Language

ENहिગુ
Scripture Library

Brahmasūtra2 with Vācaspati's Bhāmatī · Chapter 1.2

1.2.1

na brahmavākyaṃ bhavitumarhatīti /
naiṣa saṃdarbho brahmavākyameva bhavitumarhatīti, kintu tathāyogaṃ kiñcidatra jīvavākyaṃ, kiñcinmukhyaprāṇavākyaṃ, kiñcidbrahmavākyamityarthaḥ /
prajñāsādhanaprāṇāntarāśrayatvāditi /
prāṇāntarāṇīndriyāṇi, tāni hi mukhye prāṇe pratiṣṭhitāni /
jīvamukhyaprāṇayoranyatara ityupakramamātram /
ubhāviti tu pūrvapakṣatattvam /
brahma tu dhruvam /
na brahmeti /
na brahmaivetyarthaḥ /
daśānāṃ bhūtamātrāṇāmiti /
pañca śabdādayaḥ, pañca pṛthivyādaya iti daśa bhūtamātrāḥ /
pañca buddhīndriyāṇi pañca buddhasya iti daśa prajñāmātrāḥ /
tadevaṃ svamatena vyākhyāya prācāṃ vṛttikṛtāṃ matena vyācaṣṭe- athaveti /
pūrvaṃ prāṇasyaikamupāsanamaparaṃ jīvasyāparaṃ brahmaṇa ityupāsanātraividhyena vākyabhedaprasaṅgo dūṣaṇamuktam /
iha tu brahmaṇa ekasyaivopāsātrayaviśiṣṭasya vidhānānna vākyabheda ityabhimānaḥ prācāṃ vṛttikṛtām /
tadetadālocanīyaṃ kathaṃ na vākyabheda iti /
yuktaṃ 'somena yajeta'ityādau somādiguṇaviśiṣṭayāgavidhānaṃ, tadguṇaviśiṣṭasyāpūrvasya karmaṇo 'prāptasya vidhiviṣayatvāt /
iha tu siddharūpaṃ brahma na vidhiviṣayo bhavitumarhati, abhāvārthatvāt /
bhāvārthasya vidhiviṣayatvaniyamāt /
vākyāntarebhyaśca brahmavagateḥ prāptatvāttadanūdyāprāptopāsanā bhāvārtho vidheyastasya ca bhedādvidhyāvṛttilakṣaṇo vākyabhedo 'tisphuṭa iti bhāṣyakṛtā noddhāṭitaḥ, svavyākhyānenaivoktaprayatvāditi sarvaṃvadātam //31//
iti śrīvācaspatimiśraviracite bhāṣyavibhāge bhāmatyāṃ prathamasyādhyāyasya prathamaḥ pādaḥ //1//
iti prathamasyādhyāyasya spaṣṭabrahmaliṅgaśrutisamanvayākhyaḥ prathamaḥ pādaḥ //
prathamādhyāye dvitīyaḥ pādaḥ /
START BsVBh_1,2.1.1
atha dvitīyaṃ pādamāripsuḥ pūrvoktamarthaṃ smārayati vakṣyamāṇopayogitayā- prathame pāda iti /
uttaratra hi brahmaṇo vyāpitvanityatvādayaḥ siddhavaddhetutayopadekṣyante /
na caite sākṣātpūrvamupapāditā iti kathaṃ hetubhāvena na śakyā upadeṣṭumityata uktam- samastajagatkāraṇasyeti /
yadyapyete na pūrvaṃ kaṇṭhata uktāstathāpi brahmaṇo jagajjanmādikāraṇatvopapadānenādhikaraṇasiddhāntanyāyenopakṣiptā ityupapannasteṣāmuttaratra hetubhāvenopanyāsa ityarthaḥ /
arthāntaraprasiddhānāṃ ceti /
yatrārthāntaraprasiddhā evākāśaprāṇajyotirādayo brahmaṇi vyākhyāyante, tadavyabhicāriliṅgaśravaṇāt /
tatra kaiva kathā manomayādīnāmarthāntare prasiddhānāṃ padānāṃ brahmagocaratvanirṇayaṃ pratītyabhiprāyaḥ /
pūrvapakṣābhiprāyaṃ tvagre darśayiṣyāmaḥ /
sarvatra prasiddhopadeśāt

1.2.2

sarvatra prasiddhopadeśāt /
idamāmnāyate /
sarvaṃ khalvidaṃ brahmaḥ /
kutaḥ, tajjalāniti /
yatastasmādbrahmaṇo jāyata iti tajjaṃ, tasmiṃśca līyata iti tallaṃ, tasmiṃścāniti sthitikāle ceṣṭata iti tadanaṃ jagat tasmātsarvaṃ khalvidaṃ jagadbrahma /
ataḥ kaḥ kasminrajyate kaśca kaṃ dveṣṭīti
rāgadveṣarahitaḥ śāntaḥ sannupāsīta /
atha khalu kratumayaḥ puruṣo yathākraturasmiṃlloke puruṣo bhavati tathetaḥ pretya bhavati sa kratuṃ kurvīta manomayaḥ prāṇaśarīra ityādi /
tatra saṃśayaḥ-kimiha manomayatvādibhirdharmaiḥ śārīra ātmopāsyatvenopadiśyate āhosvidbrahmeti /
kiṃ tāvatprāptam /
śārīro jīva iti /
kutaḥ /
'kratum'ityādivākyena vihitāṃ kratubhāvanāmanūdya 'sarvam'ityādivākyaṃ śamaguṇe vidhiḥ /
tathā ca 'sarvaṃ khalvidaṃ brahma'iti vākyaṃ prathamapaṭhitamapyarthālocanayā parameva, tadarthopajīvitvāt /
evaṃ ca saṃkalpavidhiḥ prathamo nirviṣayaḥ sannaparyavasyanviṣayāpekṣaḥ svayamanirvṛtto na vidhyantareṇopajīvituṃ śakyaḥ, anupapadākatvāt /
tasmācchāntatāguṇavidhānātpūrvameva 'manomayaḥ prāṇaśarīraḥ'ityādibhirviṣayopanāyakaiḥ saṃbadhyate /
manomayatvādi ca kāryakāraṇasaṃghātātmano jīvātmana eva nirūḍhamiti jīvātmanopāsyenoparaktopāsanā na paścāt brahmaṇā saṃbaddhumarhati, utpattiśiṣṭaguṇāvarodhāt /
naca 'sarvaṃ khalvidam'iti vākyaṃ brahmaparamapi tu śamahetuvannigadārthavādaḥ śāntatāvidhiparaḥ, 'śūrpeṇa juhoti' 'tena hyannaṃ kriyate'itivat /
na cānyaparādapi brahmāpekṣitatayā svīkriyata iti yuktaṃ, manomayatvādibhirdharmairjīve suprasiddhairjīvaviṣayasamarpaṇenānapekṣitatvāt /
sarvakarmatvādi tu jīvasya paryāyeṇa bhaviṣyati /
evaṃ cāṇīyastvamapyupapannam /
paramātmanastvaparimeyasya tadanupapattiḥ /
prathamāvagatena cāṇīyastvena jyāyastvaṃ tadanuguṇatayā vyākhyeyam /
vyākhyāṃ ca bhāṣyakṛtā /
evaṃ karmakartṛvyapadeśaḥ saptamīpraṇamāntatā cābhede 'pi jīvātmani kathañcidbhedopacāreṇa rāhoḥ śira itivaddraṣṭavyā /
'etadbrahma'iti ca jīvaviṣayaṃ, jīvasyāpi dehādibṛṃhaṇatvena brahmātvāt /
evaṃ satyasaṃkalpatvādayo 'pi paramātmavartino jīve 'pi saṃbhavanti, tadavyatirekāt /
tasmājjīva evopāsyatvenātra vivakṣitaḥ, na paramātmeti prāptam /
evaṃ prāpte 'bhidhīyate-'samāsaḥ sarvanāmārthaḥ saṃnikṛṣṭamapekṣate /
taddhitārtho 'pi sāmānyaṃ nāpekṣāyā nivartakaḥ //
tasmādapekṣitaṃ brahma grāhyamanyaparādapi /
tathā ca satyasaṃkalpaprabhṛtīnāṃ yathārthatā //
'bhavedetadevaṃ yadi prāṇaśarīra ityadīnāṃ sākṣājjīvavācakatvaṃ bhavet /
na tvetadasti /
tathā hi prāṇaḥ śarīramasyeti sarvanāmārtho bahuvrīhiḥ saṃnihitaṃ ca sarvanāmārthaṃ saṃprāpya tadabhidhānaṃ paryavasyet /
tatra manomayapadaṃ paryamasitābhidhānaṃ tadabhidhānaparyavasānāyālaṃ, tadeva tu manovikāro vā manaḥpracuraṃ vā kimarthamityadyāpi na vijñāyate /
tadyatraiṣa śabdaḥ samavetārtho bhavati sa samāsārthaḥ /
na caiṣa jīva eva samavetārtho na brahmaṇīti, tasya 'aprāṇo hyamanāḥ'ityādibhistadvirahapratipādanāditi yuktam, tasyāpi sarvavikārakāraṇatayā, vikārāṇāṃ ca svakāraṇādabhedātteṣāṃ ca manomayatayā brahmaṇastatkāraṇasya manomayatvopapatteḥ /
syādetat /
jīvasya sākṣānmanomayatvādayaḥ, brahmaṇastu taddvārā /
tatra prathamaṃ dvārasya buddhisthatvāttadevopāsyamastu, na punarjaghanyaṃ brahma /
brahmaliṅgāni ca jīvasya brahmaṇo 'bhedājjīve 'pyupapatsyante /
tadetadatra saṃpradhāryam-kiṃ brahmaliṅgairjīvānāṃ tadabhinnānāmastu tadvattā, tathāca jīvasya manomayatvādibhiḥ prathamamavagamāttasyaivopāsyatvaṃ, uta na jīvasya brahmaliṅgavattā tadabhinnasyāpi /
jīvaliṅgaistu brahma tadvata, tathāca brahmaliṅgānāṃ darśanāt, teṣāṃ ca jīve 'nupapatterbrahmaivopāsyamiti /
vayaṃ tu paśyāmaḥ-'samāropyasya rūpeṇa viṣayo rūpavānbhavet /
viṣayasya tu rūpeṇa samāropyaṃ na rūpavat //
'samāropitasya hi rūpeṇa bhujaṅgasya bhīṣaṇatvādinā rajjū rūpavatī, natu rajjūrūpeṇābhigamyatvādinā bhujaṅgo rūpavān /
tadā bhujaṅgasyaivābhāvātkiṃ rūpavat /
bhujaṅgadaśāyāṃ tu na nāsti vāstavī rajjuḥ /
tadiha samāropitajīvarūpeṇa vastusadbrahma rūpavadyujyate, natu brahmarūpairnityatvādibhirjīvastadvānbhavitumarhati, tasya tadānīmasaṃbhavāt /
tasmādbrahmaliṅgadarśanājjīve ca tadasaṃbhavādbrahmaivopāsyaṃ na jīva iti siddham /
etadupalakṣaṇāya ca 'sarvaṃ khalvidaṃ brahma'iti vākyamupanyastamiti //1//
START BsVBh_1,2.1.2
vivakṣitaguṇopapatteś ca

1.2.3

yadyapyapauruṣeya iti /
śāstrayonitve 'pīśvarasya pūrvapūrvasṛṣṭiracitasaṃdarbhāpekṣaracanatvenāsvātantryādapauruṣeyatvābhidhānaṃ, tathā cāsvātantryeṇa vivakṣā nāstītyuktam /
parigrahaparityāgau copādanānupādāne ukte, na tūpādeyatvameva /
anyathoddeśyatayānapapādeyasya grahāderavivakṣitatvena camasādāvapi saṃmārgaprasaṅgāt /
tasmādanupādeyatve 'pi graha uddeśyatayā parigṛhīto vivakṣitaḥ /
tadgataṃ tvekatvamavacchedakatvena varjitamavivakṣitam /
icchānicche ca bhaktitaḥ /
tadidamuktam- vedavākyatātparyātātparyābhyāmavagamyete iti /
yatparaṃ vedavākyaṃ tattenopāttaṃ vivakṣitam, atatpareṇa cānupāttamavivakṣitamityarthaḥ //2//
START BsVBh_1,2.1.3
anupapattes tu na śārīraḥ

1.2.4

karmakartṛvyapadeśāc ca

1.2.5

śabdaviśeṣāt

1.2.6

yathā satyasaṃkalpatvādayo brahmaṇyupapadyante, evaṃ śārīre 'pyupapatsyante, śārīrasya brahmaṇo 'bhedāt /
śārīraguṇā iva manomayatvādayo brahmaṇītyata āha sūtrakāraḥ- anupapattestu na śārīraḥ //3 // //4 // //5//
START BsVBh_1,2.1.6
smṛteś ca

1.2.7

arbhakaustvāt tadvyapadeśāc ca neti cen na nicāyyatvād evaṃ vyomavac ca

1.2.8

yattadavocāma samāropyadharmāḥ samāropaviṣaye saṃbhavanti, natu viṣayadharmāḥ samāropya iti /
tasyeta utthānam /
atrāha codakaḥ- kaḥ punarayaṃ śārīro nāmeti /
na tāvadbhedapratiṣedhādbhedavyapadeśācca bhedābhedāvekatra tāttvikau bhavitumarhato virodhādityuktam /
tasmādekamiha tāttvikamatāttvikaṃ cetarat, tatra paurvāparyeṇādvaitapratipādanaparatvādvedāntānāṃ dvaitagrāhiṇaśca mānāntarasyābhāvāttadbādhanācca tenādvaitameva paramārthaḥ /
tathā ca 'anupapattestu'ityādyasaṃgatārthamityarthaḥ /
pariharati- satyamevaitat /
para evātmā dehendriyamanobuddhyupādhibhiravicchidyamāno bālaiḥ śārīra ityupacaryate /
anādyavidyāvacchedalabdhajīvabhāvaḥ para evātmā svato bhedenāvabhāsate /
tādṛśāṃ ca jīvānāmavidyā, natu nirūpādhino brahmaṇaḥ /
na cāvidyāyāṃ satyāṃ jīvātmavibhāgaḥ, sati ca jīvātmavibhāge tadāśrayāvidyetyanyonyāśrayamiti sāṃpratam /
anāditvena jīvāvidyayorbījāṅkuravadanavakḷpterayogāt /
naca sarvajñasya sarvaśakteśca svataḥ kuto 'kasmātsaṃsāritā, yo hi paratantraḥ so 'nyena bandhanāgāre praveśyeta, natu svatantra iti vācyam /
nahi tadbhāgasya jīvasya saṃpratitanī bandhanāgārapraveśitā, yenānuyujyeta, kintviyamanādiḥ pūrvapūrvakarmāvidyāsaṃskāranibandhanā nānuyogamarhati /
na caitāvatā īśvarasyānīśatā na hyupakaraṇādyapekṣitā kartuḥ svātantryaṃ vihanti /
tasmādyatkiñceditadapīti //6 // //7//
START BsVBh_1,2.1.8
saṃbhogaprāptir iti cen na vaiśeṣyāt

1.2.9

viśeṣāditi vaktavye vaiśeṣyābhidhānamātyantikaṃ viśeṣaṃ pratipādayitum /
tathāhyavidyākalpitaḥ sukhādisaṃgo 'vidyātmana eva jīvasya yujyate /
natu nirmṛṣṭanikhilāvidyātadvāsanasya śuddhabuddhamuktasvabhāvasya paramātmana ityarthaḥ /
śeṣamatirohitārtham //8//
START BsVBh_1,2.2.9-10
attā carācaragrahaṇāt

1.2.10

prakaraṇāc ca

1.2.11

attā carācaragrahaṇāt /
kaṭhavallīṣu paṭhyate-yasya brahma ca kṣatraṃ cobhe bhavata odanaḥ /
mṛtyuryasyopasecanaṃ ka itthā veda yatra sa iti /
atra cādanīyaudānopasecanasīcitaḥ kaścidattā pratīyate /
attṛtvaṃ ca bhoktṛtā vā saharntṛtā vā syāt /
naca prastutasya paramātmano bhoktṛtāsti,
'anaśrannanyo 'abhicākaśīti'iti śrutyā bhoktṛtāpratiṣedhāt /
jīvātmanaśca bhoktṛtāvidhānāt-'tayoranyaḥ pippalaṃ svādvatti'iti /
tadyadi bhoktṛtvamattṛtvaṃ tato muktasaṃśayaṃ jīvātmaiva pratipattavyaḥ /
brahmakṣatrādi cāsya kāryakāraṇasaṃghāto bhogāyatanatayā vā sākṣādvā /
saṃbhavati bhogyam /
atha tu saṃhartṛtā bhoktṛtā, tatastrayāṇāmagnijīvaparamātmanāṃ praśnopanyāsopalabdheḥ saṃhartṛtvasyāviśeṣādbhavati saṃśayaḥ-kimattā agnirāho jīva utāho paramātmeti /
tatraudanasya bhogyatvena loke prasiddherbhoktṛtvameva prathamaṃ buddhau viparivartate, caramaṃ tu saṃhartṛtvamiti bhoktaivāttā /
tathā ca jīva eva /
'na jāyate mriyate'iti ca tasyaiva stutiḥ /
yadi tu saṃhārakāle 'pi saṃskāramātreṇa tasyāvasthānāt /
durjñānatvaṃ ca tasya sūkṣmatvāt /
tasmājjīva evāttehopāsyata iti prāptam /
yadi tu saṃhartṛtvamattṛtvaṃ tathāpyagnirattā, 'agnirannādaḥ'iti śrutiprasiddhibhyām /
evaṃ prāptebhidhīyate-attātra paramātmā, kutaḥ, carācaragrahaṇāt /
'ubhe yasyodanaḥ'iti 'mṛtyuryasyopasecanam'iti ca śrūyate /
tatra yadi jīvasya bhogāyatanatayā tatsādhanatayā ca kāryakāraṇasaṃghātaḥ sthitaḥ, na tarhyedanaḥ /
nahyodano bhogāyatanaṃ, nāpi bhogasādhanaṃ, api tu bhogyaḥ /
naca bhogāyatanasya bhogasādhanasya vā bhogyatvaṃ mukhyam /
na cātra mṛtyurupasecanatayā kalpyate /
naca jīvasya kāryakāraṇasaṃghāto brahmakṣatrādirūpo bhakṣyaḥ, kasyacitkrūrasattvasya vyāghrādeḥ kaścidbhavet na tu sarvathā sarvajīvasya /
tena brahmakṣatraviṣayamapi sarvajīvasyāttṛtvaṃ na vyāpnoti, kimaṅga punarmṛtyūpasecanavyāptaṃ carācaram /
na caudanapadātprathamāvagatabhogyatvānurodhena yathāsaṃbhavamattṛtvaṃ yojyata iti yuktam /
nahyodanapadaṃ śrutyā bhogyatvamāha, kintu lakṣaṇayā /
naca lākṣaṇikabhogyatvānurodhena 'mṛtyuryasyopasecanam'iti, 'brahma ca kṣatraṃ ca'iti ca śrutī saṃkocamarhataḥ /
naca brahmakṣatre evātra vivakṣite, mṛtyūpasecanena prāṇabhṛnmātropasthāpanāt /
prāṇiṣu pradhānatvena ca brahmakṣatropanyāsasyopapatteḥ, anyanivṛtteraśābdatvāt anarthatvācca /
tathāca carācarasaṃhartṛtvaṃ paramātmana eva /
nāgneḥ /
nāpi jīvasya /
tathāca 'na jāyate mriyate vā vipaścit'iti brahmaṇaḥ prakṛtasya na hānaṃ bhaviṣyati /
'ka itthā veda yatra saḥ'iti ca durjñānatopapatsyate /
jīvasya tu sarvalokaprasiddhasya na durjñānatā /
tasmādattā paramātmaiveti siddham //9// //10//
START BsVBh_1,2.3.11
guhāṃ praviṣṭāv ātmānau hi taddarśanāt

1.2.12

guhāṃ praviṣṭāvātmānau hi taddarśanāt /
saṃśayamāha- tatreti /
pūrvapakṣe prayojanamāha- yadi buddhijīvāviti /
siddhānte prayojanamāha- atha jīvaparamātmanāviti /
autsargikasya mukhyatābalātpūrvasiddhāntapakṣāsaṃbhavena pakṣāntaraṃ kalpayiṣyata iti manvānaḥ saṃśayamākṣipati- atrāhākṣepteti /
ṛtaṃ satyam /
avaśyaṃbhāvīti yāvat /
samādhatte- atrocyata iti /
adhyātmādhikārādanyau tāvatpātārāvaśakyau kalpayitum /
tadiha buddheracaitanyena paramātmanaśca bhoktṛtvaniṣedhena jīvātmaivaikaḥ pāda pariśiṣyata iti 'sṛṣṭīrupadadhāti'itivadvivacanānurodhādapibatsaṃsṛṣṭatāṃ svārthasya pibacchabdo lakṣayansvārthamajahannitaretarayuktapibadapibatparo bhavatītyarthaḥ /
astu vā mukhya eva, tathāpi na doṣa ityāha- yadveti /
svātantryalakṣaṇaṃ hi kartṛtvaṃ tacca pāturiva pāyayiturapyastīti so 'pi kartā /
ata eva cāhuḥ-'yaḥ kārayati sa karotyeva'iti /
evaṃ karaṇasyāpi svātantryavivakṣayā kathañcitkartṛtvaṃ, yathā kāṣṭhāni pacantīti /
tasmānmukhyatve 'pyavirodha iti /
tadevaṃ saṃśayaṃ samādhāya pūrvapakṣaṃ gṛhṇāti- buddhikṣetrajñāviti /
'niyatādhāratā buddhijīvasaṃbhavinī nahi /
kleśātkalpayituṃ yuktā sarvage paramātmani //
'naca pibantāvitivatpraviṣṭapadamapi lākṣaṇikaṃ yuktaṃ, sati mukhyārthatve lākṣaṇikārthatvāyogāt, buddhijīvayośca guhāpraveśopapatteḥ /
apica 'sukṛtasya loke'iti sukṛtalokavyavasthānena karmagocarānatikrama uktaḥ /
buddhijīvau ca karmagocaraṃmanatikrāntau /
jīvo hi bhoktṛtayā buddhiśca bhogasādhanatayā dharmasya gocare sthitau, na tu brahma, tasya tadāyattatvāt /
kiñca chāyātapāviti tamaḥprakāśāvuktau /
naca jīvaḥ paramātmano 'bhinnastamaḥ prakāśarūpatvāt buddhistu jaḍatayā tama iti śakyopadeṣṭum /
tasmādbuddhijīvāvatra kathyete iti tatrāpi prete vicikitsāpanuttaye buddherbhedena paralokī jīvo darśanīya iti buddhirucyate /
evaṃprāptebhidhīyate-
'ṛtapānena jīvātmā niścito 'sya dvitīyatā /
brahmaṇaiva sarūpeṇa na tu buddhyā virūpayā //1//
prathamaṃ sadvitīyatve brahmaṇāvagate sati /
guhyāśrayatvaṃ caramaṃ vyākhyeyamavirodhataḥ' //2//
gauḥ sadvitīyetyukte sajātīyenaiva gavāntareṇāvagamyate, na tu vijātīyenāśvādinā /
tadiha cetano jīvaḥ sarūpeṇa cetanāntareṇaiva brahmaṇā sadvitīyaḥ pratīyate, na tvacetanayā virūpayā buddhyā /
tadevam 'ṛtaṃ pibantau'ityatra prathamamavagate brahmaṇi tadanurodhena caramaṃ guhāśrayatvaṃ śālagrāme hariritivadvyākhyeyam /
bahulaṃ hi guhāśrayatvaṃ brahmaṇaḥ śrutaya āhuḥ /
tadidamuktam- taddarśanāditi /
tasya brahmaṇo guhāśrayatvasya śrutiṣu darśanāditi /
evañca prathamāvagatabrahmānurodhena sukṛtalokavartitvamapi tasya lakṣaṇayā chatrinyāyena gamayitavyam /
chāyātapatvamapi jīvasyāvidyāśrayatayā brahmaṇaśca śuddhaprakāśasvabhāvasya tadanāśrayatayā mantavyam //11//
START BsVBh_1,2.3.12
viśeṣaṇāc ca

1.2.13

imameva nyāyaṃ 'dvā suparṇā'ityatrāpyudāharaṇe kṛtvācintayā yojayati- eṣa eva nyāya iti /
atrāpi kiṃ buddhijīvau uta jīvaparamātmānāviti saṃśayya karaṇarūpāyā api buddheredhāṃsi pacantītivatkartṛtvopacārādbuddhijīvāviha pūrvapakṣayitvā siddhāntayitavyam /
siddhāntaśca bhāṣyakṛtā sphoritaḥ /
taddarśanāditi ca 'samāne vṛkṣe puruṣo nimagnaḥ'ityatra mantre /
na khalu mukhye kartṛtve saṃbhavati karaṇe kartṛtvopacāro yukta iti kṛtvācintāmuddhāṭayati- apara āha /
sattvaṃ buddhiḥ /
śaṅkate- sattvaśabda iti /
siddhāntārthaṃ brāhmaṇaṃ vyācaṣṭa ityarthaḥ /
nirākaroti- tanneti /
yena svapnaṃ paśyatīti /
yeneti karaṇamupadiśati /
tataśca bhinnaṃ kartāraṃ kṣetrajñam /
yo 'yaṃ śārīra upadraṣṭeti /
astu tarhyasyādhikaraṇasya pūrvapakṣe eva brāhmaṇārthaḥ, vacanavirodhe nyāyasyābhāsatvādityata āha- nāpyasyādhikaraṇasya pūrvapakṣaṃ bhajata iti /
evaṃ hi pūrvapakṣamasya bhajeta, yadi hi kṣetrajñe saṃsāriṇi paryavasyeta /
tasya tu brahmarūpatāyāṃ paryavasyanna pūrvapakṣamapi svīkarotītyarthaḥ /
apica /
tāvetau sattvakṣetrajñau na ha vā evaṃvidi kiñcana raja ādhvaṃsata iti /
rajo 'vidyā nādhvaṃsanaṃ saṃśleṣamevaṃvidi karotīti /
etāvataiva vidyopasaṃhārājjīvasya brahmātmatāparatāsya lakṣyata ityāha- tāvatā ceti /
codayati- kathaṃ punariti /
nirākaroti- ucyate-neyaṃ śrutiriti /
anaśnan jīvo brahmābhicākaśītītyukte śaṅketa, yadi jīvo brahmātmanā nāśnāti, kathaṃ tarhyasminbhoktṛtvāvagamaḥ, caitanyasamānādhikaraṇaṃ hi bhoktṛtvamavabhāsata iti /
tannirāsāyāha śrutiḥ-'tayoranyaḥ pippalaṃ svādvatti'iti /
etaduktaṃ bhavati-nedaṃ bhoktṛtvaṃ jīvasya tattvataḥ, apitu buddhisattvaṃ mukhādirupapariṇataṃ citicchāyāpattyopapannacaitanyamiva bhuṅkte natu tattvato jīvaḥ paramātmā bhuṅkte /
tadetadadhyāsābhāṣye kṛtavyākhyānam /
tadanena kṛtvācintoddhāṭitā //12//
START BsVBh_1,2.4.13
antara upapatteḥ

1.2.14

antara upapatteḥ /
nanu 'antastaddharmopadeśāt'ityanenaivaitadgatārtham /
santi khalvatrāpyamṛtatvābhayatvādayo brahmadharmāḥ pratibimbajīvadevatāsvasaṃbhavinaḥ /
tasmādbrahmadharmopadeśādbrahmaivātra vivakṣitam /
sākṣācca brahmaśabdopādānāt /
ucyate-
'eṣa dṛśyata ityetatpratyakṣer'the prayujyate /
parokṣaṃ brahma na tathā pratibimbe tu yujyate //1//
upakramavaśātpūrvamitareṣāṃ hi varṇanam /
kṛtaṃ nyāyena yenaiva sa khalvatrānuṣajyate' //2//
'ṛtaṃ pibantau ityatra hi jīvaparamātmānau prathamamavagatāviti tadanurodhena guhāpraveśādayaḥ paścādavagatā vyākhyātāḥ, tadvadihāpi 'ya eṣo 'kṣiṇi puruṣo dṛśyate'iti pratyakṣābhidhānātprathamamavagate chāyāpuruṣe tadanurodhenāmṛtatvābhayatvādayaḥ stutyā kathañcidvyākhyeyāḥ /
tatra cāmṛtatvaṃ katipayakṣaṇāvasthānāt, abhayatvamacetanatvāt, puruṣatvaṃ puruṣākāratvāt, ātmatvaṃ kanīnikāyatanatvāt, brahmarūpatvamuktarūpāmṛtatvādiyogāt /
evaṃ vāmanītvādayo 'pyasya stutyaiva kathañcinnetavyāḥ /
kaṃ ca khaṃ cetyādi tu vākyamagnīnāṃ nācāryavākyaṃ niyantumarhati /
'ācāryastu te gatiṃ vaktā'iti ca gatyantarābhiprāyaṃ, na tūktapariśiṣṭābhiprāyam /
tasmācchāyāpuruṣa evātropāsya iti pūrvaḥ pakṣaḥ /
saṃbhavamātreṇa tu jīvadevate upanyaste, bādhakāntaropadarśanāya caiṣa dṛśyata ityasyātrābhāvāt /
'antastaddharmopadeśā'dityanena nirākṛtatvāt /
evaṃ prāpta ucyate- ya eṣa iti /
'aniṣpannābhidhāne dve sarvanāmapade satī /
prāpya saṃnihitasyārthaṃ bhavetāmabhidhātṛṇī //
'saṃnihitāśca puruṣātmādiśabdāste ca na yāvatsvārthamabhidadhati tāvatsarvanāmabhyāṃ nārthatuṣo 'pyabhidhīyata iti kutastadarthasyāparokṣatā /
puruṣātmaśabdau ca sarvanāmanirapekṣau svarasato jīve vā paramātmani vā vartete iti /
naca tayoṣcakṣuṣi pratyakṣadarśanamiti nirapekṣapuruṣapadapratyāyitārthānurodhena ya eṣa iti dṛśyata iti ca yathāsaṃbhavaṃ vyākhyeyam /
vyākhyātaṃ ca siddhavadupādānaṃ śāstrādyapekṣaṃvidvadviṣayaṃ prarocanārtham /
viduṣaḥ śāstrata upalabdireva dṛḍhatayā pratyakṣavaduparyate praśaṃsārthamityarthaḥ /
api ca tadeva caramaṃ prathamānuguṇatayā nīyate yannetuṃ śakyam, alpaṃ ca /
iha tvamṛtatvādayo bahavaścāśakyāśca netum /
nahi svasattākṣaṇāvasthānamātramamṛtatvaṃ bhavati /
tathā sati kiṃ nāma nāmṛtaṃ syāditi vyarthamamṛtapadam /
bhayābhaye api cetanadharmau nācetane saṃbhavataḥ /
evaṃ vāmanītvādayo 'pyanyatra brahmaṇo netumaśakyāḥ /
pratyakṣavyapadeśaścopapāditaḥ /
tadidamuktam-upapatteriti /
'etadamṛtamabhayametadbrahma'ityukte syādāśaṅkā /
nanu sarvagatasyeśvarasya kasmādviśiṣeṇa cakṣureva sthānamupadiśyata iti, tatpariharati, śrutiḥ-'tadyadyapyasminsārpirvodakaṃ vā siñcati vartmanī eva gacchati'iti /
vartmanī pakṣasthāne /
etaduktaṃ bhavati-nirlepasyeśvarasya nirlepaṃ cakṣureva sthānamanurūpamiti /
tadidamuktam- tathā parameśvarānurūpamiti saṃyadvāmādiguṇopadeśaśca tasmin brahmaṇi kalpate ghaṭate, samavetārthatvāt /
pratibimbādiṣu tvasaṃvetārthaḥ /
vāmanīyāni saṃbhajanīyāni śobhanīyāni puṇyaphalāni vāmāni /
saṃyanti saṃgacchamānāni vāmānyaneneti saṃyadvāmaḥ paramātmā /
tatkāraṇatvātpuṇyaphalotpattestena puṇyaphalāni saṃgacchante /
sa eva puṇyaphalāni vāmāni nayati lokamiti vāmanīḥ /
eṣa eva bhāmanīḥ /
bhāmānī bhānāni nayati lokamiti bhāmanīḥ /
taduktaṃ śrutyā-'tameva bhāntamanubhāti sarvaṃ tasya bhāsā sarvamidaṃ vibhāti'iti //13//
START BsVBh_1,2.4.14
sthānādivyapadeśāc ca

1.2.15

sthānādivyapadeśācca /
āśaṅkottaramidaṃ sūtram /
āśaṅkāmāha- kathaṃ punariti /
sthānino hi sthānaṃ mahadvṛṣṭaṃ, yathā yādasāmabdhiḥ /
tatkathamatyalpaṃ cakṣuradhiṣṭhānaṃ paramātmanaḥ paramamahata iti śaṅkārthaḥ /
pariharati- atrocyata iti /
sthānānyādayo yeṣāṃ te sthānādayo nāmarūpaprakarāsteṣāṃ vyapadeśātsarvagatasyaikasthānaniyamo nāvakalpate /
natu nānāsthānatvaṃ nabhasa iva nānāsūcīpāśādisthānatvam /
viśeṣatastu brahmaṇastāni tānyupāsanāsthānānīti tairasya yukto vyapadeśaḥ //14//
START BsVBh_1,2.4.15
sukhaviśiṣṭābhidhānād eva ca

1.2.16

apica prakṛtānusārādapi brahmaivātra pratyetavyaṃ, natu pratibimbajīvadevatā ityāha sūtrakāraḥ -sukhaviśiṣṭābhidhānādeva ca /
evaṃ khalūpākhyāyate-upakosalo ha vai kāmalāyanaḥ satyakāme jābāle brahmacaryamuvāsa /
tasyācāryasya dvādaśa varṣāṇyagnīnupacacāra /
sa cācāryo 'nyānbrahmacāriṇaḥ svādhyāyaṃ grāhayitvā samāvartayāmāsa /
tamevaikamupakosalaṃ na samāvartayati sma /
jāyayā ca tatsamāvartanāyārthito 'pi tadvacanamavadhīryācāryaḥ proṣitavān /
tato 'tidūnamānasamagniparicaraṇakuśalamupakosalamupetya trayo 'gnayaḥ karuṇāparādhīnacetasaḥ śraddadhānāyāsmai dṛḍhabhaktaye sametya brahmavidyāmūcire-'prāṇo brahma kaṃ brahma khaṃ brahma'iti /
athopakosala uvāca, vijānāmyahaṃ prāṇo brahmeti, sa hi sūtrātmā vibhūtimattayā brahmarūpāvirbhāvādbrahmeti /
kintu kaṃ ca khaṃ ca brahmetyetanna vijānāmi /
nahi viṣayendriyasaṃparkajaṃ sukhamanityaṃ lokasiddhaṃ khaṃ ca bhūtākāśamacetanaṃ brahma bhavitumarhati /
athainamagnayaḥ pratyūcuḥ-'yadvāva kaṃ tadeva khaṃ yadeva khaṃ tadeva kam'iti /
evaṃ saṃbhūyoktvā pratyekaṃ ca svaviṣayāṃ vidyāmūcuḥ-'pṛthivyagnirannamādityaḥ'ityādinā /
punasta enaṃ saṃbhūyocuḥ, eṣā somya te 'smadvidyā pratyekamuktā svaviṣayā vidyā, ātmavidyā cāsmābhiḥ saṃbhūya pūrvamuktā prāṇo brahma kaṃ brahma khaṃ brahmeti, ācāryastu te gatiṃ vaktā, brahmavidyeyamuktāsmābhirgatimātraṃ tvavaśiṣṭaṃ noktaṃ, tattu vidyāphalaprāptaye jābālastavācāryo vakṣyatītyuktvāgnaya uparemire /
evaṃ vyavasthite 'yadvāva kaṃ tadeva khaṃ yadeva khaṃ tadeva kam'ityetadvyācaṣṭe bhāṣyakāraḥ- tatra khaṃśabda iti pratīkābhiprāyeṇeti /
āśrayāntarapratyayasyāśrayāntare prakṣepaḥ pratīkaḥ /
yathā brahmaśabdaḥ paramātmaviṣayo nāmādiṣu kṣipyate /
idameva tadbrahma jñeyaṃ yannāmeti /
tathedameva tadbrahma yadbhūtākāśamiti pratītiḥ syāt /
na caitatpratīkatvamiṣṭam /
laukikasya sukhasya sādhanapāratantryaṃ kṣayiṣṇutā cāmayastena saha vartata iti sāmayaṃ sukham /
tadevaṃ vyatireke doṣamuktvobhayānvaye guṇamāha- itacaretaviśeṣitau tviti /
tadarthayorviśeṣitatvācchabdāvapi viśeṣitāvucyete /
sukhaśabdasamānādhikaraṇo hi khaṃśabdo bhūtākāśamarthaṃ parityajya brahmaṇi guṇayogena vartate /
tādṛśā ca khena sukhaṃ viśiṣyamāṇaṃ sāmayādvyāvṛttaṃ nirāmayaṃ bhavati /
tasmādupapannamubhayopādānam /
brahmaśabdābhyāsasya prayojanamāha- tatra dvitīya iti /
brahmapadaṃ kaṃpadasyopari prayujyamānaṃ śiraḥ, evaṃ khaṃpadasyāpi brahmapadaṃ śiro yayoḥ kaṅkhaṃpadayoste brahmaśirasī, tayorbhāvo brahmaśirastvam /
astu prastute kimāyātamityata āha- tadevaṃ vākyopakrama iti /
nanvagnibhiḥ pūrvaṃ nirdiśyatāṃ brahma, 'ya eṣo 'kṣiṇi'ityācāryavākye 'pi tadevānuvartanīyamiti tu kuta ityāha- ācāryastu te gatiṃ vakteti ca gatimātrābhidhānamiti /
yadyapyete bhinnavaktṛṇī vākye tathāpi pūrveṇa vaktrā ekavākyatāṃ gamite, gatimātrābhidhānāt /
kimuktaṃ bhavati, tubhyaṃ brahmavidyāsmābhirūpadiṣṭā, tadvidastu gatirnoktā, tāṃ ca kiñcidadhikamādhyeyaṃ pūrayitvācāryo vakṣyatīti /
tadanena pūrvāsaṃbaddhārthāntaravivakṣā vāriteti /
athaivamagnibhirupadiṣṭe proṣita ācāryaḥ kālenājagāma, āgataśca vīkṣyopakosalamuvāca, brahmavida iva te somya mukhaṃ prasannaṃ bhāti, ko 'nu tvāmanuśaśāseti /
upakosalastu hrīṇo bhītaśca ko nu māmanuśiṣyāt bhagavan proṣite tvayītyāpātato 'pajñāya nirbadhyamāno yathāvadagnīnāmanuśāsanamavocat /
tadupaśrutya cācāryaḥ suciraṃ kliṣṭa upakosale samupajātadayārdrahṛdayaḥ pratyuvāca, somya kila tubhyamagnaye na brahma sākalyenāvocan, tadahaṃ tubhyaṃ sākalyena vakṣyāmi, tadanubhavamāhātmyāt 'yathā puṣpakarapalāśa āpo na śliṣyanta evamevaṃvidi pāpaṃ karma na śliṣyate, ityevamuktavatyācārya āhopakosalaḥ, bravītu me bhagavāniti, tasmai hovācācāryo 'rcirādikāṃ gatiṃ vaktumanāḥ, yaduktamagnibhiḥ prāṇo brahma kaṃ brahma khaṃ brahmeti tatparipūraṇāya 'eṣo 'kṣiṇi puruṣo dṛśyate'ityādi /
etaduktaṃ bhavati-ācāryeṇa ye sukhaṃ brahmākṣisthānaṃ saṃyadvāmaṃ vāmanībhāmanītyevaṅguṇakaṃ prāṇasahitamupāsate te sarve 'pahatapāpmāno 'nyatkarma kurvantu mā vākārṣuḥ, arciṣamarcirabhimāninīṃ devatāmabhisaṃbhavanti pratipadyante, arciṣo 'harahardevatāṃ, ahna āpūryamāṇapakṣaṃ śuklapakṣadevatāṃ, tataḥ ṣaṇmāsān, yeṣu māseṣūttarāṃ diśameti savitā te ṣaṇmāsā uttarāyaṇaṃ taddevatāṃ pratipadyante, tebhyo māsebhyaḥ saṃvatsaradevatāṃ, tata ādityaṃ, ādityāccandramasaṃ, candramaso vidyutaṃ, tatra sthitānetānpuruṣaḥ kaścidbrahmalokādavatīryāmānavo 'mānavyāṃ sṛṣṭau bhavaḥ /
brahmalokabhava iti yāvat /
sa tādṛśaḥ puruṣa etānsatyalokasthaṃ kāryaṃ brahma gamayati, sa eṣa devapatho devairarcirādibhirnetṛbhirupalakṣita iti devapathaḥ, sa eva ca brahmaṇā gantavyenopalakṣita iti brahmapathaḥ, etena pathā pratipadyamānāḥ satyalokasthaṃ brahma imaṃ mānavaṃ manoḥ sargaṃ kiṃbhūtamāvartaṃ janmajarāmaraṇapaunaḥ punyamāvṛttistatkartāvarto mānavo lokastaṃ nāvartante /
tathāca smṛtiḥ-'brahmaṇā saha te sarve saṃprāpte pratisaṃcare /
parasyānte kṛtātmānaḥ praviśanti paraṃ padam //15//
START BsVBh_1,2.4.16
śrutopaniṣatkagatyabhidhānāc ca

1.2.17

tadanenopākhyānavyākhyānena śrutopaniṣatkagatyabhidhānācca ityapi sūtraṃ vyākhyātam //16//
START BsVBh_1,2.4.17
anavasthiter asaṃbhavāc ca netaraḥ

1.2.18

anavasthiterasaṃbhavācca netaraḥ /
'ya eṣo 'kṣiṇi'iti nityavacchutamanitye chāyāpuruṣe nāvakalpate /
kalpanāgauravaṃ cāsminpakṣe prasajyata ityāha- nacopāsanākāla iti /
tathā vijñānātmano 'pīti /
vijñānātmano hi na pradeśe upāsanānyatra dṛṣṭacarī, brahmaṇastu tatra śrutapūrvetyarthaḥ /
miṣā bhiyā /
asmāt brahmaṇaḥ /
śeṣamatirohitārtham //17//
START BsVBh_1,2.5.18
antaryāmyadhidaivādhilokādiṣu taddharmavyapadeśāt

1.2.19

antaryāmyādhidaivādiṣu taddharmavyapadeśāt /
'svakarmopārjitaṃ dehaṃ tenānyacca niyacchati /
takṣādiraśarīrastu nātmāntaryamitāṃ bhajet //1//
pravṛttiniyamalakṣaṇaṃ hi kāryaṃ cetanasya śarīriṇaḥ svaśarīrendriyādau vā śarīreṇa vā vāsyādau dṛṣṭaṃ nāśarīrasya brahmaṇo bhavitumarhati /
nahi jātu vaṭāṅkuraḥ kuṭajabījājjāyate /
tadanena 'janmādyasya yataḥ'ityedapyākṣiptaṃ veditavyam /
tasmātparamātmanaḥ śarīrendriyādirahahitasyāntaryāmitvābhāvāt, pradhānasya vā pṛthivyādyabhimānavatyā devatāyā vāṇimādyaiśvaryayogino yogino vā jīvātmano vāntaryāmitā syāt /
tatra yadyapi pradhānasyādṛṣṭatvāśrutatvāmatatvavijñātatvāni santi, tathāpi tasyācetanasya draṣṭṛtvaśrotṛtvamanṛtvavijñātṛtvānāṃ śrutānāmabhāvāt, anātmatvācca 'eṣa ta ātmā'iti śruteranupapatterna pradhānasyāntaryāmitā /
yadyapi pṛthivyādyabhimānino devasyātmatvamasti, adṛṣṭatvādayaśca saha dṛṣṭṛtvādibhirupapadyante, śarīrendriyādiyogācca, 'pṛthivyeva yasyāyatanamagnirloko mano jyotiḥ'ityādiśruteḥ, tathāpi tasya pratiniyataniyamanāt 'yaḥ sarvaṃllokānantaro yamayati yaḥ sarvāṇi bhūtānyantaro yamayati'iti śrutivirodhādanupapatteḥ, yogī tu yadyapi lokabhūtavaśitayā sarvāṃllokānsarvāṇi ca bhūtāni niyantumarhati tatra tatrānekavidhadehendriyādinirmāṇena 'sa ekadhā bhavati tridhā bhavati'ityādiśrutibhyaḥ, tathāpi 'jagadvyāpāravarjaṃ prakaraṇāt'iti vakṣyamāṇena nyāyena vikāraviṣaye vidyāsiddhānāṃ vyāpārabhāvātso 'pi nāntaryāmī /
tasmātpāriśeṣyājjīva eva cetano dehendriyādimān dṛṣṭṛtvādisaṃpannaḥ svayamadṛśyādiḥ svātmani vṛttivirodhāt /
amṛtaśca, dehendriyādināśe 'pyanāśāt /
anyathāmuṣmikaphalopabhogābhāvena kṛtavipraṇāśākṛtābhyāgamaprasaṅgāt /
'ya ātmani tiṣṭhan'iti cābhede 'pi kathañcidbhedopacārāt 'sa bhagavaḥ kasminpratiṣṭhitaḥ sve mahimni'itivat /
'yamātmā na veda'iti ca svātmani vṛttivirodhābhiprāyam /
'yasyātmā śarīram'ityādi ca sarvaṃ 'sve mahimni'itivadyojanīyam /
yadi punarātmano 'pi niyantūranyo niyantā bhavet veditā vā tatastasyāpyanya ityanavasthā syāt /
sarvalokabhūtaniyantṛtvaṃ ca jīvasyādṛṣṭadvārā /
tadupārjitau hi dharmādharmau niyacchata ityanayā dvārā jīvo niyacchati /
ekavacanaṃ ca jātyabhiprāyam /
tasmājjīvātmaivāntaryāmī, na paramātmeti /
evaṃ prāpte 'bhidhīyate-'dehendriyādiniyame nāsya dehendriyāntaram /
tatkarmopārjitaṃ taccettadavidyārjitaṃ jagat //
START BsVBh_1,2.5.19
na ca smārtam ataddharmābhilāpāt

1.2.20

'śrutismṛtītihāsapurāṇeṣu tāvadatrabhavataḥ sarvajñasya sarvaśakteḥ parameśvarasya jagadyonitvamavagamyate /
na tatpṛthagjanasādhāṇyānumānābhāsenāgamavirodhinā śakyamapahnotum /
tathāca sarvaṃ vikārajātaṃ tadavidyāśaktipariṇāmastasya śarīrendriyasthāne vartata iti yathāyathaṃ pṛthivyādidevatādikāryakaraṇaistāneva pṛthivyādidevatādīñchaknoti niyantum /
na cānavasthā /
nahi niyantrantaraṃ tena niyamyate, kintu yo jīvo niyantā lokasiddhaḥ sa paramātmaivopādhyavacchedakalpitabhedastathā vyākhyāyata ityasakṛdāveditaṃ, tatkuto niyantrantaraṃ kutaścānavasthā /
tathāca 'nānyo 'to 'sti draṣṭā'ityādyā api śrutaya upapannārthāḥ /
paramārthato 'ntaryāmiṇo 'nyasya jīvātmano draṣṭurabhāvāt /
avidyākalpitajīvaparamātmabhedāśrayāstu jñātṛjñeyabhedaśrutayaḥ, pratyakṣādīni pramāṇāni, saṃsārānubhavaḥ, vidhiniṣedhaśāstrāṇi ca /
evaṃ cādhidaivādiṣvekasyaivāntaryāmiṇaḥ pratyabhijñānaṃ samañjasaṃ bhavati, 'yaḥ sarvāṃllokān' 'yaḥ sarvāṇi bhūtāni'ityatra ya ityekavacanamupapadyate /
amṛtatvaṃ ca paramātmani samañjasaṃ nānyatra /
'ya ātmani tiṣṭhan'ityādau cābhede 'pi bhedopacārakleśo na bhaviṣyati /
tasmātparamātmāntaryāmī na jīvādiriti siddham /
pṛthivyādi stanayitnvantamadhidaivam /
'yaḥ sarveṣu lokeṣu'ityādhilokam /
'yaḥ sarveṣu vedeṣu'ityadhivedam /
'yaḥ sarveṣu yajñeṣu'ityadhiyajñam /
'yaḥ sarveṣu bhūteṣu'ityadhibhūtam /
prāṇādyātmāntamadhyātmam /
saṃjñāyā aprasiddhatvādityupakramamātraṃ pūrvaḥ pakṣaḥ //19//
START BsVBh_1,2.5.20
śarīraś cobhaye 'pi hi bhedenainam adhīyate

1.2.21

darśanādikriyāyāḥ kartari pravṛttivirodhāt /
kartari ātmani pravṛttivirodhādityarthaḥ //20//
START BsVBh_1,2.6.21
adṛśyatvādiguṇako dharmokteḥ

1.2.22

adṛśyatvādiguṇako dharmokteḥ /
atha parā yayā tadakṣaramadhigamyate /
yattadadreśyaṃ buddhīndriyāviṣayaḥ /
agrāhyaṃ karmendriyāgocaraḥ /
agotraṃ kāraṇarahitam /
avarṇaṃ brāhmaṇatvādihīnam /
na kevalamindriyāṇāmaviṣayaḥ /
indriyāṇyapyasya na santītyāha- acakṣuḥkṣotramiti /
buddhīndriyāṇyupalakṣayati /
apāṇipādamiti karmendriyāṇi /
nityaṃ, vibhuṃ, sarvagataṃ susūkṣmaṃ durvijñānatvāt /
syādetat /
nityaṃ satkiṃ pariṇāmi nityaṃ, netyāha- avyayam /
kūṭasthanityamityarthaḥ /
pariṇāmo vivarto vā sarūpasyopalabhyate /
cidātmanā tu sārūpyaṃ jaḍānāṃ nopapadyate //1 // // //
jaḍaṃ pradhānamevāto jagadyoniḥ pratīyatām /
yoniśabdo nimittaṃ cetkuto jīvanirākriyā //2//
pariṇāmamānasarūpā eva pariṇāmā dṛṣṭāḥ /
yathorṇanābhilālāpariṇāmā lūtātantavastatsarūpāḥ, tathā vivartā api vartamānasarūpā eva na virūpāḥ /
yathā rajjuvivartā dhāroragādayo rajjusarūpāḥ /
na jātu rajjvāṃ kuñjara iti viparyasyanti /
naca hemapaṇḍipariṇāmo bhavati lūtātantuḥ /
tatkasya hetoḥ, atyantavairūpyāt /
tasmātpradhānameva jaḍaṃ jaḍasya jagato yoniriti yujyate /
svavikārānaśruta iti tadakṣaram /
'yaḥ sarvajñaḥ sarvavit'iti cākṣarātparātparasyākhyānaṃ, 'akṣarātparataḥ paraḥ'iti śruteḥ /
nahi parasmādātmanor'vāgvikarajātasya ca parastātpradhānādṛte 'nyadakṣaraṃ saṃbhavati /
ato yaḥ pradhānātparaḥ paramātmā sa sarvavit /
bhūtayonistvakṣaraṃ pradhānameva, tacca sāṃkhyābhimatamevāstu /
atha tasyāprāmāṇikatvānna tatra parituṣyati, astu tarhi nāmarūpabījaśaktibhūtamavyākṛtaṃ bhūtasūkṣmaṃ, pradhīyate hi tena vikārajātamiti pradhānaṃ, tatkhalu jaḍamanirvācyamanirvācyasya jaḍasya prapañcasyopādānaṃ yujyate, sārūpyāt /
nanu cidātmānirvācyaḥ, virūpo hi saḥ /
acetanānāmiti bhāṣyaṃ sārūpyapratipādanaparam /
syādetat /
smārtapradhānanirākaraṇenaivaitadapi nirākṛtaprāyaṃ, tatkuto 'sya śaṅketyata āha- apica pūrvatrādṛṣṭatvādīti /
sati bādhake 'syānāśrayaṇaṃ, iha tu bādhakaṃ nāstītyarthaḥ /
tena 'tadaikṣata'ityādāvupacaryatāṃ brahmaṇo jagadyonitāvidyāśaktyāśrayatvena /
iha tvavidyāśaktereva jagadyonitvasaṃbhave na dvārādvāribhāvo yayukta iti pradhānamevātra vākye jagadyonirucyata iti pūrvaḥ pakṣaḥ /
atha yoniśabdo nimittakāraṇaparastathāpi brahmaiva nimittaṃ na tu jīvātmeti vinigamanāyāṃ na heturastīti saṃśayena pūrvaḥ pakṣaḥ /
atrocyate-
'akṣarasya jagadyonibhāvamuktvā hyanantaraṃ /
yaḥ sarvajña iti śrutyā sarvajñasya sa ucyate //1//
tena nirdeśasāmānyātpratyabhijñānataḥ sphuṭam /
akṣaraṃ sarvavidviśvayonirnācetanaṃ bhavet //2//
akṣarātparata iti śrutistvavyākṛte matā /
aśnute yatsvakāryāṇi tato 'vyākṛtamakṣaram //3//
neha tirohitamivāsti kiñcit /
yattu sārūpyābhāvānna cidātmanaḥ pariṇāmaḥ prapañca iti /
addhā /
'vivartastu prapañco 'yaṃ brahmaṇopariṇāminaḥ /
anādivāsanodbhūto na sārūpyamapekṣate //1//
na khalu bāhyasārūpyanibandhana eva sarvo vibhrama iti niyamanimittamasti /
āntarādapi kāmakrodhabhayonmādasvapnādermānasādaparādhātsārūpyānapekṣāttasya tasya vibhramasya darśanāt /
apica hetumiti vibhrame tadabhāvādanuyogo yujyate /
anādyavidyātadvāsanāpravāhapatitastu nānuyogamarhati /
tasmāt paramātmavivartatayā prapañcastadyoniḥ, bhujaṅga iva rajjuvivartatayā tadyoniḥ, na tu tatpariṇāmatayā /
tasmāttaddharmasarvavittvokterliṅgāt 'yattadadreśyam'ityatra brahmaivopadiśyate jñeyatvena, natu pradhānaṃ jīvātmā vopāsyatveneti siddham /
na kevalaṃ liṅgādapi tu 'parā vidyā'iti samākhyānādapyetadeva pratipattavyamityāha- apica dve vidye iti /
liṅgāntaramāha -kasminnu bhavata iti /
bhogā bhogyāstebhyo vyatirikte bhoktari /
avacchinno hi jīvātmā bhogyebhyo viṣayebhyo vyatirikta iti tajjñānena na sarvaṃ jñātaṃ bhavati /
samākhyāntaramāha- apica sa brahmavidyāṃ sarvavidyāpratiṣṭhāmiti /
plavā hyete adṛḍhā yajñarūpā aṣṭādaśeti /
plavante gacchanti asthāyina iti plavāḥ /
ata evādṛḍhāḥ /
ke te yajñarūpāḥ /
rūpyante 'neneti rūpaṃ, yajño rūpamupādhiryeṣāṃ te yajñarūpāḥ /
te tu ṣoḍaśartvijaḥ /
ṛtuyajanenopādhinā ṛtvikśabdaḥ pravṛtta iti yajñopādhaya ṛtvijaḥ /
evaṃ yajamāno 'pi yajñopādhireva /
evaṃ patnī, 'patyurno yajñasaṃyoge'iti smaraṇāt /
ta ete 'ṣṭādaśa yajñarūpāḥ, yeṣvṛtvigādiṣūktaṃ karma yajñaḥ /
yadāśrayo yajña ityarthaḥ /
tacca karmāvaraṃ svargādyavaraphalatvāt /
apiyanti prāpnuvanti /
nahi dṛṣṭāntadārṣṭāntikayoḥ ityuktābhiprāyam //21//
START BsVBh_1,2.6.22
viśeṣaṇabhedavyapadeśābhyāṃ ca netarau

1.2.23

viśeṣaṇabhedavyapadeśābhyāṃ ca netarau /
viśeṣaṇaṃ hetuṃ vyācaṣṭe- viśinaṣṭi hīti /
śārīrādityupalakṣaṇam, pradhānādityapi draṣṭavyam /
bhedavyapadeśaṃ vyācaṣṭe- tathā pradhānādapīti /
syādetat /
kimāgamikaṃ sāṃkhyābhimataṃ pradhānaṃ, tathāca bahusamañjasaṃ syādityata āha- nātra pradhānaṃ nāma kiñciditi //22//
START BsVBh_1,2.6.23
rūpopanyāsāc ca

1.2.24

rūpopanyāsācca /
tadetatparamatenākṣepasamādhānābhyāṃ vyākhyāya svamatena vyācaṣṭe- anye punarmanyanta iti /
punaḥśabdo 'pi pūrvasmādviśeṣaṃ dyotayannasyeṣṭatāṃ sūcayati /
jāyamānavargamadhyapatitasyāgnimūrdhādirūpavataḥ sati jāyamānatvasaṃbhave nākasmājjanakatvakalpanaṃ yuktam /
prakaraṇaṃ khalvetadviśvayoneḥ, saṃnidhiśca jāyamānānām /
saṃnidheśca prakaraṇaṃ balīya iti jāyamānaparityāgena viśvayonereva prakaraṇino rūpābhidhānamiti cet na, prakaraṇinaḥ śarīrendriyādirahitasya vigrahavattvavirodhāt /
na caitāvatā mūrdhādiśrutayaḥ prakaraṇavirodhātsvārthatyāgena sarvātmatāmātraparā iti yuktam, śruteratyantaviprakṛṣṭārthātprakaraṇādbalīyastvāt /
siddhe ca prakaraṇināsaṃbandhe jāyamānamadhyapātitvaṃ jāyamānagrahaṇe kāraṇamupanyastaṃ bhāṣyakṛtā /
tasmāddhiraṇyagarbha eva bhagavān prāṇātmanā sarvabhūtāntaraḥ kāryo nirdiśyata iti sāṃpratam /
tatkimidānīṃ sūtramanavadheyameva, netyāha- asminpakṣa iti /
prakaraṇāt //23//
START BsVBh_1,2.7.24
vaiśvānaraḥ sādhāraṇaśabdaviśeṣāt

1.2.25

smaryamāṇam anumānaṃ syād iti

1.2.26

śabdādibhyo 'ntaḥpratiṣṭhānāc ca neti cen na tathā dṛṣṭyupadeśād asambhavāt puruṣamapi cainam adhīyate

1.2.27

vaiśvānaraḥ sādhāraṇaśabdaviśeṣāt /
prācīna śālasatyayajñendradyumnajanabuḍilāḥ sametya mīmāṃsāṃ cakruḥ- ko na ātmā kiṃ brahmeti /
ātmetyukte jīvātmani pratyayo mā bhūdata uktaṃ kiṃ brahmeti /
te ca mīmāṃsamānā niścayamanadhigacchantaḥ kaikeyarājaṃ vaiśvānaravidyāvidamupaseduḥ /
upasadya cocuḥ- ātmanamevemaṃ vaiśvānaraṃ saṃpratyadhyeṣi smarasi tameva no brūhītyupakramya dyusūrvāyvākāśavāripṛthivīnāmiti /
ayamarthaḥ-vaiśvānarasya bhagavato dyaurmūrdhā sutejāḥ /
cakṣuśca viśvarūpaḥ sūryaḥ /
prāṇo vāyuḥ pṛthagvartmātmā pṛthak vartma yasya vāyoḥ sa pṛthagvartmā sa evātmā svabhāvo yasya sa pṛthagvartmātmā /
saṃdeho dehasya madhyabhāgaḥ sa ākāśo bahulaḥ sarvagatatvāt /
bastireva rayiḥ āpaḥ, yato 'dbhyo 'nnamannācca rayirdhanaṃ tasmādāpo rayiruktāstāsāṃ ca mūtrībhūtānāṃ bastiḥ sthānamiti bastireva rayirityuktam /
pādau pṛthivī tatra pratiṣṭhānāt /
tadevaṃ vaiśvānarāvayaveṣu dyusūryānilākāśajalāvaniṣu mūrdhacakṣuḥprāṇasaṃdehabastipādeṣvekaikasmina vaiśvānarabuddhyā viparītatayopāsakānāṃ prācīnaśālādīnāṃ mūrdhapātāndhatvaprāṇotkramaṇadehaśīrṇatābastibhedapādaślathībhāvadūṣḥaṇairupāsanānāṃ nindayā mūrdhādisamastabhāvamupadiśyāmnāyate-'yastvetamevaṃ prādeśamātramabhivimānam'iti /
sa sarveṣu lokeṣu dyupabhṛtiṣu, sarveṣu bhūteṣu sthāvarajaṅgameṣu, sarveṣvātmasu dehendriyamanobuddhijīveṣvannamatti /
sarvasaṃbandhiphalamāpnotītyarthaḥ /
athāsya vaiśvānarasya bhokturbhojanasyāgnihotratāsaṃpipādayiṣayāha śrutiḥ- ura eva vediḥ vedisārūpyāt /
lomāni barhiḥ āstīrṇabrahiḥsārūpyāt /
hṛdayaṃ gārhapatyaḥ /
hṛdayānantaraṃ mano 'nvāhāryapacanaḥ /
āsyamāhavanīyaḥ /
tatra hi tadannaṃ hūyate /
nanu 'ko na ātmā kiṃ brahma'ityupakrame ātmabrahmaśabdayoḥ paramātmani rūḍhatvena taduparaktāyāṃ buddhau vaiśvānarāgnyādayaḥ śabdāstadanurodhena paramātmanyeva kathañcinnetuṃ yujyante natu prathamāvagatau brahmātmaśabdau caramāvagatavaiśvānarādipadānurodhenānyathayituṃ yujyete /
yadyapi ca vājasaneyināṃ vaiśvānaravidyopakrame 'vaiśvānaraṃ ha vai bhagavān saṃprati veda taṃ no brūhi'ityatra nātmabrahmaśabdau staḥ, tathāpi tatsamānārthaṃ chāndogyavākyaṃ tadupakramamiti tena niścitārthena tadavirodhena vājasaneyivākyārtho niścīyata /
niścitārthena hyaniścitārthaṃ vyavasthāpyate, nāniścitārthena niścitārtham /
karmavacca brahmāpi sarvaśākhāpratyayamekameva /
naca dyumūrdhatvādikaṃ jāṭharabhūtāgnidevatājīvātmanāmanyatamasyāpi saṃbhavati /
naca sarvalokāśrayaphalabhāgitā /
naca sarvapāpmapradāha iti pāriśeṣyātparamātmaiva vaiśvānara iti niścite kutaḥ punariyamāśaṅkā- śabdādibhyo 'ntaḥ pratiṣṭhānānneti cediti /
ucyate-tadevopakramānurodhenānyathā nīyate, yannetuṃ śakyam /
aśakyau ca vaiśvānarāgniśabdāvanyathā netumiti śaṅkiturabhimānaḥ /
api cāntaḥpratiṣṭhatatvaṃ ca prādeśamātratvaṃ ca na sarvavyāpino 'parimāṇasya ca parabrahmaṇaḥ saṃbhavataḥ /
naca prāṇahutyadhikaraṇatānyatra jāṭharāgneryujyate /
naca gārhapatyādihṛdayāditā brahmaṇaḥ saṃbhavinī /
tasmādyathāyogaṃ jāṭharabhūtāgnidevatājīvānāmanyatamo vaiśvānaraḥ, natu brahma /
tathā ca brahmātmaśabdāvupakramagatāvapyanyathā netavyau /
mūrdhatvādayaśca stutimātram /
athavā agniśarīrāyā devatāyā aiśvaryayogāt dyumūrdhatvādaya upapadyanta iti śaṅkiturabhisaṃdhiḥ /
atrottaram- na /
kutaḥ, tathā dṛṣṭyupadeśāt /
addhā caramamananyathāsiddhaṃ prathamāvagatamanyathayati /
na tvatra caramasyānanyathāsiddhiḥ, pratīkopadeśena vā mano brahmetivat, tadupādhyupadeśena vā manomayaḥ prāṇaśarīro bārūpa itivadupapatteḥ /
vyutpattyā vā vaiśvānarāgniśabdayorbrahmavacanatvānnānyathāsiddhiḥ /
tathāca brahmāśrayasya pratyayasyāśrayāntare jāṭharavaiśvānarāhvaye kṣepeṇa vā jāṭharavaiśvānaropādhini vā brahmaṇyupāsye vaiśvānaradharmāṇāṃ brahmadharmāṇāṃ ca samāveśa upapadyate /
asaṃbhavāditi sūtrāvayavaṃ vyācaṣṭe- yadi ceha parameśvaro na vivakṣyeteti /
puruṣamapi cainamadhīyata iti sūtrāvayavaṃ vyācaṣṭe- yadi ca kevala eveti /
na brahmopādhitayā nāpi pratīkatayetyarthaḥ /
na kevalamantaḥpratiṣṭhitaṃ puruṣamapītyaperarthaḥ /
ata eva yatpuruṣa iti puruṣamanūdya na vaiśvānaro vidhīyate /
tathāsati puruṣe vaiśvānaradṛṣṭipadiśyeta /
evaṃ ca parameśvaradṛṣṭirhi jāṭhare vaiśvānara ihopadiśyata iti bhāṣyaṃ virudhyeta /
śrutivirodhaśca /
'sa yo haitamevamagniṃ vaiśvānaraṃ puruṣaṃ puruṣavidhaṃ puruṣe 'ntaḥpratiṣṭhitaṃ veda'iti vaiśvānarasya hi puruṣatvavedanamatrānūdyate, natu puruṣasya vaiśvānaratvavedanam /
tasmāt 'sa eṣo 'gnirvaiśvānaro yat'iti yadaḥ pūrveṇa saṃbandhaḥ, puruṣa iti tu tatra puruṣadṛṣṭerupadeśa iti yuktam //24// // 25 // // 26 //
START BsVBh_1,2.7.27
ata eva na devatā bhūtaṃ ca

1.2.28

ata eva na devatā bhūtaṃ ca /
ata evaitebhyaḥ śrutismṛtyavagatadyumūrdhatvādisaṃbandhasarvalokāśrayaphalabhāgitvasavrapāpmapradāhātmabrahmabrahmapadokramebhyo hetubhya ityarthaḥ /
'yo bhānunā pṛthivīṃ dyāmutemām'iti mantravarṇo 'pi na kevalauṣṇyaprakāśavibhavamātrasya bhūtāgnerimamīdṛśaṃ mahimānamāha, api tu brahmavikāratayā tādrūpyeṇeti bhāvaḥ //27//
START BsVBh_1,2.7.28
sākṣād apy avirodhaṃ jaiminiḥ

1.2.29

sākṣādapyavirodhaṃ jaiminiḥ /
yadetatprakṛtaṃ mūrdhādiṣu cubukānteṣu puruṣāvayaveṣu dyuprabhṛtīnpṛthivīparyantāṃstrailokyātmano vaiśvānarasyāvayavān saṃpādya puruṣavidhatvaṃ kalpitaṃ tadabhiprāyeṇedamucyate 'puruṣavidhaṃ puruṣe 'ntaḥpratiṣṭhitaṃ veda'iti /
atrāvayavasaṃpattyā puruṣavidhatvaṃ kāryakāraṇasamudāyarūpapuruṣāvayavamūrdhādicubukāntaḥpratiṣṭhānācca puruṣe 'ntaḥpratiṣṭhitatvaṃ samudāyamadhyapatitvāttadavayavānāṃ samudāyinām /
atraiva nidarśanamāha- yathā vṛkṣe śākhāmiti /
śākhākāṇḍamūlaskandhasamudāye pratiṣṭhitā śākhā tanmadhyapatitā bhavatītyarthaḥ /
samādhānāntaramāha- athaveti /
antaḥpratiṣṭhatvaṃ mādhyāsthyaṃ tena sākṣitvaṃ lakṣayati /
etaduktaṃ bhavati-vaiśvānaraḥparamātmā carācarasākṣīti /
pūrvapakṣiṇo 'nuśayamunmūlayati- niścite ceti /
viśvātmakatvāt vaiśvānaraḥ pratyāgātmā /
viśveṣāṃ vāyaṃ naraḥ, tadvikāratvādviśvaprapañcasya /
viśve narā jīvā vātmāno 'sya tādātmeneti //28//
START BsVBh_1,2.7.29
abhivyakter ity āśmarathyaḥ

1.2.30

anusmṛter bādariḥ

1.2.31

abhivyakterityāśmarathyaḥ /
sākalyenopalambhāsaṃbhavādupāsakānāmanugrahḥāyānanto 'pi parameśvaraḥ prādeśamātramātmanamabhivyanaktītyāha- atimātrasyāpīti /
atikrānto mātrāṃ parimāṇamatimātraḥ /
upāsakānāṃ kṛte /
upāsakārthamiti yāvat /
vyākhyāntaramāha-pradeśeṣu veti //29// // 30 //
START BsVBh_1,2.7.31
saṃpatter iti jaiminis tathā hi darśayati

1.2.32

saṃpatteriti jaiminiḥ /
mūrdhānamupakramya cubukānto hi kāyapradeśaḥ prādeśamātraḥ /
tatraiva trailokyātmano vaiśvānarasyāvayavānsaṃpādayanprādeśamātraṃ vaiśvānaraṃ darśayati //31//
START BsVBh_1,2.7.32
āmananti cainam asmin

Original text: Brahmasūtra2 with Vācaspati's Bhāmatī (a subcommentary on Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc