન વક્તૃજ્ઞાનેન તુલ્યવિષયમિતિ કથયિતું વિસ્તરગ્રહણમ્ ।
સોપનયં નિગમનમાહ- કિમુ વક્તવ્યમિતિ ।
વેદસ્ય યસ્માત્ મહતો ભૂતાત્ યોનેઃ સંભવઃ, તસ્ય મહતો ભૂતસ્ય બ્રહ્મણો નિરતિશયં સર્વજ્ઞત્વં ચ સર્વશક્તિત્વં ચ કિમુ વક્તવ્યમિતિ યોજના ।
અનેકશાખેતિ ।
અત્ર ચાનેકશાખાભેદભિન્નસ્યવેદસ્યેત્યાદિઃ સંભવૈત્યન્ત ઉપનયઃ ।
તસ્યેત્યાદિ સર્વશક્તિત્વઞ્ચેત્યન્તં નિગમનમ્ ।
અપ્રયત્નેનૈવેતિ ।
ઈષત્પ્રયત્નેન, યથાલવણા યવાગૂરિતિ ।
દેવર્ષયો હિ મહાપરિશ્રમેણાપિ યત્રાશક્તસ્તદયમીષત્પ્રયત્નેન લીલયૈવ કરોતીતિ નિરતિશયમસ્ય સર્વજ્ઞત્વં સર્વશક્તિત્વં ચોક્તં ભવતિ ।
અપ્રયત્નેનાસ્ય વેદકર્તૃત્વે શ્રુતિરુક્તા-ઽઅસ્ય મહતો ભૂતસ્યઽઇતિ ।
યે ઽપિ તાવત્ વર્ણાનાં નિત્યત્વમાસ્થિષત તૈરપિ પદવાક્યાદીનામનિત્યત્વમભ્યુપેયમ્ ।
આનુપૂર્વીભેદવન્તો હિ વર્ણાઃ પદમ્ ।
પદાનિ ચાનુપૂર્વીભેદવન્તિ વાક્યમ્ ।
વ્યક્તિધર્મશ્ચાનુપૂર્વી ન વર્ણધર્મઃ, વર્ણાનાં નિત્યાનાં વિભૂનાં ચ કાલતો દેશતો વા પૌર્વાપર્યાયોગાત્ ।
વ્યક્તિશ્ચાનિત્યેતિ કથં તદુપગૃહીતાનાં વર્ણાનાં નિત્યાનામપિ પદતા નિત્યા ।
પદાનિત્યતયા ચ વાક્યાદીનામપ્યનિત્યતા વ્યાખ્યાતા ।
તસ્માન્નૃત્તાનુકરણવત્ પદાદ્યનુકરણમ્ ।
યથા હિ યાદૃશં ગાત્રચલનાદિ નર્તકઃ કરોતિ તાદૃશમેવ શિક્ષ્યમાણાનુકરોતિ નર્તકી, ન તુ તદેવ વ્યનક્તિ, એવં યાદૃશીમાનુપૂર્વીં વૈદિકાનાં વર્ણપદાદીનાં કરોત્યધ્યાપયિતા તાદૃશીમેવાનુકરોતિ માણવકઃ, ન તુ તામેવોચ્ચારયતિ, આચાર્યવ્યક્તિભ્યો માણવકવ્યક્તીનામન્યત્વાત્ ।
તસ્માન્નિત્યાનિત્યવર્ણવાદિનાં ન લૌકિકવૈદિકપદવાક્યાદિપૌરુષેયત્વે વિવાદઃ,કેવલં વેદવાક્યેષુ પુરુષસ્વાતન્ત્ર્યાસ્વાતન્ત્ર્યે વિપ્રતિપત્તિઃ ।
યથાહુઃ-ઽયત્નતઃ પ્રતિષેધ્યા નઃ પુરુષાણાં સ્વતન્ત્રતાઽ ।
તત્ર સૃષ્ટિપ્રલયમનિચ્છન્તો જૈમિનીયા વેદાધ્યયનં પ્રત્યસ્માદૃશગુરુશિષ્યપરમ્પરામવિચ્છિન્નામિચ્છન્તે વેદમનાદિમાચક્ષતે ।
વૈયાસિકં તુ મતમનુવર્તમાનાઃ શ્રુતિસ્મૃતીતિહાસાદિસિદ્ધસૃષ્ટિપ્રલયાનુસારેણાનાદ્યવિદ્યોપધાનલબ્ધસર્વશક્તિજ્ઞાનસ્યાપિ પરમાત્મનો નિત્યસ્ય વેદાનાં યોનેરપિ ન તેષુ સ્વાતન્ત્ર્યમ્, પૂર્વપૂર્વસર્ગાનુસારેણ તાદૃશતાદૃશાનુપૂર્વીવિરચનાત્ ।
યથા હિ યાગાદિબ્રહ્મહત્યાદયોર્ઽથાનર્થહેતવો બ્રહ્મવિવર્તા અપિ ન સર્ગાન્તરે ઽપિ વિપરિયન્તિ ।
ન હિ જાતુ ક્વચિત્સર્ગે બ્રહ્મહત્યાર્ઽથહેતુરનર્થહેતુશ્ચાશ્વમેધો ભવતિ ।
અગ્નિર્વા ક્લેદયતિ ।
આપો વા દહન્તિ ।
તદ્વત્ ।
યથાત્ર સર્ગે નિયતાનુપૂર્વ્યં વેદાધ્યયનમભ્યુદયનિઃશ્રેયસહેતુઃરન્યથા તદેવ વાગ્વજ્રતયાનર્થહેતુઃ, એવં સર્ગાન્તરેષ્વપીતિ તદનુરોધાત્ સર્વજ્ઞો ઽપિ સર્વશક્તિરપિ પૂર્વપૂર્વસર્ગાનુસારેણ વેદાન્વિરચયન્ન સ્વતન્ત્રઃ ।
પુરુષાસ્વાતન્ત્ર્યમાત્રં ચાપૌરુષેયત્વં રોચયન્તે જૈમિનીયા અપિ ।
તચ્ચાસ્માકમપિ સમાનમન્યત્રાભિનિવેશાત્ ।
ન ચૈકસ્ય પ્રતિભાને ઽનાશ્વાસ ઇતિ યુક્તમ્ ।
ન હિ બહૂનામપ્યજ્ઞાનાં વિજ્ઞાનાં વાશયદોષવતાં પ્રતિભાને યુક્ત આશ્વાસઃ ।
તત્ત્વજ્ઞાનવતસ્ત્વપાસ્તસમસ્તદોષસ્યૈકસ્યાપિ પ્રતિભાને યુક્ત એવાશ્વાસઃ ।
સર્ગાદિભુવાં પ્રજાપતિદેવર્ષીણાં ધર્મજ્ઞાનવૈરાગ્યૈશ્વર્યસંપન્નાનામુપપદ્યતે તત્સ્વરૂપાવધારણમ્,તત્પ્રત્યયેન ચાર્વાચીનાનામપિ તત્ર સંપ્રત્યય ઇત્યુપપન્નં બ્રહ્મણઃ શાસ્ત્રયોનિત્વમ્, શાસ્ત્રસ્ય ચાપૌરુષેયત્વમ્, પ્રામાણ્યં ચેતિ ।
ઇતિ પ્રથમવર્ણકમ્ ।
વર્ણકાન્તરમારભતે- અથવેતિ ।
પૂર્વેણાધિકરણેન બ્રહ્મસ્વરૂપલક્ષણાસંભવાશઙ્કાં વ્યુદસ્ય લક્ષણસંભવ ઉક્તઃ ।
તસ્યૈવ તુ લક્ષણસ્યાનેનાનુમાનત્વાશઙ્કામપાકૃત્યાગમોપદર્શનેન બ્રહ્મણિ શાસ્ત્રં પ્રમાણમુક્તમ્ ।
અક્ષરાર્થસ્ત્વતિરોહિતઃ ॥3॥
શાસ્ત્રપ્રમાણકત્વમુક્તં બ્રહ્મણઃ પ્રતિજ્ઞામાત્રેણ,તદનેન સૂત્રેણ પ્રતિપાદનીયમિત્યુત્સૂત્રં પૂર્વપક્ષમારચયતિ ભાષ્યકારઃ- કથં પુનરિતિ ।
કિમાક્ષેપે-શુદ્ધબુદ્ધોદાસીનસ્વભાવતયોપેક્ષણીયં બ્રહ્મ, ભૂતમભિદધતાં વેદાન્તાનામપુરુષાર્થોપદેશિનામપ્રયોજનત્વાપત્તેઃ, ભૂતાર્થત્વેન ચ પ્રત્યક્ષાદિભિઃ સમાનવિષયતયા લૌકિકવાક્યવત્તદર્થાનુવાદકત્વેનાપ્રામાણ્યપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન ખલુ લૌકિકાનિ વાક્યાનિ પ્રમાણાન્તરવિષયમર્થમવબોધયન્તિ સ્વતઃ પ્રમાણમ્, એવં વેદાન્તા અપીત્યનપેક્ષત્વલક્ષણં પ્રામાણ્યમેષાં વ્યાહન્યેત ।
ન ચૈતૈરપ્રમાણૈર્ભવિતું યુક્તમ્ ।
ન ચાપ્રયોજનૈઃ, સ્વાધ્યાયાધ્યયનવિધ્યાપાદિતપ્રયોજનવત્ત્વનિયમાત્ ।
તસ્માત્તત્તદ્વિહિતકર્માપેક્ષિતકર્તૃદેવતાદિપ્રતિપાદનપરત્વેનૈવ ક્રિયાર્થત્વમ્ ।
યદિ ત્વસંનિધાનાત્તત્પરત્વં ન રોચયન્તે, તતઃ સંનિહિતોપાસનાદિક્રિયાપરત્વં વેદાન્તાનામ્ ।
એવં હિ પ્રત્યક્ષાદ્યનધિગતગોચરત્વેનાનપેક્ષતયા પ્રામાણ્યં ચ પ્રયોજનવત્ત્વં ચ સિધ્યતીતિ તાત્પર્યાર્થઃ ।

પારમર્ષસૂત્રોપન્યાસસ્તુ પૂર્વપક્ષદાર્ઢ્યાય ।
આનર્થક્યઞ્ચાપ્રયોજનવત્ત્વમ્, સાપેક્ષતયા પ્રમાનુત્પાદકત્વં, ચાનુવાદકત્વાદિતિ ।
અતઃ ઇત્યાદિ વા ન્તં ગ્રહણકવાક્યમ્ ।
અસ્ય વિભાગભાષ્યં નહિ ઇત્યાદિ ઉપપન્ના વા ઇત્યન્તમ્ ।
સ્યાદેતત્ ।
અક્રિયાર્થત્વે ઽપિ બ્રહ્મસ્વરૂપવિધિપરા વેદાન્તા ભવિષ્યન્તિ,તથા ચ ઽવિધિના ત્વેકવાક્યત્વાત્ઽ-ઇતિ રાદ્ધાન્તસૂત્રમનુગ્રહીષ્યતે ।
ન ખલ્વપ્રવૃત્તપ્રવર્તનમેવ વિધિઃ,ઉત્પત્તિવિધેરજ્ઞાતજ્ઞાપનાર્થત્વાત્ ।
વેદાન્તાનાં ચાજ્ઞાતં બ્રહ્મ જ્ઞાપયતાં તથાભાવાદિત્યત આહ- ન ચ પરિનિષ્ઠિત ઇતિ ।
fન્: 1-અનાગતેતિ-અનાગતત્વાદુત્પાદ્યઃ, ભાવઃ-ભાવના તદ્વિષયો વિધિઃ ।
અનાગતોત્પાદ્યભાવવિષય એવ હિ સર્વો વિધિરુપેયઃ, ઉત્પત્ત્યધિકારવિનિયોગપ્રયોગોત્પત્તિરૂપાણાં પરસ્પરા
fન્: 2-અધિકારઃ-ફલસંબન્ધબોધનં, વિનિયોગઃ-ક્રિયાયાઃ ફલશેષત્વજ્ઞાપનં, પ્રયોગઃ-અનુષ્ઠાપનં, ઉત્પત્તિઃ-કર્મસ્વરૂપજ્ઞાનમ્ । એતેષાં હિ પરસ્પરમવિનાભાવો ઽસ્તિ, યસ્માત્ ફલસંબન્ધઃ ક્રિયાયાઃ શેષત્વમન્તરેણ ન સંભવતિ, શેષત્વં ચ નાનુષ્ઠાનમન્તરા, તચ્ચ નાજ્ઞાનત ઇતિ । સિદ્ધં ચેત્પુંવ્યાપારાનપેક્ષં ફલમારભેત સદારભેતેત્યસંભવસ્તેષામિત્યર્થઃ ।
વિનાભાવાત્, સિદ્ધે ચ તેષામસંભવાત્, તદ્વાક્યા
fન્: 3-નનુ અધિકારાદિવિધીનાં પરસ્પરમવિનાભાવે કથમવાન્તરભેદ ઇતિ ચેત્તત્રાહ-તદ્વાક્યાનામિતિ । ઐદંપર્યં-તાત્પર્યં, તેદવ ઽયથાઽઇત્યાદિના ઽઅવિવક્ષિતાઃઽઇત્યન્તેન સંદર્ભેણ પ્રાદર્શયત્ ।
નાં ત્વૈદંપર્યં ભિદ્યતે ।
યથા ઽઅગ્નિહોત્રં જુહુયાત્સ્વર્ગકામઃઽઇત્યાદિભ્યો ઽધિકારવિનિયોગપ્રયોગાણાં પ્રતિલમ્ભાત્, ઽઅગ્નિહોત્રં જુહોતિઽઇત્યુત્પત્તિમાત્રપરં વાક્યમ્ ।
ન ત્વત્ર વિનિયોગાદયો ન સન્તિ,સન્તો ઽપ્યન્યતો લબ્ધત્વાત્કેવલમવિવક્ષિતાઃ ।
તસ્માત્ ભાવનાવિષયો વિધિર્ન સિદ્ધે વસ્તુનિ ભવિતુમર્હતીતિ ।
ઉપસંહરતિ- તસ્માદિતિ ।
અત્રારુચિકારણમુક્ત્વા પક્ષાન્તરમુપસંક્રમતે- અથેતિ ।
એવં ચ સત્યુક્તરૂપે બ્રહ્મણિ શબ્દસ્યાતાત્પર્યાત્ પ્રમાણાન્તરેણ યાદૃશ
fન્: 4-યાદૃશં-જીવાદ્ભિન્નં ।
મસ્ય રૂપં વ્યવસ્થાપ્યતે ન તચ્છબ્દેન વિરુધ્યતે,તસ્યોપાસનાપરત્વાત્, સમારોપેણ ચોપાસનાયા ઉપપત્તેરિતિ ।
પ્રકૃતમુપસંહરતિ- તસ્માન્નેતિ ।
સૂત્રેણ સિદ્ધાન્તયતિ- એવં પ્રાપ્ત ઉચ્યતે-તત્ત્વસમન્વયાત્ ॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_1,1.4.4
તત્તુ સમન્વયાત્

તદેતત્ વ્યાચષ્ટે- તુશબ્દ ઇતિ ।
તદિત્યુત્તરપક્ષપ્રતિજ્ઞાં વિભજતે- તદ્બ્રહ્મેતિ ।
પૂર્વપક્ષી કર્કશાશયઃ પૃચ્છતિ- કથમ્ ।
કુતઃ પ્રકારાદિત્યર્થઃ ।
સિદ્ધાન્તી સ્વપક્ષે હેતું પ્રકારભેદમાહ- સમન્વયાત્ ।
સમ્યગન્વયઃ
fન્: 5-અન્વયસ્ય સમ્યક્ત્વં તાત્પર્યરૂપં બોધ્યમ્ ।
સમન્વયસ્તસ્માત્ ।
એતદેવ વિભજતે- સર્વેષુ હિ વેદાન્તેષ્વિતિ ।
વેદાન્તાનામૈકાન્તિકીં બ્રહ્મપરતામાચિખ્યસુર્બહૂનિ વાક્યાન્યુદાહરતિ- સદેવેતિ ।
ઽયતો વા ઇમાનિ ભૂતાનિઽઇતિ તુ વાક્યં પૂર્વમુદાહૃતં જગદુત્પત્તિસ્થિતિનાશકારણમિતિ ચેહ સ્મારિતમિતિ ન પઠિતમ્ ।
યેન હિ વાક્યમુપક્રમ્યતે યેન ચોપસંહ્રિયતે તદેવ વાક્યાર્થ ઇતિ શાબ્દાઃ ।
યથોપાંશુયાજવાક્યે ઽનૂચોઃ પુરોડાશયોર્જામિતાદોષસંકીર્તનપૂર્વકોપાંશુયાજવિધાનેન તત્પ્રતિસમાધાનોપસંહારે ચાપૂર્વોપાંશુયાજ
fન્: 1-ઽજામિ વા એતદ્યજ્ઞસ્ય ક્રિયતે યદન્વઞ્ચૌ પુરોડાશૌ ઉપાંશુયાજમન્તરા યજતિ વિષ્ણુરુપાંશુ યષ્ટવ્યો ઽજામિત્વાયઽઇત્યાદિમન્ત્રેણ, આગ્નેયાગ્નીષોમીયયોઃ પુરોડાશયોઃ નિરન્તરયોઃ કરણે જામિ-આલસ્યં ભવેદિતિ મધ્યે ઉપાંશુયાગો વિધીયતે । તત્ર કિમિદમપૂર્વયાગવિધાનમાહો ઽવિષ્ણુરુપાંશુ યષ્ટવ્યઃઽઇતિ પઠિતયાગત્રયસ્યાનુવાદ ઇતિ સંશયે દ્રવ્યદેવતયોરશ્રવણાત્, વિધિપ્રત્યયસ્ય ચાભાવાદગ્રેપટિતયાગત્રયસ્યાયમનુવાદ ઇતિ પૂર્વઃ પક્ષઃ । એવં સતિ એકવાક્યત્વભઙ્ગાપત્ત્યા, મન્ત્રકાણ્ડે ઉપાંશુયાજસ્થાને પઠિતવૈષ્ણવપ્રાજાપત્યાગ્નીષોમીયયાજ્યાનુવાક્યાભિસ્તુલ્યાર્થત્વેન વિકલ્પમાનાભિર્વિષ્ણવાદિદેવતાધ્રૌવાજ્યદ્રવ્યલાભાત્, ઽયજતિઽઇતિ પઞ્ચમલકારસ્યવિધિપ્રત્યયત્વાત્, અપૂર્વયાગવિધેરવાયમિતિ ભેદલક્ષણે ચિન્તિતમ્ । ઽવિષ્ણુરુપાંશુ-ઽઇત્યાદયસ્તુ અનુવાદા ઇતિ દિક્ ।
કર્મવિધિપરતા એકવાક્યતાબલાદાશ્રિતા, એવમત્રાપિ ઽસદેવ સોમ્યેદમ્ઽઇતિ બ્રહ્મોપક્રમાત્ ઽતત્ત્વમસિઽઇતિ ચ જીવસ્ય બ્રહ્માત્મનોપસંહારાત્ તત્પરતૈવ વાક્યસ્ય ।
એવં વાક્યા
fન્: 1-ઐતરેયકે-ઽઆત્મા વા ઇદમેક એવાગ્ર આસીત્ઽઇત્યુપક્રમ્ય ઽપ્રજ્ઞાનં બ્રહ્મઽઇત્યુપસંહૃતમ્ । વાજસનેયકે-ઽઅહં બ્રહ્માસ્મિઽઇત્યુપક્રમ્ય ઽઅયમાત્મા બ્રહ્મઽઇત્યુપસંહૃતમ્ । આથર્વણે-ઽકસ્મિન્ ભગવો વિજ્ઞાતે સર્વમિદં વિજ્ઞાતં ભવતિઽઇતિ સર્વાત્મકં બ્રહ્મોપક્રમ્ય ઽબ્રહ્મૈવેદમમૃતં પુરસ્તાત્ઽઇતિ તદેવોપસંહૃતમ્ । ઇત્યાદીનિ ચ વાક્યાન્યુદાહર્તવ્યાનિ ।
ન્તરાણામપિ પૌર્વાપર્યાલોચનયા બ્રહ્મપરત્વમવગન્તવ્યમ્ ।
ન ચ તત્પરત્વસ્ય દૃષ્ટસ્ય સતિ સંભવે ઽન્યપરતા અદૃષ્ટા યુક્તા કલ્પયિતુમ્, અતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન કેવલં કર્તૃપરતા તેષામદૃષ્ટા, અનુપપન્ના ચેત્યાહ-
ન ચ તેષામિતિ ।
સાપેક્ષત્વેનાપ્રામાણ્યં પૂર્વપક્ષબીજં દૂષયતિ- ન ચ પરિનિષ્ઠિતવસ્તુસ્વરૂપત્વે ઽપીતિ ।
અય
fન્: 2-અત્રૈવં પ્રયોગઃ-વેદાન્તાઃ માનાન્તરસાપેક્ષાઃ, સિદ્ધવસ્તુપરત્વાત્, તીરે ભલાનિ સન્તીતિ પુંવાક્યવદિતિ । તત્ર પૂર્વવાદ્યભિમતસ્ય હેતોઃ પૌરુષેયત્વેન સોપાધિકત્વં અપિના દ્યોત્યત ઇત્યાહ-અયમભિસંધિરિતિ ।
મભિસંધિઃ-પુંવાક્યનિદર્શનેન હિ ભૂતાર્થતયા વેદાન્તાનાં સાપેક્ષત્વમાશઙ્ક્યતે ।
તત્રૈવં ભવાન્ પૃષ્ટો વ્યાચષ્ટામ્, કિં પુંવાક્યાનાં સાપેક્ષતા ભૂતાર્થત્વેન, આહો પૌરુષેયત્વેન ।
યદિ ભૂતાર્થત્વેન તતઃ પ્રત્યક્ષા
fન્: 3-હેતોર્વ્યભિચારિત્વમાહ-પ્રત્યક્ષાદીનામપીતિ ।
દીનામપિ પરસ્પરાપેક્ષત્વેનાપ્રામાણ્યપ્રસઙ્ગઃ ।
તાન્યપિ હિ ભૂતાર્થાન્યેવ ।
અથ પુરુષબુદ્ધિપ્રભવતયા પુંવાક્યં સાપેક્ષમ્, એવં તર્હિ તદપૂર્વકાણાં વેદાન્તાનાં ભૂતાર્થાનામપિ નાપ્રામાણ્યં, પ્રત્યક્ષાદીનામિવ નિયતેન્દ્રિયલિઙ્ગાદિજન્મનામ્ ।
યદ્યુ
fન્: 4-ઉપાધેઃ સાધનવ્યાપકત્વં શઙ્કતે-યદ્યુચ્યેતેત્યાદિ ।
ચ્યેત-સિદ્ધે કિલાપૌરુષેયત્વે વેદાન્તાનામનપેક્ષતયા પ્રામાણ્યં સિધ્યેત્,તદેવ તુ ભૂતાર્થત્વેન ન સિધ્યતિ, ભૂતાર્થસ્ય શબ્દાનપેક્ષેણ પુરુષેણ માનાન્તરતઃ શક્યજ્ઞાનત્વાદ્બુદ્ધિપૂર્વં વિરચનોપપત્તેઃ,વાક્યત્વાદિલિઙ્ગકસ્ય વેદપૌરુષેયત્વાનુમાન
fન્: 5-વેદાન્તવાક્યં પૌરુષેયં, વાક્યત્વાત્, ઘટમાનયેતિ વાક્યવદિત્યનુમાનમ્ ।
સ્યાપ્રત્યૂહમુત્પત્તેઃ ।
તસ્માત્ પૌરુષેયત્વેન સાપેક્ષત્વં દુર્વારં, ન તુ ભૂતાર્થત્વેન ।
કાર્યા
fન્: 6-વેદાન્તવાક્યકદમ્બસ્ય કાર્યપરત્વે તુ ન વાક્યત્વહેતુના સાપેક્ષત્વમનુમેયં, પૌરુષેયત્વસ્યોપાધિત્વાર્ત્ ।
થત્વે તુ કાર્યસ્યાપૂર્વસ્ય માનાન્તરાગોચરતયાત્યન્તાનનુભૂતપૂર્વસ્ય તત્ત્વેન સમારોપેણ વા પુરુષબુદ્ધાવનારોહાત્ તદર્થાનાં વેદાન્તાનામશક્યરચનતયા પૌરુષેયત્વાભાવાદનપેક્ષં પ્રમાણત્વં સિધ્યતીતિ પ્રામાણ્યાય વેદાન્તાનાં કાર્યપરત્વમાતિષ્ઠામહે ।
અત્ર
fન્: 7-અકાર્યે માનાન્તરાયોગ્યત્વસ્યાસિદ્ધત્વાત્તત્પરત્વે ઽપિ વેદાન્તાનાં પૌરુષેયત્વં સંભવતીતિ સમા સાધનવ્યાપ્તિઃ, તતશ્ચ વાક્યત્વાદિલિઙ્ગકાનુમાનેન પૌરુષેયત્વં દુરપહ્નવમિત્યાહ-અત્ર બ્રૂમ ઇતિ ।
બ્રૂમઃ-કિં પુનરિદં કાર્યમભિમતમાયુષ્મતઃ યદશક્યં પુરુષેણ જ્ઞાતુમ્ ।
અપૂર્વમિતિ ચેત્, હન્ત કુતસ્ત્યમસ્ય લિઙાદ્યર્થત્વમ્, તેનાલૌકિકેન સંગતિસંવેદનવિરહાત્ ।
લોકાનુસારતઃ ક્રિયાયા એવ લૌકિક્યાઃ કાર્યતયા લિઙાદેરવગમાત્ ।
ઽસ્વર્ગકામો યજેતઽઇતિ સાધ્યસ્વર્ગવિશિષ્ટો નિયોજ્યો
fન્: 8-ફલાભિસંધિમાનિત્યર્થઃ ।
ઽવગમ્યતે,સ ચ તદેવ કાર્યમવગચ્છતિ યત્સ્વર્ગાનુકૂલમ્ ।
ન ચ ક્રિયા ક્ષણભઙ્ગુરામુષ્મિકાય સ્વર્ગાય કલ્પત ઇતિ પારિશેષ્યાદ્વેદત એવાપૂર્વે કાર્યે લિઙાદીનાં સંબન્ધગ્રહ ઇતિ ચેત્, હન્ત ચૈત્યવન્દનાદિવાક્યેષ્વપિ સ્વર્ગકામાદિપદસંબન્ધાદપૂર્વકાર્યત્વપ્રસઙ્ગઃ, તથા ચ તેષામપ્યશક્યરચનત્વેનાપૌરુષેયત્વાપાતઃ ।
સ્પષ્ટદૃષ્ટેન પૌરુષેયત્વેન વા તેષામપૂર્વાર્થત્વપ્રતિષેધે વાક્યત્વાદિના લિઙ્ગેન વેદાન્તાનામપિ પૌરુષેયત્વમનુમિતમિત્યપૂર્વાર્થતા ન સ્યાત્ ।
fન્: 9-સ્મર્યમાણકર્તૃકત્વેન સોપાધિકો વાક્યત્વહેતુરિતિ ચેત્ સિદ્ધાર્થકેષ્વપિ વેદાન્તેષુ તત્સમમિતિ કાર્યાર્થત્વમનપેક્ષતાપ્રયોજકં ન ભવતીત્યાહ-અન્યતસ્ત્વિતિ ।
અન્યતસ્તુ વાક્યત્વાદીનામનુમાનાભામત્વોપપાદને કૃતમપૂર્વાર્થત્વેનાત્ર તદુપપાદકેન ।
ઉપપાદિતં ચાપૌરુષેયત્વમસ્માભિર્ન્યાય
fન્: 10-વર્તમાનસંનિકર્ષજન્યપ્રત્યક્ષસ્ય કાર્યરૂપધર્મગોચરત્વાનુપપત્તેર્ન ધર્મસ્ય પ્રત્યક્ષતા । ન ચાજ્ઞાતે પુંસાં વાક્યરચના સંભવતીતિ અપૌરુષેયો વેદ ઇત્યાદિ તત્રોક્તમવગન્તવ્યમ્ ।
કણિકાયામિહ તુ વિસ્તરભયાન્નોક્તમ્ ।
તેનાપૌરુષેયત્વે સિદ્ધે ભૂતાર્થાનામપિ વેદાન્તાનાં ન સાપેક્ષતયા પ્રામાણ્યવિઘાતઃ ।
ન ચાનધિગત
fન્: 1-અજ્ઞાતજ્ઞાપકતા નાસ્તીતિ નેત્યર્થઃ ।
ગન્તૃતા નાસ્તિ યેન પ્રામાણ્યં ન સ્યાત્, જીવસ્ય બ્રહ્મતાયા અન્યતો ઽનધિગમાત્ ।
તદિદમુક્તમ્-ઽન ચ પરિનિષ્ઠિતવસ્તુસ્વરૂપત્વઽપિઽઇતિ ।
દ્વિતીયં પૂર્વપક્ષબીજં સ્મારયિત્વા દૂષયતિ- યત્તુ હેયોપાદેયરહિતત્વાદિતિ ।
વિધ્યર્થાવગમાત્ ખલુ પારમ્પર્યેણ પુરુષાર્થપ્રતિલમ્ભઃ ।

ઇહ તુ ઽતત્ત્વમસિઽઇત્યવગતિપર્યન્તાદ્વાક્યાર્થજ્ઞાનાત્ બાહ્યાનુષ્ઠાનાયાસાનપેક્ષાત્સાક્ષાદેવ પુરુષાર્થપ્રતિલમ્ભોનાયં સર્પો રજ્જુરિયમિતિજ્ઞાનાદિવેતિ સો ઽયમસ્ય વિધ્યર્થજ્ઞાનાત્ પ્રકર્ષઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ-દ્વિવિધં હીપ્સિતં પુરુષસ્ય ।
કિઞ્ચિદપ્રાપ્તમ્, ગ્રામાદિ,કિઞ્ચિત્પુનઃ પ્રાપ્તમપિ ભ્રમવશાદપ્રાપ્તમિત્યવગતમ્, યથા સ્વગ્રીવાવનદ્ધં ગ્રૈવેયકમ્ ।
એવં જિહાસિતમપિ દ્વિવિધમ્,કિઞ્ચિદહીનં જીહાસતિ, યથા વલયિતચરણં ફણિનમ્,કિઞ્ચિત્પુનર્હીનમેવ જિહાસતિ, યથા ચરણાભરણે નૂપુરે ફણિનમારોપિતમ્ ।
તત્રાપ્રાપ્તપ્રાપ્તૌ ચાત્યક્તત્યાગે ચ બાહ્યોપાયાનુષ્ઠાનસાધ્યત્વાત્ તદુપાયતત્ત્વજ્ઞાનાદસ્તિ પરાચીનાનુષ્ઠાનાપેક્ષા ।
ન જાતુ જ્ઞાનમાત્રં વસ્ત્વપનયતિ ।
ન હિ સહસ્રમપિ રજ્જુપ્રત્યયા વસ્તુસન્તં ફણિનમન્યથયિતુમીશતે ।
સમારોપિતે તુ પ્રેપ્સિતજિહાસિતે તત્ત્વસાક્ષાત્કારમાત્રેણ બાહ્યાનુષ્ઠાનાનપેક્ષેણ શક્યેતે પ્રાપ્તુમિવ હાતુમિવ ।
સમારોપમાત્રજીવિતે હિ તે,સમારોપિતં ચ તત્ત્વસક્ષાત્કારઃ સમૂલઘાતમુપહન્તીતિ ।
તથેહાપ્યવિદ્યાસમારોપિતજીવભાવે બ્રહ્મણ્યાનન્દે વસ્તુતઃ શોકદુઃખાદિરહિતે સમારોપિતનિબન્ધનસ્તદ્ભાવઃ ઽતત્ત્વમસિઽઇતિ વાક્યાર્થતત્ત્વજ્ઞાનાદવગતિપર્યન્તાન્નિવર્તતે, તન્નિવૃત્તૌ પ્રાપ્તમપ્યાનન્દરૂપમપ્રાપ્તમિવ પ્રાપ્તં ભવતિ,ત્યક્તમપિ શોકદુઃખાદ્યત્યક્તમિવ ત્યક્તં ભવતિ, તદિદમુક્તમ્- બ્રહ્માત્માવગમાદેવ જીવસ્ય સર્વક્લેશસ્ય સવાસનસ્ય વિપર્યાસસ્ય ।
સ હિ ક્લિશ્નાતિ જન્તૂનતઃ ક્લેશઃ, તસ્ય પ્રકર્ષેણ હાનાત્ પુરુષાર્થસ્યદુઃખનિવૃત્તિસુખાપ્તિલક્ષણસ્ય સિદ્ધેરિતિ ।
યત્તુ ઽઆત્મેત્યેવોપાસીતઽ, ઽઆત્માનમેવ લોકમુપાસીતઽઇત્યુપાસનાવાક્યગતદેવતાદિપ્રતિપાદનેનોપાસનાપરત્વં વેદાન્તાનામુક્તં, તદ્દૂષયતિ- દેવતાદિપ્રતિપાદનસ્ય તુ આત્મેત્યેતાવન્માત્રસ્ય સ્વવાક્યગતોપાસનાર્થત્વે ઽપિ ન કશ્ચિદ્વિરોધઃ ।
યદિ ન વિરોધઃ, સન્તુ તર્હિ વેદાન્તા દેવતાપ્રતિપાદનદ્વારેણોપાસનાવિધિપરા એવેત્યત આહ- ન તુ તથા બ્રહ્મણ ઇતિ ।
ઉપાસ્યોપાસકોપાસનાદિભેદસિદ્ધ્યધીનોપાસના ન નિરસ્તસમસ્તભેદપ્રપઞ્ચે વેદાન્તવેદ્યે બ્રહ્મણિ સંભવતીતિ નોપાસનાવિધિશેષત્વં વેદાન્તાનાં તદ્વિરોધિત્વાત્ ઇત્યર્થઃ ।
સ્યાદેતત્ ।
યદિ વિધિવિરહે ઽપિ વેદાન્તાનાં પ્રામાણ્યમ્, હન્ત તર્હિ ઽસો ઽરોદીત્ઽઇત્યાદીનામપ્યસ્તુ સ્વતન્ત્રાણામેવોપેક્ષણીયાર્થાનાં પ્રામાણ્યમ્ ।
ન હિ હાનોપાદાનબુદ્ધી એવ પ્રામણસ્ય ફલે, ઉપેક્ષાબુદ્ધેરપિ તત્ફલત્વેન પ્રામાણિકૈરભ્યુપેતત્વાદિતિ કૃતમ્
fન્: 1-એતત્સંજ્ઞકયાગ ઇત્યર્થઃ ।
ઽબર્હિષિ રજતં ન દેયમ્ઽઇત્યાદિનિષેધવિધિપરત્વેનૈતેષામિત્યત આહ- યદ્યપીતિ ।
સ્વાધ્યાયવિધ્યધીનગ્રહણતયા હિ સર્વો વેદરાશિઃ પુરુષાર્થતન્ત્ર ઇત્યવગતમ્ ।
તત્રૈકેનાપિ વર્ણેન નાપુરુષાર્થેન ભવિતું યુક્તમ્,કિં પુનરિયતા ઽસો ઽરોદીત્ઽઇત્યાદિના પદપ્રબન્ધેન ।
ન ચ વેદાન્તેભ્ય ઇવ તદર્થાવગમમાત્રાદેવ કશ્ચિત્પુરુષાર્થ ઉપલભ્યતે ।
તેનૈષ પદસંદર્ભઃ સાકાઙ્ક્ષ એવાસ્તે પુરુષાર્થમુદીક્ષમાણઃ ।
ઽબર્હિષિ રજતં ન દેયમ્ઽઇત્યયમપિ નિષેધવિધિઃ સ્વનિષેધ્યસ્ય નિન્દામપેક્ષતે ।
ન હ્યન્યથા તતશ્ચેતનઃ શક્યો નિવર્તયિતુમ્ ।
તદ્યદિ દૂરતો ઽપિ ન નિન્દામવાપ્સ્યત્તતો નિષેધવિધિરેવ રજતનિષેધે ચ નિન્દાયાં ચ દર્વિહોમવત્ સામર્થ્યદ્વયમકલ્પયિષ્યત્ ।
તદેવમુત્તપ્તયોઃ ઽસો ઽરોદીત્ઽઇતિ ઽબર્હિષિ રજતં ન દેયમ્ઽઇતિ ચ પદસંદર્ભયોર્લક્ષ્યમાણનિન્દાદ્વારેણ નષ્ટાશ્વદગ્ધરથવત્ પરસ્પરં સમન્વયઃ ।
ન ત્વેવં વેદાન્તેષુ પુરુષાર્થાપેક્ષા, તદર્થાવગમાદેવાનપેક્ષાત્પરમપુરુષાર્થલાભાદિત્યુક્તમ્ ।
નનુ વિધ્યસંસ્પર્શિનો વેદસ્યાન્યસ્ય ન પ્રામાણ્યં દૃષ્ટમિતિ કથં વેદાન્તાનાં તદસ્પૃશાં તદ્ભવિષ્યતીત્યત આહ- ન ચાનુમાનગમ્યમિતિ ।
અબાધિતાનધિગતાસંદિગ્ધબોધજનકત્વં હિ પ્રમાણત્વં પ્રમાણાનામ્તચ્ચ સ્વત ઇત્યુપપાદિતમ્ ।
યદ્યપિ ચૈષામીદૃગ્બોધજનકત્વં કાર્યાર્થાપત્તિસમધિગમ્યમ્, તથાપિ તદ્બોધોપજનને માનાન્તરં નાપેક્ષતે નાપીમામેવાર્થાપત્તિમ્, પરસ્પરા
fન્: 2-પ્રમાયામુત્પન્નાયાં પ્રમાણાનાં પ્રમાજનકત્વાનુમાનં તતશ્ચ પ્રમોત્પત્તિરિતિ પરસ્પરાશ્રયત્વમિત્યર્થઃ ।
શ્રયપ્રસઙ્ગાદિતિ સ્વત ઇત્યુક્તમ્ ।
ઈદૃગ્બોધજનકત્વં ચ કાર્યે ઇવ વિધીનામ્, વેદાન્તાનાં બ્રહ્મણ્યસ્તીતિ દૃષ્ટાન્તાનપેક્ષં તેષાં બ્રહ્મણિ પ્રામાણ્યં સિદ્ધં ભવતિ ।
અન્યથા નેન્દ્રિયાન્તરાણાં રૂપપ્રકાશનં દૃષ્ટમિતિ ચક્ષુરપિ ન રૂપં પ્રકાશયેદિતિ ।
પ્રકૃતમુપસંહરતિ- તસ્માદિતિ ।
આચાર્યૈકદેશીયાનાં મતમુત્થાપયતિ- અત્રાપરે પ્રત્યવતિષ્ઠન્ત ઇતિ ।
તથા હિ-ઽઅજ્ઞાતસંગતિત્વેન શાસ્ત્રત્વેનાર્થવત્તયા ।
મનનાદિપ્રતીત્યા ચ કાર્યાર્થદ્બ્રહ્મનિશ્ચયઃ ॥
ઽન ખલુ વેદાન્તાઃ સિદ્ધબ્રહ્મરૂપપરા ભવિતુમર્હન્તિ, તત્રાવિદિતસંગતિત્વાત્ ।
યત્ર હિ શબ્દા લોકેન ન પ્રયુજ્યન્તે તત્ર ન તેષાં સંગતિગ્રહઃ ।
ન ચાહેયમનુપાદેયં રૂપમાત્રં કશ્ચિદ્વિવક્ષતિ પ્રેક્ષાવાન્, તસ્યાબુભુત્સિતત્વાત્ ।
અબુભુત્સિતાવબોધને ચ પ્રેક્ષાવત્તાવિધાતઃ સ્યાત્ ।
તસ્માત્ પ્રતિપિત્સિતં પ્રતિપિપાદયિષન્નયં લોકઃ પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિહેતુભૂતમેવાર્થં પ્રતિપાદયેત્, કાર્યં ચાવગતં તદ્ધેતુરિતિ તદેવ બોધયેત્ ।
એવં ચ વૃદ્ધવ્યવહારપ્રયોગાત્ પદાનાં કાર્યપરતામવગચ્છતિ ।
તત્ર કિઞ્ચિત્સાક્ષાત્ કાર્યાભિધાયકં, કિઞ્ચિત્તુ કાર્યાર્થસ્વાર્થાભિધાયકં, ન તુ ભૂતાર્થપરતા પદાનામ્ ।
અપિ ચ નરાન્તરસ્ય વ્યુત્પન્નસ્યાર્થપ્રત્યય
fન્: 1-અયમત્રાનુમાનપ્રકારઃ-ઇયં ગવાનયનવિષયિણી પ્રવૃત્તિઃ અર્થજ્ઞાનપૂર્વિકા, પ્રવૃત્તિત્વાત્, મદીયપ્રવૃત્તિવત્ । તચ્ચાર્થજ્ઞાનં ગામાનયેતિ વાક્યજન્યં, તાદૃશશબ્દભાવાભાવાનુવિધાયિત્વાદિતિ ।
મનુમાય તસ્ય ચ શબ્દભાવાભાવાનુવિધાનમવગમ્ય શબ્દસ્ય તદ્વિષયવાચકત્વં નિશ્ચેતવ્યમ્ ।
ન ચ ભૂતાર્થરૂપમાત્રપ્રત્યયે પરનરવર્તિનિ કિઞ્ચિલ્લિઙ્ગમસ્તિ ।
કાર્યપ્રત્યયે તુ નરાન્તરવર્તિનિ પ્રવૃત્તિનિવૃત્તી સ્તો હેતૂ ઇત્યજ્ઞાતસંગતિત્વાન્ન બ્રહ્મરૂપપરા વેદાન્તાઃ ।
અપિ ચ વેદાન્તાનાં વેદત્વાચ્છાસ્ત્રત્વપ્રસિદ્ધિરસ્તિ ।
પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિપરાણાં ચ સંદર્ભાણાં શાસ્ત્રત્વમ્ ।
યથાહુઃ-ઽપ્રવૃત્તિર્વા નિવૃત્તિર્વા નિત્યેન કૃતકેન વા ।
પુંસાં યેનોપદિશ્યેત તચ્છાસ્ત્રમભિધીયતે ॥
ઽઇતિ ।
તસ્માચ્છાસ્ત્રત્વપ્રસિદ્ધ્યા વ્યાહતમેષાં બ્રહ્મસ્વરૂપપરત્વમ્ ।
અપિ ચ ન બ્રહ્મરૂપપ્રતિપાદનપરાણામેષામર્થવત્ત્વં પશ્યામઃ ।
fન્: 2-નકારો ઽયં સાંસારિકાણાં ધર્માણાં ન નિવૃત્તિરિતિ યોજનીયઃ ।
ન ચ રજ્જુરિયં ન ભુજઙ્ગઃઇતિ યથાકથઞ્ચિલ્લક્ષણયા વાક્યાર્થતત્ત્વનિશ્ચયે યથા ભયકમ્પાદિનિવૃત્તિઃ, એવમ્ ઽતત્ત્વમસિઽઇતિ વાક્યાર્થાવગમાન્નિવૃત્તિર્ભવતિ સાંસારિકાણાં ધર્માણામ્ ।
શ્રુતવાક્યાર્થસ્યાપિ પુંસસ્તેષાં તાદવસ્થ્યાત્ ।
અપિ ચ યદિ શ્રુતબ્રહ્મણો ભવતિ સાંસારિકધર્મનિવૃત્તિઃ, કસ્માત્ પુનઃ શ્રવણસ્યોપરિ મનનાદયઃ શ્રૂયન્તે ।

તસ્માત્તેષાં વૈયર્થ્યપ્રસઙ્ગાદપિ ન બ્રહ્મસ્વરૂપપરા વેદાન્તાઃ, કિં ત્વાત્મપ્રતિપત્તિવિષયકાર્યપરાઃ ।
તચ્ચ કાર્યં સ્વાત્મનિ નિયોજ્યં નિયુઞ્જાનં નિયોગ ઇતિ ચ માનાન્તરાપૂર્વતયાપૂર્વમિતિ ચાખ્યાયતે ।
ન ચ વિષયાનુષ્ઠાનં વિના તત્સિદ્ધિરિતિ સ્વસિદ્ધ્યર્થં તદેવ કાર્યં સ્વવિષયસ્ય કરણસ્યાત્મજ્ઞાનસ્યાનુષ્ઠાનમાક્ષિપતિ ।
યથા ચ કાર્યં સ્વવિષયાધીનનિરૂપણમિતિ જ્ઞાનેન વિષેયેણ નિરૂપ્યતે, એવં જ્ઞાનમપિ સ્વવિષયમાત્માનમન્તરેણાશક્યનિરૂપણમિતિ તન્નિરૂપણાય તાદૃશમાત્માનમાક્ષિપતિ, તદેવ કાર્યમ્ ।
fન્: 3-નનુ કાર્યં સ્વવિષયજ્ઞાનનિરૂપણાય જ્ઞાયમાનમાત્માનમાક્ષિપતિ ચેદાત્મનઃ શ્રૌતત્વં ન સ્યાદિત્યાશઙ્ક્ય વિધ્યાક્ષિપ્તસ્ય શ્રૌતત્વે ગુરુસંમતિમાહ-યથાહુરિતિ ।
યથાહુઃ-ઽયત્તુ તત્સિદ્ધ્યર્થમુપાદીયતે આક્ષિપ્યતે તદપિ વિધેયમિતિ તન્ત્રે વ્યવહારઃઽઇતિ ।
વિધેયતા ચ નિયોગવિષયસ્ય જ્ઞાનસ્ય ભાવાર્થતયાનુષ્ઠેયતા,તદ્વિષયસ્ય ત્વાત્મનઃ સ્વરૂપસત્તાવિનિશ્ચિતિઃ ।
fન્: 4-નનુ ઽવાચં ધેનુમુપાસીતઽઇતિવદારોપ્યસ્ય વિધેયધીવિષયત્વં કિં ન સ્યાદત આહ-આરોપિતેતિ । તદ્ભાવ ઐક્યભાવઃ । તથાસતિ આરોપિતૈક્યભાવેન જ્ઞાનં નિરૂપિતં ન સ્યાત્ । સત્યાં ગતાવારોપો ન યુક્ત ઇતિ હૃદયમ્ ।
આરોપિતતદ્ભાવસ્ય ત્વન્યસ્ય નિરૂપકત્વે તેન તન્નિરૂપિતં ન સ્યાત્ ।
તસ્માત્તાદૃગાત્મપ્રતિપત્તિવિધિપરેભ્યો વેદાન્તેભ્યસ્તાદૃગાત્મવિનિશ્ચ ।
તદેતત્સર્વમાહ- યદ્યપીતિ ।
વિધિપરેભ્યો ઽપિ વસ્તુતત્ત્વવિનિશ્ચય ઇત્યત્ર વિદર્શનમુક્તમ્- યથા યૂપેતિ ।
ઽયૂપે પશું બધ્નાતિઽઇતિ બન્ધનાય વિનિયુક્તે યૂપે, તસ્યાલૌકિકત્વાત્કો ઽસૌ યૂપ ઇત્યપેક્ષિતે ઽખાદિરો યૂપો ભવતિઽ, ઽયૂપં તક્ષતિઽ, ઽયૂપમષ્ટાશ્રીકરોતિઽઇત્યાદિભિર્વાક્યૈસ્તક્ષણાદિવિધિપરૈરપિ સંસ્કારાવિષ્ટં વિશિષ્ટલક્ષણસંસ્થાનં દારુ યૂપ ઇતિ ગમ્યતે ।
એવ
fન્: 1-ઽયદાહવનીયે જુહોતિઽઇતિ શ્રૂયતે । તત્ર ક આહવનીય ઇત્યાકાઙ્ક્ષાયાં ઽવસન્તે બ્રાહ્મણો ઽગ્નીનાદધીતઽઇત્યાદિવિધિના સંસ્કારવિશિષ્ટો ઽગ્નિરાહવનીય ઇતિ ગમ્યતે । તદેવં શાસ્ત્રાદ્વસ્તુતત્ત્વવિનિર્ણય ઇતિ દ્યોતિતમ્ ।
માહવનીયાદયો ઽપ્યવગન્તવ્યાઃ ।
પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિપરસ્ય શાસ્ત્રત્વં ન સ્વરૂપપરસ્ય, કાર્ય એવ ચ સંબન્ધો ન સ્વરૂપે, ઇતિ હેતુદ્વયં ભાષ્યવાક્યેનોપપાદિતમ્- પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિપ્રયોજનત્વાત્ ઇત્યાદિના તત્સામાન્યાદ્વેદાન્તાનામપિ તથૈવાર્થવત્ત્વં સ્યાત્ ઇત્યન્તેન ।
ન ચ સ્વતન્ત્રં કાર્યં નિયોજ્યમધિકારિણમનુષ્ઠાતારમન્તરેણેતિ નિયોજ્યભેદમાહ- સતિ ચ વિધિપરત્વ ઇતિ ।
ઽબ્રહ્મ વેદ બ્રહ્મૈવ ભવતિઽઇતિ સિદ્ધવદર્થવાદાદવગતસ્યાપિ બ્રહ્મભવનસ્ય નિયોજ્યવિશેષાકાઙ્ક્ષાયાં બ્રહ્મ બુભૂષોર્નિયોજ્યવિશેષસ્ય રાત્રિ
fન્: 1-ઽપ્રતિતિષ્ઠન્તિ હ વા ય એતા રાત્રીરુપયન્તિઽઇતિ રાત્રિશબ્દેન સોમવિશેષા વિધીયન્તે । તત્ર કિં એતદ્વાક્યાભિહિતપ્રતિષ્ઠા ફલમુત સ્વર્ગ ઇતિ સંશયે એવઙ્કામ ઇત્યશ્રવણાત્, વિધિશક્તિલભ્યત્વાત્, સ્વર્ગસ્ય નિયતફલત્વેન વાક્યશેષાવગતપ્રતિષ્ઠાનભ્યુપગમાત્, સ્વર્ગ એવ ફલમિતિ પ્રાપ્તે પ્રતિષ્ઠાફલસ્ય સાક્ષાન્નિર્દેશેન આનુમાનિકસ્વર્ગકલ્પનાયા અન્યાય્યત્વાત્પ્રતિષ્ઠૈવ ફલમિતિ રાદ્ધાન્તઃ । તથાચ તદભિસંધિમાંસ્તત્ર નિયોજ્ય ઇતિ જ્ઞેયમ્ ।
સત્રન્યાયેન પ્રતિલમ્ભઃ ।
પિણ્ડપિતૃ
fન્: 2-ઽઅમાવાસ્યાયામપરાહ્ને પિણ્ડપિતૃયજ્ઞેન ચરન્તિઽઇત્યનારભ્યાધીતવાક્યે વિહિતઃ પિણ્ડપિતૃયજ્ઞઃ ક્રત્વર્થો વા પુરુષાર્થ ઇતિ સંશયે ફલકલ્પનાપરિહારાય અમાવાસ્યાશબ્દસ્ય કર્માર્થકત્વેન કલ્પનીયત્વાત્તદઙ્ગમિતિ પ્રાપ્તે સિદ્ધાન્તઃ-અપરાહ્નશબ્દસામાનાધિકરણ્યાત્, રૂઢત્વાચ્ચાભાવાસ્યાશબ્દઃ કાલપરઃ । તથાચ સ્વર્ગકામનિયોજ્યકલ્પનયા સ્વર્ગફલઃ પિણ્ડપિતૃયજ્ઞ ઇતિ । તદ્વદત્ર કલ્પને તુ સ્વર્ગોર્ઽથઃ બ્રહ્મભવનશબ્દેનાસમવેતઃ સ્યાત્તથાચ પરોક્ષવૃત્તિતાપાત ઇતિ ભાવઃ ।
યજ્ઞન્યાયેન તુ સ્વર્ગકામસ્ય નિયોજ્યસ્ય કલ્પનાયામર્થવાદસ્યાસમવેતાર્થતયાત્યન્તપરોક્ષા વૃત્તિઃ સ્યાદિતિ ।
બ્રહ્મભાવશ્ચામૃતત્વમિતિ અમૃતત્વકામસ્યૈત્યુક્તમ્ ।
અમૃતત્વં ચામૃતત્વાદેવ, ન કૃતકત્વેન શક્યમનિત્યમનુમાતુમ્ ।
આગમવિરોધાદિતિ ભાવઃ ।
ઉક્તેન ધર્મબ્રહ્મજ્ઞાનયોર્વૈલક્ષણ્યેન વિધ્યવિષયત્વં ચોદયતિ- નન્વિતિ ।
પરિહરતિ- નાર્હત્યેવમિતિ ।
અત્ર ચાત્મદર્શનં ન વિધેયમ્ તદ્ધિ દૃશેરુપલબ્ધિવચનત્વાત્ શ્રાવણં વા સ્યાત્ પ્રત્યક્ષં વા ।
પ્રત્યક્ષમપિ લૌકિકમહંપ્રત્યયો વા,
ભાવનાપ્રકર્ષપર્યન્તજં વા ।
તત્ર શ્રાવણં ન વિધેયમ્, સ્વાધ્યાયવિધિનૈવાસ્ય પ્રાપિતત્વાત્, કર્મશ્રાવણવત્ ।
નાપિ લૌકિકં પ્રત્યક્ષમ્, તસ્ય નૈસર્ગિકત્વાત્ ।
ન ચૌપનિષદાત્મવિષયં ભાવનાધેયવૈશિષ્ટ્યં વિધેયં, તસ્યોપાસનાવિધાનાદેવ વાજિન
fન્: 1-યથા ભિક્ષાર્થવિહિતદધ્યાનયનાદ્વાજિનમાનુષઙ્ગિકતયા જાયતે એવમમૂતત્વાય વિહિતાદુપાસનાત્સાક્ષાત્કારો જાયત ઇતિ તદુત્પાદનં ન વિધેયમિત્યર્થઃ ।
વદનુનિષ્પાદિતત્વાત્ ।
તસ્માદૌપનિષદાત્મોપાસના અમૃતત્વકામં નિયોજ્યં પ્રતિ વિધીયતે ।
ઽદ્રષ્ટવ્યઃઽઇત્યાદયસ્તુ વિધિસરૂપા ન વિધયઃ ઇતિ ।
તદિદમુક્તમ્- તદુપાસનાચ્ચેતિ ।
અર્થવત્ત્યા મનનાદિપ્રતીત્યા ચેત્યસ્ય શેષઃ પ્રપઞ્ચો નિગદવ્યાખ્યાતઃ ।
તદેકદેશિમતં દૂષયતિ- અત્રાભિધીયતે-ન એકદેશિમતમ્ ।
કુતઃ કર્મબ્રહ્મવિદ્યાફલયોર્વૈલક્ષણ્યાત્ ।
પુણ્યાપુણ્યકર્મણોઃ ફલે સુખદુઃખે ।
તત્ર મનુષ્યલોકમારભ્ય બ્રહ્મલોકાત્સુખસ્ય તારતમ્યમધિકાધિકોત્કર્ષઃ ।
એવં મનુષ્યલોકમારભ્ય દુઃખતારતમ્યયા ચાવીચિલોકાત્ ।
તચ્ચ સર્વં કાર્યં ચ વિનાશિ ચ ।
આત્યન્તિકં ત્વશરીરત્વમનતિશયં સ્વભાવસિદ્ધતયા નિત્યમકાર્યમાત્મજ્ઞાનસ્ય ફલમ્ ।
તદ્ધિ ફલમિવ ફલમ્, અવિદ્યાપનયનમાત્રેણાવિર્ભાવાત્ ।
એતદુક્તં ભવતિ-ત્વયાપ્યુપાસનાવિધિપરત્વં વેદાન્તાનામભ્યુપગચ્છતા નિત્યશુદ્ધબુદ્ધત્વાદિરૂપબ્રહ્માત્મતા જીવસ્ય સ્વાભાવિકી વેદાન્તગમ્યાસ્થીયતે ।
સા ચોપાસનાવિષયસ્ય વિધેર્ન ફલમ્, નિત્યત્વાદકાર્યત્વાત્ ।
નાપ્યનાદ્યવિદ્યાપિધાનાપનયઃ, તસ્ય સ્વવિરોધિવિદ્યોદયાદેવ ભાવાત્ ।
નાપિ વિદ્યોદયઃ, તસ્યાપિ શ્રવણમનનપૂર્વકોપાસનાજનિતસંસ્કારસચિવાદેવ ચેતસો ભાવાત્ ।
ઉપાસનાસંસ્કારવદુપાસનાપૂર્વમપિ ચેતઃસહકારીતિ ચેત્દૃષ્ટં ચ ખલુ નૈયોગિકં ફલમૈહિકમપિ, યથા
fન્: 1-ઽચિત્રયા યજેત પશુકામઃઽઇતિ વિહિતચિત્રાનિયોગફલં ઇહ જન્માન્તરે વા ભવતિ ।
ચિત્રાકારીર્યાદિ
fન્: 2-શુષ્યતિ સસ્યે પર્જન્યાર્થં વિહિતકારીયાગફલમિહૈવાવશ્યકમ્ ।
નિયોગાનામનિયતનિયતફલાનામૈહિકફલેતિ ચેત્, ન,ગાન્ધર્વશાસ્ત્રાર્થેપાસનાવાસનાયા ઇવાપૂર્વાનપેક્ષાયાઃ ષટ્જાદિસાક્ષાત્કારે વેદાન્તાર્થોપાસનાવાસનાયા જીવબ્રહ્મભાવસાક્ષાત્કારે ઽનપેક્ષાયા એવ સામર્થ્યાત્ ।
તથા ચામૃતીભાવં પ્રત્યહેતુત્વાદુપાસનાપૂર્વસ્ય, નામૃતત્વકામસ્તત્કાર્યમવબોદ્ધુમર્હતિ ।
અન્યદિચ્છત્યન્યત્કરોતીતિ હિ વિપ્રતિષિદ્ધમ્ ।

ન ચ તત્કામઃ ક્રિયામેવ કાર્યમવગમિષ્યતિ નાપૂર્વમિતિ સાંપ્રતમ્,તસ્યા માનાન્તરાદેવ તત્સાધનત્વપ્રતીતેર્વિધેર્વૈયર્થ્યાત્, ન ચાવઘાતાદિવિધિતુલ્યતા, તત્રાપિ નિયમાપૂર્વસ્યાન્યતો ઽનવગતેઃ ।
ન ચ બ્રહ્મભૂયાદન્યદમૃતત્વમાર્થવાદિકં કિઞ્ચિદસ્તિ, યેન તત્કામ ઉપાસનાયામધિક્રિયેત,
fન્: 3-ઽવિશ્વજિતા યજેતઽઇત્યશ્રુતાધિકારમુદાહરણમ્ । તત્ર ઽસ સ્વર્ગઃ સ્યાત્સર્વાન્પ્રત્યવિશિષ્ટત્વાત્ઽઇતિ સર્વાભિલષિતસ્વર્ગકામનાવાનધિકારી કલ્પિતઃ । એવમિહ કલ્પને ઽનિત્યફલકત્વં સ્યાદિતિ ભાવઃ ।
વિશ્વજિન્ન્યાયેન તુ સ્વર્ગકલ્પનાયાં તસ્ય સાતિશયત્વં ક્ષયિત્વં ચેતિ ન નિત્યફલત્વમુપાસનાયાઃ ।
તસ્માદ્બ્રહ્મભૂયસ્યાવિદ્યાપિધાનાપનયમાત્રેણાવિર્ભાવાત્, અવિદ્યાપનયસ્ય ચ વેદાન્તાર્થવિજ્ઞાનાદવગતિપર્યન્તાદેવ સંભવાત્, ઉપાસનાયાઃ સંસ્કારહેતુભાવસ્ય સંસ્કારસ્ય ચ સાક્ષાત્કારોપજનને મનઃસાચિવ્યસ્ય ચ માનાન્તરસિદ્ધત્વાત્, ઽઆત્મેત્યેવોપાસીતઽઇતિ ન વિધિઃ,અપિ તુ વિધિસરૂપો ઽયમ્ ।
યથોપાંશુયાજવાક્યે ઽવિષ્ણુરુપાંશુ યષ્ટવ્યઃઽઇત્યાદયો વિધિસરૂપા ન વિધયઃ-ઇતિ તાત્પર્યાર્થઃ ।
શ્રુતિસ્મૃતિન્યાયપ્રસિદ્ધમ્ ઇત્યુક્તમ્ ।
તત્ર શ્રુતિં દર્શયતિ- તથા ચ શ્રુતિરિતિ ।
ન્યાયમાહ- અત એવેતિ ।
યત્કિલ સ્વાભાવિકં તન્નિત્યમ્, યથા ચૈતન્યમ્ ।
સ્વાભાવિકં ચેદમ્,તસ્માન્નિત્યમ્ ।
પરે હિ દ્વયીં નિત્યતામાહુઃ-કૂટસ્થનિત્યતા પરિણામિનિત્યતાં ચ ।
તત્ર નિત્યમિત્યુક્તે મા ભૂદસ્ય
fન્: 1-પરિણામો નામ પૂર્વરૂપપરિત્યાગેન રૂપાન્તરાપત્તિઃ ।
પરિણામિનિત્યતેત્યાહ- તત્ર કિઞ્ચિદિતિ ।
પરિણામિનિત્યતા હિ ન પારમાર્થિકી ।
તથા હિ-તત્સર્વાત્મના વા પરિણમેદેકદેશેન વા ।
સર્વાત્મના પરિણામે કથં ન તત્ત્વવ્યાહૃતિઃ ।
એકદેશપરિણામે વા સ એકદેશસ્તતો ભિન્નો વા અભિન્નો વા ।
ભિન્નશ્ચેત્ કથં તસ્ય પરિણામઃ ।
ન હ્યન્યસ્મિન્ પરિણમમાને ઽન્યઃ પરિણમતિ, અતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
અભેદે વા કથં ન સર્વાત્મના પરિણામઃ ।
ભિન્નાભિન્નં તદિતિ ચેત્,તથા હિ-તદેવ કારણાત્મનાભિન્નમ્, ભિન્નં ચ કાર્યાત્મના, કટકાદય ઇવાભિન્ના હાટકાત્મના ભિન્નાશ્ચ કટકાદ્યાત્મના ।
ન ચ ભેદાભેદયોર્વિરોધાન્નૈકત્ર સમવાય ઇતિ યુક્તમ્ ।
fન્: 2-યત્પ્રમાણવિપર્યયેણ વિરોધેન વર્તતે તદ્વિરુદ્ધમિતિ ક્વ સંપ્રત્યય ઇતિ યોજના ।
વિરુદ્ધમિતિ નઃ ક્વ સંપ્રત્યયોયત્પ્રમાણવિપર્યયેણ વર્તતે ।
યત્તુ યથા પ્રમાણેનાવગમ્યતે તસ્ય તથાભાવ એવ ।
કુણ્ડલમિદં સુવર્ણમિતિ સામાનાધિકરણ્યપ્રત્યયે ચ વ્યક્તં ભેદાભેદૌ ચકાસ્તઃ ।
તથા હિ-આત્યન્તિકે ઽભેદે ઽન્યતરસ્ય દ્વિરવભાસપ્રસઙ્ગઃ ।
ભેદે ચાત્યન્તિકે ન સામાનાધિકરણ્યં ગવાશ્વવત્ ।
આધારાધેયભાવે એકાશ્રયત્વે વા ન સામાનાધિકરણ્યમ્,ન હિ ભવતિ કુણ્ડં બદરમિતિ ।
નાપ્યેકાસનસ્થયોશ્ચૈત્રમૈત્રયોશ્ચૈત્રો મૈત્ર ઇતિ ।
સો ઽયમબાધિતો ઽસંદિગ્ધઃ સર્વજનીનઃ સામાનાધિકરણ્યપ્રત્યય એવ કાર્યકારણયોર્ભેદાભેદૌ વ્યવસ્થાપયતિ ।
તથા ચ કાર્યાણાં કારણાત્મત્વાત્, કારણસ્ય ચ સદ્રૂપસ્ય સર્વત્રાનુગમાત્, સદ્રૂપેણાભેદઃ કાર્યસ્ય જગતઃ,ભેદઃ કાર્યરૂપેણ ગોઘટાદિનેતિ ।
યથાહુઃ-ઽકાર્યરૂપેણ નાનાત્વમભેદઃ કારણાત્મના ।
હેમાત્મના યથાભેદઃ કુણ્ડલાદ્યાત્મના ભિદા ॥
ઽઇતિ ।
અત્રોચ્યતે-કઃ પુનરયં ભેદો નામ, યઃ સહાભેદેનૈકત્ર ભવેત્ ।
પરસ્પરાભાવ ઇતિ ચેત્, કિમયં કાર્યકારણયોઃ કટકહાટકયોરસ્તિ ન વા ।
ન ચેત્, એકત્વમેવાસ્તિ, ન ચ ભેદઃ ।
અસ્તિ ચેત્ ભેદ એવ, નાભેદઃ ।
ન ચ ભાવાભાવયોરવિરોધઃ, સહાવસ્થાનાસંભવાત્ ।
સંભવે વા કટકવર્ધમાનકયોરપિ તત્ત્વેનાભેદપ્રસઙ્ગઃ, ભેદસ્યાભેદાવિરોધાત્ ।
અપિ ચ કટકસ્ય હાટકાદભેદે યથા હાટકાત્મના કટકમુકુટકુણ્ડલાદયો ન ભિદ્યન્તે એવં કટકાત્મનાપિ ન ભિદ્યેરન્, કટકસ્ય હાટકાદભેદાત્ ।
તથા ચ હાટકમેવ વસ્તુસન્ન કટકાદયઃ, ભેદસ્યાપ્રતિભાસનાત્ ।
અથ હાટકત્વેનૈવાભેદો ન કટકત્વેન,તેન તુ ભેદ એવ કુણ્ડલાદેઃ ।
યદિ હાટકાદભિન્નઃ કટકઃ કથમયં કુણ્ડલાદિષુ નાનુવર્તતે ।
નાનુવર્તતે ચેત્ કથં હાટકાદભિન્નઃ કટકઃ ।
યે હિ યસ્મિન્નનુવર્તમાને વ્યાવર્તન્તે તે તતો ભિન્ના એવ, યથા સૂત્રાત્કુસુમભેદાઃ ।
નાનુવર્તન્તે ચાનુવર્તમાને ઽપિ હાટકત્વે કુણ્ડલાદયઃ,તસ્માત્તે ઽપિ હાટકાદ્ભિન્ના એવેતિ ।
સત્તાનુવૃત્ત્યા ચ સર્વવસ્ત્વનુગમે ઽઇદમિહ નેદમ્, ઇદમેવં નેદમ્ઽઇતિ વિભાગો ન સ્યાત્ ।
કસ્યચિત્ ક્વચિત્ કદાચિત્ કથઞ્ચિદ્વિવેકહેતોરભાવાત્ ।
અપિ ચ દૂરાત્કનકમિત્યવગતે ન તસ્ય કુણ્ડલાદયો વિશેષા જિજ્ઞાસ્યેરન્, કનકાદભેદાત્તેષામ્, તસ્ય ચ જ્ઞાતત્વાત્ ।
અથ ભેદો ઽપ્યસ્તિ કનકાત્ કુણ્ડલાદીનામિતિ કનકાવગમે ઽપ્યજ્ઞાતાસ્તે ।
નન્વભેદો ઽપ્યસ્તીતિ કિં ન જ્ઞાતાઃ ।
પ્રત્યુત જ્ઞાનમેવ તેષાં યુક્તમ્,કારણાભાવે હિ કાર્યભાવ ઔત્સર્ગિકઃ,સ ચ કારણસત્તયા અપોદ્યતે ।
અસ્તિ ચાભેદે કારણસત્તેતિ કનકે જ્ઞાતે જ્ઞાતા એવ કુણ્ડલાદય ઇતિ તજ્જિજ્ઞાસાજ્ઞાનાનિ ચાનર્થકાનિ સ્યુઃ ।
તેન યસ્મિન્ ગૃહ્યમાણે યન્ન ગૃહ્યતે તત્તતો ભિદ્યતે ।
યથા કરભે ગૃહ્યમાણે ઽગૃહ્યમાણે રાસભઃ કરભાત્ ।
ગૃહ્યમાણે ચ દૂરતો હેમ્નિ ન ગૃહ્યન્તે તસ્ય ભેદાઃ કુણ્ડલાદયઃ,તસ્માત્તે હેમ્નો ભિદ્યન્તે ।
કથં તર્હિ હેમ કુણ્ડલમિતિ સામાનાધિકરણ્યમ્ ઇતિ ચેત્, ન હ્યાધારાધેયભાવે સમાનાશ્રયત્વે વા સામાનાધિકરણ્યમિત્યુક્તમ્ ।
અથાનુવૃત્તિવ્યાવૃત્તિવ્યવસ્થા ચ હેમ્નિ જ્ઞાતે કુણ્ડલાદિજિજ્ઞાસા ચ કથમ્ ।
ન ખલ્વભેદે ઐકાન્તિકે ઽનૈકાન્તિકે ચૈતદુભયમુપપદ્યતે ઇત્યુક્તમ્ ।
તસ્માદ્ભેદાભેદયોરન્યતરસ્મિન્નવહેયે ઽભેદો પાદાનૈવ ભેદકલ્પના, ન ભેદોપાદાનાભેદકલ્પનેતિ યુક્તમ્ ।
ભિદ્યમાનતન્ત્રત્વાદ્ભેદસ્ય, ભિદ્યમાનાનાં ચ પ્રત્યેકમેકત્વાત્, એકાભાવે ચાનાશ્રયસ્ય ભેદસ્યાયોગાત્, એકસ્ય ચ ભેદાનધીનત્વાત્, નાયમયં ઇતિ ચ ભેદગ્રહસ્ય પ્રતિયોગિગ્રહસાપેક્ષત્વાત્, એકત્વગ્રહસ્ય ચાન્યાનપેક્ષત્વાત્, અભેદોપાદાનૈવાનિર્વચનીયભેદકલ્પનેતિ સાંપ્રતમ્ ।
તથા ચ શ્રુતિઃ-ઽમૃત્તિકેત્યેવ સત્યમ્ઽઇતિ ।
તસ્માત્ કૂટસ્થનિત્યતૈવ પારમાર્થિકી ન પરિણામિનિત્યતેતિ સિદ્ધમ્ ।
વ્યોમવત્ ઇતિ ચ દૃષ્ટાન્તઃ પરસિદ્ધઃ, અસ્મન્મતે તસ્યાપિ કાર્યત્વેનાનિત્યત્વાત્ ।
અત્ર ચ કૂટસ્થનિત્યમ્ ઇતિ નિર્વર્ત્યકર્મતામપાકરોતિ ।
સર્વવ્યાપિ ઇતિ પ્રાપ્યકર્મતામ્ ।
સર્વવિક્રિયારહિતમ્ ઇતિ વિકાર્યકર્મતામ્ ।
નિરવયવમ્ ઇતિ સંસ્કાર્યકર્મતામ્ ।
વ્રીહીણાં ખલુ પ્રોક્ષણેન સંસ્કારાખ્યોંઽશો યથા જન્યતે, નૈવં બ્રહ્મણિ કશ્ચિદંશઃ ક્રિયાધેયો ઽસ્તિ, અનવયવત્વાત્ ।
અનંશત્વાદિત્યર્થઃ ।
પુરુષાર્થતામાહ- નિત્યતૃપ્તમિતિ ।
તૃપ્ત્યા દુઃખરહિતં સુખમુપલક્ષયતિ ।
ક્ષુદ્દુઃખનિવૃત્તિસહિતં હિ સુખં તૃપ્તિઃ ।
સુખં ચાપ્રતીયમાનં ન પુરુષાર્થં ઇત્યત આહ- સ્વયઞ્જ્યોતિરિતિ ।
તદેવં સ્વમતેન મોક્ષાખ્યં ફલં નિત્યં શ્રુત્યાદિભિરુપપાદ્ય ક્રિયાનિષ્પાદ્યસ્ય તુ મોક્ષસ્યાનિત્યત્વં પ્રસઞ્જયતિ- તદ્યદીતિ ।

ન ચાગમબાધઃ, આગમસ્યોક્તેન પ્રકારેણોપપત્તેઃ ।
અપિ ચ જ્ઞાનજન્યાપૂર્વજનિતો મોક્ષો નૈયોગિક ઇત્યસ્યાર્થસ્ય સન્તિ ભૂયસ્યઃ શ્રુતયો નિવારિકા ઇત્યાહ- અપિ ચ બ્રહ્મ વેદેતિ ।
અવિદ્યાદ્વયપ્રતિબન્ધાપનયમાત્રેણ ચ વિદ્યાયા મોક્ષસાધનત્વમ્ ન સ્વતો ઽપૂર્વોત્પાદેન ચેત્યત્રાપિ શ્રુતીરુદાહરતિ- ત્વં હિ નઃ પિતેતિ ।
ન કેવલમસ્મિન્નર્થે શ્રુત્યાદયઃ, અપિ ત્વક્ષપાદાચાર્યસૂત્રમપિ ન્યાયમૂલમસ્તીત્યાહ- તથા ચાચાર્યપ્રણીતમિતિ ।
આચાર્યશ્ચોક્તલક્ષણઃ પુરાણે-ઽઆચિનોતિ ચ શાસ્ત્રાર્થમાચારે સ્થાપયત્યપિ ।
સ્વયમાચરતે યસ્માદાચાર્યસ્તેન ચોચ્યતે ॥
ઽઇતિ ।
તેન હિ પ્રણીતં સૂત્રમ્-ઽદુઃખજન્મપ્રવૃત્તિદોષમિથ્યાજ્ઞાનાનામુત્તરોત્તરાપાયે તદનન્તરાપાયાદપવર્ગઃઽઇતિ ।
પાઠાપેક્ષયા કારણમુત્તરમ્, કાર્યં ચ પૂર્વમ્,કારણાપાયે કાર્યાપાયઃ, કફાપાયે ઇવ કફોદ્ભવસ્ય જ્વરસ્યાપાયઃ ।
જન્માપાયે દુઃખાપાયઃ,
પ્રવૃત્ત્યપાયે જન્માપાયઃ,દોષાપાયે પ્રવૃત્ત્યપાયઃ,મિથ્યાજ્ઞાનાપાયે દોષાપાયઃ ।
મિથ્યાજ્ઞાનં ચાવિદ્યા રાગાદ્યુપજનનક્રમેણ દૃષ્ટેનૈવ સંસારસ્ય પરમં નિદાનમ્ ।
સા ચ તત્ત્વજ્ઞાનેન બ્રહ્માત્મૈકત્વવિજ્ઞાનેનૈવાવગતિપર્યન્તેન વિરોધિના નિવર્ત્યતે ।
તતો ઽવિદ્યાનિવૃત્ત્યા બ્રહ્મરૂપાવિર્ભાવો મોક્ષઃ ।
ન તુ વિદ્યાકાર્યસ્તજ્જનિતાપૂર્વકાર્યો વેતિ સૂત્રાર્થઃ ।
તત્ત્વજ્ઞાનાન્મિથ્યાજ્ઞાનાપાય ઇત્યેતાવન્માત્રેણ સૂત્રોપન્યાસઃ,ન ત્વક્ષપાદસંમતં તત્ત્વજ્ઞાનમિહ સંમતમ્ ।
તદનેનાચાર્યાન્તરસંવાદેનાયમર્થો દૃઢીકૃતઃ ।
સ્યાદેતત્ ।
નૈકત્વવિજ્ઞાનં યથાવસ્થિતવસ્તુવિષયમ્, યેન મિથ્યાજ્ઞાનં ભેદાવભાસં નિવર્તયન્ન વિધિવિષયો ભવેત્ ।
અપિ તુ
fન્: 1-આરોપ્યપ્રધાના સંપત્ ।
સંપદાદિરૂપમ્ ।
તથા ચ વિધેઃ પ્રાગપ્રાપ્તં પુરુષેચ્છયા કર્તવ્યં સત્ વિધિગોચરો ભવિષ્યતિ ।
યથા વૃત્ત્યન્તરત્વેન મનસો વિશ્વેદેવસામ્યાદ્વિશ્વાન્દેવાન્મનસિ સંપાદ્ય મન આલમ્બનમવિદ્યમાનસમં કૃત્વા પ્રાધાન્યેન સંપાદ્યાનાં વિશ્વેષામેવ દેવાનામનુચિન્તનમ્, તેન ચાનન્તલોકપ્રાપ્તિઃ ।
એવં ચિદ્રૂપસામ્યાજ્જીવસ્ય બ્રહ્મરૂપતાં સંપાદ્ય જીવમાલમ્બનમવિદ્યમાનસમં કૃત્વા પ્રાધાન્યેન બ્રહ્માનુચિન્તનમ્, તેન ચામૃતત્વફલપ્રાપ્તિઃ ।
અધ્યાસે ત્વાલમ્બનસ્યૈવ પ્રાધાન્યેનારોપિતતદ્ભાવસ્યાનુચિન્તનમ્,યથા ઽમનો બ્રહ્મેત્યુપાસીતઽ, ઽઆદિત્યો બ્રહ્મેત્યાદેશઃઽ ।
એવં જીવમબ્રહ્મ ઽબ્રહ્મેત્યુપાસીતઽઇતિ ।
ક્રિયાવિશેષયોગાદ્વા, યથા ઽવાયુર્વાવ સંવર્ગઃઽ, ઽપ્રાણો વાવ સંવર્ગઃઽઇતિ ।
બાહ્યાન્ખલુ વાયુદેવતા વહ્ન્યાદીન્ સંવૃઙ્ક્તે ।
મહાપ્રલયસમયે હિ વાયુર્વહ્ન્યાદીન્સંવૃજ્ય સંહૃત્યાત્મનિ સ્થાપયતિ ।
યથાહ દ્રવિડાચાર્યઃ-ઽસંહરણાદ્વા સંવરણાદ્વા સ્વાત્મીભાવાદ્વાયુઃ સંવર્ગઃઽઇતિ ।
અધ્યાત્મં ચ પ્રાણઃ સંવર્ગ ઇતિ ।
સ હિ સર્વાણિ વાગાદીનિ સંવૃઙ્ક્તે ।
પ્રાયણકાલે હિ સ એવ સર્વાણીન્દ્રિયાણિ સંગૃહ્યોત્ક્રામતીતિ ।
સેયં સંવર્ગદૃષ્ટિર્વાયૌ પ્રાણે ચ દશાશાગતં જગદ્દર્શયતિ યથા, એવં જીવાત્મનિ બૃંહણક્રિયયા બ્રહ્મદૃષ્ટિસ્મૃતત્વાય ફલાય કલ્પત ઇતિ ।
તદેતેષુ ત્રિષ્વપિ પક્ષેષ્વાત્મદર્શનોપાસનાદયઃ પ્રધાનકર્માણ્યપૂર્વવિષયત્વાત્,
fન્: 2-સ્તુતશસ્ત્રવદિતિ । ઽઆજ્યૈઃ સ્તુવતે પ્રૌગં શંસતિ ઇતિ સ્તુતશસ્ત્રે સમામ્નાતે, પ્રગીતમન્ત્રસાધ્યં દેવતાગુણસંબન્ધાભિધાનં સ્તોત્રમ્ । અપ્રગીતમન્ત્રસાધ્યં શસ્ત્રમ્ । તે મન્ત્રૈરેવાર્થઃ સ્મર્તવ્યઃઽઇતિ નિયમાદ્દેવતાપ્રકાશનસંસ્કારાર્થત્વેન ગુણકર્મણિ વા અપૂર્વાર્થત્વેન પ્રધાનકર્મણિ વેતિ સંદેહે ક્રતૂપયોગિદેવતાસ્મરણસ્ય દૃષ્ટત્વાદ્ગુણકર્મત્વે પ્રાપ્તે સિદ્ધાન્તઃ-ગુણાભિધાનેન સ્વરૂપપ્રકાશનરૂપસ્તુતિરિહ વિહિતા શ્રૂયતે ઽસ્તુવતેઽ ઽશંસતિઽઇતિ । અભિધાનવિવક્ષાયાં સ્તુતેરસંભવાત્, સ્તૌતિશંસતી અપૂર્વોત્પત્તિં પ્રતિ સ્તોત્રશસ્ત્રે વિદધ્યાતામિતિ । એવમિહાત્મોપાસનદર્શને પ્રધાનકર્મેત્યશયઃ ।
સ્તુતશસ્ત્રવત્ ।
આત્મા તુ દ્રવ્યં કર્મણિ ગુણ ઇતિ સંસ્કારો વાત્મનો દર્શનં વિધીયતે ।
યથા દર્શપૂર્ણમાસપ્રકરણે ઽપત્ન્યવેક્ષિતમાજ્યં ભવતિઽઇતિ સમામ્નાતમ્, પ્રકરણિના ચ ગૃહીતમુપાંશુયાગાઙ્ગભૂતાજ્યદ્રવ્યસંસ્કારતયાવેક્ષણં ગુણકર્મ વિધીયતે, એવં કર્તૃત્વેન ક્રત્વઙ્ગભૂતે આત્મનિ ઽઆત્મા વા અરે દ્રષ્ટવ્યઃઽઇતિ દર્શનં ગુણકર્મ વિધીયતે ।
fન્: 3-(જૈ. 2 । 1 । 8) તસ્યાર્થઃ-યૈરવઘાતાદિર્દ્રવ્યં ચિકીર્ષ્યતે સંસ્કર્તુમિષ્યતે ગુણસ્તત્ર પ્રતીયેત ।
દ્રવ્યે ગુણભૂતં કર્મ પ્રતીયેતેત્યર્થઃ ।
ઽયૈસ્તુ દ્રવ્યં ચિકીર્ષ્યતે ગુણસ્તત્ર પ્રતીયેતઽઇતિ ન્યાયાદત આહ- ન ચેદં બ્રહ્માત્મૈકત્વવિજ્ઞાનમિતિ ।
કુતઃ, સંપદાદિરૂપે હિ બ્રહ્માત્મૈકત્વવિજ્ઞાન ઇતિ ।
fન્: 1-આત્મોપાસ્ત્યાદેઃ સંસ્કારકર્મત્વં પ્રકરણાદ્વા વાક્યાદ્વા ભવેત્ । નાદ્ય ઇત્યાહ-દર્શેતિ ।
દર્શપૂર્ણમાસપ્રકરણે હિ સમામ્નાતમાજ્યાવેક્ષણં તદઙ્ગભૂતાજ્યસંસ્કાર ઇતિ યુજ્યતે ।
fન્: 2-દ્વિતીયં પ્રત્યાહ-નચેતિ ।
નચ ઽઆત્મા વા અરે દ્રષ્ટવ્યઃઽઇત્યાદિ કસ્યચિત્પ્રકરણે સમામ્નાતમ્ ।
ન ચાનારભ્યાધીતમપિ ।
ઽયસ્ય પૂર્ણમયી જુહૂર્ભવતિઽઇત્યવ્યભિચરિતક્રતુસંબન્ધજુહૂદ્વારેણ જુહૂપદં ક્રતું સ્મારયદ્વાક્યેન યથા પર્ણતાયાઃ ક્રતુશેષભાવમાપાદયતિ, એવમાત્મા નાવ્યભિચારિતક્રતુસંબન્ધઃ, યેન તદ્દર્શનં ક્રત્વઙ્ગં સદાત્માનં ક્રત્વર્થં સંસ્કુર્યાત્ ।
તેન યદ્યયં વિધિસ્તથાપિ
fન્: 1-ઽતસ્માત્સુવર્ણં હિરણ્યં ભાર્યં દુર્વણો ઽસ્ય ભાતૃવ્યો ભવતિઽઇત્યનારભ્યાધીયતે । તત્ર કિં શોભનહિરણ્યધારણં ક્રત્વઙ્ગમુત પુરુષધર્મ ઇતિ સંદેહે દુર્વર્ણકામ ઇત્યશ્રવણાત્ સ્વતન્ત્રફલકલ્પને ગૌરવાત્, ક્રત્વઙ્ગમિતિ પ્રાપ્તે અપ્રકરણપઠિતસ્ય પ્રાકરણિકધર્માદ્વિશેષાત્, તદ્ધારણસ્ય લોકે ઽપિ વિદ્યમાનત્વેન પર્ણમયીતાવત્ક્રત્વવ્યભિચારાભાવાત્, હિરણ્યસાધનકં ધારણં વાક્યશેષગતફલાય વિધીયત ઇતિ પુરુષધર્મઃ, એવમિહાપિ આત્મદર્શનેનામૃતત્વં ભાવયેદિતિ વિધાનાત્પ્રધાનકર્મતૈવેતિ ।
ઽસુવર્ણં ભાર્યમ્ઽઇતિવત્ વિનિયોગભઙ્ગેન પ્રધાનકર્મૈવાપૂર્વવિષયત્વાન્ન ગુણકર્મેતિ સ્થવીયસ્તયૈતદ્દૂષણમનભિધાય સર્વપક્ષસાધારણં દૂષણમુક્તમ્ ।
તદતિરોહિતાર્થતયા ન વ્યાખ્યાતમ્ ।
કિં ચ જ્ઞાનક્રિયાવિષયત્વવિધાનમસ્ય બહુશ્રુતિવિરુદ્ધમિત્યાહ- ન ચ વિદિક્રિયેતિ ।
શઙ્કતે- અવિષયત્વ ઇતિ ।
તતશ્ચ શાન્તિકર્મણિ વેતાલોદય ઇતિ ભાવઃ ।
નિરાકરોતિ- ન ।
કુતઃ
અવિદ્યાકલ્પિતભેદનિવૃત્તિપરત્વાદિતિ ।
સર્વમેવ હિ વાક્યં નેદન્તયા વસ્તુભેદં બોધયિતુમર્હતિ ।
ન હીક્ષુક્ષીરગુડાદીનાં મધુરરસભેદઃ શક્ય આખ્યાતુમ્ ।
એવમન્યત્રાપિ સર્વત્ર દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
તેન પ્રમાણાન્તરસિદ્ધે લૌકિકે એવાર્થે યદા ગતિરિદૃશી શબ્દસ્ય, તદા કૈવ કથા પ્રત્યગાત્મન્યલૌકિકે ।
અદૂર
fન્: 1-લક્ષણયેત્યર્થઃ ।
વિપ્રકર્ષેણ તુ કથઞ્ચિત્પ્રતિપાદનમિહાપિ સમાનમ્ ।
ત્વંપદાર્થો હિ પ્રમાતા પ્રમાણાધીનયા પ્રમિત્યા પ્રમેયં ઘટાદિ વ્યાપ્નોતીત્યવિદ્યાવિલસિતમ્ ।

તદસ્યા વિષયીભૂતોદાસીનતત્પદાર્થપ્રત્યગાત્મસામાનાધિકરણ્યેન પ્રમાતૃત્વાભાવાત્ તન્નિવૃત્તૌ પ્રમાણાદયસ્તિસ્રો વિધા નિવર્તન્તે ।
ન હિ પક્તુરવસ્તુત્વે પાક્યપાકપચનાનિ વસ્તુસન્તિ ભવિતુમર્હન્તીતિ ।
તથા હિ-ઽવિગલિતપરાગ્વૃત્ત્યર્થત્વં ત્વંપદસ્ય તદસ્તદા ત્વમિતિ હિ પદેનૈકાર્થત્વે ત્વમિત્યપિ યત્પદમ્ ।
તદપિ ચ તદા ગત્વૈકાર્થ્યં વિશુદ્ધચિદાત્મતાં ત્યજતિ સકલાન્કર્તૃત્વાદીન્પદાર્થમલાન્નિજાન્ ॥
ઽઇત્યાન્તરશ્લોકઃ ।
અત્રૈવાર્થે શ્રુતીરુદાહરતિ- તથા ચ શાસ્ત્રમ્-યસ્યામતમિતિ ।
પ્રકૃતમુપસંહરતિ- અતો ઽવિદ્યાકલ્પિતેતિ ।
પરપક્ષે મોક્ષસ્યાનિત્યતામાપાદયતિ- યસ્ય ત્વિતિ ।
કાર્યમપૂર્વં યાગાદિવ્યાપારજન્યમ્તદપેક્ષતે મોક્ષઃ સ્વોત્પત્તાવિતિ ।
તયોઃ પક્ષયોરિતિ ।
નિર્વર્ત્યવિકાર્યયોઃ ક્ષણિકં જ્ઞાનમાત્મેતિ બૌદ્ધાઃ ।
તથા ચ વિશુદ્ધવિજ્ઞાનોત્પાદો મોક્ષ ઇતિ નિર્વર્ત્યો મોક્ષઃ ।
અન્યેષાં તુ સંસ્કારરૂપાવસ્થામપહાય યા કૈવલ્યાવસ્થાવાપ્તિરાત્મનઃ સ મોક્ષ ઇતિ વિકાર્યો મોક્ષઃ ।
યથા પયસઃ પૂર્વાવસ્થાપહાનેનાવસ્થાન્તરપ્રાપ્તિર્વિકારો દધીતિ ।
તદેતયોઃ પક્ષયોરનિત્યતા મોક્ષસ્ય, કાર્યત્વાત્, દધિઘટાદિવત્ ।
ઽઅથ યદતઃ પરો દિવો જ્યોતિર્દીપ્યતેઽઇતિ શ્રુતેર્બ્રહ્મણો વિકૃતાવિકૃતદેશભેદાવગમાદવિકૃતદેશબ્રહ્મપ્રાપ્તિરૂપાસનાદિવિધિકાર્યા ભવિષ્યતિ ।
તથા ચ પ્રાપ્યકર્મતા બ્રહ્મણ ઇત્યત આહ- ન ચાપ્યત્વેનાપીતિ ।
અન્યદન્યેન વિકૃતદેશપરિહાણ્યાવિકૃતદેશં પ્રાપ્યતે ।
તદ્યથોપવેલં જલધિરતિબહલચપલકલ્લોલમાલાપરસ્પરાસ્ફાલનસમુલ્લસત્ફેનપુઞ્જસ્તબકતયા વિકૃતઃ, મધ્યે તુ પ્રશાન્તસકલકલ્લોલોપસર્ગઃ સ્વચ્છઃ સ્થિરતયાવિકૃતસ્તસ્ય મધ્યમવિકૃતં પૌતિકઃ પોતેન પ્રાપ્નોતિ ।
જીવસ્તુ બ્રહ્મૈવેતિ કિં કેન પ્રાપ્યતામ્ ।
ભેદાશ્રયાત્વાત્પ્રાપ્તેરિત્યર્થઃ ।
અથ જીવો બ્રહ્મણો ભિન્નસ્તથાપિ ન તેન બ્રહ્માપ્યતે, બ્રહ્મણો વિભુત્વેન નિત્યપ્રાપ્તત્વાદિત્યાહ- સ્વરૂપવ્યતિરિક્તત્વે ઽપીતિ ।
સંસ્કારકર્મતામપાકરોતિ- નાપિ સંસ્કાર્ય ઇતિ ।
દ્વયી હિ સંસ્કાર્યતા, ગુણાધાનેન વા, યથા બીજપૂરકુસુમસ્ય લાક્ષારસાવસેકઃ,તેન હિ તત્કુસુમં સંસ્કૃતં લાક્ષારસસવર્ણં ફલં પ્રસૂતે ।
દોષાપનયેન વાયથા મલિનમાદર્શતલં નિઘૃષ્ટમિષ્ટકાચૂર્ણેનોદ્ભાસિતભાસ્વરત્વં સંસ્કૃતં ભવતિ ।
તત્ર ન તાવદ્બ્રહ્મણિ ગુણાધાનં સંભવતિ ।
ગુણો હિ બ્રહ્મણઃ સ્વભાવો વા ભિન્નો વા ।
સ્વભાવશ્ચેત્ કથમાધેયઃ, તસ્ય નિત્યવાત્ ।
ભિન્નત્વે તુ કાર્યત્વેન મોક્ષસ્યાનિત્યત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
ન ચ ભેદે ધર્મધર્મિભાવઃ, ગવાશ્વવત્ ।
ભેદાભેદશ્ચ વ્યુદસ્તઃ, વિરોધાત્ ।
તદનેનાભિસંધિનોક્તમ્- અનાધેયાતિશયબ્રહ્મસ્વરૂપત્વાન્મોક્ષસ્ય ।
દ્વિતીયં પક્ષં પ્રતિક્ષિપતિ- નાપિ દોષાપનયનેનેતિ ।
અશુદ્ધિઃ સતી દર્પણે નિવર્તતે,ન તુ બ્રહ્મણિ અસતી નિવર્તનીયા ।
નિત્યનિવૃત્તત્વાદિત્યર્થઃ ।
શઙ્કતે- સ્વાત્મધર્મ એવેતિ ।
બ્રહ્મસ્વભાવ એવ મોક્ષો ઽનાદ્યવિદ્યામલાવૃત ઉપાસનાદિક્રિયયાત્મનિ સંસ્ક્રિયમાણે ઽભિવ્યજ્યતે, ન તુ ક્રિયતે ।
એતદુક્તં ભવતિ નિત્યશુદ્ધત્વમાત્મનો ઽસિદ્ધમ્, સંસારાવસ્થાયામવિદ્યામલિનત્વાદિતિ ।
શઙ્કાં નિરાકરોતિ- ન ।
કુતઃ,
ક્રિયાશ્રયત્વાનુપપત્તેઃ ।
નાવિદ્યા બ્રહ્માશ્રયા, કિં તુ જીવે,સા ત્વનિર્વચનીયેત્યુક્તમ્,તેન નિત્યશુદ્ધમેવ બ્રહ્મ ।
અભ્યુપેત્ય ત્વશુદ્ધિં ક્રિયાસંસ્કાર્યત્વં દૂષ્યતે ।
ક્રિયા હિ બ્રહ્મસમવેતા વા બ્રહ્મ સંસ્કુર્યાત્, યથા નિઘર્ષણમિષ્ટકાચૂર્ણસંયોગવિભાગપ્રચયો નિરન્તર આદર્શતલસમવેતઃ ।
અન્યસમવેતા વા ।
ન તાવદ્બ્રહ્મધર્મઃ ક્રિયા, તસ્યાઃ સ્વાશ્રયવિકારહેતુત્વેન બ્રહ્મણો નિત્યત્વવ્યાઘાતાત્ ।
fન્: 1-યદ્યપિ ચૈત્રસમવેતા ભાવના દર્પણસ્યોપકરોતિ તથાપિ સંયોગવિભાગાખ્યધાત્વર્થદ્વારા । તૌ ચ નાત્મનીત્યર્થઃ ।
અન્યાશ્રયા તુ કથમન્યસ્યોપકરોતિ, અતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન હિ દર્પણે નિઘૃષ્યમાણે મણિર્વિશુદ્ધો દૃષ્ટઃ ।
તચ્ચાનિષ્ટમિતિ ।
તદા બાધનં
fન્: 2-અવ્યવહિતત્વાત્ । અનિત્યત્વમાત્મનઃ પ્રસજ્યેતેત્યુક્તમનિત્યત્વં તુ વ્યવહિતમિતિ ભાવઃ ।
પરામૃશતિ ।
અત્ર વ્યભિચારં ચોદયતિ- નનુ દેહાશ્રયયેતિ ।
પરિહરતિ- ન ।
દેહસંહતસ્યેતિ ।
અનાદ્યનિર્વાચ્યાવિદ્યોપધાનમેવ બ્રહ્મણો જીવ ઇતિ ચ ક્ષેત્રજ્ઞ ઇતિ ચાચક્ષતે ।
સ ચ સ્થૂલસૂક્ષ્મશરીરેન્દ્રિયાદિસંહતસ્તત્સંઘાતમધ્યપતિતસ્તદભેદેનાહમિતિપ્રત્યયવિષયીભૂતઃ,અતઃ શરીરાદિસંસ્કારઃ શરીરાદિધર્મો ઽપ્યાત્મનો ભવતિ, તદભેદાધ્યવસાયાત્ ।
યથા અઙ્ગરાગધર્મઃ સુગન્ધિતા કામિનીનાં વ્યપદિશ્યતે ।
તેનાત્રાપિ યદાશ્રિતા ક્રિયા સાંવ્યવહારિકપ્રમાણવિષયીકૃતા તસ્યૈવ સંસ્કારો નાન્યસ્યેતિ ન વ્યભિચારઃ ।
તત્ત્વતસ્તુ ન ક્રિયા ન સંસ્કાર ઇતિ ।
સનિદર્શનં તુ શેષમધ્યાસભાષ્યે એવ કૃતવ્યાખ્યાનમિતિ નેહ વ્યાખ્યાતમ્ ।
તયોરન્યઃ પિપ્પલમિતિ ।
અન્યો જીવાત્મા ।
પિપ્પલં કર્મફલમ્ ।
અનશ્નન્નન્ય ઇતિ ।
પરમાત્મા ।
સંહતસ્યૈવ ભોક્તૃત્વમાહ મન્ત્રવર્ણઃ- આત્મેન્દ્રિયેતિ ।
અનુપહિતશુદ્ધસ્વભાવબ્રહ્મપ્રદર્શનપરૌ મન્ત્રૌ પઠતિ- એકો દેવ ઇતિ ।
શુક્રં દીપ્તિમત્ ।
અવ્રણં દુઃખરહિતમ્ ।
અસ્રાવિરં અવિગલિતમ્ ।
અવિનાશીતિ યાવત્ ।
ઉપસંહરતિ- તસ્માદિતિ ।
નનુ મા ભૂન્નિર્વર્ત્યાદિકર્મતાચતુષ્ટયી ।
પઞ્ચમી તુ કાચિત્ વિધા ભવિષ્યતિ, યયા મોક્ષસ્ય કર્મતા ઘટિષ્યત ઇત્યત આહ- અતો ઽન્યદિતિ ।
એભ્યઃ પ્રકારેભ્યો ન પ્રકારાન્તરમન્યદસ્તિ, યતો મોક્ષસ્ય ક્રિયાનુપ્રવેશો ભવિષ્યતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ-ચતસૃણાં વિધાનાં મધ્યે ઽન્યતમતયા ક્રિયાફલત્વં વ્યાપ્તમ્,સા ચ મોક્ષાદ્વ્યાવર્તમાના વ્યાપકાનુપલબ્ધ્યા મોક્ષસ્ય ક્રિયાફલત્વં વ્યાવર્તયતીતિ ।
તત્કિં મોક્ષે ક્રિયૈવ નાસ્તિ,તથા ચ તદર્થાનિ શાસ્ત્રાણિ તદર્થાશ્ચ પ્રવૃત્તયો ઽનર્થકાનીત્યત ઉપસંહારવ્યાજેનાહ- તસ્માજ્જ્ઞાનમેકમિતિ ।
અથ જ્ઞાનં ક્રિયા માનસી કસ્માન્ન વિધિગોચરઃ,કસ્માચ્ચ તસ્યાઃ ફલં નિર્વર્ત્યાદિષ્વન્યતમં ન મોક્ષ ઇતિ ચોદયતિ- નનુ જ્ઞાનમિતિ ।
પરિહરતિ- ન ।
કુતઃ વૈલક્ષણ્યાત્ ।
અયમર્થઃ-સત્યમ્, જ્ઞાનં માનસી ક્રિયા,ત્વિયં બ્રહ્મણિ ફલં જનયિતુમર્હતિ, તસ્ય સ્વયંપ્રકાશતયા વિદિક્રિયાકર્મભાવાનુપપત્તેરિત્યુક્તમ્ ।
તદેતસ્મિન્વૈલક્ષણ્યે સ્થિતે એવ વૈલક્ષણ્યાન્તરમાહ- ક્રિયા હિ નામ સેતિ ।
યત્ર વિષયે વસ્તુસ્વરૂપનિરપેક્ષૈવ ચોદ્યતે ।
યથા દેવતાસંપ્રદાનકહવિર્ગ્રહણે દેવતાવસ્તુસ્વરૂપાનપેક્ષા દેવતાધ્યાનક્રિયા ।
યથા વા યોષિતિ અગ્નિવસ્ત્વનપેક્ષાગ્નિબુદ્ધિઃ-યા સા ક્રિયા હિ નામેતિ યોજના ।
ન હિ ઽયસ્યૈ દેવતાયૈ હવિર્ગૃહીતં સ્યાત્તાં ધ્યાયેદ્વષટ્કરિષ્યન્ઽઇત્યસ્માદ્વિધેઃ પ્રાગ્દેવતાધ્યાનં પ્રાપ્તમ્, પ્રાપ્તં ત્વધીતવેદાન્તસ્ય વિદિતપદતદર્થસંબન્ધસ્યાધિગતશબ્દન્યાયતત્ત્વસ્ય ઽસદેવ સોમ્યેદમ્ઽઇત્યાદેઃ ઽતત્ત્વમસિઽઇત્યન્તાત્સંદર્ભાત્ બ્રહ્માત્મભાવજ્ઞાનમ્, શબ્દપ્રમાણસામર્થ્યાત્, ઇન્દ્રિયાર્થસંનિકર્ષસામર્થ્યાદિવ પ્રણિહિતમનસઃ સ્ફીતાલોકમધ્યવર્તિકુમ્ભાનુભવઃ ।

ન હ્યસૌ સ્વસામગ્રીબલલબ્ધજન્મા સન્ મનુજેચ્છયાન્યથાકર્તુમકર્તું વા શક્યઃ, દેવતાધ્યાનવત્, યેનાર્થવાનત્ર વિધિઃ સ્યાત્ ।
ન ચોપાસના વાનુભવપર્યન્તતા વાસ્ય વિધેર્ગોચરઃ, તયોરન્વયવ્યતિરેકાવધૃતસામર્થ્યયોઃ સાક્ષાત્કારે વા અનાદ્યવિદ્યાપનયે વા વિધિમન્તરેણ પ્રાપ્તત્વેન પુરુષેચ્છયાન્યથાકર્તુમકર્તું વા અશક્યત્વાત્ ।
તસ્માદ્બ્રહ્મજ્ઞાનં માનસી ક્રિયાપિ ન વિધિગોચરઃ ।
પુરુષચિત્તવ્યાપારાધીનાયાસ્તુ ક્રિયાયા વસ્તુસ્વરૂપનિરપેક્ષતા ક્વચિદવિરોધિની, યથા દેવતાધ્યાનક્રિયાયાઃ ।
ન હ્યત્ર વસ્તુસ્વરૂપેણ કશ્ચિદ્વિરોધઃ ।
ક્વચિદ્વસ્તુસ્વરૂપવિરોધિની, યથા યોષિત્પુરુષયોરગ્નિબુદ્ધિરિત્યેતાવતા ભેદેન નિદર્શનામિથુનદ્વયોપન્યાસઃ ।
ક્રિયૈવિત્યેવકારેણ વસ્તુતન્ત્રત્વમપાકરોતિ ।
નનુ ઽઆત્મેત્યેવોપાસીતઽઇત્યાદયો વિધયઃ શ્રૂયન્તે ।
ન ચ પ્રમત્તગીતાઃ,તુલ્યં હિ
fન્: 1-ગુરુમુખાદધ્યયનાદિ સમાનમિત્યર્થઃ ।
સાંપ્રદાયિકમ્,તસ્માદ્વિધેયેનાત્ર ભવિતવ્યમિત્યત આહ- તદ્વિષયા લિઙ્ગાદય ઇતિ ।
સત્યં શ્રૂયન્તે લિઙ્ગાદયઃ,ન ત્વમી વિધિવિષયાઃ, તદ્વિષયત્વે ઽપ્રામાણ્યપ્રસઙ્ગાત્ ।
હેયોપાદેયવિષયો હિ વિધિઃ ।
સ એવ ચ હેય ઉપાદેયો વા, યં પુરુષઃ કર્તુમકર્તુમન્યથા વા કર્તું શક્નોતિ ।
તત્રૈવ ચ સમર્થઃ કર્તાધિકૃતો નિયોજ્યો ભવતિ ।
ન ચૈવંભૂતાન્યાત્મ
fન્: 2-શ્રવણં નામ બ્રહ્માત્મનિ ઽતત્ત્વમસિઽઇત્યાદિવાક્યકદમ્બસ્ય તાત્પર્યનિર્ણયાનુકૂલો વ્યાપારઃ તર્કરૂપઃ । તત્રાસતિ વિષયાવગમે કથં તત્કર્તવ્યતાબોધઃ, અવગમે ચ કર્તુમકર્તુમન્યથાકર્તુમશક્યત્વમ્ । એવં મનનાદેરપિ બોદ્ધવ્યમિતિ ।
શ્રવણમનનોપાસનદર્શનાનીતિ વિષયતદનુષ્ઠાત્રોર્વિધિવ્યાપકયોરભાવાદ્વિધેરભાવ ઇતિ પ્રયુક્તા અપિ લિઙાદયઃ પ્રવર્તનાયામસમર્થા ઉપલ ઇવ ક્ષુરતૈક્ષ્ણ્યં કુણ્ઠમપ્રમાણીભવન્તીતિ ।
અનિયોજ્યવિષયત્વાદિતિ ।
સમર્થો હિ કર્તાધિકારી નિયોજ્યઃ ।
અસામર્થ્યે તુ ન કર્તૃતાયતો નાધિકૃતો ઽતો ન નિયોજ્ય ઇત્યર્થઃ ।
યદિ વિરોધાભાન્ન વિધિવચનાનિ, કિમર્થાનિ તર્હિ વચનાન્યેતાનિ વિધિચ્છાયાનીતિ પૃચ્છતિ- કિમર્થાનીતિ ।
ન ચાનર્થકાનિ યુક્તાનિ, સ્વાધ્યાયાધ્યયનવિધ્યધીનગ્રહણત્વાનુપપત્તેરિતિ ભાવઃ ।
ઉત્તરમ્- સ્વાભાવિકેતિ ।
અન્યતઃ પ્રાપ્તા એવ હિ શ્રવણાદયો વિધિસરૂપૈર્વાક્યૈરનૂદ્યન્તે ।
ન ચાનુવાદો ઽપ્યપ્રયોજનઃ, પ્રવૃત્તિવિશેષકરત્વાત્ ।
તથાહિ-તત્તદિષ્ટાનિષ્ટવિષયેપ્સાજિહાસાપહૃતહૃદયતયા બહિર્મુખો ન પ્રત્યગાત્મનિ સમાધાતુમર્હતિ ।
આત્મશ્રવણાદિવિધિસરૂપૈસ્તુ વચનૈર્મનસો વિષયસ્રોતઃ ખિલીકૃત્ય પ્રત્યગાત્મસ્રોત ઉદ્ઘાટ્યત ઇતિ પ્રવૃત્તિવિશેષકરતા અનુવાદાનામસ્તીતિ સપ્રયોજનતયા સ્વાધ્યાયવિધ્યધીનગ્રહણત્વમુપપદ્યત ઇતિ ।
યચ્ચ ચોદિતમાત્મજ્ઞાનમનુષ્ઠાનાનઙ્ગત્વાદપુરુષાર્થમિતિ તદયુક્તમ્ ।
સ્વતો ઽસ્ય પુરુષાર્થત્વે સિદ્ધે યદનુષ્ઠાનાનઙ્ગત્વં તદ્ભૂષણં ન દૂષણમિત્યાહ- યદપીતિ ।
અનુસંજ્વરેત્ શરીરં પરિતપ્યમાનમનુતપ્યેત ।
સુગમમન્યત્ ।
પ્રકૃતમુપસંહરતિ- તસ્માન્ન પ્રતિપત્તીતિ ।
fન્: 1-સિદ્ધે વસ્તુનિ વેદાન્તપ્રામાણ્યસિદ્ધ્યર્થમ્ । ઽઅજ્ઞાતસંગતિત્વેનઽઇત્યાદિ દૂષયિતુમિત્યર્થઃ ।
પ્રકૃતિસિદ્ધ્યર્થમેકદેશિમતં દૂષયિતુમનુભાષતે- યદપિ કેચિદાહુરિતિ ।
દૂષયતિ- તન્નેતિ ।
ઇદમત્રાકૂતમ્-ઽકાર્યબોધે યથા ચેષ્ટા લિઙ્ગં હર્ષાદયસ્તથા ।
સિદ્ધબોધેર્ઽથવત્તૈવં શાસ્ત્રત્વં હિતશાસનાત્ ॥
ઽયદિ હિ પદાનાં કાર્યાભિધાને તદન્વિતસ્વાર્થાભિધાને વા, નિયમેન વૃદ્ધવ્યવહારાત્સામર્થ્વમબધૃતં ભવેત્, ન ભવેદહેયાનુપાદેયભૂતબ્રહ્માત્મતાપરત્વમુપનિષદામ્ ।
તત્રાવિદિતસામથ્ર્યત્વાત્પદાનાં લોકે, તત્પૂર્વકત્વાચ્ચ વૈદિકાર્થપ્રતીતેઃ ।
અથ તુ ભૂતે ઽપ્યર્થે પદાનાં લોકે શક્યઃ સંગતિગ્રહસ્તત ઉપનિષદાન્તત્પરત્વં પૌર્વાપર્યપર્યાલોચનયાવગમ્યમાનમપહૃત્ય ન કાર્યપરત્વં શક્યં કલ્પયિતુમ્, શ્રુતહાન્યશ્રુતકલ્પનાપ્રસઙ્ગાત્ ।
તત્ર તાવદેવમકાર્યેર્ઽથે ન સંગતિગ્રહઃ, યદિ તત્પરઃ પ્રયોગો ન લોકે દૃશ્યેત, તત્પ્રત્યયો વા વ્યુત્પન્નસ્યોન્નેતું ન શક્યેતે ।
ન તાવત્તત્પરઃ પ્રયોગો ન દૃશ્યતે લોકે ।
કુતૂહલભયાદિનિવૃત્ત્યર્થાનામકાર્યપરાણાં પદસંદર્ભાણાં પ્રયોગસ્ય લોકે બહુલમુપલબ્ધેઃ ।
તદ્યથાખણ્ડલાદિલોકપાલચક્રવાલાધિવસતિઃ, સિદ્ધવિદ્યાધરગન્ધર્વાપ્સરઃપરિવારો બ્રહ્મલોકાવતીર્ણમન્દાકિનીપયઃપ્રવાહપાતધૌતકલધૌતમયશિલાતલો નન્દનાદિપ્રમદાવનવિહારિમણિમયશકુન્તકમનીયનિનદમનોહરઃ પર્વતરાજઃ સુમેરુરિતિ ।
નૈષ ભુજઙ્ગો રજ્જુરિયમિત્યાદિઃ ।
નાપિ ભૂતાર્થબુદ્ધિર્વ્યુત્પન્નપુરુષવર્તિની ન શક્યા સમુન્નેતુમ્, હર્ષાદેરુન્નયનહોતોઃ સંભવાત્ ।
તથા હ્યવિદિતાર્થદેશજનભાષાર્થો દ્રવિડો નગરગમનોદ્યતો રાજમાર્ગાભ્યર્ણં દેવદત્તમન્દિરમધ્યાસીનઃ પ્રતિપન્નજનકાનન્દનિબન્ધનપુત્રજન્મા વાર્ત્તાહારેણ સહ નગરસ્થદેવદત્તાભ્યાશમાગતઃ પટવાસોપાયનાર્પણપુરઃસરં દિષ્ટ્યા વર્ધસે દેવદત્ત પુત્રસ્તે જાતૈતિ વાર્ત્તાહારવ્યાહારશ્રવણસમનન્તરમુપજાતરોમાઞ્ચકઞ્ચુકં વિકસિતનયનોત્પલમતિસ્મેરમુખમહોત્પલમવલોક્ય દેવદત્તમુત્પન્નપ્રમોદમનુમિમીતે,પ્રમોદસ્ય ચ પ્રાગભૂતસ્ય તદ્વ્યાહારશ્રવણસમનન્તરં પ્રભવતસ્તદ્ધેતુતામ્ ।
ન ચાયમપ્રતિપાદયન્ હર્ષહેતુમર્થં હર્ષાય કલ્પત ઇત્યનેન હર્ષહેતુરર્થ ઉક્ત ઇતિ પ્રતિપદ્યતે ।
હર્ષહેત્વન્તરસ્ય ચાપ્રતીતેઃ પુત્રજન્મનશ્ચ તદ્ધેતોરવગમાત્તદેવ વાર્ત્તાહારેણાભ્યધાયીતિ નિશ્ચિનોતિ ।
એવં ભયશોકાદયો ઽપ્યુદાહાર્યાઃ ।
તથા ચ પ્રયોજનવત્તયા ભૂતાર્થાભિધાનસ્ય પ્રેક્ષાવત્પ્રયોગો ઽપ્યુપપન્નઃ ।
એવં ચ બ્રહ્મસ્વરૂપજ્ઞાનસ્ય પરમપુરુષાર્થહેતુભાવાદનુપદિશતામપિ પુરુષપ્રવૃત્તિનિવૃત્તી વેદાન્તાનાં પુરુષહિતાનુશાસનાચ્છાસ્ત્રત્વં સિદ્ધં ભવતિ ।
તત્સિદ્ધમેતત્, વિવાદાધ્યાસિતાનિ વચનાનિ ભૂતાર્થવિષયાણિ, ભૂતાર્થવિષયપ્રમાજનકત્વાત્ ।
યદ્યદ્વિષયપ્રમાજનકં તત્તદ્વિષયં, યથા રૂપાદિવિષયં ચક્ષુરાદિ,તથા ચૈતાનિ,તસ્માત્તથેતિ ।
તસ્માત્સુષ્ઠૂક્તમ્- તન્ન, ઔપનિષદસ્ય પુરુષસ્યાનન્યશેષત્વાદિતિ ।
ઉપનિપૂર્વાત્સદેર્વિશરણાર્થાત્ક્વિપ્યુપનિષત્પદં વ્યુત્પાદિતમ્, ઉપનીય અદ્વયં બ્રહ્મ સવાસનામવિદ્યાં હિનસ્તીતિ બ્રહ્મવિદ્યામાહ ।
તદ્ધેતુત્વાદ્વેદાન્તા અપ્યુપનિષદઃ,તતો વિદિતઃ ઔપનિષદઃ પુરુષઃ ।
એતદેવ વિભજતે- યો ઽસાવુપનિષત્સ્વેવેતિ ।
અહંપ્રત્યયવિષયાદ્ભિનત્તિ- અસંસારીતિ ।
અત એવ ક્રિયારહિતત્વાચ્ચતુર્વિધદ્રવ્યવિલક્ષણઃ અતશ્ચ ચતુર્વિધદ્રવ્યવિલક્ષણોપેતો ઽયમનન્યશેષઃ, અન્યશેષં હિ ભૂતં દ્રવ્યં ચિકીર્ષિતં સદુત્પત્ત્યાદ્યાપ્યં સંભવતિ ।
યથા ઽયૂપં તક્ષતિઽઇત્યાદિ ।
યત્પુનરન્યશેષં ભૂતભાવ્યુપયોગરહિતમ્, યથા ઽસુવર્ણં ભાર્યમ્ઽ, ઽસક્તૂન્ જુહોતિઽઇત્યાદિ, ન તસ્યોત્પત્ત્યાદ્યાપ્યતા ।
કસ્માત્પુનરસ્યાનન્યશેષતેત્યત આહ-યતઃ સ્વપ્રકરણસ્થઃ ।

ઉપનિષદામનારભ્યાધીતાનાં પૌર્વાપર્યપર્યાલોચનયા પુરુષપ્રતિપાદનપરત્વેન પુરુષસ્યૈવ પ્રાધાન્યેનેદં પ્રકરણમ્ ।
ન ચ જુહ્વાદિવદવ્યભિચરિતક્રતુસંબન્ધઃ પુરુષ ઇત્યુપપાદિતમ્ ।
અતઃ સ્વપ્રકરણસ્થઃ સો ઽયં તથાવિધ ઉપનિષદ્ભ્યઃ પ્રતીયમાનો ન નાસ્તીતિ શક્યો વક્તુમિત્યર્થઃ ।
સ્યાદેતત્ ।
માનાન્તરોગોચરત્વેનાગૃહીતસંગતિતયા અપદાર્થસ્ય બ્રહ્મણો વાક્યાર્થત્વાનુપપત્તેઃ કથમુપનિષદર્થતેત્યત આહ- સ એષ નેતિ નેત્યાત્મેત્યાત્મશબ્દાત્ ।
યદ્યપિ ગવાદિવન્માનાન્તરગોચરત્વમાત્મનો નાસ્તિ, તથાપિ પ્રકાશાત્મન એવ સતસ્તત્તદુપાધિપરિહાણ્યા શક્યં વાક્યાર્થત્વેન નિરૂપણમ્, હાટકસ્યેવ કટકકુણ્ડલાદિપરિહાણ્યા ।
નહિ પ્રકાશઃ સ્વસંવેદનો ન ભાસતે,નાપિ તદવચ્છેદકઃ કાર્યકરણસંઘાતઃ ।
તેન ઽસ એષ નેતિ નેત્યાત્માઽઇતિ તત્તદવચ્છેદપરિહાણ્યા બૃહત્ત્વાદાપનાચ્ચ સ્વયંપ્રકાશઃ શક્યો વાક્યાત્ બ્રહ્મેતિ ચાત્મેતિ ચ નિરૂપયિતુમિત્યર્થઃ ।
અથોપાધિનિરાસવદુપહિતમપ્યાત્મરૂપં કસ્માન્ન નિરસ્યત ઇત્યત આહ- આત્મનશ્ચ પ્રત્યાખ્યાતુમશક્યત્વાત્ ।
પ્રકાશો હિ સર્વસ્યાત્મા તદધિષ્ઠાનત્વાચ્ચ પ્રપઞ્ચવિભ્રમસ્ય ।
ન ચાધિષ્ઠાનાભાવે વિભ્રમો ભવિતુમર્હતિ ।
ન હિ જાતુ રજ્જ્વભાવે રજ્જ્વાં ભુજઙ્ગ ઇતિ વા ધારેતિ વા વિભ્રમો દૃષ્ટપૂર્વઃ ।
અપિ ચાત્માનઃ પ્રકાશસ્ય ભાસા પ્રપઞ્ચસ્ય પ્રભા ।
તથા ચ શ્રુતિઃ ઽતમેવ ભાન્તમનુભાતિ સર્વં તસ્ય ભાસા સર્વમિદં વિભાતિઽઇતિ ।
ન ચાત્મનઃ પ્રકાશસ્ય પ્રત્યાખ્યાને પ્રપઞ્ચપ્રથા યુક્તા ।
તસ્માદાત્મનઃ પ્રત્યાખ્યાનાયોગાદ્વેદાન્તેભ્યઃ પ્રમાણાન્તરાગોચરસર્વોપાધિરહિતબ્રહ્મસ્વરૂપાવગતિસિદ્ધિરિત્યર્થઃ ।
ઉપનિષત્સ્વેવાવગત ઇત્યવધારણમમૃષ્યમાણ આક્ષિપતિ- નન્વાત્મેતિ ।
સર્વજનીનાહંપ્રત્યયવિષયો હ્યાત્મા કર્તા ભોક્તા ચ સંસારી, તત્રૈવ ચ લૌકિકપરીક્ષકાણામાત્મપદપ્રયોગાત્ ।
ય એવ લૌકિકાઃ શબ્દાસ્ત એવ વૈદિકાસ્ત એવ ચ તેષામર્થા ઇત્યૌપનિષદમપ્યાત્મપદં તત્રૈવ પ્રવર્તિતુમર્હતિ, નાર્થાન્તરે તદ્વિપરીતે ઇત્યર્થઃ ।
સમાધત્તે- ન અહંપ્રત્યયવિષય ઔપનિષદઃ પુરુષઃ ।
કુતઃ તત્સાક્ષિત્વેન ।
અહંપ્રત્યયવિષયો યઃ કર્તા કાર્યકરણસંઘાતોપહિતો જીવાત્મા-તત્ સાક્ષિત્વેન, પરમાત્મનો ઽહંપ્રત્યયવિષયત્વસ્ય પ્રત્યુક્તત્વાત્ ।
એતદુક્તં ભવતિ-યદ્યપિ ઽઅનેન જીવેનાત્મનાઽઇતિ જીવપરમાત્મનોઃ પારમાર્થિકમૈક્યમ્, તથાપિ તસ્યોપહિતં રૂપં જીવઃ,શુદ્ધં તુ રૂપં તસ્ય સાક્ષિતચ્ચ માનાન્તરાનધિગતમુપનિષદ્ગોચર ઇતિ ।
એતદેવ પ્રપઞ્ચયતિ- ન હ્યહંપ્રત્યયવિષયેતિ ।
વિધિશેષત્વં વા નેતું ન શક્યઃ ।
કુતઃ આત્મત્વાદેવ ।
ન હ્યાત્મા અન્યાર્થો ઽન્યત્તુ સર્વમાત્માર્થમ્ ।
તથા ચ શ્રુતિઃ ઽન વા અરે સર્વસ્ય કામાય સર્વં પ્રિયં ભવતિ આત્મનસ્તુ કામાય સર્વં પ્રિયં ભવતિઽઇતિ ।
અપિ ચાતઃ સર્વેષામાત્મત્વાદેવ ન હેયો નાપ્યુપાદેયઃ ।
સર્વસ્ય હિ પ્રપઞ્ચજાતસ્ય બ્રહ્મૈવ તત્ત્વમાત્મા ।
ન ચ સ્વભાવો હેયઃ, અશક્યહાનત્વાત્ ।
ન ચોપાદેયઃ, ઉપાત્તત્વાત્ ।
તસ્માદ્ધેયોપાદેયવિષયૌ વિધિનિષેધૌ ન તદ્વિપરીતમાત્મતત્ત્વં વિષયીકુરુત ઇતિ સર્વસ્ય પ્રપઞ્ચજાતસ્યાત્મૈવ તત્ત્વમિતિ ।
એતદુપપાદયતિ- સર્વં હિ વિનશ્યદ્વિકારજાતં પુરુષાન્તં વિનશ્યતિ ।
અયમર્થઃ-પુરુષો હિ શ્રુતિસ્મૃતીતિહાસપુરાણતદવિરુદ્ધન્યાયવ્યવસ્થાપિતત્વાત્પરમાર્થસન્ ।
પ્રપઞ્ચસ્ત્વનાદ્યવિદ્યોપદર્શિતો ઽપરમાર્થસન્ ।
યશ્ચ પરમાર્થાસન્ અસૌ પ્રકૃતિઃ રજ્જુતત્ત્વમિવ સર્પવિભ્રમસ્ય વિકારસ્ય ।
અત એવાસ્યાનિર્વાચ્યત્વેનાદૃઢસ્વભાવસ્ય વિનાશઃ ।
પુરુષસ્તુ પરમાર્થસન્નાસૌ કારણસહસ્રેણાપ્યસન્ શક્યઃ કર્તુમ્ ।
ન હિ સહસ્રમપિ શિલ્પિનો ઘટં પટયિતુમીશત ઇત્યુક્તમ્ ।
તસ્માદવિનાશિપુરુષાન્તો વિકારવિનાશઃ શુક્તિરજ્જુતત્ત્વાન્ત ઇવ રજતભુજઙ્ગવિનાશઃ ।
પુરુષ એવ હિ સર્વસ્ય પ્રપઞ્ચવિકારજાતસ્ય તત્ત્વમ્ ।
ન ચ પુરુષસ્યાસ્તિ વિનાશો યતો ઽનન્તો વિનાશઃ સ્યાદિત્યત આહ- પુરુષો હિ વિનાશહેત્વભાવાદિતિ ।
નહિ કારણાનિ સહસ્રમપ્યન્યદન્યથયિતુમીશત ઇત્યુક્તમ્ ।
અથ મા ભૂત્સ્વરૂપેણ પુરુષો હેય ઉપાદેયો વા,તદીયસ્તુ કશ્ચિદ્ધર્મો હાસ્યતે, કશ્ચિચ્ચોપાદાસ્યત ઇત્યત આહ- વિક્રિયાહેત્વભાવાચ્ચ કૂટસ્થનિત્યઃ ।
ત્રિવિધો ઽપિ ધર્મલક્ષણાવસ્થાપરિણામલક્ષણો વિકારો નાસ્તીત્યુક્તમ્ ।
અપિ ચાત્મનઃ પરમાર્થસતો ધર્મો ઽપિ પરમાર્થસન્નિતિ ન તસ્યાત્મવદન્યથાત્વં કારણૈઃ શક્યં કર્તુમ્ ।
ન ચ ધર્માન્યથાત્વાદન્યો વિકારઃ ।
તદિદમુક્તમ્- વિક્રિયાહોત્વભાવાદિતિ ।
સુગમમન્યત્ ।
યત્પુનરેકદેશિના શાસ્ત્રવિદ્વચનં સાક્ષિત્વેનાનુક્રાન્તં તદન્યથોપપાદયતિ- યદપિ શાસ્ત્રતાત્પર્યવિદામનુક્રમાણમિતિ ।
ઽદૃષ્ટો હિ તસ્યાર્થઃ પ્રયોજનવદર્થાવબોધનમ્ઽઇતિ વક્તવ્યે, ધર્મજિજ્ઞાસાયાઃ પ્રકૃતત્વાદ્ધર્મસ્ય ચ કર્મત્વાત્ ઽકર્માવબોધનમ્ઽઇત્યુક્તમ્ ।
ન તુ સિદ્ધરૂપબ્રહ્માવબોધનવ્યાપારં વેદસ્ય વારયતિ ।
ન હિ સોમશર્મણિ પ્રકૃતે તદ્ગુણાભિધાનં પરિસંચષ્ટે વિષ્ણુશર્મણો ગુણવત્તામ્ ।
વિધિશાસ્ત્રં વિધીયમાનકર્મવિષયમ્,પ્રતિષેધશાસ્ત્રં ચ પ્રતિષિધ્યમાનકર્મવિષયમિત્યુભયમપિ કર્માવબોધનપરમ્ ।
અપિ ચ ઽઆમ્નાયસ્ય ક્રિયાર્થત્વાત્ઽઇતિ શાસ્ત્રકૃદ્વચનમ્ ।
તત્રાર્થગ્રહણં યદ્યભિધેયવાચિ તતો ભૂતાર્થાનાં દ્રવ્યગુણકર્મણામાનર્થક્યમનભિધેયત્વં પ્રસજ્યેત,નહિ તે ક્રિયાર્થા ઇત્યત આહ- અપિ ચામ્નાયસ્યેતિ ।
યદ્યુચ્યેત નહિ ક્રિયાર્થત્વં ક્રિયાભિધેયત્વમ્, અપિ તુ ક્રિયાપ્રયોજનત્વમ્ ।
દ્રવ્યગુણશબ્દાનાં ચ ક્રિયાર્થત્વેનૈવ ભૂતદ્રવ્યગુણાભિધાનમ્, ન સ્વનિષ્ઠતયા ।
યથાહુઃ શાસ્ત્રવિદઃ ઽચોદના હિ ભૂતં ભવન્તમ્ઽઇત્યાદિ ।
fન્: 1-ઽચોદના હિ ભૂતં ભવન્તં ભવિષ્યન્તમિત્યેવઞ્જાતીયકં શક્નોત્યવગમયિતુમ્ઽઇતિ શાબરભાષ્યે વિધિવાક્યસ્ય ભૂતાર્થબોધકત્વં પ્રતીયતે તત્કથં દ્રવ્યાદેઃ ક્રિયાબોધિતા, તત્રાહ-એતદુક્તમિતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ, કાર્યમર્થમવગમયન્તી ચોદના તદર્થં ભૂતાદિકમપ્યર્થં ગમયતીતિ ।
તત્રાહ- પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિવ્યતિરેકેણ ભૂતં ચેદિતિ ।
અયમભિસંધિઃ-ન તાવત્કાર્યાર્થા એવ સ્વાર્થે પદાનાં સંગતિગ્રહો નાન્યાર્થ ઇત્યુપપાદિતં ભૂતે ઽપ્યર્થે વ્યુત્પત્તિં દર્શયદ્ભિઃ ।
fન્: 2-નનુ કાર્યાન્વિતપદાર્થપરત્વનિયમાભાવે પદાનામતિલાઘવાયાન્વિતપરત્વમપિ ત્યજ્યતામત આહ-નાપીતિ ।
નાપિ સ્વાર્થમાત્રપરતૈવ પદાનામ્ ।
તથા સતિ ન વાક્યાર્થપ્રત્યયઃ સ્યાત્ ।
ન હિ પ્રત્યેકં સ્વપ્રધાનતયા ગુણપ્રધાનભાવરહિતાનામેકવાક્યતા દૃષ્ટા ।
તસ્માત્પદાનાં સ્વાર્થમભિદધતામેક
fન્: 3-અયમર્થઃ-એકપ્રયોજનસિદ્ધ્યુપયોગિત્વં પદાર્થાનામિતરેતરવૈશિષ્ટ્યમન્તરેણ ન ઘટતે ઽતસ્તત્સિદ્ધ્યૈ એકવાક્યત્વાય ચ લક્ષણયાન્વિતપરત્વં કલ્પ્યતે તાદૃક્પ્રયોજનાભાવે તુ સ્વાર્થમાત્રાભિધેયત્વં પદાનામિતિ ।
પ્રયોજનવત્પદાર્થપરતયૈકવાક્યતા ।
તથા ચ તત્તદર્થાન્તરવિશિષ્ટૈકવાક્યાર્થપ્રત્યય ઉપપન્નો ભવતિ ।

યથાહુઃ શાસ્ત્રવિદઃ-ઽસાક્ષાદ્યદ્યપિ કુર્વન્તિપદાર્થપ્રતિપાદનમ્ ।
વર્ણાસ્તથાપિ નૈતસ્મિન્પર્યવસ્યન્તિ નિષ્ફલે ॥
વાક્યાર્થમિતયે તેષાં પ્રવૃત્તૌ નાન્તરીયકમ્ ।
પાકે જ્વાલેવ કાષ્ઠાનાં પદાર્થપ્રતિપાદનમ્ ॥
ઽઇતિ ।
તથા ચાર્થાન્તરસંસર્ગપરતામાત્રેણ વાક્યાર્થપ્રત્યયોપપત્તૌ ન કાર્યસંસર્ગપરત્વનિયમઃ પદાનામ્ ।
એવં ચ સતિ કૂટસ્થનિત્યબ્રહ્મરૂપપરત્વે ઽપ્યદોષ ઇતિ ।
ભવ્યં કાર્યમ્ ।
નનુ યદ્ભવ્યાર્થં ભૂતમુપદિશ્યતે ન તદ્ભૂતમ્, ભવ્યસંસર્ગિણા રૂપેણ તસ્યાપિ ભવ્યત્વાદિત્યત આહ- ન હિ ભૂતમુપદિશ્યમાનમિતિ ।
fન્: 4-ભવ્યસંસર્ગિણા રૂપેણ ભૂતમપિ ભવ્યમિત્યત્ર કિં ભવ્યં કાર્યમુત ક્રિયા । ઉભાભ્યામપિ ભૂતાર્થસ્ય નૈક્યમિત્યાહ-ન તાદાત્મ્યેતિ ।
ન તાદાત્મ્યલક્ષણઃ સંસર્ગઃકિં તુ કાર્યેણ સહ પ્રયોજનપ્રયોજનિલક્ષણો ઽન્વયઃ ।
તદ્વિષયેણ તુ ભાવાર્થેન ભૂતાર્થાનાં ક્રિયાકારકલક્ષણ ઇતિ ન ભૂતાર્થાનાં ક્રિયાર્થત્વમિત્યર્થઃ ।
શઙ્કતે- અક્રિયાત્વે ઽપીતિ ।
એવં ચાક્રિયાર્થકૂટસ્થનિત્યબ્રહ્મોપદેશાનુપપત્તિરિતિ ભાવઃ ।
પરિહરતિ- નૈષ દોષઃ ક્રિયાર્થત્વે ઽપીતિ ।
ન હિ ક્રિયાર્થં ભૂતમુપદિશ્યમાનમભૂતં ભવતિ, અપિ તુ ક્રિયાનિવર્તનયોગ્યં ભૂતમેવ તત્ ।
તથા ચ ભૂતેર્ઽથે ઽવધૃતશક્તયઃ શબ્દાઃ ક્વચિત્સ્વનિષ્ઠ
fન્: 5-કાર્યાનન્વિતભૂતવિષયા ઇત્યર્થઃ ।
ભૂતવિષયા દૃશ્યમાના મૃત્વા શીર્ત્વા વા ન કથઞ્ચિત્ક્રિયાનિષ્ઠતાં ગમયિતુમુચિતાઃ ।
fન્: 6-કાર્યાન્વયો હિ ન શબ્દાર્થઃ કિન્તુ ઉપાધિઃ । તથાહિ-કર્તવ્યતાતદભાવાવગમાધીને હિ પ્રવૃત્તિનિવૃત્તી, તદધીનં ચ પ્રયોજનં, તદધીનૌ વિવક્ષાપ્રયોગૌ, પ્રયોગાધીને ચ વાક્યાર્થપ્રતિપત્તી । તસ્માદ્વિવક્ષાદિવત્કાર્યાન્વયસ્યાપિ શબ્દાર્થાવગત્યુપાયતાવગમ્યતે । અતો વિરહય્યાપિ કાર્યાન્વયં પ્રયોગભેદે ભવતિ ભૂતં વસ્તુ પદવાચ્યમ્ । તદિદમુક્તમ્-નહ્યુપહિતમિતિ ।
નહ્યુપહિતં શતશો દૃષ્ટમપ્યનુપહિતં ક્વચિદ્દૃષ્ટમદૃષ્ટં ભવતિ ।
તથા ચ વર્તમાનાપદેશા અસ્તિક્રિયોપહિતા અકાર્યાર્થા અપ્યટવીવર્ણકાદયો લોકે બહુલમુપલભ્યન્તે ।
એવં ક્રિયાનિષ્ઠા અપિ સંબન્ધમાત્રપર્યવસાયિનઃ,યથાકસ્યૈવ પુરુષઃઇતિ પ્રશ્ને ઉત્તરંરાજ્ઞઃઇતિ ।
તથા પ્રાતિપદિકાર્થમાત્રનિષ્ઠાઃ,યથાકીદૃશાસ્તરવઃઇતિ પ્રશ્ને ઉત્તરંફલિનઃઇતિ ।
ન હિ પૃચ્છતા પુરુષસ્ય વા તરૂણાં વાસ્તિત્વનાસ્તિત્વે પ્રતિપિત્સિતે,કિં તુ પુરુષસ્ય સ્વામિભેદસ્તરૂણાં ચ પ્રકારભેદઃ ।
પ્રષ્ટુરપેક્ષિતં ચાચક્ષાણઃ સ્વામિભેદમેવ પ્રકારભેદમેવ ચ પ્રતિવ્યક્તિ, ન પુનરસ્તિત્વમ્, તસ્ય તેનાપ્રતિપિત્સિતત્વાત્ ।
ઉપપાદિતા ચ ભૂતે ઽપ્યર્થે વ્યુત્પત્તિઃ પ્રયોજનવતિ પદાનામ્ ।
ચોદયતિ- યદિ નામોપદિષ્ટં ભૂતઙ્ કિં તવ- ઉપદેષ્ટુઃ શ્રોતુર્વા પ્રયોજનં સ્યાત્ ।
તસ્માદ્ભૂતમપિ પ્રયોજનવદેવોપદેષ્ટવ્યં નાપ્રયોજનમ્ ।
અપ્રયોજનં ચ બ્રહ્મ, તસ્યોદાસીનસ્ય સર્વક્રિયારહિતત્વેનાનુપકારકત્વાદિતિ ભાવઃ ।
પરિહરતિ- અનવગતાત્મવસ્તૂપદેશશ્ચ તથૈવ- પ્રયોજનવાનેવ- ભવિતુમર્હતિ ।
અપ્યર્થશ્ચકારઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ-યદ્યપિ બ્રહ્મોદાસીનમ્, તથાપિ તદ્વિષયં શાબ્દજ્ઞાનમવગતિપર્યન્તં વિદ્યા સ્વવિરોધિનીં સંસારમૂલનિદાનમવિદ્યામુચ્છિન્દત્પ્રયોજનવદિત્યર્થઃ ।
અપિ ચ યે ઽપિ કાર્યપરત્વં સર્વેષાં પદાનામાસ્થિષત, તૈરપિ ઽબ્રાહ્મણો ન હન્તવ્યઃઽ, ઽન સુરા પાતવ્યાઽઇત્યાદીનાં ન કાર્યપરતા શક્યા આસ્થાતુમ્ ।
કૃત્યુપહિતમર્યાદં હિ કાર્યં કૃત્યા વ્યાપ્તં તન્નિવૃત્તૌ નિવર્તતે, શિંશપાત્વમિવ વૃક્ષત્વનિવૃત્તૌ ।
કૃતિર્હિ પુરુષપ્રયત્નઃસ ચ વિષયાધીનનિરૂપણઃ ।
વિષયશ્ચાસ્ય સાધ્યસ્વભાવતયા ભાવાર્થ એવ પૂર્વાપરીભૂતો ઽન્યોત્પાદાનુકૂલાત્મા ભવિતુમર્હતિ, ન દ્રવ્યગુણૌ ।
સાક્ષાત્કૃતિવ્યાપ્યો હિ કૃતેર્વિષયઃ ।
ન ચ દ્રવ્યગુણયોઃ સિદ્ધયોરસ્તિ કૃતિવ્યાપ્યતા ।
અત એવ શાસ્ત્રકૃદ્વચઃ-
fન્: 1-ભાવાર્થાઃ-ધાત્વર્થોપરક્તભાવના યેષુ ભાતિ તાદૃશા યે કર્મશબ્દાઃ-ક્રિયાવાચકા યજત્યાદયસ્તેભ્યઃ ક્રિયા-અપૂર્વં પ્રતીયેત ન દ્રવ્યગુણશબ્દેભ્ય ઇતિ તદર્થઃ । ભાવનાવાચિભ્યો ભાવના, ભાવ ઇત્યાદિભ્યો નાપૂર્વં પ્રતીયત ઇતિ કર્મશબ્દા ઇત્યુક્તમ્ । કર્મશબ્દેભ્યો ઽપિ યાગહોમશબ્દેભ્યો નાપૂર્વાધિગતિરિતિ પ્રથમદલોપન્યાસ ઇત્યવગન્તવ્યમ્ ।
ઽભાવાર્થાઃ કર્મશબ્દાસ્તેભ્યઃ ક્રિયા પ્રતીયેતઽઇતિ ।
દ્રવ્યગુણશબ્દાનાં નૈમિત્તિકાવસ્થાયાં કાર્યાવમર્શે ઽપિ, ભાવસ્ય સ્વતઃ, દ્રવ્યગુણશબ્દાનાં તુ ભાવયોગાત્કાર્યાવમર્શ ઇતિ
fન્: 2-નિયોગો હિ સ્વાવચ્છેદકત્વેન સાક્ષાત્સાધ્યસ્વભાવં ભાવાર્થમાકાઙ્ક્ષતિ, તલ્લાભે ક્રિયાદ્વારા દ્રવ્યાદેસ્તદ્વિષયતા ન યુક્તેત્યાશયઃ ।
ભાવાર્થેભ્ય એવાપૂર્વાવગતિઃ, ન દ્રવ્યગુણશબ્દેભ્ય ઇતિ ।
ન ચ ઽદધ્ના જુહોતિઽ,
ઽસંતત
fન્: 3-સાન્તત્યમવિચ્છિન્નત્વમ્ । આઘારો ઽવક્ષારણમ્ ।
માઘારયતિઽઇત્યાદિષુ દ્રવ્યાદીનાં કાર્યવિષયતા ।
તત્રાપિ હિ હોમઘારભાવાર્થવિષયમેવ કાર્યમ્ ।
ન ચૈતાવતા
fન્: 4-જ્યોતિષ્ટોમે શ્રૂયતે-ઽસોમેન યજેતઽતથા ઽઐન્દ્રવાયવં ગૃહ્ણાતિઽઇત્યાદિ ચ ।
તત્ર સંશયઃ-કિમૈન્દ્રવાયવાદિવાક્યે વિહિતાનાં સોમરસાનાં યાગાનાં ચ યથાક્રમં સોમ-યાગશબ્દાવનુવદિતારાવુત દ્રવ્યયુક્તસ્ય કર્મણો વિધાતારાવિતિ ।
તત્રૈન્દ્રવાયવાદિવાક્યેષુ દ્રવ્યદેવતાખ્યયાગરૂપપ્રતીતેર્યાગાનુમાનાદિતરત્ર રૂપાપ્રતીતેઃ સમુદાયાનુવાદ ઇતિ પ્રાપ્તે રાદ્ધાન્તિતં દ્વિતીયે-નાનુવાદત્વમપ્રત્યભિજ્ઞાનાત્ ।
ન હ્યૈન્દ્રવાક્યે યાગરૂપમવગમ્યતે ।
તસ્માત્સોમવાક્યે યાગવિધિરિતરત્ર રસાનામિન્દ્રાદિદેવતાભ્યો ગ્રહણાન્યુપકલ્પનાનિ વિધીયન્તે ।
એવં હિ યથા સોમેનેતિવાક્યે વિશિષ્ટવિધિરેવં દધિસાંતત્યવાક્યાનિ યદિ દ્રવ્યગુણવિશિષ્ટહોમાઘારવિધાયીનિ તર્હિ અગ્નિહોત્રાધારવાક્યે તદ્વિહિતહોમાનામાઘારાણાં ચ સમુદાયાવનુવદેતાં તથાસતિ તદધિકરણભેદો ન સંગચ્છેદિતિ શઙ્કા ।
તથાહિ પૂર્વપક્ષસૂત્રમ્-ઽઆઘારાગ્નિહોત્રમરૂપત્વાત્ઽ(જૈ. 2 । 2 । 13) ઇતિ ।
સિદ્ધાન્તસ્તુ-વિધી ઇમૌ સ્યાતામાઘારયતિ-જુહોતિશબ્દાભ્યામનુષ્ઠેયાર્થપ્રતીતેઃ ।
તત્સંનિધૌ શ્રુતસ્ય સાંતત્યસ્ય દધ્યાદિવાક્યસ્ય વિશિષ્ટવિધિત્વે ગૌરવપ્રસઙ્ગેન, તદ્વિહિતભાવાર્થાનુવાદેન ગુણવિધાનાર્થત્વાત્ ।
નૈતાવતા દધ્યાદિવાક્યે ભાવાર્થવિષયં કાર્યં વિરુધ્યત ઇત્યભ્યુપગમઃ ।
ઽસોમેન યજેતઽઇતિવત્, દધિસંતતાદિવિશિષ્ટહોમાઘારવિધાનાત્, ઽઅગ્નિહોત્રં જુહોતિઽ, ઽઆઘારમાઘારયતિઽઇતિ તદનુવાદઃ ।
======================
નોતે 1-તત્ર હેતુમાહ-યદ્યપીતિ ।
======================
તત્ર દ્રવ્યગુણયોઃ કાર્યં પ્રતિ સાક્ષાદવિષયત્વે.પિ ભાવાર્થં પ્રત્યનુબન્ધતયા વિધીયેતેત્યર્થઃ ।
ફ્યદ્યપ્યત્રાપિ ભાવાર્થવિષયમેવ કાર્યં, તથાપિ ભાવાર્થાનુબન્ધતયા દ્રવ્યગુણાવવિષયાવપિ વિધીયેતે ।
======================
નોતે 2-તત્ર હેતુમાહ-ભાવાર્થ ઇતિ ।
======================

ભાવાર્થો હિ કારકવ્યાપારમાત્રતયાવિશિષ્ટઃ કારકવિશેષેણ દ્રવ્યાદિના વિશેષ્યત ઇતિ દ્રવ્યાદિસ્તદનુબન્ધઃ ।
તથા ચ ભાવાર્થે વિધીયમાને સ એવ સાનુબન્ધો વિધીયત ઇતિ દ્રવ્યગુણાવવિષયાવપિ તદનુબન્ધતયા વિહિતૌ ભવતઃ ।
======================
નોતે 3-તર્હિ સંતતાદિવાક્યાનિ વિશિષ્ટવિધયઃ સ્યુઃ । અગ્નિહોત્રાદિવાક્યં ચ તદનુવાદઃ સ્યાત્, તત્રાહ-એવ ચેતિ । અયમાશયઃ-યદ્યપ્યત્ર વિશિષ્ટો વિધિઃ પ્રતીયતે તથાપિ ભાવાર્થદ્વારા દ્રવ્યાદિકમપિ વિષયીકરોતિ । તત્ર સંક્રાન્તો યદિ ભાવાર્થમન્યતો વિહિતં ન લભેત તર્હિ ગૌરવમપ્યુપરીકૃત્ય વિશિષ્ટં વિદધીતાથ લભેત તત ઉપપદાકૃષ્ટશક્તિર્દ્રવ્યાદિપરો ભવતિ । ભાવાર્થં ત્વનુવદતિ । તદિહાગ્નિહોત્રાદિવાક્યત એવ ભાવાર્થલાભાદ્દ્રવ્યપરતેત્યુન્નેયમિતિ ।
======================
એવં ચ ભાવાર્થપ્રણાલિકયા દ્રવ્યાદિસંક્રાન્તો વિધિર્ગૌરવાદ્બિભ્યત્સ્વવિષયસ્ય ચાન્યતઃ પ્રાપ્તતયા તદનુવાદેન તદનુબન્ધીભૂતદ્રવ્યાદિપરો ભવતીતિ સર્વત્ર ભાવાર્થવિષય એવ વિધિઃ ।
======================
નોતે 4-સિદ્ધસ્ય ન વિધેયત્વમિત્યુક્તમતિદિશતિ-એતેનેતિ ।
======================
એતેન ઽયદાગ્નેયો ઽષ્ટાકપાલો ભવતિઽઇત્યત્ર સંબન્ધવિષયો વિધિરિતિ પરાસ્તમ્ ।
======================
નોતે 5-સંબન્ધસ્ય ભાવનાવચ્છેદકત્વેન વિધેયત્વં શઙ્કતે-નન્વિત્યાદિના, સંબન્ધ એવાસ્ય વિષય ઇત્યન્તેન સંદર્બેણ ।
======================
નનુ ન ભવત્યર્થો વિધેયઃસિદ્ધે ભવિતરિ લબ્ધરૂપસ્ય ભવનં પ્રત્યકર્તૃત્વાત્ ।
ન ખલુ ગગનં ભવતિ ।
નાપ્યસિદ્ધે, અસિદ્ધસ્યાનિયોજ્યત્વાત્, ગગનકુસુમવત્ ।
તસ્માદ્ભવનેન પ્રયોજ્યવ્યાપારેણાક્ષિપ્તઃ પ્રયોજકસ્ય ભાવયિતુર્વ્યાપારો વિધેયઃ ।
સ ચ વ્યાપારો ભાવના, કૃતિઃ, પ્રયત્ન ઇતિનિર્વિષયશ્ચાસાવશક્યપ્રતિપત્તિરતો વિષયાપેક્ષાયામાગ્નેયશબ્દોપસ્થાપિતો દ્રવ્યદેવતાસંબન્ધ એવાસ્ય વિષયઃ ।
======================
નોતે 6-સિદ્ધાન્તી દૂષયતિ-નનવ્તિ. તલ્લક્ષિતભાવનાયા એવ વિધાનં, સંબન્દસ્ય સાક્ષાત્કૃતિવિષયત્વાયોગાદિત્યર્થઃ ।
======================
નનુ વ્યાપારવિષયઃ પુરુષપ્રયત્નઃ કથમવ્યાપારરૂપં સંબન્ધં ગોચરયેત્ ।
ન હિ ઘટં કુર્વિત્યત્રાપિ સાક્ષાન્નામાર્થં ઘટં પુરુષપ્રયત્નો ગોચરયત્યપિ તુ દણ્ડાદિ હસ્તાદિના વ્યાપારયતિ ।
તસ્માદ્ઘટાર્થાં કૃતિં વ્યાપારવિષયામેવ પુરુષઃ પ્રતિપદ્યતે, ન તુ રૂપતો ઘટવિષયામ્ ।
ઉદ્દેશ્યતયા ત્વસ્યામસ્તિ ઘટો ન તુ વિષયતયા ।
વિષયતયા તુ હસ્તાદિવ્યાપાર એવ ।
અત
======================
નોતે 7-યતઃ યદાગ્નેયો ઽષ્ટાકપાલો ઽમાવાસ્યાયાં પૌર્ણમાસ્યાં ચાચ્યુતો ભવતિ ઇત્યાદિવાક્યેન યાગો વિધીયતે તસ્માત્ ઽય એવં વિદ્વાન્ પૌર્ણમાસીં યજતેઽઇત્યનુવાદે યજત ઇતિ શ્રુતં, અન્યથા સંબન્ધ એવ શ્રૂયેતેત્યર્થઃ । તસ્માન્ન કુત્રાપિ સંબન્ધવિધાનમિતિ સિદ્ધમ્ । ઇદમુક્તં વિસ્તરેણ ઽપ્રકરણં પૌર્ણમાસ્યાં રૂપાવચનાત્ઽ(જૈ. 2 ।2 ।3) ઇત્યત્ર । દિઙ્માત્રમિહ દર્શિતમ્ ।
======================
એવાગ્નેય ઇત્યત્રાપિ દ્રવ્યદેવતાસંબન્ધાક્ષિપ્તો યજિરેવ કાર્યવિષયો વિધેયઃ ।
કિમુક્તં ભવતિ, આગ્નેયો ભવતીતિઃઆગ્નેયેન યાગેન ભાવયેદિતિ ।
અત એવ ઽય એવં વિદ્વાન્ પૌર્ણમાસ્યાં યજતેઽ ઽય એવં વિદ્વાનમાવાસ્યાં યજતેઽઇત્યનુવાદો ભવતિ ઽયદાગ્નેયઃઽઇત્યાદિવિહિતસ્ય યાગષટ્કસ્ય ।
======================
નોતે 8-ઉત્પત્ત્યધિકારવિધ્યોરવિસંવાદાર્થમપ્યાગ્નેયાદિવાક્યે યાગવિધિરભ્યુપેય ઇત્યા-અતઃએવેતિ ।
======================
અત એવ ચ વિહિતાનૂદિતસ્ય તસ્યૈવ ઽદર્શપૂર્ણમાસાભ્યાં સ્વર્ગકામો યજેતઽઇત્યાધિકારસંબન્ધઃ ।
તસ્માત્સર્વત્ર કૃતિપ્રણાલિકયા
======================
નોતે 9-ધાત્વર્થવિષય ઇત્યર્થઃ ।
======================
ભાવાર્થવિષય એવ વિધિરિત્યેકાન્તઃ ।
તથા ચ ઽન હન્યાત્ઽ ઽન પિબેત્ઽઇત્યાદિષુ યદિ કાર્યમભ્યુપેયેત, તતસ્તદ્વ્યાપિકા કૃતિરભ્યુપેતવ્યા, તદ્વ્યાપકશ્ચ ભાવાર્થો વિષયઃ ।
એવં ચ પ્રજાપતિવ્રતન્યાયેન પર્યુદાસવૃત્ત્યાહનનાપાનસંકલ્પલક્ષણયા તદ્વિષયો વિધિઃ સ્યાત્ ।
======================
નોતે 10-એવં નિયોગકૃતિધાત્વર્થાનાં વ્યાપ્યવ્યાપકત્વમુક્ત્વા વ્યાપકનિવૃત્ત્યા વ્યાપ્યનિવૃત્તિમાહ-તથાચ પ્રસજ્યેતિ ।
======================
તથા ચ પ્રસજ્યપ્રતિષેધો દત્તજલાઞ્જલિઃ પ્રસજ્યેત ।
ન ચ સતિ સંભવે લક્ષણા ન્યાય્યા ।
======================
નોતે 11-પ્રજાપતિવ્રતન્યાયં (જૈ. 4 । 1 । 3-6) વિભજતે નિષેધેષુ તદભાવાય-નેક્ષેતેતિ । ઽતસ્ય બ્રહ્મચારિણો વ્રતમ્ઽઇતિ વ્રતશબ્દોપક્રમાત્, એકસ્મિંશ્ચ વાક્યે ઉપસહારસ્ય પ્રક્રમાધીનત્વાદાખ્યાતયોગિનાપિ નઞા પ્રતીતો નિષેધો ઽનનુષ્ઠેયત્વાદુપેક્ષ્યતે તતશ્ચાનીક્ષણસંકલ્પલક્ષણા યુક્તા । ન ચૈવં ઽન હન્યાત્ઽઇતિવાક્યે કલ્પનીયમિતિ ભાવઃ ।
======================
ઽનેક્ષેતોદ્યન્તમ્ઽઇત્યાદૌ તુ ઽતસ્ય વ્રતમ્ઽઇત્યધિકારાત્પ્રસજ્યપ્રતિષેધાસંભવેન પર્યુદાસવૃત્ત્યાનીક્ષણસંકલ્પલક્ષણા યુક્તા ।
તસ્માત્ ઽન હન્યાત્ઽ, ઽન પિબેત્ઽઇત્યાદિષુ પ્રસજ્યપ્રતિષેધેષુ ભાવાર્થાભાવાત્તદ્વ્યાપ્તાયાઃ કૃતેરભાવઃ,તદભાવે ચ તદ્વ્યાપ્તસ્ય કાર્યસ્યાભાવ ઇતિ ન કાર્યપરત્વનિયમઃ સર્વત્ર વાક્યે ઇત્યાહ- બ્રહ્મણો ન હન્તવ્ય ઇત્યેવમાદ્યા ઇતિ ।
નનુ કસ્માન્નિવૃત્તિરેવ કાર્યં ન ભવતિ, તત્સાધનં વેત્યત આહ- ન ચ સા ક્રિયેતિ ।
ક્રિયાશબ્દઃ
======================
નોતે 1-ભાષ્યે ઽક્રિયાર્થાનામાનર્થક્યાભિધાનાદિહ ક્રિયાશબ્દઃ કાર્યવચન ઇત્યર્થઃ ।
======================
કાર્યવચનઃ ।
એતદેવ વિભજતે- અક્રિયાર્થાનામિતિ ।
સ્યાદેતત્ ।
વિધિવિભક્તિશ્રવણાત્કાર્યં તાવદત્ર પ્રતીયતેતચ્ચ ન ભાવાર્થમન્તરેણ ।
ન ચ રાગતઃ પ્રવૃત્તસ્ય હનનપાનાદાવકસ્માદૌદાસીન્યમુપપદ્યતે વિના વિધારકપ્રયત્નમ્તસ્માત્સ એવ પ્રવૃત્ત્યુન્મુખાનાં મનોવાગ્દેહાનાં વિધારકઃ પ્રયત્નો નિષેધવિધિગોચરઃ ક્રિયેતિ નાક્રિયાપરમસ્તિ વાક્યં કિઞ્ચિદપીતિ આહ- ન ચ હનનક્રિયાનિવૃત્ત્યૌદાસીન્યવ્યતિરેકેણ નઞઃ શક્યમપ્રાપ્તક્રિયાર્થત્વં કલ્પયિતુમ્ ।
કેન હેતુના ન શક્યમિત્યત આહ- સ્વભાવપ્રાપ્તહન્ત્યર્થાનુરાગેણ નઞઃ ।
======================
નોતે 2-કિમિહ વિધેયં, હનનાદિ વા નઞર્થો વા વિધારકપ્રયત્નો વેતિ વિકલ્પ્ય, દીષયિતું પ્રક્રમતે-અયમર્થ ઇત્યાદિના ।
======================
અયમર્થઃ-હનનપાનપરો હિ વિધિપ્રત્યયઃ પ્રતીયમાનસ્તે એવ વિધત્તે ઇત્યુત્સર્ગઃ ।
ન ચૈતે શક્યે વિધાતુમ્, રાગતઃ પ્રાપ્તત્વાત્ ।
ન ચ નઞઃ પ્રસજ્યપ્રતિષેધો વિધેયઃ, તસ્યાપ્યૌદાસીન્યરૂપસ્ય સિદ્ધતયા પ્રાપ્તત્વાત્ ।
ન ચ વિધારકઃ પ્રયત્નઃ, તસ્યાશ્રુતત્વેન લક્ષ્યમાણત્વાત્, સતિ સંભવે ચ લક્ષણાયા અન્યાય્યત્વાત્, વિધિવિભક્તેશ્ચ રાગતઃ પ્રાપ્તપ્રવૃત્ત્યનુવાદકત્વેન વિધિવિષયત્વાયોગાત્ ।
તસ્માદ્યત્પિબેદ્ધન્યાદ્વેત્યનૂદ્ય તન્નેતિ નિષિધ્યતે, તદભાવો જ્ઞાપ્યતે,ન તુ નઞર્થો વિધીયતે ।

======================
નોતે 3-નનુ નઞર્થશ્ચેન્ન વિધીયતે તર્હિ હનનં નાસ્તીત્યાદાવિવ સિદ્ધતયા પ્રતીયેતેત્યાશઙ્ક્યાહ-અભાવશ્ચેતિ । રાગપ્રાપ્તહનનલક્ષણપ્રતિયોગિગતં સાધ્યત્વમભાવ આરોપ્યત ઇત્યર્થઃ ।
======================
અભાવશ્ચ સ્વવિરોધિભાવનિરૂપણતયા ભાવચ્છાયાનુપાતીતિ સિદ્ધે સિદ્ધવત્, સાધ્યે ચ સાધ્યવદ્ભાસત ઇતિ સાધ્યવિષયો નઞર્થઃ સાધ્યવદ્ભાસત ઇતિ નઞર્થઃ કાર્ય ઇતિ ભ્રમઃ ।
તદિદમાહ- નઞશ્ચૈષ સ્વભાવ ઇતિ ।
નનુ બોધયતુ સંબન્ધિનો ઽભાવં નઞ્પ્રવૃત્ત્યુન્મુખાનાં તુ મનોવાગ્દેહાનાં કુતો ઽકસ્માન્નિવૃત્તિરિત્યત આહ- અભાવબુદ્ધિશ્ચૌદાસીન્ય
======================
નોતે 1-તસ્ય પ્રાગભાવતયા કારણાનપેક્ષત્વાદધ્યાહરતિ-પાલનેતિ ।
======================
પાલન કારણમ્ ।
======================
નોતે 2-વિધિનિષેધયોરિષ્ટાનિષ્ટોપાયત્વબોધકત્વં વ્યુત્પત્તિબલાદ્દર્શયતિ-અયમભિપ્રાય ઇત્યાદિના પ્રવર્તકેષુ વાક્યેષ્વિત્યતઃ પ્રાક્તનેન ગ્રન્થેન ।
======================
અયમભિપ્રાયઃ-ઽજ્વરિતઃ પથ્યમશ્નીયાત્ઽ, ઽન સર્પાયાઙ્ગુલિં દદ્યાત્ઽ ઇત્યાદિવચનશ્રવણસમનન્તરં પ્રયોજ્યવૃદ્ધસ્ય પથ્યાશને પ્રવૃત્તિં ભુજઙ્ગાઙ્ગુલિદાનોન્મુખસ્ય ચ તતો નિવૃત્તિમુપલભ્ય બાલો વ્યુત્પિત્સુઃ પ્રયોજ્યવૃદ્ધસ્ય પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિહેતૂ ઇચ્છાદ્વેષાવનુમિમીતે ।
તથા હિ-ઇચ્છાદ્વેષહેતુકે વૃદ્ધસ્ય પ્રવૃત્તિનિવૃત્તી સ્વતન્ત્રપ્રવૃત્તિનિવૃત્તિત્વાત્, મદીયસ્વતન્ત્રપ્રવૃત્તિનિવૃત્તિવત્ ।
કર્તવ્યતૈ
======================
નોતે 3-કર્તવ્યતયા સહૈકસ્મિન્ધાત્વર્થે સમવેતાવિષ્ટાનિષ્ટસાધનભાવૌ તજ્જ્ઞાનપૂર્વકાવિતિ વિભાગઃ ।
======================
કાર્થસમવેતેષ્ટાનિષ્ટસાધનભાવાવગમપૂર્વકૌ ચાસ્યેચ્છાદ્વેષૌ, પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિહેતુભૂતેચ્છાદ્વેષત્વાત્, મત્પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિહેતુભૂતેચ્છાદ્વેષવત્ ।
ન જાતુ મમ શબ્દતદ્વ્યાપારપુરુષાશયત્રૈકાલ્યાનવિચ્છન્નભાવનાપૂર્વપ્રત્યયપૂર્વાવિચ્છાદ્વેષાવભૂતામ્ ।
અપિ તુ ભૂયોભૂયઃ સ્વગતમાલોચયત ઉક્તકારણપૂર્વાવેવ પ્રત્યવભાસેતે ।
તસ્માદ્વૃદ્ધસ્ય સ્વતન્ત્રપ્રવૃત્તિનિવૃત્તી ઇચ્છાદ્વેષભેદૌ ચ કર્તવ્યતૈકાર્થસમવેતેષ્ટાનિષ્ટસાધનભાવાવગમપૂર્વાવિત્યાનુપૂર્વ્યા સિદ્ધઃ કાર્યકારણાભાવ ઇતીષ્ટાનિષ્ટસાધનતાવગમાત્પ્રયોજ્યવૃદ્ધપ્રવૃત્તિનિવૃત્તી ઇતિ સિદ્ધમ્ ।
સ ચાવગમઃ પ્રાગભૂતઃ શબ્દશ્રવણાનન્તરમુપજાયમાનઃ શબ્દશ્રવણહેતુક ઇતિ પ્રવર્તકેષુ વાક્યેષુ ઽયજેતઽઇત્યાદિષુ શબ્દ એવ કર્તવ્યમિષ્ટસાધનં વ્યાપારમવગમયંસ્તસ્યેષ્ટસાધનતાં કર્તવ્યતાં ચાવગમયતિઃઅનન્યલભ્યત્વાદુભયોઃ, અનન્ત્યલભ્યસ્ય ચ શબ્દાર્થત્વાત્ ।
યત્ર તુ કર્તવ્યતાન્યત એવ લભ્યતે, યથા ઽન હન્યાત્ઽ, ઽન પિબેત્ઽઇત્યાદિષુ, હનનપાનપ્રવૃત્ત્યો રાગતઃ પ્રતિલમ્ભાત્, તત્ર તદનુવાદેન નઞ્સમભિવ્યાહૃતા લિઙાદિવિભક્તિરન્યતો ઽપ્રાપ્તમનયોરનર્થહેતુભાવમાત્રમવગમયત્ ઇ ।
પ્રત્યક્ષં હિ તયોરિષ્ટસાધનભાવો ઽવગમ્યતે, અન્યથા રાગવિષયત્વાયોગાત્ ।
તસ્માદ્રાગાદિપ્રાપ્તકર્તવ્યતાનુવાદેનાનર્થસાધનતાપ્રજ્ઞાપનપરમ્ ઽન હન્યાત્ઽ, ઽન પિબેત્ઽઇત્યાદિવાક્યમ્, ન તુ કર્તવ્યતાપરમિતિ સુષ્ઠૂક્તમકાર્યનિષ્ઠત્વં નિષેધાનામ્ ।
નિષેધ્યાનાં ચાનર્થસાધનતાબુદ્ધિરેવ નિષેધ્યાભાવબુદ્ધિઃ ।
તયા ખલ્વયં ચેતન આપાતતો રમણીયતાં પશ્યન્નપ્યાયતિમાલોચ્ય પ્રવૃત્ત્યભાવં નિવૃત્તિમવબુધ્ય નિવર્તતે ।
ઔદાસીન્યમાત્મનો ઽવસ્થાપયતીતિ યાવત્ ।
સ્યાદેતત્ ।
અભાવબુદ્ધિશ્ચેદૌદાસીન્યસ્થાપનાકારણમ્, યાવદૌદાસીન્યમનુવર્તેત ।
ન ચાનુવર્તતે ।
ન હ્યુદાસીનો ઽપિ વિષયાન્તરવ્યાસક્તચિત્તસ્તદભાવબુદ્ધિમાન્ ।
ન ચાવસ્થાપકકારણાભાવે કાર્યાવસ્થાનં દૃષ્ટમ્ ।
ન હિ સ્તમ્ભાવપાતે પ્રાસાદો ઽવતિષ્ઠતે ।
અત આહ- સા ચ દગ્ધેન્ધનાગ્નિવત્સ્વયમેવોપશામ્યતિ ।
તાવદેવ ખલ્વયં પ્રવૃત્ત્યુન્મુખો ન યાવદસ્યાનર્થહેતુભાવમધિગચ્છતિ ।
અનર્થહેતુત્વાધિગમો ઽસ્ય સમૂલોદ્ધારં પ્રવૃત્તિમુદ્ધૃત્ય દગ્ધેન્ધનાગ્નિવત્સ્વયમેવોપશામ્યતિ ।
======================
નોતે 4-નહ્યભાવબુદ્ધિરૌદાસીન્યસ્થાપનકારણં, ઔદાસીન્યસ્યાનાદિત્વાત્ । અપિત્વપવાદનિરાસિકેત્યાહ-એતદુક્તમિતિ ।
======================
એતદુક્તં ભવતિ-યથા પ્રાસાદાવસ્થાનકારણં સ્તમ્ભો નૈવમૌદાસીન્યાવસ્થાનકારણમભાવબુદ્ધિઃ, અપિ ત્વાગન્તુકાદ્વિનાશહેતોસ્ત્રાણેનાવસ્થાનકારણમ્ ।
યથા કમઠપૃષ્ઠનિષ્ઠુરઃ કવચઃ શાસ્ત્રપ્રહારત્રાણેન રાજન્યજીવાવસ્થાનહેતુઃ ।
ન ચ કવચાપગમે ચ અસતિ ચ શસ્ત્રપ્રહારે, રાજન્યજીવનાશ ઇતિ ।
ઉપસંહરતિ- તસ્માત્પ્રસક્તક્રિયાનિવૃત્ત્યૌદાસીન્યમેવેતિ ।
ઔદાસીન્યમજાનતો ઽપ્યસ્તીતિ પ્રસક્તક્રિયાનિવૃત્ત્યોપલક્ષ્ય વિશિનષ્ટિ ।
તત્કિમક્રિયાર્થત્વેનાનર્થક્યમાશઙ્ક્ય ક્રિયાર્થત્વોપવર્ણનં જૈમિનીયમસમઞ્જસમેવેત્યુપસંહારવ્યાજેન પરિહરતિ- તસ્માત્પુરુષાર્થેતિ ।
પુરુષાર્થાનુપયોગ્યુપાખ્યાનાદિવિષયાવક્રિયાર્થતયા ક્રિયાર્થતયા ચ પૂર્વોત્તરપક્ષૌ,ન તૂપનિષદ્વિષયૌ ।
ઉપનિષદાં સ્વયં પુરુષાર્થરૂપબ્રહ્માવગતમપર્યનસાનાદિત્યર્થઃ ।
યદપ્યૌપનિષદાત્મજ્ઞાનમપુરુષાર્થં મન્યમાનેનોક્તમ્ -કર્તવ્યવિધ્યનુપ્રવેશમન્તરેણેતિ ।
અત્ર નિગૂઢાભિસંધિઃ પૂર્વોક્તં પરિહારં સ્મારયતિ- તત્પરિહૃતમિતિ ।
અત્રાક્ષેપ્તા સ્વોક્તમર્થં સ્મારયતિ- નનુ શ્રુતબ્રહ્મણો ઽપીતિ ।
નિગૂઢમભિસંધિં સમાધાતોદ્ઘાટયતિ- અત્રોચ્યતે-નાવગતબ્રહ્માત્મભાવસ્યેતિ ।
======================
નોતે 1-અવગતબ્રહ્માત્મભાવસ્યેતિ ભાષ્યસ્થાવગતશબ્દાભિપ્રાયમાહ-સત્યમિતિ ।
======================
સત્યં, ન બ્રહ્મજ્ઞાનમાત્રં સાંસારિકધર્મનિવૃત્તિકારણમ્, અપિ તુ સાક્ષાત્કારપર્યન્તમ્ ।
બ્રહ્મસાક્ષાત્કારશ્ચાન્તઃકરણવૃત્તિભેદઃ શ્રવણમનનાદિજનિતસંસ્કારસચિવમનોજન્મા, ષડ્જાદિભેદસાક્ષાત્કાર ઇવ ગાન્ધર્વશાસ્ત્રશ્રવણાભ્યાસસંસ્કૃતમનોયોનિઃ ।
સ ચ નિખિલપ્રપઞ્ચમહેન્દ્રજાલસાક્ષાત્કારં સમૂલમુન્મૂલયન્નાત્માનમપિ પ્રપઞ્ચત્વાવિશેષાદુન્મૂલયતીત્યુપપાદિતમધસ્તાત્ ।
તસ્માદ્રજ્જુસ્વરૂપકથનતુલ્યતૈવાત્રેતિ સિદ્ધમ્ ।
અત્ર ચ વેદપ્રમાણમૂલતયા વેદપ્રમાણજનિતેત્યુક્તમ્ ।
અત્રૈવ સુખદુઃખાનુત્પાદભેદેન નિદર્શનદ્વયમાહ- ન હિ ધનિન ઇતિ ।
શ્રુતિમત્રોદાહરતિ- તદુક્તમિતિ ।
ચોદયતિ- શરીરે પતિતે ઇતિ ।
પરિહરતિ- ન સશરીરત્વસ્યેતિ ।
યદિ વાસ્તવં સશરીરત્વં ભવેન્ન જીવતસ્તન્નિવર્તેત ।
મિથ્યાજ્ઞાનનિમિત્તં તુ તત્ ।
તચ્ચોત્પન્નતત્ત્વજ્ઞાનેન જીવતાપિ શક્યં નિવર્તયિતુમ્ ।
યત્પુનરશરીરત્વં તદસ્ય સ્વભાવ ઇતિ ન શક્યં નિવર્તયિતુમ્, સ્વભાવહાનેન ભાવવિનાશપ્રસઙ્ગાદિત્યાહ- નિત્યમશરીરત્વમિતિ ।
સ્યાદેતત્ ।
ન મિથ્યાજ્ઞાનનિમિત્તં સશરીરત્વમ્ અપિ તુ ધર્માધર્મનિમિત્તમ્,તચ્ચ સ્વકારણધર્માધર્મનિવૃત્તિમન્તરેણ ન નિવર્તતે ।
તન્નિવૃત્તૌ ચ પ્રાયણમેવેતિ ન જીવતો ઽશરીરત્વમિતિ શઙ્કતે- તત્કૃતેતિ ।
તદિત્યાત્માનં પરામૃશતિ ।

નિરાકરોતિ- ન, શરીરસંબન્ધસ્યેતિ ।
ન તાવદાત્મા સાક્ષાદ્ધર્માધર્મૌ કર્તુમર્હતિ, વાગ્બુદ્ધિશરીરારમ્ભજનિતૌ હિ તૌ નાસતિ શરીરસંબન્ધે ભવતઃ,તાભ્યાં તુ શરીરસંબન્ધં રોચયમાનો વ્યક્તં પરસ્પરાશ્રયત્વં દોષમાવહતિ ।
તદિદમાહ- શરીરસંબન્ધસ્યેતિ ।
યદ્યુચ્યેત સત્યમસ્તિ પરસ્પરાશ્રયઃ, ન ત્વેષ દોષો ઽનાદિત્વાત્, બીજાઙ્કુરવદિત્યત આહ- અન્ધપરમ્પરૈષાનાદિત્વકલ્પના
======================
નોતે 1-સત્કાર્યવાદી વ્યક્તિભેદેનેતરેતરાશ્રયં પરિહરતીત્યાહ-યસ્ત્વિતિ ।
======================
યસ્તુ મન્યતે નેયમન્ધપરમ્પરાતુલ્યાનાદિતા ।
ન હિ યતો ધર્માધર્મભેદાદાત્મશરીરસંબન્ધભેદસ્તત એવ સ ધર્માધર્મભેદઃ કિન્ત્વેષ પૂર્વસ્માદાત્મશરીરસંબન્ધાત્પૂર્વધર્માધર્મભેદજન્મનઃ,એષ ત્વાત્મશરીરસંબન્ધો ઽસ્માદ્ધર્માધર્મભેદાદિતિ, તં પ્રત્યાહ- ક્રિયાસમવાયાભાવાદિતિ ।
શઙ્કતે- સંનિધાનમાત્રેણેતિ ।
પરિહરતિ- નેતિ ।
ઉપાર્જનંસ્વીકરણમ્ ।
ન ત્વિયં વિધાત્મનીત્યાહ- ન ત્વાત્મન ઇતિ ।
યે તુ દેહાદાવાત્માભિમાનો ન મિથ્યા, અપિ તુ ગૌણઃ, માણવકાદાવિવ સિંહાભિમાન ઇતિ મન્યન્તે, તન્મતમુપન્યસ્ય દૂષયતિ- અત્રાહુરિતિ ।
પ્રસિદ્ધો વસ્તુભેદો યસ્ય પુરુષસ્ય સ તથોક્તઃ ।
ઉપપાદિતં ચૈતદસ્માભિરધ્યાસભાષ્ય ઇતિ નેહોપપાદ્યતે ।
યથા મન્દાન્ધકારે સ્થાણુરયમિત્યગૃહ્યમાણવિશેષે વસ્તુનિ પુરુષાત્, સાંશયિકૌ પુરુષશબ્દપ્રત્યયૌ સ્થાણુવિષયૌ,તત્ર હિ પુરુષત્વમનિયતમપિ સમારોપિતમેવ ।
એવં સંશયે સમારોપિતમનિશ્ચિતમુદાહૃત્ય વિપર્યયજ્ઞાને નિશ્ચિતમુદાહરતિ- યથા વા શુક્તિકાયામિતિ ।
શુક્લભાસ્વરસ્ય દ્રવ્યસ્ય પુરઃસ્થિતસ્ય સતિ શુક્તિકારજતસાધારણ્યે યાવદત્ર રજતવિનિશ્ચયો ભવતિ તાવત્કસ્માચ્છુક્તિવિનિશ્ચય એવ ન ભવતિ ।
સંશયો વા દ્વેધા યુક્તઃ,સમાનધર્મધર્મિણોર્દર્શનાત્ ઉપલબ્ઘ્યનુપલબ્ધ્યવ્યવસ્થાતોવિશેષદ્વયસ્મૃતેશ્ચ ।
સંસ્કારોન્મેષહેતોઃ સાદૃશ્યસ્ય દ્વિષ્ઠત્વેનોભયત્ર તુલ્યમેતદિત્યત ઉક્તમ્- અકસ્માદિતિ ।
અનેન દૃષ્ટસ્ય હેતોઃ સમાનત્વે ઽપ્યદૃષ્ટં હેતુરુક્તઃ ।
તચ્ચ કાર્યદર્શનોન્નેયત્વેનાસાધારણમિતિ ભાવઃ ।
આત્માનાત્મવિવેકિનામિતિ ।
શ્રવણમનનકુશલતામાત્રેણ પણ્ડિતાનામ્ ।
અનુત્પન્નતત્ત્વસાક્ષાત્કારાણામિતિ યાવત્ ।
તદુક્તમ્-ઽપશ્વાદિભિશ્ચાવિશેષાત્ઽઇતિ ।
શેષમતિરોહિતાર્થમ્ ।
જીવતો વિદુષો ઽશરીરત્વે ચ શ્રુતિસ્મૃતી ઉદાહરતિ- તથા ચેતિ ।
સુબોધમ્ ।
પ્રકૃતમુપસંહરતિ- તસ્માન્નાવગતબ્રહ્માત્મભાવસ્યેતિ ।
નનૂક્તં યદિ જીવસ્ય બ્રહ્માત્મત્વાવગતિરેવ સાંસારિકધર્મનિવૃત્તિહેતુઃ, હન્ત મનનાદિવિધાનાનર્થક્યમ્,તસ્માત્પ્રતિપત્તિવિધિપરા વેદાન્તા ઇતિ, તદનુભાષ્ય દૂષયતિ- યત્પુનરુક્તં શ્રવણાત્પરાચીનયોરિતિ ।
મનનનિદિધ્યાસનયોરપિ ન વિધિઃ, તયોરન્વયવ્યતિરેકસિદ્ધસાક્ષાત્કારફલયોર્વિધિસરૂપૈર્વચનૈરનુવાદાત્ ।
તદિદમુક્તમ્- અવગત્યર્થત્વાદિતિ ।
બ્રહ્મસાક્ષાત્કારો ઽવગતસ્તદર્થત્વં મનનનિદિધ્યાસનયોરન્વયવ્યતિરેકસિદ્ધમિત્યર્થઃ ।
અથ કસ્માન્મનનાદિવિધિરેવ ન ભવતીત્યત આહ- યદિ હ્યવગતમિતિ ।
ન તાવન્મનનનિદિધ્યાસને પ્રધાનકર્મણી અપૂર્વવિષયે અમૃતત્વફલે ઇત્યુક્તમધસ્તાત્ ।
અતો
======================
નોતે 1-ગુણકર્મ હિ ક્વચિદુપયોક્ષ્યમાણશેષરૂપં, કથા હવને ઉપયોક્ષ્યમાણવ્રીહીણાં ઽવ્રીહીનવહન્તિઽઇત્યવઘાતઃ । ક્વચિત્પુનરુપયુક્તશેષરૂપં, યથા પ્રયાજોપયુક્તસ્યાજ્યસ્ય ઽપ્રયાજશેષેણ હવીંષ્યભિધારયેત્ઽઇતિ હવિઃષુ ક્ષારણમ્ । એતદુભયરૂપમપિ પરમાત્મનો ન સંભવતિ, પ્રધાનત્વેનોપયુક્તોપયોક્ષ્યમાણત્વાભાવાદિતિ ધ્યેયમ્ ।
======================
ગુણકર્મત્વમનયોરવઘાતપ્રોક્ષણાદિવત્પરિશિષ્યતે,તદપ્યયુક્તમ્, અન્યત્રોપયુક્તોપયોક્ષ્યમાણત્વાભાવાદાત્મનઃ,વિશેષતસ્ત્વૌપનિષદસ્ય કર્માનુષ્ઠાનવિરોધાદિત્યર્થઃ ।
પ્રકૃતમુપસંહરતિ- તસ્માદિતિ ।
એવં સિદ્ધરૂપબ્રહ્મપરત્વે ઉપનિષદામ્ ।
બ્રહ્મણઃ શાસ્ત્રાર્થસ્ય ધર્માદન્યત્વાત્, ભિન્નવિષયત્વેન શાસ્ત્રભેદાત્, ઽઅથાતો બ્રહ્મજિજ્ઞાસાઽઇત્યસ્ય શાસ્ત્રારમ્ભત્વમુપપદ્યત ઇત્યાહ- એવં ચ સતીતિ ।
ઇતરથા તુ ધર્મજિજ્ઞાસૈવેતિ ન શાસ્ત્રાન્તરમિતિ ન શાસ્ત્રારમ્ભત્વં સ્યાદિત્યાહ- પ્રતિપત્તિવિધિપરત્વ ઇતિ ।
ન કેવલં સિદ્ધરૂપત્વાદ્બ્રહ્માત્મૈક્યસ્ય ધર્માદન્યત્વમપિ તુ તદ્વિરોધાદપીત્યુપસંહારવ્યાજેનાહ- તસ્માદહં બ્રહ્માસ્મીતિ ।
ઇતિકરણેન જ્ઞાનં પરામૃશતિ ।
વિધયો હિ ધર્મે પ્રમાણમ્ ।
તે ચ સાધ્યસાધનેતિકર્તવ્યતાભેદાધિષ્ઠાના ધર્મોત્પાદિનશ્ચ તદધિષ્ઠાના ન બ્રહ્માત્મૈક્યે સતિ પ્રભવન્તિ, વિરોધાદિત્યર્થઃ ।
ન કેવલં ધર્મપ્રમાણસ્ય શાસ્ત્રસ્યેયં ગતિઃ, અપિ તુ સર્વેષાં પ્રમાણાનામિત્યાહ- સર્વાણિ ચેતરાણિ પ્રમાણાનીતિ ।
કુતઃ, ન હીતિ ।
અદ્વૈતે હિ વિષયવિષયિભાવો નાસ્તિ ।
ન ચ કર્તૃત્વમ્, કાર્યાભાવાત્ ।
ન ચ કારણત્વમ્, અત એવ ।
તદિદમુક્તમ્- અપ્રમાતૃકાણિ ચ ।
ઇતિ ચકારેણ ।
અત્રૈવ બ્રહ્મવિદાં ગાથા ઉદાહરતિ- અપિ ચાહુરિતિ ।
પુત્રદારાદિષ્વાત્માભિમાનો ગૌણઃ ।
યથા સ્વદુઃખેન દુઃખી, યથા સ્વસુખેન સુખી, તથા પુત્રાદિગતેનાપીતિ સો ઽયં ગુણઃ ।
ન ત્વેકત્વાભિમાનઃ, ભેદસ્યાનુભવસિદ્ધત્વાત્ ।
તસ્માત્ ઽગૌર્વાહીકઃઽઇતિવદ્ગૌણઃ ।
દેહેન્દ્રિયાદિષુ ત્વભેદાનુભવાન્ન ગૌણ આત્માભિમાનઃ,કિં તુ શુક્તૌ રજતજ્ઞાનવન્મિથ્યા, તદેવં દ્વિવિધો ઽયમાત્માભિમાનો લોકયાત્રાં વહતિ ।
તદસત્ત્વે તુ ન લોકયાત્રા, નાપિ બ્રહ્માત્મૈકત્વાનુભવઃ,
તદુપાયસ્ય શ્રવણમનનાદેરભાવાત્ ।
તદિદમાહ- પુત્રદેહાદિબાધનાત્ ।
ગૌણાત્મનો ઽસત્ત્વે પુત્રકલત્રાદિબાધનમ્ ।
મમકારાભાવ ઇતિ યાવત્ ।
મિથ્યાત્મનો ઽસત્ત્વે દેહેન્દ્રિયાદિબાધનં શ્રવણાદિબાધનં ચ ।
તતશ્ચ ન કેવલં લોકયાત્રાસમુચ્છેદઃસદ્બ્રહ્માહમિત્યેવંબોધશીલં યત્કાર્યમ્, અદ્વૈતસાક્ષાત્કાર ઇતિ યાવત્ ।
તદપિ કથં ભવેત્ ।
કુતસ્તદસંભવ ઇત્યત આહ- અન્વેષ્ટવ્યાત્મવિજ્ઞાનાત્પ્રાક્પ્રમાતૃત્વમાત્મનઃ ।
ઉપલક્ષણં ચૈતત્ ।
પ્રમાપ્રમેયપ્રમાણવિભાગ ઇત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
એતદુક્તં ભવતિ-એષ હિ વિભાગો ઽદ્વૈતસાક્ષાત્કારકારણમ્, તતો નિયમેન પ્રાગ્ભાવાત્ ।
તેન તદભાવે કાર્યં નોત્પદ્યત ઇતિ ।
ન ચ પ્રમાતુરાત્મનો ઽન્વેષ્ટવ્ય આત્માન્ય ઇત્યાહ- અન્વિષ્ટઃ સ્યાત્પ્રમાતૈવ પાપ્મદોષાદિવર્જિતઃ ।
ઉક્તં ગ્રીવાસ્થગ્રૈવેયકનિદર્શનમ્ ।
સ્યાદેતત્ ।
અપ્રમાણાત્કથં પારમાર્થિકાદ્વૈતાનુભવોત્પત્તિરિત્યત આહ- દેહાત્મપ્રત્યયો યદ્વત્પ્રમાણત્વેન કલ્પિતઃ ।
લૌકિકં તદ્વદેવેદં પ્રમાણં તુ ।
અસ્યાવધિમાહ- આઽત્મનિશ્ચયાત્ ।
આ બ્રહ્મસ્વરૂપસાક્ષાત્કારાદિત્યર્થઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ-પારમાર્થિકપ્રપઞ્ચવાદિભિરપિ દેહાદિષ્વાત્માભિમાનો મિથ્યેતિ વક્તવ્યમ્, પ્રમાણબાધિતત્વાત્ ।
તસ્ય ચ સમસ્તપ્રમાણકારણત્વં ભાવિકલોકયાત્રાવાહિત્વં ચાભ્યુપેયમ્ ।
સેયમસ્માકમપ્યદ્વૈતસાક્ષાત્કારે વિધા ભવિષ્યતિ ।

ન ચાયમદ્વૈતસાક્ષાત્કારો ઽપ્યન્તઃકરણવૃત્તિભેદ એકાન્તતઃ પરમાર્થઃ ।
યસ્તુ સાક્ષાત્કારો ભાવિકઃ, નાસૌ કાર્યઃ, તસ્ય બ્રહ્મસ્વરૂપત્વાત્ ।
અવિદ્યા તુ યદ્યવિદ્યામુચ્છિન્દ્યાજ્જનયેદ્વા, ન તત્ર કાચિદનુપપત્તિઃ ।
તથા ચ શ્રુતિઃ-ઽવિદ્યાં ચાવિદ્યાં ચ યસ્તદ્વેદોભયં સહ ।
અવિદ્યયા મૃત્યું તીર્ત્વા વિદ્યયામૃતમશ્નુતે ॥
ઽઇતિ ।
તસ્માત્સર્વમવદાતમ્ ॥
ઇતિ ચતુઃસૂત્રી સમાપ્તા ।
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_1,1.5.5-6
એવં ઽકાર્યાન્વયં વિના સિદ્ધરૂપે બ્રહ્મણિ માનતા ।
પુરુષાર્થે સ્વયં તાવદ્વેદાન્તાનાં પ્રસાધિતા ॥
ઽબ્રહ્મજિજ્ઞાસાં પ્રતિજ્ઞાય ઽજન્માદ્યસ્ય યતઃઽઇત્યાદિના ઽતત્તુ સમન્વયાત્ઽઇત્યન્તેન સૂત્રસંદર્ભેણ સર્વજ્ઞે સર્વશક્તૌ જગદુત્પત્તિસ્થિતિવિનાશકારણે પ્રામાણ્યં વેદાન્તાનામુપપાદિતમ્ ।
તચ્ચ બ્રહ્મણીતિ પરમાર્થતઃ ।
ન ત્વદ્યાપિ બ્રહ્મણ્યેવેતિ વ્યુત્પાદિતમ્ ।
તદ્ત્ર સંદિહ્યતે-તજ્જગદુપાદાનકારણં કિં ચેતનમુતાચેતનમિતિ ।
અત્ર ચ વિપ્રતિપત્તેઃ પ્રવાદિનાં વિશેષાનુપલમ્ભે સતિ સંશયઃ ।
તત્ર ચ પ્રધાનમચેતનં જગદુપાદાનકારણમનુમાનસિદ્ધમનુવદન્ત્યુપનિષદ ઇતિ સાંખ્યાઃ ।
જીવાણુવ્યતિરિક્તચેતનેશ્વરનિમિત્તાધિષ્ઠિતાશ્ચતુર્વિધાઃ પરમાણવો જગદુપાદાનકારણમનુમિતમનુવદન્તીતિ કાણાદાઃ ।
આદિગ્રહણેનાભાવોપાદાનત્વાદિ ગ્રહીતવ્યમ્ ।
અનિર્વચનીયાનાદ્યવિદ્યાશક્તિમઞ્ચેતનોપાદાનં જગદાગમિકમિતિ બ્રહ્મવિદઃ ।
એતાસાં ચ વિપ્રતિપત્તીનામનુમાનવાક્યાનુમાનવાક્યતદાભાસા બીજમ્ ।
તદેવં વિપ્રતિપત્તેઃ સંશયે કિં તાવત્પ્રાપ્તમ્ ।
તત્ર ઽજ્ઞાનક્રિયાશક્ત્યભાવદ્બ્રહ્મણો ઽપરિણામિનઃ ।
ન સર્વશક્તિવિજ્ઞાને પ્રધાને ત્વસ્તિ સંભવઃ ॥
ઽજ્ઞાનક્રિયાશક્તી ખલુ જ્ઞાનક્રિયાકાર્યદર્શનોન્નેયસદ્ભાવે ।
ન ચ જ્ઞાનક્રિયે ચિદાત્મનિ સ્તઃ, તસ્યાપરિણામિત્વાદેકત્વાચ્ચ ।
ત્રિગુણે તુ પ્રધાને પરિણામિનિ સંભવતઃ ।
યદ્યપિ ચ સામ્યાવસ્થાયાં પ્રધાને સમુદાચરદ્વૃત્તિની ક્રિયાજ્ઞાને ન સ્તઃ, તથાપ્યવ્યક્તેન શક્ત્યાત્મના રૂપેણ સંભવત એવ ।
તથા ચ પ્રધાનમેવ સર્વજ્ઞં ચ સર્વશક્તિ ચ ।
ન તુ બ્રહ્મ ।
સ્વરૂપચૈતન્યં ત્વસ્યાવૃત્તિતમનુપયોગિ જીવાત્મનામિવાસ્માકમ્ ।
ન ચ સ્વરૂપચૈતન્યે કર્તૃત્વમ્, અકાર્યત્વાત્તસ્ય ।
કાર્યત્વે વા ન સર્વદા સર્વજ્ઞતા ।
ભોગાપર્ગલક્ષણપુરુષાર્થદ્વયપ્રયુક્તાનાદિપ્રધાનપુરુષસંયોગનિમિત્ તસ્તુ મહદહઙ્કારાદિક્રમેણાચેતનસ્યાપિ ચેતનાનધિષ્ઠિતસ્ય પ્રધાનસ્ય પરિણામઃ સર્ગઃ ।
દૃષ્ટં ચાચેતનં ચેતનાનધિષ્ઠિતં પુરુષાર્થે પ્રવર્તમાનમ્ ।
યથા વત્સવિવૃદ્ધ્યર્થમચેતનં ક્ષીરં પ્રવર્તતે ।
ઽતદૈક્ષત બહુ સ્યાં પ્રજાયેયઽઇત્યાદ્યાશ્ચ શ્રુતયો ઽચેતને ઽપિ ચેતનવદુપચારાત્સ્વકાર્યોન્મુખત્વમાદર્શયન્તિ, યથા કૂલં પિપતિષતીતિ ।
ઽયત્પ્રાયે શ્રૂયતે યચ્ચ તત્તાદૃગવગમ્યતે ।
ભાક્તપ્રાયે શ્રુતમિદમતો ભાક્તં પ્રતીયતે ॥
ઽઅપિ ચાહુર્વૃદ્ધાઃ-યથાગ્ર્યપ્રાયે લિખિતં દૃષ્ટ્વા વદન્તિ ભવેદયમગ્ર્યઃ ઇતિ, તથેદમપિ ઽતા આપ ઐક્ષન્તઽ
તત્તેજ ઐક્ષત ઇત્યાદ્યુપચારપ્રાયે ક્ષુતમ્ તદૈક્ષત ઇત્યૌપચારિકમેવ વિજ્ઞેયમ્ ।
અનેન જીવેનાત્મનાનુપ્રવિશ્ય નામરૂપે વ્યાકરવાણિ ઇતિ ચ પ્રધાનસ્ય જીવાત્મત્વં જીવાર્થકારિતયાહ ।
યથા હિ ભદ્રસેનો રાજાર્થકારી રાજ્ઞા ભદ્રસેનો મમાત્મેત્યુપચર્યતે, એવં તત્ત્વમસિ ઇત્યાદ્યાઃ શ્રુતયો ભાક્તાઃ સંપત્ત્યર્થા વા દ્રષ્ટવ્યાઃ ।
સ્વમપીતો ભવતિ ઇતિ ચ નિરુક્તં જીવસ્ય પ્રધાને સ્વકીયે ઽપ્યયં સુષુપ્તાવસ્થાયાં બ્રૂતે ।
પ્રધાનાંશતમઃસમુદ્રકે હિ જીવોનિદ્રાણસ્તમસીવ મગ્નો ભવતિ ।
યથાહુઃ-ઽઅભાવપ્રત્યયાલમ્બના વૃત્તિર્નિદ્રાઽઇતિ ।
વૃત્તીનામન્યાસાં પ્રમાણાદીનામભાવસ્તસ્ય પ્રત્યયકારણં તમસ્તદાલમ્બમા નિદ્રા જીવસ્ય વૃત્તિરિત્યર્થઃ ।
તથા સર્વજ્ઞં પ્રસ્તુત્ય શ્વેતાશ્વતરમન્ત્રો ઽપિ-સકારણં કરણાધિપાધિપઃ ઇતિ પ્રાધાનાભિપ્રાયઃ ।
પ્રધાનસ્યૈવ સર્વજ્ઞત્વં પ્રતિપાદિતમદસ્તાત્ ।
તસ્માદચેતનં પ્રધાનં જગદુપાદાનમનુવદન્તિ શ્રુતય ઇતિ પૂર્વઃ પક્ષઃ ।
એવં કાણાદાદિમતે ઽપિ કથઞ્ચિદ્યોજનનીયાઃ શ્રુતયઃ ।
અક્ષરાર્થસ્તુ પ્રધાનકારણપક્ષે ઽપીતિ પ્રધાનસ્યાપીતિ ।
અપિકારાવેવકારાર્થૌ ।
સ્યાદેતત્ ।
સત્ત્વસંપત્ત્યા ચેદસ્ય સર્વજ્ઞતાથ તમઃસંપત્ત્યાસર્વજ્ઞતૈવાસ્ય કસ્માન્ન ભવતીત્યત આહ- તેન ચ સત્ત્વધર્મેણ જ્ઞાનેનેતિ ।
સત્ત્વં હિ પ્રકાશશીલં નિરતિશયોત્કર્ષં સર્વજ્ઞતાબીજમ્ ।
તથાહુઃ ઽનિરતિશયં સર્વજ્ઞતાબીજંઽઇતિ ।
યત્ખલુ સાતિશયં તત્ક્વચિન્નિરતિશયં દૃષ્ટં, યથા કુવલામલકબિલ્વેષુ, સાતિશયં મહત્ત્વં વ્યોમ્નિ પરમમહતિ નિરતિશયમ્ ।
એવં જ્ઞાનમપ્યેકદ્વિબહુવિષયતયા સાતિશયમિત્યનેનાપિ ક્વચિન્નિરતિશયેન ભવિતવ્યમ્ ।
ઇદમેવ ચાસ્ય નિરતિશયત્વં યદ્વિદિતસમસ્તવેદિતવ્યત્વમ્ ।
તદિદં સર્વજ્ઞત્વં સત્ત્વસ્ય નિરતિશયોત્કર્ષત્વે સંભવતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ-યદ્યપિ રજસ્તમસી અપિ સ્તઃ તથાપિ પુરુષાર્તપ્રયુક્તગુણવૈષમ્યાતિશયાત્સત્ત્વસ્ય નિરતિશયોત્કર્ષે સાર્વજ્ઞ્યં કાર્યમુત્પદ્યત ઇતિ પ્રધાનવસ્થાયામપિ તન્માત્રં વિવક્ષિત્વાવિવક્ષિત્વા ચ તમઃકાર્યં પ્રધાનં સર્વજ્ઞમુપચર્યત ઇતિ ।
અપિભ્યામવધારણસ્ય વ્યવચ્છેદ્યમાહ- ન કેવલસ્યેતિ ।
નહિ કિઞ્ચિદેકં કાર્યં જનયેદપિ તુ બહૂનિ ।
ચિદાત્મા ચૈકઃ, પ્રધાનં તુ ત્રિગુણમિતિ તત એવ કાર્યમુત્પત્તિમર્હતિ, ન ચિદાત્મન ઇત્યર્થઃ ।
તવાપિ ચ યોગ્યતામાત્રેણૈવ ચિદાત્મનર્ઃ વજ્ઞતાભ્યુપગમો ન કાર્યયોગાદિત્યાહ- ત્વયાપીતિ ।
ન કેવલસ્યાકાર્યકારણસ્યેત્યેતત્સિંહાવલોકિતેન પ્રપઞ્ચયતિ- પ્રાગુત્પત્તેરિતિ ।
અપિ ચ પ્રધાનસ્યેતિ ।
ચસ્ત્વર્થઃ ।
એવં પ્રાપ્ત ઉચ્યતે-
ઈક્ષતેર્ નાશબ્દમ્

ગૌણશ્ચેન્નાત્મશબ્દાત્

નામરૂપપ્રપઞ્ચલક્ષણકાર્યદર્શનાદેતત્કારણમાત્રવદિતિ સામાન્યકલ્પનાયામસ્તિ પ્રમાણં, ન તુ તદચેતનં ચેતનમિતિ વા વિશેષકલ્પનાયામસ્ત્યનુમાનમિત્યુપરિષ્ટાત્પ્રવેદયિષ્યતે ।
તસ્માન્નામરૂપપ્રપઞ્ચકારણભેદપ્રમાયામામ્નાય એવ ભગવાનુપાસનીયઃ ।
તદેવમામ્નાયૈકસમધિગમનીયે જગત્કારણે ઽપૌર્વાપર્યપરામર્શાદ્યદામ્નાયો ઽઞ્જસા વદેત્ ।
જગદ્બીજં તદેવેષ્ટં ચેતને ચ સ આઞ્જસઃ ॥
ઽતેષુ તેષુ ખલ્વામ્નાયપ્રદેશેષુ ઽતદૈક્ષતઽઇત્યેવઞ્જાતીયકૈર્વાક્યૈરીક્ષિતુઃ કારણજ્જગજ્જન્માખ્યાયત ઇતિ ।
ન ચ પ્રધાનપરમાણ્વાદેરચેતનસ્યેક્ષિતૃત્વમાઞ્જસમ્ ।
સત્ત્વાંશેનેક્ષિતૃ પ્રધાનં, તસ્ય પ્રકાશકત્વાદિતિ ચેન્ન ।
તસ્ય જાડ્યેન તત્ત્વાનુપપત્તેઃ ।
કસ્તર્હિ રજતસ્તમોભ્યાં સત્ત્વસ્ય વિશેષઃ ।
સ્વચ્છતા ।
સ્વચ્છં હિ સત્ત્વમ્ ।
અસ્વચ્છે ચ રજસ્તમસી ।
સ્વચ્છસ્ય ચ ચૈતન્યબિમ્બોદ્ગ્રહિતયા પ્રકાશકત્વવ્યપદેશો નેતરયોઃ, અસ્વચ્છતયા તદ્ગ્રાહિત્વાભાવાત્ ।
પાર્થિવત્વે તુલ્ય ઇવ મણેર્બિમ્બોદ્ગ્રાહિતા ન લોષ્ટાદીનામ્ ।
બ્રહ્મણસ્ત્વીક્ષિતૃત્વમાઞ્જસં, તસ્યામ્નાયતો નિત્યજ્ઞાનસ્વભાવત્વવિનિશ્ચાયાત્ ।
નન્વત એવાસ્ય નેક્ષિતૃત્વં, નિત્યસ્ય જ્ઞાનસ્વભાવભૂતસ્યેક્ષણસ્યાક્રિયાત્વેન બ્રહ્મણસ્તત્પ્રતિ નિમિત્તભાવાભાવાત્ ।
અક્રિયાનિમિત્તસ્ય ચ કારકત્વનિવૃત્તૌ તદ્વ્યાપ્તસ્ય તદ્વિશેષસ્ય કર્તૃત્વસ્ય નિવૃત્તેઃ ।
સત્યં, બ્રહ્મસ્વભાવશ્ચૈતન્યં નિત્યતયા ન ક્રિયા, તસ્ય ત્વનવચ્છિન્નસ્ય તત્તદ્વિષયોપધાનમેદાવચ્છેદેન કલ્પિતભેદસ્યાનિત્યત્વં કાર્યત્વં ચોપપદ્યતે ।
તથા ચૈવંલક્ષણ ઈક્ષણે સર્વવિષયે બ્રહ્મણઃ સ્વાતન્ત્ર્યલક્ષણં કર્તૃત્વમુપપન્નમ્ ।
યદ્યપિ ચ કૂટસ્થનિત્યસ્યાપરિણામિન ઔદાસીન્યમસ્ય વાસ્તવં તથાપ્યનાદ્યનિર્વચનીયવિદ્યાવચ્છિન્નસ્ય વ્યાપારવત્ત્વભવભાસત ઇતિ કર્તૃત્વોપપત્તિઃ ।
પરૈરપિ ચ ચિચ્છેક્તેઃ કૂટસ્થનિત્યાયા વૃત્તીઃ પ્રતિ કર્તૃત્વમીદૃશમેવાભ્યુપેયં, ચૈતન્યસામાન્યાધિકરણ્યેન જ્ઞાતૃત્વોપલબ્ધેઃ ।
નહિ પ્રાધાનિકાન્યન્તર્બહિઃકરણાનિ ત્રયોદશ સત્ત્વગુણપ્રધાનાન્યપિ સ્વયમેવાચેતનાનિ, તદ્વૃત્તયશ્ચ ખં વા પરં વા વેદિતુમુત્સહન્તે ।
નો ખલ્વન્ધાઃ સહસ્રમપિ પાન્થાઃ પન્થાનં વિદન્તિ ।
ચક્ષુષ્મતા ચૈકેન ચેદ્વેદ્યતે, સ એવ તર્હિ માર્ગદર્શી સ્વતન્ત્રઃ કર્તા નેતા તેષામ્ ।
એવં બુદ્ધિસત્ત્વસ્ય સ્વયમચેતનસ્ય ચિતિબિમ્બસંક્રાન્ત્યા ચેદાપન્નં ચૈતન્યસ્ય જ્ઞાતૃત્વં, ચિતિરેવ જ્ઞાત્રી સ્વતન્ત્રા, નાન્તર્બહિષ્કરણાન્યન્ધસહસ્રપ્રતિમાન્યસ્વતન્ત્રાણિ ।
ન ચાસ્યાશ્ચિતેઃ કૂટસ્થનિત્યાયા અસ્તિ વ્યાપારયોગઃ ।
ન ચ તદયોગે ઽપ્યજ્ઞાતૃત્વં, વ્યાપારવતામપિ જડાનામજ્ઞત્વાત્ ।
તસ્માદન્તઃકરણવર્તિનં વ્યાપારમારોપ્ય ચિતિશક્તૌ કર્તૃત્વાભિમાનઃ ।
અન્તઃકરણે વા ચૈતન્યમારોપ્ય તસ્ય જ્ઞાતૃત્વાભિમાનઃ ।
સર્વથા ભવન્મતે ઽપિ નેદં સ્વાભાવિકં ક્વચિદપિ જ્ઞાતૃત્વં, અપિ તુ સાંવ્યવહારિકમેવેતિ પરમાર્થઃ ।
નિત્યસ્યાત્મનો જ્ઞાનં પરિણામ ઇતિ ચ ભેદાભેદપક્ષમપાકુર્વદ્ભિરપાસ્તમ્ ।
કૂટસ્થસ્ય નિત્યસ્યાત્મનો ઽવ્યાપારવત એવ ભિન્નં જ્ઞાનં ધર્મ ઇતિ ચોપરિષ્ટાદપાકરિષ્યતે ।
તસ્માદ્વસ્તુતો ઽનવચ્છિન્નં ચૈતન્યં તત્ત્વાન્યત્વાભ્યામનિર્વચનીયાવ્યાકૃતવ્યાચિકીર્ષિતનામરૂપવિષયાવચ્છિન્નં સજ્જ્ઞાનં કાર્યં, તસ્ય કર્તા ઈશ્વરો જ્ઞાતા સર્વજ્ઞઃ સર્વશક્તિરિતિ સિદ્ધમ્ ।
તથા ચ શ્રુતિઃ-ઽતપસા ચીયતે બ્રહ્મ તતો ઽન્નમભિજાયતે ।
અન્નાત્પ્રાણો મનઃ સત્યં લોકાઃ કર્મસુ ચામૃતમ્ ॥
યઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વવિદ્યસ્ય જ્ઞાનમયં તપઃ ।
તસ્માદેતદ્બ્રહ્મ નામ રૂપમન્નં ચ જાયતે ॥
ઽઇતિ ।
તપસા જ્ઞાનેન અવ્યાકૃતનામરૂપવિષયેણ ચીયતે તદ્વ્યાચિકીર્ષવદ્ભવતિ, યથા કુવિન્દાદિરવ્યાકૃતં પટાદિ બુદ્ધાવાલિખ્ય ચિકીર્ષતિ ।
એકધર્મવાન્ દ્વિતીયધર્મોપજનનેન ઉપચિત ઉચ્યતે ।
વ્યાચિકીર્ષાયાં ચોપચયે સતિ તતો નામરૂપમન્નમદનીયં સાધારણં સંસારિણાં વ્યાચિકીર્ષિતમભિજાયતે ।
તસ્માદવ્યાકૃતાદ્વ્યાચિકીર્ષિતાદન્નાત્પ્રાણો હિરણ્યગર્ભો બ્રહ્મણો જ્ઞાનક્રિયાશક્ત્યધિષ્ઠાનં જગત્સૂત્રાત્મા સાધારણો જાયતે, યથાવ્યાકૃતાત્ વ્યાચિકીર્ષિતાત્પટાદવાન્તરકાર્યં દ્વિતન્તુકાદિ ।
તસ્માચ્ચ પ્રાણાન્મનઃઆખ્યં સંકલ્પવિકલ્પાદિવ્યાકરણાત્મકં જાયતે ।
તતો વ્યાકરણાત્મકાન્મનસઃ સત્યશબ્દવાચ્યાન્યાકાશાદીનિ જાયન્તે ।
તેભ્યશ્ચ સત્યાખ્યેભ્યો ઽનુક્રમેણ લોકાઃ ભૂરાદયઃ તેષુ મનુષ્યાદિપ્રાણિનો વર્ણાશ્રમક્રમેણ કર્માણિ ધર્માધર્મરૂપાણિ જાયન્તે ।
કર્મસુ ચામૃતં ફલં સ્વર્ગનરકાદિ ।
તચ્ચ સ્વનિમિત્તયોર્ધર્માધર્મયોઃ સતોર્ન વિનશ્યતીત્યમૃતમ્ ।
યાવદ્ધર્માધર્મભાવીતિ યાવત્ ।
યઃ સર્વજ્ઞઃ સામાન્યતઃ, સર્વવિદ્વિશેષતઃ ।
યસ્ય ભગવતો જ્ઞાનમયં તપો ધર્મો નાયાસમયમ્, તસ્માદ્બ્રહ્મણઃ પૂર્વસ્માદેતત્પરં કાર્યં બ્રહ્મ ।
કિઞ્ચ નામરૂપમન્નં ચ વ્રીહિયવાદિ જાયત ઇતિ ।
તસ્માત્પ્રધાનસ્ય સામ્યાવસ્થાયામનીક્ષિતૃત્વાત્, ક્ષેત્રજ્ઞાનાં ચ સત્યપિ ચૈતન્યે સર્ગાદૌ વિષયાનીક્ષણાત્, મુખ્યસંભવે ચોપચારસ્યાન્યાય્યત્વાત્, મુમુક્ષોશ્ચાયથાર્થોપદેશાનુપપત્તેઃ, મુક્તિવિરોધિત્વાત્, તેજઃપ્રભૃતીનાં ચ મુખ્યાસંભવેનોપચારાશ્રયણસ્ય યુક્તિસિદ્ધત્વાત્, સંશયે ચ તત્પ્રાયપાઠસ્ય નિશ્ચાયકત્વાત્, ઇહ તુ મુખ્યસ્યૌત્સર્ગિકત્વેન નિશ્ચયે સતિ સંશયાભાવાત્, અન્યથા કિરાતશતસંકીર્ણદેશનિવાસિનો બ્રાહ્મણાયનસ્યાપિ કિરાતત્વાપત્તેઃ, બ્રહ્મૈવેક્ષિત્રનાદ્યનિર્વાચ્યાવિદ્યાસચિવં જગદુપાદાનં, શુક્તિરિવ સમારોપિતસ્ય રજતસ્ય, મરીચય ઇવ જલસ્ય, એવશ્ચદ્રમા ઇવ દ્વતીયસ્ય ચદ્રમસઃ ।
ન ત્વચેતનં પ્રધાનપરમાણ્વાદિ ।
અશબ્દં હિ તત્ ।
ન ચ પ્રધાનં પરમાણવો વા તદતિરિક્તસર્વજ્ઞેશ્વરાધિષ્ઠિતા જગદુપાદાનમિતિ સાંપ્રતં કાર્યત્વાત્ ।
કારણાત્કાર્યાણાં ભેદાભાવાત્ કારણજ્ઞાનેન સમસ્તકાર્યપરિજ્ઞાનસ્ય મૃદાદિનિદર્શનેનાગમેન પ્રસાધિતત્વાત્, ભેદે ચ તદનુપપત્તેઃ ।
સાક્ષાચ્ચ ઽએકમેવાદ્વિતીયમ્ઽઽનેહ નાનાસ્તિ કિઞ્ચનઽમૃત્યોઃ સમૃત્યુમાપ્નોતિઃઇત્યાદિભિર્બ્રહ્માતિરિક્તસ્ય પ્રપઞ્ચસ્ય પ્રતિષેધાચેતનોપાદાનમેવ જગત્, ભુજઙ્ગ ઇવારોપિતો રજ્જૂપાદાન ઇતિ સિદ્ધાન્તઃ ।
સદુપાદાનત્વે હિ સિદ્ધે જગતસ્તદુપાદાનં ચેતનમચેતનં વેતિ સંશય્ય મીમાંસ્યેત ।
અદ્યાપિ તુ સદુપાદાનત્વમસિદ્ધમિત્યત આહ- તત્રેદંશબ્દવાચ્યમ્ ઇત્યાદિ દર્શયતિ ઇત્યન્તેન ।
તથાપીક્ષિતા પારમાર્થિકપ્રધાનક્ષેત્રજ્ઞાતિરિક્ત ઈશ્વરો ભવિષ્યતિ;યથાહુર્હૈરણ્યગર્ભા ઇત્યતઃ શ્રુતિઃ પતિતા-ઽએકમેવાદ્વિતીયંઽઇતિ ।
ઽબહુ સ્યામ્ઽઇતિ ચાચેતનં કારણમાત્મન એવ બહુભાવમાહ ।
તેનાપિ કારણચ્ચેતનાદભિન્નં કાર્યમભ્યુપગમ્યતે ।
યદ્યપ્યાકાશાદ્યા ભૂતસૃષ્ટિસ્તથાપિ તેજો ઽબન્નાનામેવ ત્રિવૃત્કરણસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્તત્ર તેજસઃ પ્રાથમ્યાત્તેજઃ પ્રથમમુક્તમ્ ।
એકમદ્વિતીયં જગદુપાદાનમિત્યત્ર શ્રુત્યન્તરમપિ પઠતિ- તથાન્યત્રેતિ ।
બ્રહ્મ ચતુષ્પાદષ્ટાશફં ષોડશકલશમ્ ।

તદ્યથા-પ્રાચી પ્રતીચી દક્ષિણોદીચીતિ ચતસ્રઃ કલા બ્રહ્મણઃ પ્રકાશવાન્નામ પ્રથમઃ પાદઃ ।
તદર્ધં શફઃ ।
તથા પૃથિવ્યન્તરીક્ષં દ્યૌઃ સમુદ્ર ઇત્યપરશ્ચતસ્રઃ કલા દ્વિતીયઃ પાદો ઽનન્તવાન્નામ ।
તથાગ્નિઃ સૂર્યશ્ચન્દ્રમા વિદ્યુદિતિ ચતસ્રઃ કલાઃ, સ જ્યોતિષ્માન્નામ તૃતીયઃ પાદઃ ।
પ્રાણશ્ચક્ષુઃ શ્રોત્રં વાગિતિ ચતસ્રઃ કાલાઃ, સ ચતુર્થં આયતનવાન્નામ બ્રહ્મણઃ પાદઃ ।
તદેવં ષોડશકલં ષોડશાવયવં બ્રહ્મોપાસ્યમિતિ સિદ્ધમ્ ।
સ્યાદેતત્ ।
ઈક્ષતેરિતિ તિપા ધાતુસ્વરૂપમુચ્યતે ।
ન ચાવિવક્ષિતાર્થસ્ય ધાતુસ્વરૂપસ્ય ચેતનોપાદાનસાધનત્વસંભવ ઇત્યત આહ- ઈક્ષતેરિતિ ધાત્વર્થનિર્દેશો ઽભિમતઃ, વિષયિણાં વિષયલક્ષણાત્ ।
પ્રસિદ્ધા ચેયં લક્ષણેત્યાહ- યજતેરિતિવદિતિ ।
ઽયઃ સર્વજ્ઞઃઽઇતિ સામાન્યતઃ;ઽસર્વવિત્ઽઇતિ વિશેષતઃ ।
સાંખ્યીયં સ્વમતસમાધાનમુપન્યસ્ય દૂષયતિ- યત્તૂક્તં સત્ત્વધર્મેણેતિ ।
પુનઃ સાંખ્યમુત્થાપયતિ- નનૂક્તમિતિ ।
પરિહરતિ- તદપીતિ ।
સામુદાચરદ્વૃત્તિ તાવન્ન ભવતિ સત્ત્વં, ગુણવૈષમ્ય પ્રસઙ્ગેન સામ્યાનુપપત્તેઃ ।
ન ચાવ્યક્તેન રૂપેણ જ્ઞાનમુપયુજ્યતે, રજસ્તમસોસ્તત્પ્રતિબન્ધસ્યાપિ સૂક્ષ્મેણ રૂપેણ સદ્ભાવાદિત્યર્થઃ ।
અપિચ ચૈતન્યપ્રધાનવૃત્તિવચનો જાનાતિર્ન ચાચેતને વૃત્તિમાત્રે દૃષ્ટચરપ્રયોગ ઇત્યાહ- અપિચ નાસાક્ષિકેતિ ।
કથં તર્હિ યોગિનાં સત્ત્વાશોત્કર્ષહેતુકં સર્વજ્ઞત્વમિત્યત આહ- યોગિનાં ત્વિતિ ।
સત્ત્વાંશોત્કર્ષો હિ યોગિનાં ચૈતન્યચક્ષુષ્મતામુપકરોતિ, નાન્ધસ્ય પ્રધાનસ્યેત્યર્થઃ ।
યદિ તુ કાપિલમતમપહાય હૈરણ્યગર્ભમાસ્થીયેત તત્રાપ્યાહ- અથ પુનઃ સાક્ષિનિમિત્તમિતિ ।
તેષામપિ હિ પ્રકૃષ્ટસત્ત્વોપાદાનં પુરુષવિશેષસ્યૈવ ક્લેશકર્મવિપાકાશયાપરામૃષ્ટસ્ય સર્વજ્ઞત્વં, ન તુ પ્રધાનસ્યાચેતનસ્ય ।
તદપિ ચાદ્વૈતશ્રુતિભિરપાસ્તમિતિ ભાવઃ ।
પૂર્વપક્ષબીજમનુભાષતે- યત્પુનરુક્તં બ્રહ્મણો ઽપીતિ ।
ચેતન્યસ્ય શુદ્ધસ્ય નિત્યત્વે ઽપ્યુપહિતં સદનિત્યં કાર્યં, આકાશમિવ ઘટાવચ્છિન્નમિત્યભિસંધાય પરિહરતિ- ઇદં તાવદ્ભવાનિતિ ।
પ્રતતૌષ્ણ્યપ્રકાશે સવિતરિ ઇત્યેતદપિ વિષયાવચ્છિન્નપ્રકાશઃ કાર્યમિત્યેતદભિપ્રાયમ્ ।
વૈષમ્યં ચોદયતિ- નનુ સવિતુરિતિ ।
કિં વાસ્તવં કર્માભાવમભિપ્રેત્ય વૈષમ્યમાહ ભવાન્ ઉત તદ્વિવક્ષાભાવમ્ ।
તત્ર યદિ તદ્વિવક્ષાભાવં, તદા પ્રકાશયતીત્યનેન મા ભૂત્સામ્યં, પ્રકાશત ઇત્યનેન ત્વસ્તિ ।
નહ્યત્ર કર્મ વિવક્ષિતમ્ ।
અથ ચ પ્રકાશસ્વભાવં પ્રત્યસ્તિ સ્વાતન્ત્ર્યં સવિતુરિતિ પરિહરતિ- ન ।
અસત્યપિ કર્મણીતિ ।
અસત્યપીત્યવિવક્ષિતે ઽપીત્યર્થઃ ।
અથ વાસ્તવં કર્માભાવમભિસંધાય વૈષમ્યમુચ્યેત, તન્ન, અસિદ્ધત્વાત્કર્માભાવસ્ય, વિવિક્ષિતત્વાચ્ચાત્ર કર્મણ ઇતિ પરિહરતિ- કર્માપેક્ષાયાં ત્વિતિ ।
યાસાં સતિ કર્મણ્યવિવક્ષિતે શ્રુતીનામુપપત્તિસ્તાસાં સતિ કર્મણિ વિવક્ષિતે સુતરામિત્યર્થઃ ।
યત્પ્રસાદાદિતિ ।
યસ્ય ભગવત ઈશ્વરસ્ય પ્રસાદાત્ તસ્ય નિત્યસિદ્ધસ્યેશ્વરસ્ય નિત્યં જ્ઞાનં ભવતીતિ કિમુ વક્તવ્યમિતિ યોજના ।
યથાદુર્યોગશાસ્ત્રકારાઃ-ઽતતઃ પ્રત્યક્ચેતનાધિગમો ઽપ્યન્તરાયાભાશ્ચઽઇતિ ।
તદ્ભાષ્યકારાશ્ચ ઽભક્તિવિશેષાદાવર્જિત ઈશ્વરસ્તમનુગૃહ્ણાતિ જ્ઞાનવૈરાગ્યાદિનાઽઇતિ ।
સવિતૃપ્રકાશવદિતિ ।
વસ્તુતો નિત્યસ્ય કારણાનપેક્ષાં સ્વરૂપેણોક્ત્વા વ્યતિરેકમુખેનાપ્યાહ- અપિ ચાવિદ્યાદિમત ઇત્યાદિ ।
આદિગ્રહણેન કામકર્માદયઃ સંગૃહ્યન્તે ।
ન જ્ઞાનપ્રતિબન્ધકારણરહિતસ્યેતિ ।
સંસારિણાં વસ્તુતો નિત્યજ્ઞાનત્વે ઽપ્યવિદ્યાદયઃ પ્રતિબન્ધકારણાનિ સન્તિ, નતુ ઈશ્વરસ્યાવિદ્યારહિતસ્ય જ્ઞાનપ્રતિબન્ધકારણસંભવ ઇતિ ભાવઃ ।
ન તસ્ય કાર્યમાવરણાદ્યપગમો વિદ્યતે, અનાવૃત્તત્વાદિતિ ભાવઃ ।
જ્ઞાનબલેન ક્રિયા ।
પ્રધાનસ્ય ત્વચેતનસ્ય જ્ઞાનબલાભાવાજ્જગતો ન ક્રિયેત્યર્થઃ ।
અપાણિર્ગૃહીતા, અપાદો જવનો વેગવાન્ વિહરણવાન્ ।
અતિરોહિતાર્થમન્યત્ ।
સ્યાદેતેત્ ।
અનાત્મનિ વ્યોમ્નિ ઘટાદ્યુપાધિકૃતો ભવત્વવચ્છેદકવિભ્રમઃ, ન તુ આત્મનિ સ્વભાવસિદ્ધપ્રકાશે સ ઘટત ઇત્યત આહ- દૃશ્યતે ચાત્મન એવ સત ઇતિ ।
અભિનિવેશઃ મિથ્યાભિમાનઃ ।
મિથ્યાબુદ્ધિમાત્રેણ પૂર્વેણેતિ ।
અનેનાનાદિતા દર્શિતા ।
માત્રગ્રહણેન વિચારસહત્વેન નિર્વચનીયતા નિરસ્તા ।
પરિશિષ્ટમ્ નિગદવ્યાખ્યાતમ્ ॥5 ॥ ॥6॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_1,1.5.7
તન્નિષ્ઠસ્ય મોક્ષોપદેશાત્

તન્નિષ્ઠસ્ય મોક્ષોપદેશાદિતિ ।
શઙ્કોત્તરત્વેન વા સ્વાતન્ત્ર્યેણ વા પ્રધાનનિરાકરણાર્થં સૂત્રમ્ ।
શઙ્કા ચ ભાષ્યે ઉક્તા ॥7॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_1,1.5.8
સ્યાદેતત્ ।
બ્રહ્મૈવ જ્ઞીપ્સિતં, તચ્ચ ન પ્રથમં સૂક્ષ્મતયા શક્યં શ્વેતકેતું ગ્રાહયિતુમિતિ તત્સંબદ્ધં પ્રધાનમેવ સ્થૂલતયાત્મત્વેન ગ્રાહ્યતે શ્વેતકેતુરરુન્ધતીમિવાતીવ સૂક્ષ્માં દર્શયિતું તત્સંનિહિતાં સ્થૂલતારકાં દર્શયતીયમસાવરુન્ધતીતિ ।
અસ્યાં શઙ્કાયામુત્તરમ્-
હેયત્વાવચનાચ્ ચ

ઇતિ સૂત્રમ્ ।
ચકારો ઽનુક્તસમુચ્ચયાર્થઃ ।
તચ્ચાનુક્તં ભાષ્ય ઉક્તમ્ ॥8॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_1,1.5.9-10
અપિ ચ જગત્કારણં પ્રકૃત્ય સ્વપિતીત્યસ્ય નિરુક્તં કર્વિતી શ્રુતિશ્ચેતનમેવ જગત્કારણં બ્રૂતે ।
યદિ સ્વશબ્દ આત્મવચનસ્તથાપિ ચેતનસ્ય પુરુષસ્યાચેતનપ્રધાનત્વાનુપપત્તિઃ ।
અથાત્મીયવચનસ્થથાપ્યચેતને પુરુષાર્થતયાત્મીયે ઽપિ ચેતનસ્ય પ્રલયાનુપપત્તિઃ ।
નહિ મૃદાત્મા ઘટ આત્મીયે ઽપિ પાથસિ પ્રલીયતે ઽપિ ત્વાત્મભૂતાયાં મૃદ્યેવ ।
નચ રજતમનાત્મભૂતે હસ્તિનિ પ્રલીયતે, કિન્ત્વાત્મભૂતાયાં શુક્તાવેવેત્યાહ-
સ્વાપ્યયાત્

ગતિસામાન્યાત્

ગતિરવગતિઃ ।
તાર્કિકસમય ઇવેતિ ।
યથા હિ તાર્કિકાણાં સમયભેદેષુ પરસ્પરપરાહતાર્થતા, નૈવં વેદાન્તેષુ પરસ્પરપરાહૃતિઃ, અપિ તુ તેષુ સર્વત્ર જગત્કારણચેતન્યાવગતિઃ સમાનેતિ ।
ચક્ષુરાદીનામિવ રૂપાદિષ્વિતિ ।
યથા હિ સર્વેષાં ચક્ષૂ રૂપમેવ ગ્રાહયતિ, ન પુના રસાદિકં કસ્યચિદ્દર્શયતિ કસ્યચિદ્રૂપમ્ ।
એવં રસનાદિષ્વપિ ગતિસામાન્યં દર્શનીયમ્ ॥10॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_1,1.5.11
શ્રુતત્વાચ્ચ

ઽતદૈક્ષતઽઇત્યત્ર ઈક્ષણમાત્રં જગત્કારણસ્ય શ્રુતં ન તુ સર્વવિષયમ્ ।
જગત્કારણસંબન્ધિતયા તુ તદર્થાત્સર્વવિષયમવગતં, શ્વેતાશ્વતરાણાં તૂપનિષદિ સર્વજ્ઞ ઈશ્વરો જગત્કારણમિતિ સાક્ષાદુક્તમિતિ વિશેષઃ ।
11 ॥
ઉત્તરસૂત્રસંદર્ભમાક્ષિપતિ- જન્માદ્યસ્ય યત ઇત્યારભ્યેતિ ।
બ્રહ્મ જિજ્ઞાસિતવ્યમિતિ હિ પ્રતિજ્ઞાતં, તચ્ચ શાસ્ત્રૈકસમધિગમ્યં, શસ્ત્રં ચ સર્વજ્ઞે સર્વશક્તૌ જગદુત્પત્તિસ્થિતિપ્રલયકારણં બ્રહ્મણ્યેવ પ્રમાણં ન પ્રધાનાદાવિતિ ન્યાયતો વ્યુત્પાદિતમ્ ।
ન ચાસ્તિ કશ્ચિદ્વેદાન્તભાગો યસ્તદ્વિપરીતમપિ બોધયેદિતિ ચ ઽગતિસામાન્યાત્ઽઇત્યુક્તમ્ ।
તત્કિમપરમવશિષ્યતે, યદર્થાન્તરસૂત્રસંદર્ભસ્યાવતારઃ સ્યાદિતિ ।
કિમુત્થાનમિતિ ।
કિમાક્ષેપે ।
સમાધત્તે- ઉચ્યતે-દ્વિરૂપં હીતિ ।
યદ્યપિ તત્વતો નિરસ્તસમસ્તોપાધિરૂપં બ્રહ્મ તથાપિ ન તેન રૂપેણ શક્યમુપદેષ્ટુમિત્યુપહિતેન રૂપેણોપદેષ્ટવ્યમિતિ ।
તત્ર ચ ક્વચિદુપાધિર્વિવક્ષિતઃ ।
તદુપાસનાનિ કાનિચિત્ અભ્યુદયાર્થાનિ મનોમાત્રસાધનતયાત્ર પઠિતાનિ ।
કાનિચિત્ક્રમમુક્ત્યર્થાનિ, કાનિચિત્કર્મસમૃદ્ધ્યર્થાનિ ।
ક્વચિત્પુનરુક્તો ઽપ્યુપાધિરવિવક્ષિતઃ, યથાત્રૈવાન્નમયાદય આનન્દમયાન્તાઃ પઞ્ચ કોશાઃ ।
તદત્ર કસ્મિન્નુપાધિર્વિવક્ષિતઃ કસ્મિન્નેતિ નાદ્યાપિ વિવેચિતમ્ ।
તથા ગતિસામાન્યમપિ સિદ્ધવદુક્તં, ન ત્વદ્યાપિ સાધિતમિતિ તદર્થમુત્તરગ્રન્થસંદર્ભારમ્ભ ઇત્યર્થઃ ।
સ્યાદેતત્ ।
પરસ્યાત્મનસ્તત્તદુપાધિભેદવિશિષ્ટસ્યાપ્યભેદાત્કથમુપાસનાભેદઃ, કથં ચ ફલભેદં ઇત્યત આહ- એક એવ ત્વિતિ ।
રૂપાભેદે ઽપ્યુપાધિભેદાદુપહિતભેદાદુપાસનાભેદસ્તથા ચ ફલભેદ ઇત્યર્થઃ ।
ક્રતુઃ સંકલ્પઃ ।
નનુ યદ્યેક આત્મા કૂટસ્થનિત્યો નિરતિશયઃ સર્વભૂતેષુ ગૂઢઃ, કથમેતસ્મિન્ ભૂતાશ્રયે તારતમ્યશ્રુતયા ઇત્યત આહ- યદ્યપ્યેક આત્મેતિ ।
યદ્યપિ નિરતિશયમેકમેવ રૂપમાત્મન ઐશ્વર્યં ચ જ્ઞાનં ચાનન્દશ્ચ, તથાપ્યનાદ્યવિદ્યાતમઃસમાવૃતં તેષુ તેષુ પ્રાણભૃદ્ભેદેષુ ક્વચિદસદિવ, ક્વચિત્સદિવ, ક્વચિદત્યન્તાપકૃષ્ટમિવ, ક્વચિદપકૃષ્ટમિવ, ક્વચિત્પ્રકર્ષવત્, ક્વચિદત્યન્તપ્રકર્ષવદિવ ભાસતે, તત્કસ્ય હેતોઃ, અવિદ્યતમસઃ પ્રકર્ષનિકર્ષતારતમ્યાદિતિ ।
યથોત્તમપ્રકાશઃ સવિતા દિઙ્મણ્ડલમેકરૂપેણૈવ પ્રકાશેનાપૂરયન્નપિ વર્ષાસુ નિકૃષ્ટપ્રકાશ ઇવ શરદિ તુ પ્રકૃષ્ટપ્રકાશ ઇવ પ્રથતે, તથેદમપીતિ ।
અપેક્ષિતોપાધિસંબન્ધં ઉપાસ્યત્વેન ।
નિરસ્તોપાધિસંબન્ધં જ્ઞેયત્વેનેતિ ॥11॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_1,1.6.12-14
આનન્દમયો ઽભ્યાસાત્

વિકારશબ્દાન્ નેતિ ચેન્ ન પ્રાચુર્યાત્

તદ્ધેતુવ્યપદેશાચ્ ચ

તત્ર તાવત્પ્રથમમેકદેશિમતેનાધિકરણમારચયતિ- તૈત્તિરીયકે ઽન્નમયમિત્યાદિ ।
ઽગૌણપ્રવાહપાતે ઽપિ યુજ્યતે મુખ્યમીક્ષણમ્ ।
મુખ્યત્વે તૂભયોસ્તુલ્યે પ્રાયદૃષ્ટિર્વિશેષિકા ॥
ઽઆનન્દમય ઇતિ હિ વિકારે પ્રાચુર્યે ચ મયટસ્તુલ્યં મુખ્યાર્થત્વમિતિ વિકારાર્થાન્નમયાદિપદપ્રાયપાઠાદાનન્દમયપદમપિ વિકારાર્થમેવેતિ યુક્તમ્ ।
ન ચ પ્રાણમયાદિષુ વિકારાર્થત્વાયોગાત્સ્વાર્થિકો મયડિતિ યુક્તમ્ ।
પ્રાણાદ્યુપાધ્યવચ્છિન્નો હ્યાત્મા ભવતિ પ્રાણાદિવિકારાઃ, ઘટાકાશમિવ ઘટવિકારાઃ ।
ન ચ સત્યર્થે સ્વાર્થિકત્વમુચિતમ્ ।
ઽચતુઃકોશાન્તરત્વે તુ ન સર્વાન્તરતોચ્યતે ।
પ્રિયાદિભાગી શરીરો જીવો ન બ્રહ્મ યુજ્યતે ॥
ઽન ચ સર્વાન્તરતયા બ્રહ્મૈવાનન્દમયં, ન જીવ ઇતિ સાંપ્રતમ્ ।
નહીયં શ્રુતિરાનન્દમયસ્ય સર્વાન્તરતાં બ્રૂતે અપિ ત્વન્નમયાદિકોશચતુષ્ઠયાન્તરતામાનન્દમયકોશસ્ય ।
ન ચાસ્માદન્યસ્યાન્તરસ્યાશ્રવણાદયમેવ સર્વાન્તર ઇતિ યુક્તમ્ ।
યદપેક્ષં યસ્યાન્તરત્વં શ્રુતં તત્તસ્માદેવાન્તરં ભવતિ ।
નહિ દેવદત્તો બલવાનિત્યુક્તે સર્વાન્સિંહશાર્દૂલાદીનપિ પ્રતિ બલવાનપ્રતીયતે ઽપિ તુ સમાનજાતીયનરાન્તરમપેક્ષ્ય ।
એવમાનન્દમયો ઽપ્યન્નમયાદિભ્યો ઽન્તરો ન તુ સર્વસ્માત્ ।
ન ચ નિષ્કલસ્ય બ્રહ્મણઃ પ્રિયાદ્યવયવયોગઃ, નાપિ શરીરત્વં યુજ્યત ઇતિ સંસાર્યેવાનન્દમયઃ ।
તસ્માદુપહિતમેવાત્રોપાસ્યત્વેન વિવક્ષિતં, ન તુ બ્રહ્મરૂપં જ્ઞેયત્વેનેતિ પૂર્વઃ પક્ષઃ ।
અપિ ચ યદિ પ્રાચુર્યાર્થો ઽપિ મયટ્, તથાપિ સંસાર્યેવાનન્દમયઃ;ન તુ બ્રહ્મ ।
આનન્દપ્રાચુર્ય હિ તદ્વિપરીતદુઃખલવસંભવે ભવતિ ન તુ તદત્યન્તાસંભવે ।
ન ચ પરમાત્મનો મનાગપિ દુઃખલવસંભવઃ, આનન્દૈકરસત્વાદિત્યાહ- ન ચ સશરીરસ્ય સત ઇતિ ।
અશરીરસ્ય પુનરપ્રિયસંબન્ધો મનાગપિ નાસ્તીતિ પ્રાચુર્યાર્થો ઽપિ મયડ્ નોપપદ્યયત ઇત્યર્થઃ ।
ઉચ્યતે ।
આનન્દમયાવયવસ્ય તાવદ્બ્રહ્મણઃ પુચ્છસ્યાઙ્ગતયા ન પ્રાધાન્યં, અપિ ત્વઙ્ગિન આનન્દમયસ્યૈવ બ્રહ્મણઃ પ્રાધાન્યમ્ ।
તથાચ તદધિકારે પઠિતમભ્યસ્યમાનમાનન્દપદં તદ્બુદ્ધિમાધત્ત ઇતિ તસ્યૈવાનન્દમયસ્યાભ્યાસ ઇતિ યુક્તમ્ ।
જ્યોતિષ્ટોમાધિકારે ઽવસન્તે વસન્તે જ્યોતિષા યજેતઽઇતિ જ્યોતિઃપદમિવ જ્યોતિષ્ટોમાભ્યાસઃ કાલવિશેષવિધિપરઃ ।
અપિ ચ સાક્ષાદાનન્દમયાત્માભ્યાસઃ શ્રૂયતે-ઽએતમાનન્દમયમાત્માનમુપસંક્રામતિઽઇતિ ।
પૂર્વપક્ષબીજમનુભાષ્યં દૂષયતિ- યત્તૂક્તમન્નમયાદિતિ ।
ન હિ મુખ્યારુન્ધતીદર્શનં તત્તદમુખ્યારુન્ધતીદર્શનપ્રાયપઠિતમપ્યમુખ્યારુન્ધતીદર્શનં ભવતિ ।
તાદર્થ્યાત્પૂર્વદર્શનાનામન્ત્યદર્શનાનુગુણ્યં નતુ તદ્વિરોધિતેતિ ચેત્, ઇહાપ્યાનન્દમયાદાન્તરસ્યાન્યસ્યાશ્રવણાત્, તસ્ય ત્વન્નમયાદિસર્વાન્તરત્વશ્રુતેસ્તત્પર્યવાસાનાત્તાદર્થ્યં તુલ્યમ્ ।
પ્રિયાદ્યવયવયોગશરીરત્વે ચ નિગતવ્યાખ્યાતેન ભાષ્યેણ સમાહિતે ।
પ્રિયાદ્યવયવયોગાચ્ચ દુઃખલવયોગે ઽપિ પરમાત્મન ઔપાધિક ઉપપાદિતઃ ।
તથાચાનન્દમય ઇતિ પ્રાચુર્યાર્થતા મયટ ઉપપાદિતેતિ ॥12 ॥ ॥13 ॥ ॥14॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_1,1.6.15
અપિ ચ મન્ત્રબ્રાહ્મણયોરુપેયોપાયભૂતયોઃ સંપ્રતિપત્તેર્બ્રહ્મૈવાનન્દમયપદાર્થઃ ।
મન્ત્રે હિ પુનઃ પુનઃ ઽઅન્યો ઽન્તર આત્માઽઇતિ પરબ્રહ્મણ્યાન્તરત્વશ્રવણાત્, તસ્યૈવ ચ ઽઅન્યો ઽન્તર આત્માનન્દમયઃઽઇતિ બ્રાહ્મણે પ્રત્યભિજ્ઞાનાત્, પરબ્રહ્મૈવાનન્દમયમિત્યાહ સૂત્રકારઃ-
માન્ત્રવર્ણિકમેવ ચ ગીયતે

માન્ત્રવર્ણિકમેવ પરં બ્રહ્મ બ્રાહ્મણે ઽપ્યાનન્દમય ઇતિ ગીયત ઇતિ ॥15॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_1,1.6.16
અપિ ચાનન્દમયં પ્રકૃત્ય શરીરાદ્યુત્પત્તેઃ પ્રાક્સ્રષ્ટૃત્વશ્રવણાત્, ઽબહુ સ્યામ્ઽઇતિ ચ સૃજ્યમાનાનાં સ્રષ્ટુરાનન્દમયાદભેદશ્રવણાત્, આનન્દમયઃ પર એવેત્યાહ ।
સૂત્રમ્-
નેતરો ઽનુપપત્તેઃ

નેતરો જીવ આનન્દમયઃ, તસ્યાનુપપત્તેરિતિ ॥16॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_1,1.6.17-18
ભેદવ્યપદેશાચ્ચ

રસઃ સારો હ્યયમાનન્દમય આત્મા ઽરસં હ્યેવાયં લબ્ધ્વાઽનન્દી ભવતિઽઇતિ ।
સો ઽયં જીવાત્મનો લબ્ધૃભાવઃ, આનન્દમયસ્ય ચ લભ્યતા, નાભેદ ઉપપદ્યતે ।
તસ્માદાનન્દમયસ્ય જીવાત્મનો ભેદે પરબ્રહ્મત્વં સિદ્ધં ભવતિ ।
ચોદયતિ- કથં તર્હીતિ ।
યદિ લબ્ધ્વા ન લબ્ધવ્યઃ, કથં તર્હિ પરમાત્મનો વસ્તુતો ઽભિન્નેન જીવાત્મના પરમાત્મા લભ્યત ઇત્યર્થઃ ।
પરિહરતિ- બાઢમ્ ।
તથાપીતિ ।
સત્યમ્, પરમાર્થતો ઽભેદે ઽપ્યવિદ્યારોપિતં ભેદમુપાશ્રિત્ય લબ્ધૃલબ્ધવ્યભાવ ઉપપદ્યતે ।
જીવો હ્યવિદ્યયા પરબ્રહ્મણો ભિન્નો દર્શિતઃ, ન તુ જીવાદપિ ।
તથા ચાનન્દમયશ્ચેજ્જીવઃ, ન જીવસ્યાવિદ્યયાપિ સ્વતો ભેદો દર્શિત ઇતિ ન લબ્ધૃલબ્ધવ્યભાવ ઇત્યર્થઃ ।
ભેદાભેદૌ ચ ન જીવપરબ્રહ્મણોરિત્યુક્તમધસ્તાત્ ।
સ્યાદેતત્ ।
યથા પરમેશ્વરાદ્ભિન્નો જીવાત્મા દ્રષ્ટા ન ભવત્યેવં જીવાત્મનો ઽપિ દ્રષ્ટુર્ન ભિન્નઃ પરમેશ્વર ઇતિ જીવસ્યાનિર્વાચ્યત્વે પરમેશ્વરો ઽપ્યનિર્વાચ્યઃ સ્યાત્ ।
તથા ચ વસ્તુસન્નિત્યત આહ- પરમેશ્વરસ્ત્વવિદ્યાકલ્પિતાદિતિ ।
રજતં હિ સમારોપિતં ન શુક્તિતો ભિદ્યતે ।
ન હિ તદ્ભેદેનાભેદેન વા શક્યં નિર્વક્તુમ્ ।
શુક્તિસ્તુ પરમાર્થસતી નિર્વચનીયા અનિર્વચનીયાદ્રજતાદ્ભિદ્યત એવ ।
અત્રૈવ સરૂપમાત્રં દૃષ્ટાન્તમાહ- યથા માયાવિન ઇતિ ।
એતદપરિતોષેણાત્યન્તસરૂપં દૃષ્ટાન્તમાહ- યથા વા ઘટાકાશાદિતિ ।
શેષમતિરોહિતાર્થમ્ ॥17 ॥ ॥18॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_1,1.7.19
સ્વમતપરિગ્રહાર્થમેકદેશિમતં દૂષયતિ- ઇદં ત્વિહ વક્તવ્યમિતિ ।
એષ તાવદુત્સર્ગો યત્-ઽબ્રહ્મ પુચ્છં પ્રતિષ્ઠેતિ બ્રહ્મશબ્દાત્પ્રતીયતે ।
વિશુદ્ધં બ્રહ્મ વિકૃતં ત્વાનન્દમયશબ્દતઃ ॥
ઽતત્ર કિં પુચ્છપદસમભિવ્યાહારાત્ અન્નમયાદિષુ ચાસ્યાવયવપરત્વેન પ્રયોગાત્, ઇહાપ્યવયવપરત્વાત્પુચ્છપદસ્ય તત્સમાનાધિકરણં બ્રહ્મપદમપિ સ્વાર્થત્યાગેન કથઞ્ચિદવયવપરં વ્યાખ્યાયાતામ્ ।
આનન્દમયપદં ચાન્નમયાદિવિકારવાચિપ્રાયપઠિતં વિકારવાચિ વા, કથઞ્ચિત્પ્રચુરાનન્દવાચિ વા, બ્રહ્મણ્યપ્રસિદ્ધં કયાચિદ્વૃત્યા બ્રહ્મણિ વ્યાખ્યાયાતામ્ ।
આનન્દપદાભ્યાસેન ચ જ્યોતિઃ પદેનેવ જ્યોતિષ્ટોમ અનન્દમયો લક્ષ્યતાં, ઉતાનન્દમયપદં વિકારાર્થમસ્તુ, બ્રહ્મપદં ચ બ્રાહ્મણ્યેવ સ્વાર્થે ઽસ્તુ, આનન્દમપદાભ્યાસશ્ચ સ્વાર્થે, પુચ્છપદમાત્રમવયવપ્રાયલિખિતમધિકરણપરતયા વ્યાક્રિયતામિતિ કૃતબુદ્ધ્ય એવ વિદાઙ્કુર્વન્તુ ।
તત્ર ઽપ્રાયપાઠપરિત્યાગો મુખ્યત્રિતયલઙ્ઘનમ્ ।
પૂર્વસ્મિન્નુત્તરે પક્ષે પ્રાયપાઠસ્ય બાધનમ્ ।
પુચ્છપદં હિ વાલધૌ મુખ્યં સદાનન્દમયાવયવે ગૌણમેવેતિ મુખ્યશબ્દાર્થલઙ્ઘનમવયવપરતાયામધિકરણપરતાયાં ચ તુલ્યમ્ ।
અવયવપ્રાયલેખબાધશ્ચ વિકારપ્રાયલેખબાધેન તુલ્યઃ ।
બ્રહ્મપદમાનન્દમયપદમાનન્દપદમિતિ ત્રિતયલઙ્ઘનં ત્વધિકમ્ ।
તસ્માન્મુખ્યત્રિતયલઙ્ઘનાદસાધીયાન્પૂર્વઃ પક્ષઃ ।
મુખ્યત્રયાનુગુણ્યેન તૂત્તર એવ પક્ષો યુક્તઃ ।
અપિ ચાનન્દમયપદસ્ય બ્રહ્માર્થત્વે, ઽબ્રહ્મ પુચ્છમ્ઽઇતિ ન સમઞ્જસમ્ ।
ન હિ તદેવાવયવ્યવયવશ્ચેતિ યુક્તમ્ ।
આધારપરત્વે ચ પુચ્છશબ્દસ્ય, પ્રતિષ્ઠેત્યેતદપ્યુપપન્નતરં ભવતિ ।
આનન્દમયસ્ય ચાન્તરત્વમન્નમયાદિકોશાપેક્ષયા ।
બ્રહ્મણસ્ત્વાન્તરત્વમાનન્દમયાદર્થાદ્ગમ્યત ઇતિ ન શ્રુત્યોક્તમ્ ।
એવં ચાન્નમયાદિવદાનન્દમયસ્ય પ્રિયાદ્યવયવયોગો યુક્તઃ ।
વાઙ્મનસાગોચરે તુ પરબ્રહ્મણ્યુપાધિમન્તર્ભાવ્ય પ્રિયાદ્યવયવયોગઃ, પ્રાચુર્યં ચ, ક્લેશેન વ્યાખ્યાયેયાતામ્ ।
તથા ચ માન્ત્રવર્ણિકસ્ય બ્રહ્મણ એવ બ્રહ્મ પુચ્છં પ્રતિષ્ઠા ઇતિ સ્વપ્રધાનસ્યાભિધાનાત્, તસ્યૈવાધિકારો નાનન્દમયસ્યેતિ ।
ઽસો ઽકામયેતઽઇત્યાદ્યા અપિ શ્રુતયો બ્રહ્મવિષયા ન આનન્દમયવિષયા ઇત્યર્થસંક્ષેપઃ ।
સુગમમન્યત્ ।
સૂત્રાણિ ત્વેવં વ્યાખ્યેયાનીતિ ।
વેદસૂત્રયોર્વિરોધે ઽગુણે ત્વન્યાય્યકલ્પનાઽઇતિ સૂત્રાણ્યન્યથા નેતવ્યાનિ ।
આનન્દમયશબ્દેન તદ્વાક્યસ્ય ઽબ્રહ્મ પુચ્છં પ્રતિષ્ઠાઽઇત્યેતદ્ગતં બ્રહ્મપદમુપલક્ષ્યતે ।
એતદુક્તં ભવતિ-આનન્દમય ઇત્યાદિવાક્યે યત્ ઽબ્રહ્મ પુચ્છં પ્રતિષ્ઠાઽઇતિ બ્રહ્મપદં તત્સ્વપ્રધાનમેવેતિ ।
યત્તુ બ્રહ્માધિકરણમિતિ વક્તવ્યે ઽબ્રહ્મ પુચ્છમ્ઽઇત્યાહ શ્રુતિઃ, તત્કસ્ય હેતોઃ, પૂર્વમવયવપ્રધાનપ્રયોગાત્તત્પ્રયોગસ્યૈવ બુદ્ધૌ સંનિધાનાત્ તેનાપિ ચાધિકરણલક્ષણોપપત્તેરિતિ ।
માન્ત્રવર્ણિકમેવ ચ ગીયતે ॥15॥
યત્ ઽસત્યં જ્ઞાનમ્ઽઇત્યાદિના મન્ત્રવર્ણેન બ્રહ્મોક્તં તદેવોપાયભૂતેન બ્રાહ્મણેન સ્વપ્રધાન્યેન ગીયતે-ઽબ્રહ્મ પુચ્છંપ્રતિષ્ઠાઽઇતિ ।
અવયવવચનત્વે ત્વસ્ય મન્ત્રે પ્રાધાન્યં, બ્રાહ્મણે ત્વપ્રાધાન્યમિત્યુપાયોપેયયોર્મન્ત્રબ્રાહ્મણયોર્વિપ્રતિપત્તિઃ સ્યાદિતિ ।
નેતરો ઽનુપપત્તેઃ ॥16॥
અત્ર ઽઇતશ્ચાનન્દમયઃઽઇતિ ભાષ્યસ્ય સ્થાને ઽઇતશ્ચ બ્રહ્મ પુચ્છં પ્રતિષ્ઠાઽઇતિ પઠિતવ્યમ્ ।
ભેદવ્યપદેશાચ્ચ ॥17॥
અત્રાપિ ઽઇતશ્ચાનન્દમયઃઽઇત્યસ્ય ચ ઽઆનન્દમયાધિકારેઽઇત્યસ્ય ચ ભાષ્યસ્ય સ્થાને ઽબ્રહ્મ પુચ્છં પ્રતિષ્ઠાઽઇતિ ઽબ્રહ્મપુચ્છાધિકારેઽઇતિ ચ પઠિતવ્યમ્ ।
કામાચ્ચ નાનુમાનાપેક્ષા ॥ 18॥
અસ્મિન્નસ્ય ચ તદ્યોગં શાસ્તિ ॥ 19॥
ઇત્યનયોરપિ સૂત્રયોર્ભાષ્યે આનન્દમયસ્થાને ઽબ્રહ્મ પુચ્છં પ્રતિષ્ઠાઽઇતિ પાઠો દ્રષ્ટવ્યઃ ।
વિકારસ્યાનન્દમયસ્ય બ્રહ્મ પુચ્છમવયવશ્ચેત્કથં સર્વસ્યાસ્ય વિકારજાતસ્ય સાનન્દમયસ્ય બ્રહ્મ પુચ્છં કારણમુચ્યેત ઽઇદં સર્વમસૃજત ।
યદિદં કિઞ્ચઽઇતિ શ્રુત્યા ।
નહ્યાનન્દમયવિકારાવયવો બ્રહ્મ વિકારઃ સન્ સર્વસ્ય કારણમુપપદ્યતે ।
તસ્માદાનન્દમયવિકારાવયવો બ્રહ્મેતિ તદવયવયોગ્યાનન્દમયો વિકાર ઇહ નોપાસ્યત્વેન વિવક્ષિતઃ, કિન્તુ સ્વપ્રધાનમિહ બ્રહ્મ પુચ્છં જ્ઞેયત્વેનેતિ સિદ્ધમ્ ॥ 19॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_1,1.7.20-21
અન્તસ્ તદ્ધર્મોપદેશાત્

ભેદવ્યપદેશાચ્ ચાન્યઃ

પૂર્વસ્મિન્નધિકરણે ઽપાસ્તસમસ્તવિશેષબ્રહ્મપ્રતિપત્ત્યર્થમુપાયતામાત્રેણ પઞ્ચ કોશા ઉપાધયઃ સ્થિતાઃ, નતુ વિવક્ષિતાઃ ।
બ્રહ્મૈવ તુ પ્રધાનં ઽબ્રહ્મ પુચ્છં પ્રતિષ્ઠાઽઇતિ જ્ઞેયત્વેનોપક્ષિપ્તમિતિ નિર્ણીતમ્ ।
સંપ્રતિ તુ બ્રહ્મ વિવક્ષિતોપાધિમુપસ્યત્વેનોપક્ષિપ્યતે, નતુ વિદ્યાકર્માતિશયલબ્ધોત્કર્ષો જીવાત્માદિત્યપદવેદનીય ઇતિ નિર્ણીયતે ।
તત્ર ઽમર્યાદાધારરૂપાણિ સંસારિણિ પરે ન તુ ।
તસ્માદુપાસ્યઃ સંસારિ કર્માનધિકૃતો રવિઃ ॥
ઽઽહિરણ્યશ્મશ્રુઃઽઇત્યાદિરૂપશ્રવણાત્, ઽય એષો ઽન્તરાદિત્યેઽ, ઽય એષો ઽન્તરક્ષિણીઽઇતિ ચાધારભેદશ્રવણાત્, ઽયે ચામુષ્માત્પરાઞ્ચો લોકાસ્તેષાં ચેષ્ટે દેવકામાનાં ચઽઇત્યૈશ્વર્યમર્યાદાશ્રુતેશ્ચ સંસાર્યેવ કાર્યકારણસંઘાતાત્મકો રૂપાદિસંપન્ન ઇહોપાસ્યઃ, નતુ પરમાત્મા ઽઅશબ્દમસ્પર્શમ્ઽઇત્યાદિશ્રુતિભિઃ અપાસ્તસમસ્તરૂપશ્ચ, ઽસ્વે મહિમ્નિઽઇત્યાદિશ્રુતિભિરપાકૃતાધારશ્ચ, ઽએષ સર્વેશ્વરઃઽઇત્યાદિશ્રુતિભિરધિગતનિર્મર્યાદૈશ્વર્યશ્ચ શક્ય ઉપાસ્યત્વેનેહ પ્રતિપત્તુમ્ ।
સર્વપાપ્મવિરહશ્ચાદિત્યપુરુષે સંભવતિ, શાસ્ત્રસ્ય મનુષ્યાધિકારતયા દેવતાયાઃ પુણ્યુપાપયોરનધિકારાત્ ।
રૂપાદિમત્ત્વાન્યથાનુપપત્ત્યા ચ કાર્યકારણાત્મકે જીવે ઉપાસ્યત્વેન વિવક્ષિતે યત્તાવદૃગાદ્યાત્મકતયાસ્ય સર્વાત્મકત્વં શ્રૂયતે તત્કથઞ્ચિદાદિત્યપુરુષસ્યૈવ સ્તુતિરિતિ આદિત્યપુરુષ એવોપાસ્યો ન પરમાત્મેત્યેવં પ્રાપ્તમ્ ।
અનાધારત્વે ચ નિત્યત્વં સર્વગતત્વં ચ હેતુઃ ।
અનિત્યં હિ કાર્યં કારણાધારમિતિ નાનાધારં, નિત્યમપ્યસર્વગતં ચ યત્તસ્માદધરભાવેનાસ્થિતં તદેવ તસ્યોત્તરસ્યાધાર ઇતિ નાનાધારં, તસ્માદુભયમુક્તમ્ ।
એવં પ્રાપ્તે ઽભિધીયતે-ઽઅન્તસ્તદ્ધર્મોપદેશાત્ઽ ।
ઽસાર્વાત્મ્યસર્વદુરિતવિરહાભ્યામિહોચ્યતે ।
બ્રહ્મૈવાવ્યભિચારિભ્યાં સર્વહેતુર્વિકારવત્ ॥
ઽનામનિરુક્તેન હિ સર્વપાપ્માપાદાનતયસ્યોદય ઉચ્યતે ।
ન ચાદિત્યસ્ય દેવતાયાઃ કર્માનધિકારે ઽપિ સર્વપાપ્મવિરહઃ પ્રાગ્ભવીયધર્માધર્મરૂપપાપ્મસંભવે સતિ ।
ન ચૈતેષાં પ્રાગ્ભવીયો ધર્મ એવાસ્તિ ન પાપ્મેતિ સાંપ્રતમ્ ।
વિદ્યાકર્માતિશયસમુદાચારે ઽપ્યનાદિભવપરંપરોપાર્જિતાનાં પાપ્મનામપિ પ્રસુપ્તાનાં સંભવાત્ ।
નચ શ્રુતિપ્રામાણ્યાદાદિત્યશરીરાભિમાનિનઃ સર્વપાપ્મવિરહ ઇતિ યુક્તં, બ્રહ્મવિષયત્વેનાપ્યસ્યાઃ પ્રામાણ્યોપપત્તેઃ ।
નચ વિનિગમનાહેત્વભાવઃ, તત્ર તત્ર સર્વપાપ્મવિરહસ્ય ભૂયોભૂયો બ્રહ્મણ્યેવ શ્રવણાત્ ।
તસ્યૈવ ચેહ પ્રત્યભિજ્ઞાયમાનસ્ય વિનિગમનાહેતોર્વિદ્યમાનત્વાત્ ।
અપિચ સાર્વાત્મ્યં જગત્કારણસ્ય બ્રહ્મણ એવોપપદ્યતે, કારણાદભેદાત્કાર્યજાતસ્ય, બ્રહ્મણશ્ચ જગત્કારણત્વાત્ ।
આદિત્યશરીરાભિમાનિનસ્તુ જીવાત્મનો ન જગત્કારણત્વમ્ ।
નચ મુખ્યાર્થસંભવે પ્રાશસ્ત્યલક્ષણયા સ્તુત્યર્થતા યુક્તા ।
રૂપવત્ત્વં ચાસ્ય પરાનુગ્રહાય કાયનિર્માણેન વા, તદ્વિકારતયા વા સર્વસ્ય કાર્યજાતસ્ય, વિકારસ્ય ચ વિકારવતો ઽનન્યત્વાત્તાદૃશરૂપભેદેનોપદિશ્યતે, યથા ઽસર્વગન્ધઃ સઃ ઇતિ ।
નચ બ્રહ્મનિર્મિતં માયારૂપમનુવદચ્છાસ્ત્રમશાસ્ત્રં ભવતિ, અપિતુ તાં કુર્વત્ ઇતિ માશાસ્ત્રત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
યત્ર તુ બ્રહ્મ નિરસ્તસમસ્તોપાધિભેદં જ્ઞેયત્વેનોપક્ષિપ્યતે, તત્ર શાસ્ત્રમ્-ઽઅશબ્દમસ્પર્શમરૂપમવ્યયમ્ઽઇતિ પ્રવર્તતે ।
તસ્માદ્રૂપવત્ત્વમપિ પરમાત્મન્યુપપદ્યતે ।
એતેનૈવ મર્યાદાધારભેદાવપિ વ્યાખ્યાતૌ ।
અપિ ચાદિત્યદેહાભિમાનિનઃ સંસારિણો ઽન્તર્યામી ભેદેનોક્તઃ, સ એવાન્તરાદિત્ય ઇત્યન્તઃશ્રુતિસામ્યેન પ્રત્યભિજ્ઞાયમાનો ભવિતુમર્હતિ ।
તસ્માત્તે ધનસનય ઇતિ ।
ધનવન્તો વિભૂતિમન્ત ઇતિ યાવત્ ।
કસ્માત્પુનર્વિભૂતિમત્ત્વં પરમેશ્વરપરિગ્રહે ઘટત ઇત્યત આહ- યદ્યદ્વિભૂતિમદિતિ ।
સર્વાત્મકત્વે ઽપિ વિભૂતિમત્સ્વેવ પરમેશ્વરસ્વરૂપાભિવ્યક્તિઃ, ન ત્વવિદ્યાતમઃપિહિતપરમેશ્વરસ્વરૂપેષ્વવિભૂતિમત્સ્વિત્યર્થઃ ।
લોકકામેશિતૃત્વમપીતિ ।
અતો ઽત્યન્તાપારાર્થ્યન્યાયેન નિરાઙ્કુશમૈશ્વર્યમિત્યર્થઃ ॥20 ॥ ॥21॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_1,1.8.22
આકાશસ્ તલ્લિઙ્ગાત્

પૂર્વસ્મિન્નધિકરણે બ્રહ્મણો ઽસાધારણધર્મદર્શનાદ્વિવક્ષિતોપાધિનો ઽસ્યૈવોપાસના, ન ત્વાદિત્યશરીરાભિમાનિનો જીવાત્મન ઇતિ નિરૂપિતમ્ ।
ઇદાનીં ત્વસાધારણધર્મદર્શનાત્તદેવોદ્ગીથે સંપાદ્યોપાસ્યત્વેનોપદિશ્યતે, ન ભૂતાકાશ ઇતિ નિરૂપ્યતે ।
તત્ર ઽઆકાશ ઇતિ હોવાચઽઇતિ કિં મુખ્યકાશપાદાનુરોધેન ઽઅસ્ય લોકસ્ય કા ગતિઃઽઇતિ, ઽસર્વાણિ હ વા ઇમાનિ ભૂતાનિઽઇતિ ઽજ્યાયાઽઇતિચ ઽપરાયણમ્ઽઇતિ ચ કથઞ્ચિદ્વ્યાખ્યાયતાં, ઉતૈતદનુરોધેનાકાશશબ્દો ભક્ત્યા પરાત્માને વ્યાખ્યાયતામિતિ ।
પત્રપ્રથ્વી ત્વાત્પ્રધાનત્વાદાકાશં મુખ્યમેવ નઃ ।
તદાનુગુણ્યેનાન્યાનિ વ્યાખ્યેયાનીતિ નિશ્ચયઃ ॥
ઽઅસ્ય લોકસ્ય કા ગતિઃઽઇતિ પ્રશ્નોત્તરે ઽઆકાશ ઇતિ હોવાચઽઇત્યાકાશસ્ય ગતિત્વેન પ્રતિપાદ્યતયા પ્રાધાન્યાત્, ઽસર્વાણિ હ વાઽઇત્યાદીનાં તુ તદ્વિશેષણતયા ગુણત્વાત્, ઽગુણે ત્વન્યાટ્યકલ્પનાઽઇતિ બહૂન્યપ્યપ્રધાનાનિ પ્રધાનાનુરોધેન નેતવ્યાનિ ।
અપિચ ઽઆકાશ ઇતિ હોવાચઽઇત્યુત્તરે પ્રથમાવગતમાકાશમનુપજાતવિરોધિ, તેન તદનુરક્તાયાં બુદ્ધૌ યદ્યદેવ તદેકવાક્યગતમુપનિપતતિ તત્તજ્જઘન્યતયા ઉપસંજાતવિરોધિ તદાનુગુણ્યેનૈવ વ્યવસ્થાનમર્હતિ ।
નચ ક્કચિદાકાશશબ્દો ભક્ત્યા બ્રહ્મણિ પ્રયુક્ત ઇતિ સર્વત્ર તેન તત્પરેણ ભવિતવ્યમ્ ।
નહિ ગઙ્ગાયાં ઘોષ ઇત્યત્ર ગઙ્ગપદમનુપપત્ત્યા તીરપરમિતિ યાદાંસિ ગઙ્ગાયામિત્યત્રાપ્યનેન તત્પરેણ ભવિતવ્યમ્ ।
સંભવશ્ચોભયત્ર તુલ્યઃ ।
નચ બ્રહ્મણ્યપ્યાકાશશબ્દો મુખ્યઃ, અનૈકાર્થત્વસ્યાન્યાય્યત્વાત્, ભક્ત્યા ચ બ્રહ્મણિ પ્રયોગદર્શનોપપત્તેઃ ।
લોકે ચાસ્ય નભસિ નિરૂઢત્વાત્, તત્પૂર્વકત્વાચ્ચ વૈદિકાર્થપ્રતીતેર્વૈપરીત્યાનુપપત્તેઃ ।
તદાનુગુણ્યેન ચ ઽસર્વાણિ હ વાઽઇત્યાદીનિ ભાષ્યકૃતા સ્વયમેવ નીતાનિ ।
તસ્માદ્ભૂતાકાશમેવાત્રોપાસ્યત્વેનોપદિશ્યતે, ન પરમાત્મેતિ પ્રાપ્તમ્ ।
એવં પ્રાપ્તે ઽભિધીયતે- આકાશશબ્દેન બ્રહ્મણો ગ્રહણમ્ ।
કુતઃ, તલ્લિઙ્ગાત્ ।
તથાહિ-ઽસામાનધિકરણ્યેન પ્રશ્નતત્પ્રતિવાક્યયોઃ ।
પૌર્વાપર્યપરામર્શાત્પ્રધાનત્વે ઽપિ ગૌણતા ॥
ઽયદ્યપ્યાકાશપદં પ્રધાનાર્થં તથાપિ યત્પૃષ્ટં તદેવ પ્રતિવક્તવ્યમ્ ।
ન ખલ્વનુન્મત્ત આમ્રાન્પૃષ્ટઃ કોવિદાસનાચષ્ટે ।
તદિહ, ઽઅસ્ય લોકસ્ય કા ગતિઃઽઇતિ પ્રશ્નો દૃશ્યમાનનામરૂપપ્રપઞ્ચમાત્રગતિવિષય ઇતિ તદનુરોધાદ્ય એવ સર્વસ્ય લોકસ્ય ગતિઃ સ એવાકાશશબ્દેન પ્રતિવક્તવ્યઃ ।
નચ ભૂતાકાશઃ સર્વસ્ય લોકસ્ય ગતિઃ, તસ્યાપિ લોકમધ્યપાતિત્વાત્ ।
તદેવ તસ્ય ગતિરિત્યનુપપત્તેઃ ।
ન ચોત્તરે ભૂતાકાશશ્રવણાદ્ભૂતાકાશકાર્યમેવ પૃષ્ટમિતિ યુક્તં, પ્રશ્નસ્ય પ્રથમાવગતસ્યાનુપજાતવિરોધિનો લોકસામાન્યવિષયસ્યોપજાતવિરોધિનોત્તરેણ સંકોચાનુપપત્તેસ્તદનુરોધેનોત્તરવ્યાખ્યાનાત્ ।
નચ પ્રશ્નેન પૂર્વપક્ષરૂપેણાનવસ્થિતાર્થેનોત્તરં વ્યવસ્થિતાર્થં ન શક્યં નિયન્તુમિતિ યુક્તં, તન્નિમિત્તાનામજ્ઞાનસંશયવિપર્યસાનામનવસ્થાને ઽપિ તસ્ય સ્વવિષયે વ્યવસ્થાનાત્ ।
અન્યથોત્તરસ્યાનાલમ્બનત્વાત્તેર્વૈયધિકરણ્યાપત્તેર્વા ।
અપિ ચોત્તરે ઽપિ બહ્વસમઞ્જસમ્ ।
તથાહિ-ઽસર્વાણિ હ વા ઇમાનિ ભૂતાન્યકાશાદેવ સમુત્પદ્યન્તેઽઇતિ સર્વશબ્દઃ કથઞ્ચિદલ્પવિષયો વ્યાખ્યેયઃ ।
એવમેવકારો ઽપ્યસમઞ્જસઃ ।
ન ખલ્વપામાકાશ એવ કારણમપિ તુ તેજો ઽપિ ।
એવમન્નસ્યાપિ નાકાશમેવ કારણમપિ તુ પાવકપાથસી અપિ ।
મૂલકારણવિવક્ષાયાં તુ બ્રહ્મણ્યેવાવધારણં સમઞ્જસમ્ ।
અસમઞ્જસં તુ ભૂતાકાશે ।
એવં સર્વેષાં ભૂતાનાં લયો બ્રહ્મણ્યેવ ।
એવં સર્વેભ્યો જ્યાયસ્ત્વં બ્રહ્મણ એવ ।
એવં પરમયનં બ્રહ્મૈવ ।
તસ્માત્સર્વેષાં લોકાનામિતિ પ્રશ્નેનોપક્રમાત્, ઉત્તરે ચ તત્તદસાધારણબ્રહ્મગુણપરામર્શાત્ પૃષ્ટાયાશ્ચ ગતેઃ પરમયનમિત્યાસાધારણબ્રહ્મગુણોપસંહારાત્, ભૂયસીનાં શ્રુતીનામનુગ્રહાય ઽત્યજેદેકં કુલસ્યાર્થેઽઇતિવદ્વરમાકાશપદમાત્રમસમઞ્જસમસ્તુ ।
એતાવતા હિ બહુ સમઞ્જસં સ્યાત્ ।
ન ચાકાશસ્ય પ્રાધાન્યમુત્તરે, કિન્તુ પૃષ્ટાર્થત્વાદુત્તરસ્ય, લોકસામાન્યગતેશ્ચ પૃષ્ટત્વાત્, ઽપરાયણમ્ઽઇતિ ચ તસ્યૈવોપસંહારાદ્બ્રહ્મૈવ પ્રધાનમ્ ।
તથાચ તદર્થં સત્ આકાશપદં પ્રધાનાર્થં ભવતિ, નાન્યથા ।
તસ્માદ્બ્રહ્મૈવ પ્રધાનમાકાશપદેનેહોપાસ્યત્વેનોપક્ષિતં, ન ભૂતાકાશમિતિ સિદ્ધમ્ ।
અપિ ચ ।
અસ્યૈવોપક્રમે ઽઅન્તવત્કિલ તે સામઽઇતિ અન્તવત્ત્વદોષેણ શાલાવત્યસ્યેતિ ।
ન ચાકાશશબ્દો ગૌણો ઽપિ વિલમ્બિતપ્રતિપત્તિઃ, તત્ર તત્ર બ્રહ્મણ્યાકાશશબ્દસ્ય તત્પર્યાયસ્ય ચ પ્રયોગપ્રાચુર્યાદત્યન્તાભ્યાસેનાસ્યાપિ મુખ્યવત્પ્રતિપત્તેરવિલમ્બનાદિતિ દર્શનાર્થં બ્રહ્મણિ પ્રયોગપ્રાચુર્યં વૈદિકં નિદર્શિતં ભાષ્યકૃતા ।
તત્રૈવ ચ પ્રથમાવગતાનુગુણ્યેનોત્તરં નીયતે, યત્ર તદન્યથા કર્તું શક્યમ્ ।
યત્ર તુ ન શક્યં તત્રોત્તરાનુગુણ્યેનૈવ પ્રથમં નીયત ઇત્યાહ- વાક્યોપક્રમે ઽપીતિ ॥22॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_1,1.9.23
અત એવ પ્રાણઃ

ઉદ્ગીથે-ઽયા દેવતા પ્રસ્તાવમન્વાયત્તાઽઇત્યુપક્રમ્ય શ્રૂયતે-ઽકતમા સા દેવતેતિ પ્રાણ ઇતિ હોવાચઽઉષસ્તિશ્ચાક્રાયણઃ ।
ઉદ્ગીથોપાસનપ્રસઙ્ગેન પ્રસ્તાવોપાસનમપ્યુદ્ગીથ ઇત્યુક્તં ભાષ્યકૃતા ।
પ્રસ્તાવ ઇતિ સામ્નો ભક્તિવિશેષસ્તમન્વાયત્તા અનુગતા પ્રાણો દેવતા ।
અત્ર પ્રાણશબ્દસ્ય બ્રહ્મણિ વાયુવિકારે ચ દર્શનાત્સંશયઃ-કિમયં બ્રહ્મવચન ઉત વાયુવિકારવચન ઇતિ ।
તત્ર અત એવ બ્રહ્મલિઙ્ગાદેવ પ્રાણો ઽપિ બ્રહ્મૈવ ન વાયુવિકાર ઇતિ યુક્તમ્ ।
યદ્યેવં તેનૈવ ગતાર્થમેતદિતિ કો ઽધિકરણાન્તરસ્યારમ્ભાર્થઃ ।
તત્રોચ્યતે-ઽઅર્થે શ્રુત્યૈકગમ્યે હિ શ્રુતિમેવાદ્રિયામહે ।
માનાન્તરાવગમ્યે તુ તદ્વશાત્તદ્વ્યવસ્થિતિઃ ॥
ઽબ્રહ્મણો વાસર્વભૂતકારણત્વં, આકાશસ્ય વા વાય્વાદિભૂતકારણત્વં પ્રતિ નાગમાદૃતે માનાન્તરં પ્રભવતિ ।
તત્ર પૌર્વાપર્યપર્યાલોચનયા યત્રાર્થે સમઞ્જસ આગમઃ સ એવાર્થસ્તસ્ય ગૃહ્યતે, ત્યજ્યતે ચેતરઃ ।
ઇહ તુ સંવેશનોદ્ગમને ભૂતાનાં પ્રાણં પ્રત્યુચ્યમાને કિં બ્રહ્મ પ્રત્યુચ્યેતે આહો વાયુવિકારં પ્રતીતિ વિશયે ઽયદા વૈ પુરુષઃ સ્વપિતિ પ્રાણં તર્હિ વાગપ્યેતિઽઇત્યાદિકાયાઃ શ્રુતેઃ સર્વભૂતસારેન્દ્રિયસંવેશનોદ્ગમનપ્રતિપાદનદ્વારા સર્વભૂતસંવેશનોદ્ગમનપ્રતિપાદિકાયા માનાન્તરાનુગ્રહલબ્ધસામર્થ્યાયા બલાત્સંવેશનોદ્ગમને વાયુવિકારસ્યૈવ પ્રાણસ્ય, ન બ્રહ્મણઃ ।
અપિ ચાત્રોદ્ગીથપ્રતિહારયોઃ સામભક્ત્યોર્બ્રહ્મણો ઽન્યે આદિત્યશ્ચાન્નં ચ દેવતે અભિહિતે કાર્યકારણસંઘાતરૂપે, તત્સાહચર્યાત્પ્રાણો ઽપિ કાર્યકારણસંઘાતરૂપ એવ દેવતા ભવિતુમર્હતિ ।
નિરસ્તો ઽપ્યયમર્થ ઈક્ષત્યધિકરણે, પૂર્વોક્તપૂર્વપક્ષહેતૂપોદ્બલનાય પુનરુપન્યસ્તઃ ।
તસ્માદ્વાયુવિકાર એવાત્ર પ્રાણશબ્દાર્થ ઇતિ પ્રાપ્તમ્ ।
એવં પ્રાપ્તે ઽભિધીયતે-ઽપુંવાક્યસ્ય બલીયસ્ત્વં માનાન્તરસમાગમાત્ ।
અપૌરુષેયે વાક્યે તત્સંગતિઃ કિં કરિષ્યતિ ॥
ઽનો ખલુ સ્વતઃસિદ્ધપ્રમાણભાવમપૌરુષેયં વચઃ સ્વવિષયજ્ઞાનોત્પાદે વા તદ્વ્યવહારે વા માનાન્તરમપેક્ષતે, તસ્યાપૌરુષેયસ્ય નિરસ્તસમસ્તદોષાશઙ્કસ્ય સ્વત એવ નિશ્ચાયકત્વાત્, નિશ્ચાયકત્વાત્, નિશ્ચયપૂર્વકત્વાદ્વ્યવહારપ્રવૃત્તેઃ ।
તસ્માદસંવાદિનો વા ચક્ષુષ ઇવ રૂપે ત્વગિન્દ્રિયસંવાદિનો વા તસ્યૈવ દ્રવ્યે નાદાર્ઢ્યં વા દાર્ઢ્યં વા ।
તેન સ્તામિન્દ્રિયમાત્રસંવેશનોદ્ગમને વાયુવિકારે પ્રાણે ।
સર્વભૂતસંવેશનોદ્ગમને તુ ન તતો વાક્યાત્પ્રતીયતે ।
પ્રતીતૌ વા તત્રાપિ પ્રાણો બ્રહ્મૈવ ભવેન્ન વાયુવિકારઃ ।
ઽયદા સુપ્તઃ સ્વપ્નં ન કઞ્ચન પશ્યત્યથાસ્મિન્પ્રાણ એવૈકધા ભવતિઽઇત્યત્ર વાક્યે યથા પ્રાણશબ્દો બ્રહ્મવચનઃ ।
ન ચાસ્મિન્વાયુવિકારે સર્વેષાં ભૂતાનાં સંવેશનોદ્ગમને માનાન્તરેણ દૃશ્યેતે ।
નચ માનાન્તરસિદ્ધસંવાદેન્દ્રિયસંવેશનોદ્ગમનવાક્યદાર્ઢ્યાત્સર્વભૂતસંવેશનોદ્ગમનવાક્યં કથઞ્ચિદિન્દ્રિવિષયતયા વ્યાખ્યાનમર્હતિ, સ્વતઃ-સિદ્ધપ્રમાણભાવસ્ય સ્વભાવદૃઢસ્ય માનાન્તરાનુપયોગાત્ ।
ન ચાસ્ય તેનૈકવાક્યતા ।
એકવાક્યતાયાં ચ તદપિ બ્રહ્મપરમેવ સ્યાદિત્યુક્તમ્ ।
ઇન્દ્રિયસંવેશનોદ્ગમનં ત્વવયુત્યાનુવાદેનાપિ ઘટિષ્યતે, એકં વૃણીતે દ્વૌ વૃણીતે ઇતિવત્ ।
નતુ સર્વશબ્દાર્થઃ સંકોચમર્હતિ ।
તસ્માત્પ્રસ્તાવભક્તિં પ્રાણશબ્દાભિધેયબ્રહ્માદૃષ્ટ્યોપાસીત્, ન વાયુવિકારદૃષ્ટ્યેતિ સિદ્ધમ્ ।
તથા ચોપાસકસ્ય પ્રાણપ્રાપ્તિઃ કર્મસમૃદ્ધિર્વા ફલં ભવતીતિ ।
વાક્યશેષબલેનેતિ ।
વાક્યાત્સંનિધાનં દુર્બલમિત્યર્થઃ ।
ઉદાહરણાન્તરં તુ નિગદવ્યાખ્યાતેન ભાષ્યેણ દૂષિતમ્ ॥23॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_1,1.10.24
જ્યોતિશ્ ચરણાભિધાનાત્

ઇદમામનન્તિ-ઽઅથ યદતઃ પરો દિવો જ્યોતિર્દીપ્યતે નિશ્વતઃપૃષ્ઠેષુ સર્વતઃ પૃષ્ઠેષ્વનુત્તમેષૂત્તમેષુ લોકેષ્વિદં વાવ તદ્યદિદમસ્મિન્નન્તઃ પુરુષે જ્યોતિઃઽઇતિ ।
યજ્જ્યોતિરતો દિવો દ્યુલોકાત્પરં દીપ્યતે પ્રકાશતે વિશ્વતઃપૃષ્ઠેષુ વિશ્વેષામુપરિ ।
અસંકુચદ્વૃત્તિરયં વિશ્વશબ્દો ઽનવયવત્વેન સંસારમણ્ડલં બ્રૂત ઇતિ દર્શયિતુમાહ- સર્વતઃપૃષ્ઠેષૂત્તમેષુ ।
ન ચેદમુત્તમમાત્રં અપિતુ સર્વોત્તમમિત્યાહ- અનુત્તમેષુ નાસ્ત્યેભ્યો ઽન્ય ઉત્તમ ઇત્યર્થઃ ।
ઽઇદં વાવ તદ્યદિદમસ્મિન્પુરુષે ઽન્તર્જ્યોતિઃઽત્વગ્રાહ્યેણ શારીરેણોષ્મણા, શ્રોત્રગ્રાહ્યેણ ચ પિહિતકર્ણેન પુંસા ઘોષેણ લિઙ્ગેનાનુમીયતે ।
તત્ર શારીરસ્યોષ્મણસ્ત્વચા દર્શનં દૃષ્ટિઃ, ઘોષસ્ય ચ શ્રવણં શ્રુતિઃ, તયોશ્ચ દૃષ્ટિશ્રુતી જ્યોતિષ એવ, તલ્લિઙ્ગેન તદનુમાનાદિતિ ।
અત્ર સંશયઃ-કિં જ્યોતિઃશબ્દઃ તેજ ઉત બ્રહ્મેતિ ।
કિં તાવત્પ્રાપ્તં, તેજ ઇતિ ।
કુતઃ, ગૌણમુખ્યગ્રહણવિષયે મુખ્યગ્રહણસ્ય ઽઔત્સર્ગિકત્વાદ્વાક્યસ્થતેજોલિઙ્ગોપલમ્ભનાત્ ।
વાક્યાન્તરેણાનિયમાત્તદર્થાપ્રતિસંધિતઃ ॥
ઽબલવદ્બાધકોપનિપાતેન ખલ્વાકાશપ્રાણશબ્દૌ મુખ્યાર્થત્વાત્પ્રચ્યાન્યત્ર પ્રતિષ્ઠાપિતૌ ।
તદિહ જ્યોતિષ્પદસ્ય મુખ્યતેજોવચનત્વે બાધકસ્તાવત્સ્વવાક્યશેષો નાસ્તિ ।
પ્રત્યુત તેજોલિઙ્ગમેવ ઽદીપ્યતેઽઇતિ ।
કોક્ષેયજ્યોતિઃસારૂપ્યં ચ ચક્ષુષ્યો રૂપવાન્ શ્રુતો વિશ્રુતો ભવતીત્યલ્પફલત્વં ચ સ્વવાક્યે શ્રૂયતે ।
ન જાતુ જ્વલનાપરનામા દીપ્તિર્વિના તેજો બ્રહ્મણિ સંભવતિ ।
ન ચ કૌક્ષેયજ્યોતિઃસારૂપ્યમૃતે બાહ્યાત્તોજસો બ્રહ્મણ્યસ્તિ ।
ન ચૌષ્ણ્યઘોષલિઙ્ગદર્શનશ્રવણમૌદર્યાત્તેજસો ઽન્યત્ર બ્રહ્મણ્યુપપદ્યતે ।
નચ મહાફલં બ્રહ્મોપાસનમણીયસે ફલાય કલ્પતે ।
ઔદર્યે તુ તેજસ્યધ્યસ્ય બાહ્યં તેજ ઉપાસનમેતત્ ફલાનુરૂપં યુજ્યતે ।
તદેતત્તેજોલિઙ્ગમ્ ।
એતદુપોદ્બલનાય ચ નિરસ્તમપિ મર્યાદાધારબહુત્વમુપન્યસ્તં, ઇહ તન્નિરાસકારણાભાવાત્ ।
નચ મર્યાદાવત્ત્વં તેજોરાશેર્ન સંભવતિ, તસ્ય સૌર્યાદેઃ સાવયવત્વેન તદેકદેશમર્યાદાસંભવાત્ તસ્ય ચોપાસ્યત્વેન વિધાનાત્, બ્રહ્મણસ્ત્વનવયવસ્યાવયવોપાસનાનુપપત્તેઃ, અવયવકલ્પનાયાશ્ચ સત્યાં ગતાવનવકલ્પનાત્ ।
નચ ઽપાદો ઽસ્ય સર્વા ભૂતાનિ ત્રિપાદસ્યામૃતં દિવિઽઇતિ બ્રહ્મપ્રતિપાદકં વાક્યાન્તરં, ઽયદતઃ પરો દિવો જ્યોતિઃઽશબ્દં બ્રહ્મણિ વ્યવસ્થાપયતીતિ યુક્તમ્ ।
નહિ સંનિધાનમાત્રદ્વાક્યાન્તરેણ વાક્યાન્તરગતા શ્રુતિઃ શક્યા મુખ્યાર્થાન્ત્ર્યાવયિતુમ્ ।
નચ વાક્યાન્તરે ઽધિકરણત્વેન દ્યૌઃ શ્રુતા દિવ ઇતિ મર્યાદાશ્રુતૌ શક્યા પ્રત્યભિજ્ઞાતુમ્ ।
અપિચ વાક્યાન્તરસ્યાપિ બ્રહ્માર્થત્વં પ્રસાધ્યમેવ નાદ્યાપિ સિધ્યતિ, તત્કથં તેન નિયન્તું બ્રહ્મપરતયા ઽયદતઃ પરઃઽઇતિ વાક્યં શક્યમ્ ।
તસ્માત્તેજ એવ જ્યોતિર્ન બ્રહ્મેતિ પ્રાપ્તમ્ ।
તેજઃકથનપ્રસ્તાવે તમઃકથનં પ્રતિપક્ષોપન્યાસેન પ્રતિપક્ષાન્તરે દૃઢા પ્રતીતિર્ભવતીત્યેતદર્થમ્ ।
ચક્ષુર્વૃત્તેર્નિરોધકમિતિ ।
અર્થાવરકત્વેન ।
આક્ષેપ્તાહ- નનુ કાર્યસ્યાપીતિ ।
સમાધાતૈકદેશી બ્રૂતે- અસ્તુ તર્હીતિ ।
યત્તુ તેજો ઽબન્નાભ્યામસંપૃક્તં તદત્રિવૃત્કૃતમુચ્યતે ।
આક્ષેપ્તા દૂષયતિ- નેતિ ।
નહિ તત્કક્વચિદપ્યુપયુજ્યતે સર્વાસ્વર્થક્રિયાસુ ત્રિવત્કૃતસ્યૈવોપયોગાદિત્યર્થઃ ।
એકદેશિનઃ શઙ્કામાહ- ઇદમેવેતિ ।
આક્ષેપ્તા નિરાકરોતિ- ન ।
પ્રયોજનાન્તરેતિ ।
ઽએકૈકાં ત્રિવૃતં ત્રિવૃતં કરવાણિઽઇતિ તેજઃપ્રભૃત્યુપાસનામાત્રવિષયા શ્રુતિર્ન સંકોચયિતું યુક્તેત્યર્થઃ ।
એવમેકદેશિનિ દૂષિતે પરમસમાધાતા પૂર્વપક્ષી બ્રૂતે- અસ્તુ તર્હિ ત્રિવૃત્કૃતમેવેતિ ।
ભાગિની યુક્તા ।
યદ્યપ્યાધારબહુત્વશ્રુતિર્બ્રહ્મણ્યપિ કલ્પિતોપાધિનિબન્ધના કથઞ્ચિદુપપદ્યતે, તથાપિ યથા કાર્યે જ્યોતિષ્યતિશયેનોપપદ્યતે ન તથાત્રેત્યત ઉક્તમ્- ઉપપદ્યેતતરામિતિ ।
પ્રાકૃતં પ્રકૃતેર્જાતં, કાર્યમિતિ યાવત્ ।
એવં પ્રાપ્ત ઉચ્યતે-ઽસર્વનામપ્રસિદ્ધાર્થં પ્રસાધ્યાર્થવિઘાતકૃત્ ।
પ્રસિદ્ધ્યપેક્ષિ સત્પૂર્વવાક્યસ્થમપકર્ષતિ ॥
તદ્બલાત્તેન નેયાનિ તેજોલિઙ્ગાન્યપિ ધ્રુવમ્ ।
બ્રહ્મણ્યેવ પ્રધાનં હિ બ્રહ્મચ્છન્દો ન તત્ર તુ ॥
ઽઔત્સર્ગિકં તાવદ્યદપ્રસિદ્ધાર્થાનુવાદકત્વં યદ્વિધિવિભક્તિમપ્યપૂર્વાર્થાવબોધનસ્વભાવાત્પ્રચ્યાવયતિ ।
યથા ઽયસ્યાહિતાગ્નેરગ્નિર્ગૃહાન્દહેત્ઽ ઽયસ્યોભયં હવિરાર્તિમાર્ચ્છેત્ઽઇતિ ।
યત્ર પુનસ્તત્પ્રસિદ્ધમન્યતો ન કથઞ્ચિદાપ્યતે, તત્ર વચનાનિ ત્વપૂર્વત્વાદિતિ સર્વનામ્નઃ પ્રસિદ્ધાર્થત્વં બલાદપનીયતે ।
યથા ઽયદાગ્નેયો ઽષ્ટાકપાલો ભવતિઽઇતિ ।
તદિહ ઽયદતઃ પરો દિવો જ્યોતિઃઽઇતિ યચ્છબ્દસામર્થ્યાત્ દ્યુમર્યાદેનાપિ જ્યોતિષા પ્રસિદ્ધેન ભવિતવ્યમ્ ।
નચ તસ્ય પ્રમાણાન્તરતઃ પ્રસિદ્ધિરસ્તિ ।
પૂર્વવાક્યે ચ દ્યુસંબન્ધિતયા ત્રિપાદ્બ્રહ્મ પ્રસિદ્ધમિતિ પ્રસિદ્ધ્યપેક્ષાયાં તદેવ સંબધ્યતે ।
નચ પ્રધાનસ્ય પ્રાતિપદિકાર્થસ્ય તત્ત્વેન પ્રત્યભિજ્ઞાને તદ્વિશેષણસ્ય વિભક્ત્યર્થસ્યાન્યતામાત્રેણાન્યતા યુક્તા ।
એવં ચ તદ્વાક્યસ્થાનિ તેજોલિઙ્ગાન્યસમઞ્જસાનીતિ બ્રહ્મણ્યેવ ગમયિતવ્યાનિ, ગમિતાનિ ચ ભાષ્યકૃતા ।
તત્ર જ્યોતિર્બ્રહ્મવિકાર ઇતિ જ્યોતિષા બ્રહ્મૈવોપલક્ષ્યતે ।
અથવા પ્રકાશમાત્રવચનો જ્યોતિઃશબ્દઃ પ્રકાશશ્ચ બ્રહ્મેતિ બ્રહ્મણિ મુખ્ય ઇતિ જ્યોતિર્બહ્મેતિ સિદ્ધમ્ ।
પ્રકૃતહાનાપ્રકૃતપ્રક્રિયે ઇતિ ।
પ્રસિદ્ધ્યપેક્ષાયાં પૂર્વવાક્યગતં પ્રકૃતં સંનિહિતં, અપ્રસિદ્ધં તુ કલ્પ્યં ન પ્રકૃતમ્ ।
અત એવોક્તમ્- કલ્પયત ઇતિ ।
સંદંશન્યામાહ- ન કેવલમિતિ ।
પરસ્યાપિ બ્રહ્મણો નામાદિપ્રતીકત્વવદિતિ ।
કૌક્ષેયં હિ જ્યોતિર્જીવભાવેનાનુપ્રવિષ્ટસ્ય પરમાત્મનો વિકારઃ, જીવાભાવે દેહસ્ય શૈત્યાત્, જીવતશ્ચૌષ્ણ્યાજ્જ્ઞાયતે ।
તસ્માત્તત્પ્રતીકસ્યોપાસનમુપપન્નમ્ ।
શેષં નિગદવ્યાખ્યાતં ભાષ્યમ્ ॥24॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_1,1.10.25
છન્દો ઽભિધાનાન્ નેતિ ચેન્ ન તથા ચેતોઽર્પણનિગદાત્ તથા હિ દર્શનમ્

પૂર્વવાક્યસ્ય હિ બ્રહ્માર્થત્વે સિદ્ધે સ્યાદેતદેવં, નતુ તદ્બ્રહ્માર્થં, અપિતુ ગાયત્ર્યર્થમ્ ।
ઽગાયત્રી વા ઇદં સર્વં ભૂતં યદિદં કિઞ્ચઽઇતિ ગાયત્રીં પ્રકૃત્યેદં શ્રૂયતે-ઽત્રિપાદસ્યામૃતં દિવિઽઇતિ ।
નનુ ઽઆકાશસ્તલ્લિઙ્ગાત્ઽઇત્યનેનૈવ ગતાર્થમેતત્ ।
તથાહિ-ઽતાવાનસ્ય મહિમાઽઇત્યસ્યામૃચિ બ્રહ્મ ચતુષ્પાદુક્તમ્ ।
સૈવ ચ ઽતદેતદૃચાભ્યનૂક્તમ્ઽઇત્યનેન સંગમિતાર્થા બ્રહ્મલિઙ્ગમ્ ।
એવં ઽગાયત્રી વા ઇદં સર્વમ્ઽઇત્યક્ષરસંનિવેશમાત્રસ્ય ગાયત્ર્યા ન સર્વત્વમુપપદ્યતે ।
નચ ભૂતપૃથિવીશરીરહૃદયવાક્પ્રાણાત્મત્વં ગાયત્ર્યાઃ સ્વરૂપેણ સંભવતિ ।
નચ બ્રહ્મપુરુષસંબન્ધિત્વમસ્તિ ગાયત્ર્યાઃ ।
તસ્માદ્ગાયત્રીદ્વારા બ્રહ્મણ એવોપાસના ન ગાયત્ર્યા ઇતિ પૂર્વેણૈવ ગતાર્થત્વાદનારમ્ભણીયમેતત્ ।
નચ પૂર્વન્યાયસ્મારણે સૂત્રસંદર્ભ એતાવાન્યુક્તઃ ।
અત્રોચ્યતે-અસ્ત્યધિકા શઙ્કા ।
તથાહિ-ગાયત્રીદ્વારા બ્રહ્મોપાસનેતિ કોર્ઽથઃ, ગાયત્રીવિકારોપાધિનો બ્રહ્મણ ઉપાસનેતિ ।
નચ તદુપાધિનસ્તદવચ્છિન્નસ્ય સર્વાત્મત્વં, ઉપાધેરવચ્છેદાત્ ।
નહિ ઘટાવચ્છિન્નં નભો ઽનવચ્છિન્નં ભવતિ ।
તસ્માદસ્ય સર્વાત્મત્વાદિકં સ્તુત્યર્થં, તદ્વરં ગાયત્ર્યા એવાસ્તુ સ્તુતિઃ કયાચિત્પ્રણાડ્યા ।
ઽવાગ્વૈ ગાયત્રી વાગ્વા ઇદં સર્વં ભૂતં ગાયતિ ચ ત્રાયતે ચઽઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ ।
તથાચ ઽગાયત્રી વા ઇદં સર્વમ્ઽઇત્યુપક્રમ્ય ગાયત્ર્યા એવ હૃદયાદિભિર્વ્યાખ્યાય ચ ઽસૈષા ચતુષ્પદા ષડ્વિધા ગાયત્રીઽઇત્યુપસંહારો ગાયત્ર્યામેવ સમઞ્જસો ભવતિ ।
બ્રહ્મણિ તુ સર્વમેતદસમઞ્જસમિતિ ।
ઽયદ્વૈ તદ્બ્રહ્મઽઇતિ ચ બ્રહ્મશબ્દશ્છન્દોવિષય એવ, યથા ઽએતાં બ્રહ્મોપનિષદમ્ઽઇત્યત્ર વેદોપનિષદુચ્યતે ।
તસ્માદ્ગાયત્રિછન્દોભિધાનાન્ન બ્રહ્મવિષયમેતદિતિ પ્રાપ્તમ્ ।
એવં પ્રાપ્તે ઽભિધીયતે- ન ।
કુતઃ, તથા ચેતોર્પણનિગદાત્ ।
ગાયત્ર્યાખ્યચ્છન્દોદ્વારેણ ગાયત્રીરૂપવિકારાનુગતે બ્રહ્મણિ ચેતોર્પણં ચિત્તસમાધાનમનેન બ્રાહ્મણવાક્યેન નિગદ્યતે ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
ન ગાયત્રી બ્રહ્મણો ઽવચ્છેદિકા, ઉત્પલસ્યેવ નીલત્વં, યેન તદવચ્છિન્નત્વમન્યત્ર ન સ્યાદવચ્છેદકવિરહાત્ ।
કિન્તુ યદેતદ્બ્રહ્મ સર્વાત્મકં સર્વકારણં તત્સ્વરૂપેણાશક્યોપદેશમિતિ તદ્વિકારગાયત્રીદ્વારેણોપલક્ષ્યતે ।
ગાયત્ર્યાઃ સર્વચ્છન્દોવ્યાપ્ત્યા ચ સવનત્રયવ્યાપ્ત્યા ચ દ્વિજાતિદ્વિતીયજન્મજનનીયતયા ચ શ્રુતેર્વિકારેષુ મધ્યે પ્રાધાન્યેન દ્વારત્વોપપત્તેઃ ।
ન ચાન્યત્રોપલક્ષણાભાવેન નોપલક્ષ્યં પ્રતીયતે ।
નહિ કુણ્ડલેનોપલક્ષિતં કણ્ઠરૂપં કુણ્ડલવિયોગે ઽપિ પશ્ચાત્પ્રતીયમાનમપ્રતીયમાનં ભવતિ ।
તદ્રૂપપ્રત્યાયનમાત્રોપયોગિત્વાદુપલક્ષણાનામનવચ્છેદકત્વાત્ ।
તદેવં ગાયત્રીશબ્દસ્ય મુખ્યાર્થત્વે ગાયત્ર્યા બ્રહ્મોપલક્ષ્યત ઇત્યુક્તમ્ ।
સંપ્રતિ તુ ગાયત્રિશબ્દઃ સંખ્યાસામાન્યાદ્ગૌણ્યા વૃત્ત્યા બ્રહ્મણ્યેવ વર્તત ઇતિ દર્શયતિ- અપર આહેતિ ।
તથાહિ-ષડક્ષરૈઃ પાદૈર્યથા ગાયત્રી ચતુષ્પદા, એવં બ્રહ્માપિ ચતુષ્પાત્ ।
સર્વાણિ હિભૂતાનિ સ્થાવરજઙ્ગમાન્યસ્યૈકઃ પાદઃ ।
દિવિ દ્યોતનવતિ ચૈતન્યરૂપે ।
સ્વાત્મનીતિ યાવત્ ।
ત્રયઃ પાદાઃ ।
અથવા દિવ્યાકાશે ત્રયઃ પાદાઃ ।
તથાહિ શ્રુતિઃ-ઽઇદં વાવ તદ્યો ઽયં બહિર્ધા પુરુષાદાકાશઃઽતદ્ધિ તસ્ય જગરિતસ્થાનમ્ ।
જાગ્રત્ખલ્વયં બાહ્યાન્પદાર્થાન્વેદ ।
તથા-ઽઅયં વાવ સ યો ઽયમન્તઃ પુરુષ આકાશઃઽ ।
શરીરમધ્ય ઇત્યર્થઃ ।
તદ્ધિ તસ્ય સ્વપ્નસ્થાનમ્ ।
તથા-ઽઅયં વાવ સ યો ઽયમન્તર્હૃદય આકાશઃઽ ।
હૃદયપુણ્ડરીક ઇત્યર્થઃ ।
તદ્ધિ તસ્ય સુષુપ્તિસ્થાનમ્ ।
તદેતત્ ઽત્રિપાદસ્યામૃતં દિવિઽઇત્યુક્તમ્ ।
તદેવં ચતુષ્પાત્ત્વસામાન્યાદ્ગાયત્રીશબ્દેન બ્રહ્મોચ્યત ઇતિ ।
અસ્મિન્પક્ષે બ્રહ્મૈવાભિહિતિમિતિ ।
બ્રહ્મપરત્વાદભિહિતમિત્યુક્તમ્ ॥25॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_1,1.10.26
ભૂતાદિપાદવ્યપદેશોપપત્તેશ્ ચૈવમ્

ષડ્વિધેતિ ।
ભૂતપૃથિવીશરીરહૃદયવાક્પ્રાણા ઇતિ ષટ્ પ્રકારા ગાયત્ર્યાખ્યસ્ય બ્રહ્મણઃ શ્રૂયન્તે ।
પઞ્ચ બ્રહ્મપુરુષા ઇતિ ચ, હૃદયસુષિષુ બ્રહ્મપુરુષશ્રુતિર્બ્રહ્મસંબન્ધિતાયાં વિવક્ષિતાયાં સંભવતિ ।
અસ્યાર્થઃ-હૃદયસ્યાસ્ય ખલુ પઞ્ચ સુષયઃ પઞ્ચ છિદ્રાણિ ।
તાનિ ચ દેવૈઃ પ્રાણાદિભી રક્ષ્યમાણાનિ સ્વર્ગપ્રાપ્તિદ્વારાણીતિ દેવસુષયઃ ।
તથાહિ-હૃદયસ્ય યત્પ્રાઙ્મુખં છિદ્રં તત્સ્થો યો વાયુઃ સ પ્રાણઃ, તેન હિ પ્રયાણકાલે સંચરતે સ્વર્ગલોકં, સ એવ ચક્ષુઃ, સ એવાદિત્ય ઇત્યર્થઃ ।
ઽઆદિત્યો હ વૈ બાહ્યઃ પ્રાણઃઽઇતિ શ્રુતેઃ ।
અથ યો ઽસ્ય દક્ષિણઃ સુષિસ્તત્સ્થો વાયુવિશેષો વ્યાનઃ ।
તત્સંબદ્ધં શ્રોત્ર તચ્ચન્દ્રમાઃ, ઽશ્રોત્રેણ સૃષ્ટા વિશશ્ચન્દ્રમાશ્ચઽઇતિ શ્રુતેઃ ।
અથ યો ઽસ્ય પ્રત્યઙ્મુખઃ સુષિસ્તતત્સ્થો વાયુવિશેષો ઽપાનઃ સ ચ વાક્સંબન્ધાદ્વાક્, ઽવાગ્વા અગ્નિઃઽઇતિ શ્રુતેઃ ।
અથ યો ઽસ્યોદઙ્મુખઃ સુષિસ્તત્સ્થો વાયુવિશેષઃ સ સમાનઃ તત્સંબદ્ધં મનઃ તત્પર્જન્યો દેવતા ।
અથ યો ઽસ્યોર્ધ્વઃ સુષિસ્તત્સ્થો વાયુવિશેષઃ સ ઉદાનઃ પાદતલાદારભ્યોર્ધ્વં નયનાત્ ।
સ વાયુસ્તદાધારશ્ચાકાશો દેવતા ।
તે વા એતે પઞ્ચ સુષયઃ ।
તત્સંબદ્ધાઃ પઞ્ચ હાર્દસ્ય બ્રહ્મણઃ પુરુષા ન ગાયત્ર્યામક્ષરસંનિવેશમાત્રે સંભવન્તિ, કિન્તુ બ્રહ્મણ્યેવેતિ ॥26॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_1,1.10.27
ઉપદેશભેદાન્ નેતિ ચેન્ નોભયસ્મિન્ન્ અપ્ય્ અવિરોધાત્

યથા લોક ઇતિ ।
યદાધારત્વં મુખ્યં દિવસ્તદા કથઞ્ચિન્મર્યાદા વ્યાખ્યેયા ।
યો હિ શ્યેનો વૃક્ષાગ્રે વસ્તુતો ઽસ્તિ સ ચ તતઃ પરો ઽપ્યસ્ત્યેવ ।
અર્વાગ્ભાગાતિરિક્તમપ્યપરભાગસ્થસ્ય તસ્યૈવ વૃક્ષાત્પરતો ઽવસ્થાનાત્ ।
એવં ચ બાહ્યદ્યુભાગાતિરિક્તશારીરહાર્દદ્યુભાગસ્થસ્ય બ્રહ્મણો બાહ્યાત્ દ્યુભાગાત્પરતો ઽવસ્થાનમુપપન્નમ્ ।
યદા તુ મર્યાદૈવ મુખ્યતયા પ્રાધાન્યેન વિવક્ષિતા તદા લક્ષણયાધારત્વં વ્યાખ્યેયમ્ ।
યથા ગઙ્ગાયાં ઘોષ ઇત્યત્ર સામીપ્યાદિતિ ।
તદિદમુક્તમ્- અપર આહેતિ ।
અત એવ દિવઃ પરમપીત્યુક્તમ્ ॥27॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_1,1.11.28-30
પ્રાણસ્ તથાનુગમાત્

ન વક્તુર્ આત્મોપદેશાદ્ ઇતિ ચેદ્ અધ્યાત્મસંબન્ધભૂમા હ્ય્ અસ્મિન્

શાસ્ત્રદૃષ્ટ્યા તૂપદેશો વામદેવવત્

પ્રાણસ્તથાનુગમાત્ ।
ઽઅનેકલિઙ્ગસંદોહે બલવત્કસ્ય કિં ભવેત્ ।
લિઙ્ગિનો લિઙ્ગમિત્યત્ર ચિન્ત્યતે પ્રાગચિન્તિતમ્ ॥
ઽમુખ્યપ્રાણજીવદેવતાબ્રહ્મણામનેકેષાં લિઙ્ગાનિ બહૂનિ સંપ્લવન્તે, તત્કતમદત્ર લિઙ્ગં, લિઙ્ગાભાસં ચ કતમદિત્યત્ર વિચાર્યતે ।
ન ચાયમર્થઃ ઽઅત એવ પ્રાણઃઽઇત્યત્ર વિચારિતઃ ।
સ્યાદેતત્ ।
હિતતમપુરુષાર્થસિદ્ધિશ્ચ નિખિલભ્રૂણહત્યાદિપાપાપરામર્શશ્ચ પ્રજ્ઞાત્મત્વં ચાનન્દાદિશ્ચ ન મુખ્યે પ્રાણે સંભવન્તિ ।
તથા ઽએષ સાધુ કર્મ કારયતિઽ ઽએષ લોકાધિપતિઃઽઇત્યાદ્યપિ ।
જીવે તુ પ્રજ્ઞાત્મત્વં કથઞ્ચિદ્ભવેદિતરેષાં ત્વસંભવઃ ।
વક્તૃત્વં ચ વાક્કરણવ્યાપારવત્ત્વં યદ્યપિ પરમાત્મનિ સ્વરૂપેણ ન સંભવતિ તથાપ્યનન્યથાસિદ્ધબહુબ્રહ્મલિઙ્ગવિરોધપરિહારાય જીવદ્વારેણ બ્રહ્મણ્યેવ કથઞ્ચિદ્વ્યાખ્યેયં જીવસ્ય બ્રહ્મણો ઽભેદાત્ ।
તથાચ શ્રુતિઃ-ઽયદ્વાચાનભ્યુદિતં યેન વાગભ્યુદ્યતે ।
તદેવ બ્રહ્મ ત્વં વિદ્ધિઽઇતિ વાગ્વદનસ્ય બ્રહ્મ કારણમિત્યાહ-શરીરાધારણમપિ યદ્યપિ મુખ્યપ્રાણસ્યૈવ તથાપિ પ્રાણવ્યાપારસ્ય પરમાત્માયત્તત્વાત્પરમાત્મન એવ ।
યદ્યપિ ચાત્રેન્દ્રદેવતાયા વિગ્રહવત્યા લિઙ્ગમસ્તિ, તથાહિ-ઇન્દ્રધામગતં પ્રતર્દનં પ્રતીન્દ્ર ઉવાચ, ઽમામેવ વિજાનીહિઽઇત્યુપક્રમ્ય, ઽપ્રાણો ઽસ્મિપ્રજ્ઞાત્માઽઇત્યાત્મનિ પ્રાણશબ્દમુચ્ચચાર ।
પ્રજ્ઞાત્મત્વં ચાસ્યોપપદ્યતે, દેવતાનામપ્રતિહતજ્ઞાનશક્તિત્વાત્ ।
સામર્થ્યાતિશયાચ્ચેન્દ્રસ્ય હિતતમપુરુષાર્થહેતુત્વમપિ ।
મનુષ્યાધિકારત્વાચ્છાસ્ત્રસ્ય દેવાન્પ્રત્યપ્રવૃત્તેર્ભ્રૂણહત્યાદિપાપાપરામર્શસ્યોપપત્તેઃ ।
લોકાધિપત્યં ચેન્દ્રસ્યલોકપાલત્વાત્ ।
આનન્દાદિરૂપત્વં ચ સ્વર્ગસ્યૈવાનન્દત્વાત્ ।
ઽઆભૂતસંપ્લવં સ્થાનમમૃતત્વં હિ ભાષ્યતેઽઇતિ સ્મૃતેશ્ચામૃતત્વમિન્દ્રસ્ય ।
ઽત્વાષ્ટ્રમહનમ્ઽઇત્યાદ્યા ચ વિગ્રહવત્ત્વેન સ્તુતિસ્તત્રૈવોપપદ્યતે ।
તથાપિ પરમપુરુષાર્થસ્યાપવર્ગસ્ય પરબ્રહ્મજ્ઞાનાદન્યતો ઽનવાપ્તેઃ, પરમાનન્દરૂપસ્ય મુખ્યસ્યામૃતત્વસ્યાજરત્વસ્ય ચ બ્રહ્મરૂપાવ્યભિચારાત્, અધ્યાત્મસંબન્ધભૂમ્નશ્ચ પરાચીન્દ્રે ઽનુપપત્તેઃ, ઇન્દ્રસ્ય દેવતાયા આત્મનિ પ્રતિબુદ્ધસ્ય ચરમદેહસ્ય વામદેવસ્યેવ પ્રરબ્ધવિપાકકર્માશયમાત્રં ભોગેન ક્ષપયતો બ્રહ્મણ એવ સર્વમેતત્કલ્પત ઇતિ વિગ્રહવદિન્દ્રજીવપ્રાણવાયુપરિત્યાગેન બ્રહ્મૈવાત્ર પ્રાણશબ્દં પ્રતીયત ઇતિ પૂર્વપક્ષાભાવાદનારભ્યમેતદિતિ ।
અત્રોચ્યતે-ઽયો વૈ પ્રાણઃ સા પ્રજ્ઞા યા વા પ્રજ્ઞા સ પ્રાણઃ સહ હ્યેતવસ્મિન્ શરીરે વસતઃ સહોત્ક્રામતઃઽઇતિ યસ્યૈવ પ્રાણસ્ય પ્રજ્ઞાત્મન ઉપાસ્યત્વમુક્તં તસ્યૈવ પ્રાણસ્ય પ્રજ્ઞાત્મના સહોત્ક્રમણમુચ્યતે ।
નચ બ્રહ્મણ્યભેદે દ્વિવચનં, ન સહભાવઃ ન ચોત્ક્રમણમ્ ।
તસ્માદ્વાયુરેવ પ્રાણઃ ।
જીવશ્ચ પ્રજ્ઞાત્મા ।
સહ પ્રવૃત્તિનિવૃત્ત્યા ભક્ત્યૈકત્વમનયોરુપચરિતં ઽયો વૈ પ્રાણઃઽઇત્યાદિના ।
આનન્દામરાજરાપહતપાપ્મત્વાદયશ્ચ બ્રહ્મણિ પ્રાણે ભવિષ્યન્તિ ।
તસ્માદ્યથાયોગં ત્રય એવાત્રોપાસ્યાઃ ।
ન ચૈષ વાક્યભેદો દોષમાવહતિ ।
વાક્યાર્થાવગમસ્ય પદાર્થાવગમપૂર્વકત્વાત્ ।
પદાર્થાનાં ચોક્તેન માર્ગેણ સ્વાતન્ત્ર્યાત્ ।
તસ્માદુપાસ્યભેદાદુપાસાત્રૈવિધ્યમિતિ પૂર્વઃ પક્ષઃ ।
સિદ્ધાન્તસ્તુ-સત્યં પદાર્થાવગમોપાયો વાક્યાર્થાવગમઃ, નતુ પદાર્થાવગમપરાણ્યેવ પદાનિ, અપિ ત્વેકવાક્યાર્થાવગમપરાણિ ।
તમેવ ત્વેકં વાક્યાર્થં પદાર્થાવગમમન્તરેણ ન શક્નુવન્તિ કર્તુમિત્યન્તરા તદર્થમેવ તમપ્યવગમયન્તિ, તેન પદાનિ વિશિષ્ટૈકાર્થાવબોધનસ્વરસાન્યેવ બલવદ્બાધકોપનિપાતાન્નાનાર્થબોધપરતાં નીયન્તે ।
યથાહુઃ-ઽસંભવત્યેકવાક્યત્વે વાક્યભેદશ્ચ નેષ્યતેઽઇતિ ।
તેન યથોપાંશુયાજવાક્યે જામિતાદોષોપક્રમે તત્પ્રતિસમાધાનોપસંહારે ચૈકવાક્યત્વાય ઽપ્રજાપતિરુપાંશુ યષ્ટવ્યઃઽઇત્યાદયો ન પૃથગ્વિધયઃ કિન્ત્વર્થવાદા ઇતિ નિર્ણીતં, તથેહાપિ ઽમામેવ વિજાનીહિઽઇત્યુપક્રમ્ય ઽપ્રાણો ઽસ્મિ પ્રજ્ઞાત્માઽઇત્યુક્ત્વાન્તે ઽસ એષ પ્રાણ એવ પ્રજ્ઞાત્માનન્દો ઽજરો ઽમૃતઃઽઇત્યુપસંહારાદ્બ્રહ્મણ્યેકવાક્યત્વાવગતૌ સત્યાં જીવમુખ્યપ્રાણલિઙ્ગે અપિ તદનુગુણતયા નેતવ્યે ।
અન્યથા વાક્યભેદપ્રસઙ્ગાત્ ।
યત્પુનર્ભેદદર્શનં ઽસહ હ્યેતૌઽઇતિ, તજ્જ્ઞાનક્રિયાશક્તિભેદેન બુદ્ધિપ્રાણયોઃ પ્રત્યગાત્મોપાધિભૂતયોર્નિર્દેશઃ પ્રત્યગાત્માનમેવોપલક્ષયિતુમ્ ।
અત એવોપલક્ષ્યસ્ય પ્રત્યગાત્મસ્વરૂપસ્યાભેદમુપલક્ષણં ભેદેનોપલક્ષયતિ-ઽપ્રાણ એવ પ્રજ્ઞાત્માઽઇતિ ।
ઽતસ્માદનન્યથાસિદ્ધબ્રહ્મલિઙ્ગાનુસારાતઃ ।
એકવાક્યબલાત્પ્રાણજીવલિઙ્ગોપપાદનમ્ઽઇતિ સંગ્રહઃ ॥28 ॥ ॥29 ॥ ॥30॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_1,1.11.31
જીવમુખ્યપ્રાણલિઙ્ગાન્ નેતિ ચેન્ નોપાસાત્રૈવિધ્યાદાશ્રિતત્વાદ્ ઇહ તદ્યોગાત્