ब्रह्मसूत्र2 · अध्याय 1.1

भामती
ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् ।
स्तर्त् ब्स्व्भ्_1,1.1.1
अनिर्वाच्याविद्या(*1)द्वितयसचिवस्य प्रभवतो विवर्ता(*2) यस्यैते वियदनिलतेजो ऽबवनयः ।
यतश्चाभूद्विश्वं चरमचरमुच्चावचमिदं नमामस्तद्ब्रह्मापरिमितसुखज्ञानममृतम् ॥1॥
fन् *1-मूलविद्या, तूलाविद्येति द्वितयम्
fन् *2-स्वरूपोपमर्दनं विनान्यथाभावः
निःश्वसितमस्य वेदा वीक्षितमेतस्य पञ्च भूतानि ।
स्मितमेतस्य चराचरमस्य च सुप्तं महाप्रलयः ॥2॥
षड्भिरङ्गैरुपेताय विविधैरव्ययैरपि ।
शाश्वताय नमस्कुर्मो वेदाय च भवाय च ॥3॥
मार्तण्डतिलकस्वामिमहागणपतीन् वयम् ।
विश्ववन्द्यान्नमस्यामः सर्वसिद्धिविधायिनः ॥4॥
ब्रह्मसूत्रकृते तस्मै वेदव्यासाय वेधसे ।
ज्ञानशक्त्यवताराय नमो भगवतो हरेः ॥5॥
नत्वा विशुद्धविज्ञानं शङ्करं करुणानिधिम् ।
भाष्यं प्रसन्नगम्भीरं तत्प्रणीतं विभज्यते ॥6॥
आचार्यकृतिनिवेशनमप्यवधूतं वचो ऽस्मदादीनाम् ।
रथ्योदकमिव गङ्गाप्रवाहपातः पवित्रयति ॥7॥
अथ यदसंदिग्धमप्रयोजनं च न तत्प्रेक्षावत्प्रतिपित्सागोचरः, यथा समनस्केन्द्रिय- संनिकृष्टः स्फीतालोकमध्यवर्ती घटः, करटदन्ता वा;तथा चेदं ब्रह्मेति व्यापक
fन्: 1-यत्र जिज्ञास्यत्वं तत्रैव संदिग्धत्वं सप्रयोजनत्वं चेति जिज्ञास्यत्वव्यापके संदिग्धत्वसप्रयोजनत्वे ।
तयोर्विरुद्धस्य तदभावस्येहोपलब्धिर्ज्ञानम् ।
तथाच व्यापकाभावे तद्व्याप्तजिज्ञास्यत्वाभावो ऽत्रेत्यर्थः ।
अत्रैवं प्रयगोः-ब्रह्म मुमुक्ष्वविचार्यं तं प्रत्यसंदिग्धत्वात्, निष्प्रयोजनत्वाच्च ।
तथाविधकुम्भ-काकदन्तवदिति भावः ।
विरुद्धोपलब्धिः ।
तथा हि-- बृहत्त्वाद्बृंहण
fन्: 2-वृद्ध्यर्थकबृहबृहिधातुजं ब्रह्मन्नितिरूपम् ।
बृंहणं च देहादीनां परिणामयितृत्वरूपं बोध्यम् ।
त्वाद्वात्मैव ब्रह्मेति गीयते ।
स चायम् आकीटपतङ्गेभ्य आ च देवर्षिभ्यः प्राणभृन्मात्रस्येदङ्कारास्पदेभ्यो देहेन्द्रियमनोबुद्धिविषयेभ्यो विवेकेन ऽअहम्ऽइत्यसंदिग्धाविपर्यस्तापरोक्षानुभवसिद्ध इति न जिज्ञासास्पदम् ।
न हि जातु कश्चिदत्र संदिग्धे ऽअहं वा नाहं वाऽइति ।
न च विपर्यस्यति ऽनाहमेवऽइति ।
न च ऽअहं कृशः, स्थूलः, गच्छामिऽइत्यादिदेहधर्मसामाना
fन्: 3-एकार्थप्रतिपादकत्वज्ञानादित्यथर्ः ।
धिकरण्यदर्शनाद्देहालम्बनो ऽयमहङ्कार इति सांप्रतम् ।
तदालम्बनत्वे हि ऽयो ऽहं बाल्ये पितरावन्वभवं स एव स्थाविरे प्रणप्तॄननुभवामिऽइति प्रतिसंधानं न भवेत् ।
न हि बालस्थविरयोः शरीरयोरस्ति मनागपि प्रत्यभिज्ञान
fन्: 1-पूर्वानुभूतस्य साक्षात्कृतव्यक्त्यैक्यावगाहिनी धीः ।
गन्धो येनैकत्वं अध्यवसीयेत ।
तस्माद्येषु व्यावर्तमानेषु यदनुवर्तते तत्तेभ्यो भिन्नं यथा च कुसुमेभ्यः सूत्रम् ।
तथा बालादिशरीरेषु व्यावर्तमानेष्वपि परमहङ्कारास्पदमनुवर्तमानं तेभ्यो भिद्यते ।
अपि च स्वप्नान्ते दिव्यशरीरभेदमास्थाय तदुचितान्भोगान्भुञ्जान एव प्रतिबुद्धो मनुष्यशरीरमात्मानं पश्यन् ऽनाहं देवो मनुष्य एवऽइति देवशरीरे बाध्यमाने ऽप्यहमास्पदमबाध्यमानं शरीराद्भिन्नं प्रतिपद्यते ।
अपि च योग
fन्: 2-अणिमादिसिद्धिलाभाल्लीलाद्यर्थं योगमहिम्ना व्याघ्रशरीरं कृत्वा तदाभिमानीत्यर्थः अत्रेदं बोध्यम् अवयवोपचयापचयात्मके बाल्ये स्थाविरे वा न शरीरभेदः सिद्ध्यति, शरीरमिति बुद्धेरनुगतत्वादित्यरुच्या ऽस्वप्नान्तेऽइत्युदाहृतम् ।
स्वाप्नभ्रमवादिनां मते तदसिद्ध्या योगव्याघ्रदृष्टान्तः, जाग्रत्यपि दर्शयितुं वेति बोध्यम् ।
व्याघ्रः शरीरभेदे ऽप्यात्मानमभिन्नमनुभवतीति नाहङ्कारालम्बनं देहः ।
अत एव नेन्द्रियाण्यप्यस्यालम्बनम्, इन्द्रियभेदे ऽपि ऽयो ऽहमद्राक्षं स एवैतर्हि स्पृशामिऽइत्यहमालम्बनस्य प्रत्यभिज्ञानात् ।
विषयेभ्यस्त्वस्य विवेकः स्थवीयानेव ।
बुद्धिमनसोश्च करणयोः ऽअहम्ऽइति कर्तृप्रतिभासप्रख्याना
fन्: 3-प्रख्यानं शब्दः । करणानां कर्तृपदवाच्यत्वानुपपत्तेरिति भावः ।
लम्बनत्वायोगः ।
ऽकृशो ऽहम्ऽ ऽअन्धो ऽहम्ऽइत्यादयश्च प्रयोगा असत्यप्यभेदे कथञ्चिन्मञ्चाः
fन्: 4-आत्मा शरीरादिभ्यो भिन्न इत्यधस्ताद्व्यवस्थापितत्वात्तदनुपपत्तेर्लक्षणावाश्रयणीयेति भावः ।
क्रोशन्ति इत्यादिवदौपचारिका इति युक्तमुत्पश्यामः ।
तस्मादिदङ्कारास्पदेभ्यो देहेन्द्रियमनोबुद्धिविषयेभ्यो व्यावृत्तः स्फुटतराहमनुभवगम्य आत्मा संशयाभावादजिज्ञास्य इति सिद्धम् ।
अप्रयोज
fन्: 1-द्वितीयहेतुं विभजते ।
नत्वाच्च ।
तथा हि-संसारनिवृत्तिरपवर्ग इह प्रयोजनं विवक्षितम् ।
संसारश्च आत्मयाथात्म्याननुभवनिमित्त आत्मयाथात्म्यज्ञानेन निवर्तनीयः ।
स चेदयमनादिरनादिना आत्मयाथात्म्यज्ञानेन सहानुवर्तते, कुतो ऽस्य निवृत्तिः अविरोधात्?कुतश्चात्मयाथात्म्याननुभवः?न हि ऽअहम्ऽइत्यनुभवादन्यदात्मयाथात्म्यज्ञानमस्ति ।
न च ऽअहम्ऽइति सर्वजनीनस्फुटतरानुभवसमर्थित आत्मा देहेन्द्रियादिव्यतिरिक्तः शक्य उपनिषदां सहस्रैरप्यन्यथयितुम्, अनुभवविरोधात् ।
न ह्यागमाः सहस्रमपि घटं पटयितुमीशते ।
तस्मादनुभवविरोधादुपचरितार्था एवोपनिषद इति युक्तमुत्पश्याम इत्याशयवानाशङ्क्य परिहरति- युष्मदस्मत्प्रत्ययगोचरयोः इति ।
अत्र च युष्मदस्मदित्यादिर्मिथ्याभवितुं युक्तमित्यन्तः शङ्काग्रन्थः ।
तथापीत्यादिपरिहारग्रन्थः ।
तथापीत्यभिसंबन्धाच्छङ्कायां यद्यपीति पठितव्यम् ।
इदमस्मत्प्रत्ययगोचरयोरिति वक्तव्ये युष्मद्ग्रहणमत्यन्तभेदोपलक्षणार्थम् ।
यथा ह्यहङ्कारप्रतियोगी त्वङ्कारो नैवमिदङ्कारः, ऽएते वयम्, इमे वयमास्महेऽइति बहुलं
fन्: 2-इदंशब्दस्य पराक्प्रतिपादकत्वाविशेषे ऽपि एते वयमित्यादि प्रचुरप्रयोगवशान्मुख्यवद्भानं भवतीति तत्तत्र निरूढमिति भावः ।
प्रयोगदर्शनादिति ।
चित्स्वभाव आत्मा विषयी, जडस्वभावा बुद्धीन्द्रियदेहविषया विषयाः ।
एते हि चिदात्मानं विसिन्वन्ति अवबध्नन्ति;स्वेन रूपेण निरूपणीयं कुर्वन्तीति यावत् ।
परस्परानध्यासहेतावत्यन्तवैलक्षण्ये दृष्टान्तः-ऽतमः प्रकाशवदितिऽ ।
न हि जातु कश्चित्समुदाचारद्वृ
fन्: 3-समुदाचरन्त्यौ भेदेन ज्ञायमाने वृत्ती वर्तने ययोस्ते तथा ।
अध्यासो हि विवेकाग्रहेण व्याप्तः, अत्र विवेकग्रहसत्त्वादध्यासो नोपपन्न इत्याशयः ।
त्तिनी प्रकाशतमसी परस्परात्मतया प्रतिपत्तुमर्हति ।
तदिदमुक्तम् - इतरेतरभावानुपपत्ताविति ।
इतरेतर
fन्: 4-इतरस्येतरत्र भाव इति योजने सिद्धस्य संसर्गाध्यासनिषेधस्य साधनं भवेत्तदनेनापहृतं बोद्धव्यम् ।
भावः इतरेतरत्वम्, तादात्म्यमिति यावत्;तस्यानुपपत्ताविति ।
स्यादेतत् ।
मा भूद्धर्मिणोः परस्परभावः;तद्धर्माणां तु जाड्यचैतन्यनित्यत्वानित्यत्वादीनां इतरेतराध्यासो भविष्यति ।

दृश्यते हि धर्मिणोर्विवेकग्रहणे ऽपि तद्धर्माणामध्यासः, यथा कुसुमाद्भेदेन गृह्यमाणे ऽपि स्फटिकमणावतिस्वच्छतया जपाकुसुमप्रतिबिम्बोद्ग्राहिण्यरुणः स्फटिकैत्यारुण्यविभ्रम इत्यत उक्तम्- तद्धर्माणामपीति ।
इतरेतरत्र धर्मिणि धर्माणां भावो विनिमयस्तस्यानुपपत्तिः ।
अयमभिसंधिः-रूपवद्धि द्रव्यमतिस्वच्छतया रूपवतो द्रव्यान्तरस्य तद्विवेकेन गृह्यमाणस्यापि च्छायां गृह्णीयात्, चिदात्मा त्वरूपो विषयी न विषयच्छायामुद्ग्राहयितुमर्हति ।
यथाहुः-ऽशब्दगन्धरसानां च कीदृशी प्रतिबिम्बताऽइति ।
तदिह पारिशेष्याद्विषयविषयिणोरन्योन्यात्मसंभेदेनैव तद्धर्माणामपि परस्परसंभेदेन विनिमयात्मना भवितव्यम्, तौ चेद्धर्मिणावत्यन्तविवेकेन गृह्यमाणावसंभिन्नौ, असंभिन्नाः सुतरां तयोर्धर्माः, स्वाश्रयाभ्यां व्यवधानेन दूरापेतत्वात् ।
तदिदमुक्तम्- सुतरामिति ।
तद्विपर्ययेणेति ।
विषयविपर्ययेणेत्यर्थः ।
मिथ्याशब्दो ऽपह्नववचनः ।
एतदुक्तं भवति- अध्यासो भेदाग्रहेण व्याप्तः, तद्विरुद्धश्चेहास्ति भेदग्रहः, स भेदाग्रहं निवर्तयंस्तद्व्याप्तमध्यासमपि निवर्तयतीति ।
मिथ्येति भवितुं युक्तं यद्यपि तथापीति योजना ।
इदमत्राकूतम्-भवेदेतदेवं यद्यहमित्यनुभवे आत्मतत्वं प्रकाशेत ।
न त्वेतदस्ति ।
तथाहि समस्तोपाध्यनवच्छिन्नानन्तानन्दचैतन्यैकरसमुदासीनमेकमद्वितीयमात्मतत्त्वं श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणेषु गीयते ।
न चैतान्युपक्रम
fन्: 1-उपक्रमः प्रारम्भः, परामर्शो मध्ये निर्देशः उपसंहारश्च सामान्येन कथितस्य विशेषे नियमनम् ।
अत्रायमभिप्रायः-ऽसदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयऽइत्युपक्रम्य, अन्तरा च तेजसा शुङ्गेन सन्मूलमन्विच्छ, अन्नेन शुङ्गेन सन्मूलमन्विच्छेत्यादि निर्दिश्य ऽस य एषो ऽणिमैतदात्म्यमिदं सर्वं तत्सत्यं स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतोऽइत्युपसंहृतं वाक्यं, अखण्डसत्तात्पर्यकं तदुपक्रमोपसंहारलिङ्गात् ।
अवान्तरपठितम् ऽअसद्वा इदमग्र आसीत्ऽइत्यादिकमेतदनुसंधानेन नेयम् ।
ननु तेजोबादिसृष्टिक्रममपि व्याचष्टे ।
न ।
एकमद्वितीयं ब्रह्मैवेह प्रतिपिपादयिषितम्, यत्परः शब्दः स एव तदर्थो ऽन्यथातिप्रसङ्गात् ।
तस्मात् ब्रह्मणो ऽवताराय यत्किञ्चिद्व्याहर्तव्यमिति तद्व्याहृतमिति सुवचमतो निष्प्रपञ्चात्मतत्त्वप्रतिपादकान्येवैतानीति दिक् ।
परामर्शोपसंहारैः क्रियासमभिहारेणेदृगात्मतत्त्वमभिदधति तत्पराणि सन्ति शक्यानि शक्रेणाप्युपचरितार्थानि कर्तुम् ।
अभ्यासे हि भूयस्त्वमर्थस्य भवति यथाहो दर्शनीयाहो दर्शनीयेति न न्यूनत्वं, प्रागेवोपचरितत्वमिति ।
अहमनुभवस्तु प्रादेशिकमनेकविधशोकदुःखादिप्रपञ्चोपप्लुतमात्मानमादर्शयन् कथमात्मतत्त्वगोचरः कथं वानुपप्लवः
fन्: 2-उपप्लवो विपर्यासः ।
अहमनुभवस्तद्रहितः कथमित्यर्थः ।)।
न च ज्येष्ठप्रमाणप्रत्यक्षविरोधादाम्नायस्यैव तदपेक्षस्या
fन्: 3-अत्र तदपेक्षत्वं प्रत्यक्षप्रमाणसिद्धार्थानुवादकतया स्वप्रामाण्यमुखिनिपीक्षकत्वरूपं बोध्यम् ।
प्रामाण्यमुपचरितार्थत्वं चेति युक्तम्, तस्यापौरुषेय
fन्: 4-पूर्वानुपूर्व्यनपेक्षपुंविशेषबुद्ध्यधीनानुपूर्वीमत्त्वं पौरुषेयत्वं, तद्रहिततयेत्यर्थः ।
तया निरस्तसमस्तदोषाशङ्कस्य, बोधकतया स्वतःसिद्धप्रमाण
fन्: 5-अनधिगताबाधितार्थबोधकत्वमेव हि प्रामाण्यं, तच्चान्तराध्यक्षं सिद्धमित्यर्थः ।
भावस्य स्वकार्ये प्रमितावनपेक्षत्वात् ।
प्रमितावनपेक्षत्वे ऽप्युत्पत्तौ प्रत्यक्षापेक्षत्वात्तद्विरोधादनुत्पत्तिलक्षणमप्रामाण्यमिति चेन्न ।
उत्पादकाप्रतिद्वन्द्वित्वात् ।
न ह्यागमज्ञानं सांव्यवहारिकं प्रत्यक्षस्य प्रामाण्यमुपहन्ति येन कारणाभावान्न भवेदपि तु तात्त्विकम् ।
न च तत्तस्योत्पादकम् ।
अतात्त्विकप्रमाणभावेभ्यो ऽपि सांव्यवहारिकप्रमाणेभ्यस्तत्त्वज्ञानोत्पत्तिदर्शनात् ।
तथा च वर्णे ह्रस्वत्वदीर्घत्वादयो ऽन्यधर्मा अपि समारोपिताः तत्त्वप्रतिपत्तिहेतवः ।
न हि लौकिकाः ऽनागःऽइति वा"नगः"इति वा पदात्कुञ्चरं वा तरुं वा प्रतिपद्यमाना भवन्ति भ्रान्ताः ।
न चा
fन्: 1-यत्पूर्वमुपचरितत्वमुक्तं तन्निरस्यति)
नन्यपरं वाक्यं स्वार्थं उपचरितार्थं युक्तम् ।
उक्तं हि - ऽन विधौ
fन्: 2-विधायके शब्दे, परो लक्ष्यः शब्दार्थो न भवतीति शाबरभाष्ये सिद्धान्तितम् ।
नच ऽसोमेन यजेतऽइत्यादौ सोमवतेति मत्वर्थलक्षणाभ्युपगमात्, ऽतत्त्वमसिऽइत्यादौ च जीवब्रह्मणोरैक्यं ब्रुवतां मते भागलक्षणाङ्गीकारान्नैतद्युक्तमिति वाच्यम् ।
विधितुल्यं, तत्तुल्यं वा तात्पर्यवद्वाक्यं यत्किञ्चुदनुग्रहार्थमन्यपरं न नेतुं शक्यमित्यर्थे तात्पर्यात् ।
तत्र विना तात्पर्यं सिद्धिरेष्टव्येत्याशयः ।
परः शब्दार्थःइति ।
ज्येष्ठत्वं च अनपेक्षितस्य बाध्यत्वे हेतुः न तु बाधकत्वे, रजतज्ञानस्य ज्यायसः शुक्तिज्ञानेन कनीयसा बाधदर्शनात् ।
तदनपबाधने तदपबाधात्मन
fन्: 3-शुक्तिज्ञानं रजतज्ञानापबाधात्मकं, अतो यदि नाबाधिष्यत तर्हि नोदपत्स्यतेत्यर्थः ।
स्तस्योत्पत्तेरनुत्पत्तेः ।
दर्शितं च तात्त्विकप्रमाणभावस्यानपेक्षितत्वम् ।
तथा च पारमर्षं सूत्रं, ऽपौर्वापर्ये
fन्: 4-ज्योतिष्टोमे ऽन्योन्यं संबध्य यज्ञशालातो निर्गच्छतामृत्विजां विच्छेदनिमित्तं प्रायश्चित्तं श्रूयते ऽयद्युद्गातापच्छिद्येतादक्षिणेन यजेत, यदि प्रतिहर्तापच्छिद्येत सर्वस्वदक्षिणेनेतिऽतत्रोद्गातृप्रतिहर्त्रोः क्रमेण विच्छेदे विरुद्धप्रायश्चित्तयोः समुच्चयासंभवात् किं पूर्वं कार्यमुत परमिति संदेहे राद्धान्तः ऽपूर्वं परमजातत्वादबाधित्वैव जायते ।
परस्यानन्यथोत्पादान्नात्वबाधेन संभवः इति ।
पूर्वदौर्बल्यं प्रकृतिवत्ऽ (आ. 6 पा. 5 सू. 54)इति ।
तथा ऽपूर्वात्परबलीयस्त्वं तत्र नाम प्रतीयताम् ।
अन्योन्यनिरपेक्षाणां यत्र जन्म धियां भवेत् ॥
ऽइति ।
अपि च ये ऽप्यहङ्कारास्पदमात्मानमास्थिषत तैरप्यस्य न तात्त्विकत्वमभ्युपेतव्यम्, ऽअहमिहैवास्मि सदने जानानःऽइति सर्वव्यापिनः प्रादेशिकत्वेन ग्रहात् ।
उच्चतरगिरिशिखरवर्तिषु महातरुषु भूमिष्ठस्य दूर्वाप्रवालनिर्भासप्रत्ययवत् ।
न चेदं देहस्य प्रादेशिकत्वमनुभूयते न त्वात्मन इति सांप्रतम् ।
न हि तदैवं भवति ऽअहम्ऽ इति;गौणत्वे वा न ऽजानानःऽइति ।
अपि च परशब्दः परत्र लक्ष्यमाणगुणयोगेन वर्तत इति यत्र प्रयोक्तृप्रतिपत्रोः संप्रतिपत्तिः स गौणः, स च भेदप्रत्ययपुरःसरः ।
तद्यथा नैयमिका
fन्: 6-ऽयदग्नये च प्रजापतये च सायं जुहोतिऽइत्यग्नेर्हेमे देवताप्रख्यापनादत्र अग्निहोत्रकर्मनामधेयमग्निहोत्रपदमित्यर्थः)ग्निहोत्रवचने ऽग्निहोत्रशब्दः (अ. 1 पा. 4 सू. 4)
प्रकरणान्तरावधृतभेदे कौण्डपायिनामयनगते कर्मणि ऽमासमग्मिहोत्रं जुहोतिऽ(आ. 7 पा. 3 सू. 1) इत्यत्र साध्यसादृश्येन गौणः,

fन्: 1-प्रकरणभेदेन कर्मभेदे सिद्धे ऽनेकत्र शक्त्यङ्गीकारे गौरवादग्निहोत्रवज्जुहोतीति साध्यसादृश्येन गौण इत्यर्थः ।
माणवके चानुभवसिद्धभेदे सिंहात्सिंहशब्दः ।
न त्वहङ्कारस्य मुख्योर्ऽथो निर्लुठित
fन्: 2-निष्कृष्य लुठितः प्रतिभासितो गर्भो ऽसाधारणाकारो यस्य स तथा तत्तथा ।
तथा च नात्र विवदितव्यमित्यर्थः ।
गर्भतया देहादिभ्यो भिन्नो ऽनुभूयते, येन परशब्दः शरीरादौ गौणो भवेत् ।
न चात्यन्त
fन्: 3-प्रयोगप्राचुर्यान्मुख्यवद्भानात्, निरूढलक्षणा शक्तिवृत्तिसदृशीति शास्त्रसमयः ।
निरूठतया गौणे ऽपि न गौणत्वाभिमानः सार्षपादिषु तैलशब्दवदिति वेदितव्यम् ।
तत्रापि स्नेहात्तिलभवाद्भेदे सिद्ध एव सार्षपादीनां तैलशब्दवाच्यत्वाभिमानो, न त्वर्थयोस्तैलसार्षपयोरभेदाध्यवसायः ।
तत्सिद्धं गौणत्वमुभयदर्शिनो गौणमुख्यविवेकविज्ञानेन व्याप्तम् तदिदं व्यापकं विवेकज्ञानं निवर्तमानं गौणतामपि निवर्तयतीति ।
न च बालस्थविरशरीरभेदे ऽपि सो ऽहमित्येकस्यात्मनः प्रतिसंधानदेहादिभ्यो भेदे
fन्: 4-विवेकेनेत्यर्थः ।
नास्त्यात्मानुभव इति वाच्यम् ।
परीक्षकाणां खल्वियं कथा, न लौकिकानाम् ।
परीक्षका अपि हि व्यवहारसमये न लोकसामाम्यमतिवर्तन्ते ।
वक्ष्यत्यनन्तरमेव हि भगवान्भाष्यकारः -ऽपश्वादिभिश्चाविशेषात्ऽइति ।
बाह्या अप्याहुः -ऽशास्त्रचिन्तकाः खल्वेवं विवेचयन्ति न प्रतिपत्तारःऽइति ।
तत्पारिशेष्याच्चिदात्मगोचरमहङ्कारम् ऽअहमिहास्मि सदनाऽइति प्रयुञ्जानो लौकिकः शरीराद्यभेदग्रहादात्मनः प्रादेशिकत्वमभिमन्यते, नभस इव घटमणिकमल्लिकाद्युपाध्यवच्छेदादिति युक्तमुत्पश्यामः ।
न चाहङ्कारप्रामाण्याय देहादिवदात्मापि प्रादेशिक इति युक्तम् ।
तदा खल्वयमणुपरिमाणो वा स्याद्देहपरिमाणो वा?अणुपरिमाणत्वे स्थूलो ऽहम्, दीर्घ इति च न स्यात्, देहपरिमाणत्वे तु सावयवतया देहवदनित्यत्वप्रसङ्गः ।
किञ्च अस्मिन्पक्षे अवयवसमुदायो वा चेतयेत् प्रत्येकं वावयवाः?प्रत्येकं चेतनत्वपक्षे बहूनां चेतनानां स्वतन्त्राणामेकवाक्यताभावादपर्यायं विरुद्धादिक्क्रियतया शरीरमुन्मथ्येत, अक्रियं वा प्रसज्येत ।
समुदायस्य तु चैतन्ययोगे वृक्ण एकस्मिन्नवयवे चिदात्मनो ऽप्यवयवो वृक्ण इति न चेतयेत् ।
न च बहूनामवयवानां परस्पराविनाभावनियमो दृष्टः ।
य एवावयवो विशीर्णस्तदा तदभावे न चेतयेत् ।
विज्ञानालम्बनत्वे ऽप्यहंप्रत्ययस्य भ्रान्तत्वं तदवस्थमेव ।
तस्य स्थिरवस्तुनिर्भासत्वादस्थिरत्वाच्च विज्ञानानाम् ।
एतेन
fन्: 5-गौणत्वासिद्ध्येत्यर्थः ।
स्थूलो ऽहमन्यो ऽहं गच्छामीत्यादयो ऽप्यध्यासतया व्याख्याताः ।
तदेवमुक्तेन क्रमेणाहंप्रत्यये पूतिकूष्माण्डीकृते भगवती श्रुतिरप्रत्यूहं कर्तृत्वभोक्तृत्वदुःखशोकाद्यात्मत्वमहमनुभवप्रसञ्जितमात्मनो निषेद्धुमर्हतीति ।
तदेवं सर्वप्रवादिश्रुतिस्मृतीतिहासपुराणप्रथितमिथ्याभावस्याहंप्रत्ययस्य स्वरूपनिमित्तफलैरुपव्याख्यानम् - अन्योन्यस्मिन्नित्यादि ।
अत्र चान्योन्यस्मिन्धर्मिण्यात्मशरीरादौ ऽअन्योन्यात्मकताम्ऽअध्यस्याहमिदं शरीरादीति ।
इदमिति च वस्तुतः, न प्रतीतितः ।
लोकव्यवहारो लोकानां व्यवहारः, स चायमहमिति व्यपदेशः ।
इतिशब्दसूचितश्च शरीराद्यनुकूलं प्रतिकूलं च प्रमेयजातं प्रमाय प्रमाणेन तदुपादानपरिवर्जनादिः ।
ऽअन्योन्यधर्मांश्चाध्यस्यऽअन्योन्यस्मिन्धर्मिणि देहादिधर्मान्जन्ममरणजराव्याध्यादीनात्मनि धर्मिणि अध्यस्तदेहादिभावे समारोप्य, तथा चैतन्यादीनात्मधर्मान् देहादावध्यस्तात्मभावे समारोप्य, ममेदं जरामरणपुत्रपशुस्वाम्यादीति व्यवहारो व्यपदेशः, इतिशब्दसूचितश्च तदनुरूपः प्रवृत्त्यादिः ।
अत्र च अध्यासव्यवहारक्रियाभ्यां यः कर्तोन्नीतः स समान इति समानकर्तृकत्वेनाध्यस्य व्यवहार इत्युपपन्नम् ।
पूर्वकालत्वसूचितमध्यासस्य व्यवहारकारणत्वं स्फुटयति- मिथ्याज्ञाननिमित्तः-व्यवहारः ।
मिथ्याज्ञानमध्यासस्तन्निमित्तः ।
तद्भावाभावानुविधानाद्व्यवहारभावाभावयोरित्यर्थः ।
तदेवमध्यासस्वरूपं फलं च व्यवहारमुक्त्वा तस्य निमित्तमाह- इतरेतराविवेकेन ।
विवेकाग्रहणेत्यर्थः ।
अथाविवेक एव कस्मान्न भवति, तथा च नाध्यास इत्यत आह- अत्यन्तविविक्तयोर्धर्मधर्मिणोः ।
परमार्थतो धर्मिणोरतादात्म्यं विवेको धर्माणां चासंकीर्णता विवेकः ।
स्यादेतत् ।
विविक्तयोर्वस्तुसतोर्भेदाग्रहनिबन्धनस्तादात्म्यविभ्रमो युज्यते, शुक्तेरिव रजताद्भेदाग्रह निबन्धनो रजततादात्म्यविभ्रमः ।
इह तु परमार्थसतश्चिदात्मनो ऽत्यन्तभिन्नं न देहाद्यस्ति वस्तुसत्, तत्कुतश्चिदात्मनो भेदाग्रहः कुतश्च तादात्म्यविभ्रमः इत्यत आह- सत्यानृते मिथुनीकृत्य इति ।
विवेकाग्रहादध्यस्येति योजना ।
सत्यं चिदात्मा, अनृतं बुद्धीन्द्रियदेहादि,ते द्वे धर्मिणी मिथुनीकृत्य
fन्: 1-अधिष्ठानारोप्ययोः स्वरूपेण बुद्धौ भानं तदर्थः ।
युगलीकृत्येत्यर्थः ।
न च संवृतिपरमार्थसतोः पारमार्थकं मिथुनमस्तीत्यभूततद्भावार्थस्य च्वेः प्रयोगः ।
एतदुक्तं भवति - अप्रतीतस्यारोपायोगादारोप्यस्य प्रतीतिरुपयुज्यते न वस्तुसत्तेति ।
स्यादेतत् ।
आरोप्यस्य प्रतीतौ सत्यां पूर्वदृष्टस्य समारोपः समारोपनिबन्धना च प्रतीतिरिति दुर्वारं परस्पराश्रयत्वमित्यत आह- नैसर्गिक इति ।
स्वाभाविको ऽनादिरयं व्यवहारः ।
व्यवहारानादितया तत्कारणस्याध्यासस्यानादितोक्ता, ततश्च पूर्वपूर्वमिथ्याज्ञानोपदर्शितस्य बुद्धीन्द्रियशरीरादेरुत्तरोत्तराध्यासोपयोग इत्यनादित्वात्बीजाङ्कुरवन्न परस्पराश्रयत्वमित्यर्थः ।
स्यादेतत् ।
अद्धा पूर्वप्रतीतिमात्रमुपयुज्यत आरोपे, न तु प्रतीयमानस्य परमार्थसत्ता ।
प्रतीतिरेव तु अत्यन्तासतो गगनकमलिनीकल्पस्य देहेन्द्रियादेर्नोपपद्यते ।
प्रकाशमानत्वमेव हि चिदात्मनो ऽपि सत्त्वं न तु तदतिरिक्तं सत्तासामान्यसमवायोर्ऽथक्रियाकारिता वा, द्वैतापत्तेः ।
सत्तायाश्चार्थक्रियाकारितायाश्च सत्तान्तरार्थक्रियाकारितान्तरकल्पने ऽनवस्थापातात्, प्रकाशमानतैव सत्ताभ्युपेतव्या ।
तथा च देहादयः प्रकाशमानत्वान्नासन्तः, चिदात्मवत् ।
असत्त्वे वा न प्रकाशमानाःतत्कथं सत्यानृतयोर्मिथुनीभावः, तदभावे वा कस्य कुतो भेदाग्रहः,तदसंभवे कुतो ऽध्यास इत्याशयवानाह- आह आक्षेप्ता- को ऽयमध्यासो नाम ।
क इत्याक्षेपे ।
समाधाता लोकसिद्धमध्यासलक्षणमाचक्षाण एवाक्षेपं प्रतिक्षिपति- उच्यते-स्मृतिरूपः परत्र पूर्वदृष्टावभास ।
अवसन्नो ऽवमतो वा भासो ऽवभासः ।
प्रत्ययान्तरबाधश्चास्यवसादो ऽवमानो वा ।
एतावता मिथ्याज्ञानमित्युक्तं भवति ।
तस्येदमुपव्याख्यानम् ऽपूर्वदृष्ट-ऽइत्यादि ।
पूर्वदृष्टस्यावभासः पूर्वदृष्टावभासः ।
मिथ्याप्रत्ययश्चारोपविषयारोपणीयमिथुनमन्तरेण न भवतीति पूर्वदृष्टग्रहणेनानृतमारोपणीयमुपस्थापयति ।

तस्य च दृष्टत्वमात्रमुपयुज्यते न वस्तुसत्तेति दृष्टग्रहणम् ।
तथापि वर्तमानं दृष्टं दर्शनं नारोपोपयोगीति पूर्वेत्युक्तम् ।
तच्च पूर्वदृष्टं स्वरूपेण सदप्यारोपणीयतया अनिर्वाच्यमित्यनृतम् ।
आरोपविषयं सत्यमाह- परत्रेति ।
परत्र शुक्तिकादौ परमार्थसति, तदनेन सत्यानृतमिथुनमुक्तम् ।
स्यादेतत् ।
परत्र पूर्वदृष्टावभास इत्यलक्षणम्, अतिव्यापकत्वात् ।
अस्ति हि स्वस्तिमत्यां गवि पूर्वदृष्टस्य गोत्वस्य, परत्र कालाक्ष्यामवभासः ।
अस्ति
fन्: 1-आश्रयं परधर्मावभास इति विवक्षायां मेतदुदाहरणम्, पूर्वं तु पूर्वदृष्टस्य परत्र धर्म्यध्यासमभिप्रेत्येति ज्ञेयम्
च पाटलिपुत्रे पूर्वदृष्टस्य देवदत्तस्य परत्र माहिष्मत्यामवभासः समीचीनः ।
अवभास
fन्: 2-ननु अवमतो भासो ऽवभास इति व्युत्पादयम् कथमुदाहृतस्थलादावतिव्याप्तिमाहेति वदन्तं प्रत्याह-अवभासपदं चेति ।
एतेन प्रत्यभिज्ञायां नातिव्याप्तिरिति केषाञ्चिन्मतं परास्तम् ।
न च पूर्वदृष्टपदेनानिर्वाच्यानृतमुक्तमित्युक्तत्वान्न तत्रातिव्याप्तिकथनं संगच्छत इति वाच्यम्, तादृशार्थस्य स्मृतिरुपपदेनाभिधीयमानत्वादिति बोध्यम् ।
पदं च समीचीने ऽपि प्रत्यये प्रसिद्धम्, यथा नीलस्यावभासः पीतस्यावभास इत्यत आह- स्मृतिरूप इति ।
स्मृते रूपमिव रूपमस्येति स्मृतिरूपः ।
असंनिहितविषयत्वं च स्मृतिरूपत्वम्, संनिहितविषयं च प्रत्यभिज्ञानं समीचीनमिति नातिव्याप्तिः ।
नाप्यव्याप्तिः, स्वप्नज्ञानस्यापि स्मृतिविभ्रम
fन्: 1-स्मृतौ विभ्रमः ।
स्मर्यमाणे स्मर्यमाणरूपान्तरारोप इति यावत् ।
रूपस्यैवंरूपत्वात् ।
अत्रापि हि स्मर्यमाणे पित्रादौ निद्रोपप्लववशादसंनिधानापरामर्शे, तत्र तत्र पूर्वदृष्टस्यैव संनिहितदेशकालत्वस्य समारोपः ।
एवम्पीतः शङ्खस्तिक्तो गुडैत्यत्राप्येतल्लक्षणं योजनीयम् ।
तथा हि-बहिर्विनिर्गच्छजत्यच्छनयनरश्मिसंपृक्तपित्तद्रव्यवर्तिनीं पीततां पित्तरहितामनुभवन्, शङ्खं च दोषाच्छादितशुक्लिमां न द्रव्यमात्रमनुभवन्, पीततायाश्च शङ्खासंबन्धमननुभवन्, असंबन्धाग्रहणसारूप्येणपीतं तपनीयपिण्डंपीतं बिल्वफलमित्यादौ पूर्वदृष्टं सामानाधिकरण्यं पीतत्वशङ्खत्वयोरारोप्याहपीतः शङ्खैति ।
एतेनतिक्तो गुडैति प्रत्ययो व्याख्यातः ।
एवं विज्ञातृपुरुषाभिमुखेष्वादर्शोदकादिषु स्वच्छेषु चाक्षुषं तेजो लग्नमपि बलीयसा सौर्येण तेजसा प्रतिस्रोतः प्रवर्तितं मुखसंयुक्तं मुखं ग्राहयत्, दोषवशात्तद्देशतामनभिमुखतां च मुखस्याग्राहयत्, पूर्वदृष्टाभिमुखा
fन्: 2-पूर्वदृष्टयोरभिमुखयोः आदर्थोदकयोर्देश एव देशो यस्य तस्य भावस्तत्ता ।
तथा च मुखादौ तदारोप इत्यर्थः ।
दर्शोदकदेशतामाभिमुख्यं च मुखस्यारोपयतीति प्रतिबिम्बविभ्रमो ऽपि लक्षितो भवति ।
एतेन द्विचन्द्रदिङ्मोहालातचक्रगन्धर्वनगरवंशोरगादिविभ्रमेष्वपि यथासंभवं लक्षणं योजनीयम् ।
एतदुक्तं भवति-न प्रकाशमानतामात्रं सत्त्वम्, येन देहेन्द्रियादेः प्रकाशमानतया सद्भावो भवेत् ।
न हि सर्पादिभावेन रज्ज्वादयो वा स्फटिकादयो वा रक्तादिगुणयोगिनो न प्रतिभासन्ते, प्रतिभासमाना वा भवन्ति तदात्मानस्तद्धर्माणो वा ।
तथा सति मरुषु मरीचिकाचयम्,उच्चावचमुच्चलत्तुङ्गतरङ्गभङ्गमालेयमभ्यर्णवमवतीर्णा मन्दाकिनी, इत्यभिसंधाय प्रवृत्तस्तत्तोयमापीय पिपासामुपशमयेत् ।
तस्मादकामेनाप्यारोपितस्य प्रकाशमानस्यापि न वस्तुसत्त्वमभ्युपगमनीयम् ।
न च मरीचिरूपेण सलिलमवस्तुसत्स्वरूपेण तु परमार्थसदेव, देहेन्द्रियादयस्तु स्वरूपेणाप्यसन्त इत्यनुभवागोचरत्वात्कथमारोप्यन्त इति सांप्रतम्यतो यद्यसन् नानुभवगोचराः कथं तर्हि मरीच्यादीनामसतां तोयतयानुभवगोचरत्वम्,न च स्वरूपसत्त्वेन तोयाद्यात्मनापि सन्तो भवन्ति ।
यद्युच्येत नाभावो नाम भावादन्यः कश्चिदस्ति, अपि तु भाव एव भावान्तरात्मना अभावः स्वरूपेण तु भावः ।
यथाहुः-ऽभावान्तरमभावो हि कस्याचित्तु
fन्: 3-यथा इह घटो नास्तीत्यादौ केवलभूतलाधिकरणस्वरूपत्वं घटाभावस्य, अन्यथा निरूपयितुमशक्यत्वात् ।
तथा जलरूपेण मरीचीनामसत्त्वं यत् तन्मरीचय एव, तदेतदभिप्रेत्योक्तम्-कयाचित्तु व्यपेक्षयेति ।
व्यपेक्षयाऽइति ।
ततश्च भावात्मनोपा
fन्: 4-निर्वचनीयतयेत्यर्थः ।
ख्येयतयास्य युज्येतानुभवगोचरता ।
प्रपञ्चस्य पुनरत्यन्तासतो निरस्तसमस्तसामर्थ्यस्य निस्तत्त्वस्य कुतो ऽनुभवविषयभावः, कुतो वा चिदात्मन्यारोपः ।
न च
fन्: 5-प्रपञ्चस्य पुनरत्यन्तासत इत्यादिनानिर्वचनीयमतं निरस्तम् ।
इदानीं शून्यमतं निरस्यति-नचेति ।
शून्यवादिनो हि शून्यस्यापि भासनमभ्युपगच्छन्ति, उपपत्तिश्च स्वसमानाकारपर्वप्रत्ययसामर्थ्येन आसादितासाधारणस्वभावभेदं यज्ज्ञानं तदेवासत्प्रकाशयति ।
नच तन्मते ऽसत्प्रकाशनज्ञानस्यापि शून्यत्वात्सर्वत्रानाश्वासप्रसङ्ग इति वाच्यम्, यतो ज्ञानमपि पूर्वज्ञानाधीनसत्त्वमित्युपगम्यमानत्वात् ।
विषयस्य समस्तसामर्थ्यविरहे ऽपि ज्ञानमेव तत्तादृशं स्वप्रत्ययसामर्थ्यासादितादृष्टान्तसिद्धस्वभावभेदमुपजातमसतः प्रकाशनं, तस्माद
fन्: 6-बौद्धानां मते ऽविद्ययासत्प्रकाशकमिति चेत् वा हि असत्प्रकाशनशक्तिर्ज्ञानस्य सैवा वद्येत्यर्थः ।
सत्प्रकाशनशक्तिरेवास्याविद्येति सांप्रतम् ।
यतो येयमसत्प्रकाशनशक्तिर्विज्ञानस्य किं पुनरस्याः शक्यम् ,असदिति चेत्, किमेतत्कार्यमाहोस्विदस्या ज्ञाप्यम् ।
न तावत्कार्यम्, असतस्तत्त्वानुपपत्तेः ।
नापि ज्ञाप्यं, ज्ञानान्तरानु
fन्: 7-मा भूदसतः शक्तिकार्यत्वम्, अयोग्यत्वात्, शक्तिज्ञाप्यं पुनः कस्मान्नभवेदिति चेत् शक्तिज्ञाप्यत्वं शक्तिनिष्ठज्ञापकतानिरूपितज्ञाप्यताशालित्वं वक्तव्यम्, तच्च शक्याश्रयज्ञानादन्यज्ञानानुपलब्धेरसंभवीत्याह-ज्ञानान्तरानुपलब्धेरिति ।
पलब्धेः, अनवस्था
fन्: 8-अथ वक्तव्यं ज्ञानान्तरमुपलभत इति तथापि तस्यापि ज्ञापकत्वेन ज्ञानान्तरापेक्षायामनवस्थापात इत्यर्थः ।
पाताच्च ।
विज्ञानस्वरूपमेव असतः प्रकाश इति चेत्, कः पुनरेष सदसतोः संबन्धः?असदधीननिरूपणत्वं सतो ज्ञानस्यासता संबन्ध इति चेत्, अहो बतायमतिनिर्वृत्तः प्रत्ययतपस्वी यस्यासत्यपि निरूपणमायतते, न च प्रत्ययस्तत्राधत्ते किञ्चित्, असत आधारत्वायोगात् ।
असदन्तरेण प्रत्ययो न प्रथत इति प्रत्ययस्यैवैष स्वभावो न त्वसदधीनमस्य किञ्चिदिति चेत्, अहो बतास्यासत्पक्षपातो यदयमतदुत्पत्तिरतदात्मा च तदविनाभाव
fन्: 1-अविनाभावमूलं कार्यकारणभावो वा तत्स्वभावत्वं वा वक्तव्यम्, उभयस्याप्युक्तक्रमेणासंभवादित्यर्थः ।
नियतः प्रत्यय इति ।
तस्मादत्यन्तासन्तः शरीरेन्द्रियादयो निस्तत्त्वा नानुभवविषया भवितुमर्हन्तीति ।
अत्र ब्रूमः-
fन्: 2-एवं सर्वत्र वस्तु सदेव भातीति सद्वादिनाक्षिप्ते सिद्धान्त्याह-अत्र ब्रूम इति ।

निस्तत्त्वं चेन्नानुभवगोचरः, तत्किमिदानीं मरीचयो ऽपि तोयात्मना सतत्त्वा यदनुभवगोचराः स्युः ।
न सतत्त्वाः, तदात्मना मरीचीना
fन्: 3-ननु सद्वादिना तोयात्मना मरीचीनामसत्त्वं चेदङ्गीक्रियेत तर्हि सिद्धान्तहानिरिति चेन्न, मरीचिरूपमेव तोयरूपेणासत्, त्ययावगाहितोयत्वेनासन्मरीचिरूपं सत्यत्वान्न बाध्येतेत्याशयः ।
मसत्त्वात् ।
द्विविधं च वस्तूनां तत्त्वं सत्त्वमसत्त्वं च ।
तत्र पूर्वं स्वतः, परं तु परतः ।
यथाहुः- ऽस्वरूपपररूपाभ्यां नित्यं सदसदात्मके ।
वस्तुनि ज्ञायते किञ्चिद्रूपं कैश्चित्कदा च न ॥
ऽइति ।
तत्किं
fन्: 4-सिद्धान्ती शङ्कते-तत्किमिति ।
तादृशप्रत्ययावगाहितोयत्वेनासन्मरीचिरूपं सत्यत्वान्न बाध्येतेत्याशयः ।
मरीचिषु तोयनिर्भासप्रत्ययस्तत्त्वगोचरः, तथा च समीचीन इति न भ्रान्तो नापि बाध्येत ।
fन्: 5-सद्वादी प्रत्याह-अद्धेति ।
अतोयात्मतत्त्वा मरीचरो न भ्रमे भासन्ते, किं तु भावान्तरतोयात्मनः, तस्मादुपपद्यते तद्बाध इत्यङ्गीकारः ।
अद्धा न बाध्येत यदि मरीचीनतोयात्मतत्त्वानतोयात्मना गृह्णीयात् ।
तोयात्मना तु गृह्णन् कथमभ्रान्तः, कथं वाबाध्यः
fन्: 6-अनिर्वचनीयख्यातिवादी प्रत्याह-यत्पुनरारोपित भावान्तरतोयात्मना मरीचयो भासन्त इत्यवादीः, तत्रेत्थं विचार्यते तद्वासत्, नाद्य इत्याह-हन्तेति ।
हन्ततोयाभावात्मनां मरीचिनां तोयभावात्मत्वं तावन्न सत्, तेषां तोयाभावादभेदेन तोयभावात्मतानुपपत्तेः ।
नाप्यसत् ।
fन्: 7-न सत्किं तु असदेवेति चेत्तात्किं तुच्छं वा सद्भिन्नं वेति वक्तव्यम् ।
नाद्यः, अपसिद्धान्तात् ।
न द्वितीय इत्याह-वस्त्वन्तरमेव हीति ।
तस्मादसंमता सत्ख्यातिरिति ।
वस्त्वन्तरमेव हि वस्त्वन्तरस्यासत्त्वमास्थीयते ऽभावान्तरमभावो ऽन्यो न कश्चिदनिरूपणात्ऽइति वदद्भिः, न चारोपितं रूपं वस्त्वन्तरम्,तद्धि मरीचयो वा भवेत्, गङ्गादिगतं तोयं वा ।
पूर्वस्मिन्कल्पे मरीचयः इति प्रत्ययः स्यात्, न तोयमिति ।
उत्तरस्मिंस्तु गङ्गायां तोयमिति स्यात्, न पुनरिहेति ।
देशभेदास्मरणे तोयमिति स्यान्न पुनरिहेति ।
fन्: 8-असत्ख्यातिं निरस्यति-न चेदमिति ।
न चेदमत्यन्तमसन्निरस्तसमस्तस्वरूपमलीकमेवास्तु इति सांप्रतम्, तस्यानुभवगोचरत्वानुपपत्तेरित्युक्तमधस्तात् ।
fन्: 9-सिद्धान्ती उपसंहरति-तस्मादिति ।
तस्मान्न सत्, नासन्नापि सदसत्, परस्परविरोधादित्यनिर्वाच्यमेवारोपणीयं मरीचिषु तोयमास्थेयम्,तदनेन क्रमेणाध्यस्तं तोयं परमार्थतोयमिव, अत एव पूर्वदृष्टमिव,तत्त्वतस्तु न तोयं न च पूर्वदृष्टं, किं त्वनृतमनिर्वाच्यम् ।
एवं च देहेन्द्रियादिप्रपञ्चो ऽप्यनिर्वाच्यः, अपूर्वो ऽपि पूर्वमिथ्याप्रत्ययोपदर्शित इव परत्र चिदात्मन्यध्यस्यत इति उपपन्नम्, अध्यासलक्षणयोगात् ।
देहेन्द्रियादिप्रपञ्चबाधनं चोपपादयिष्यते ।
चिदात्मा तु श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणगोचरः तन्मूलतदविरुद्धन्यायनिर्णीतशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावः सत्त्वेनैव निर्वाच्यः ।
अबाधिता स्वयंप्रकाशतैव अस्य सत्ता, सा च स्वरूपमेव चिदात्मनः, न तु तदतिरिक्तं सत्तासामान्यसमवायोर्ऽथक्रियाकारिता वेति सर्वमवदातम् ।
स चायमेवंलक्षणको ऽध्यासो ऽनिर्वचनीयः सर्वेषामेव संमतः परीक्षकाणां, तद्भेदे परं विप्रतिपत्तिरित्यनिर्वचनीयतां द्रढयितुमाह- तं केचिदन्यत्रान्यधर्माध्यास इति वदन्ति ।
अन्यधर्मस्य, ज्ञानधर्मस्य रजतस्य ।
ज्ञानाकारस्येति यावत् ।
अध्यासो ऽन्यत्र बाह्ये ।
सौत्रान्तिकनये तावद्बाह्यमस्ति वस्तु सत्, तत्र ज्ञानाकारस्यारोपः ।
विज्ञानवादिनामपि यद्यपि न बाह्यं वस्तु सत्, तथाप्यनाद्यविद्यावासनारोपितमलीकं बाह्यम्, तत्र ज्ञानाकारस्याध्यारोपः ।
उपपत्तिश्च यद्यादृशमनुभवसिद्धं रूपं तत्तादृशमेवाभ्युपेतव्यमित्युत्सर्गः,अन्यथात्वं पुनरस्य बलवद्बाधकप्रत्ययवशात्
fन्: 1-अयं भावः-इदं रजतमित्यत्र रजतानुयोगिकं इदन्त्वप्रतियोगिकं तादात्म्यं भासते ।
नेदं रजतमित्युक्ते तदेव बाधितं भवति, ऽप्रतियोग्यभावान्वयौ तुल्ययोगक्षेनौऽइति नियमात् ।
नञो ऽसमभिव्याहारे यद्धर्मावच्छिन्ने यत्संबन्धावच्छिन्नयद्धर्मावच्छिन्नवत्त्नं नञ्समभिव्याहारे तद्धर्मावच्छिन्ने तत्संबन्धावच्छिन्नतद्धर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्तादभावः प्रतीयते इत्यर्थः, तस्मान्नेदं रजतमित्यत्र रडते भासमाना इदन्तैव बाधिता भवेन्न पुना रजतमपीति ।
तथा चैतन्मते अहं रजतमिति प्रत्ययः प्रमेति भावः ।
नेदं रजतमिति च बाधकस्येदन्तामात्रबाधेनोपपत्तौ न रजतगोचरतोचिता ।
रजतस्य धर्मिणो भाधे हि रजतं च तस्य च धर्म इदन्ता बाधिते भवेताम्,तद्वरमिदन्तैवास्य धर्मो बाध्यताम् न पुना रजतमपि धर्मि, तथा च रजतं बहिर्बाधितमर्थादान्तरे ज्ञाने व्यवतिष्ठत इति ज्ञानाकारस्य बहिरध्यासः सिध्यति ।
केचित्तु--- ज्ञानाकारख्यातावपरितुष्यन्तो वदन्ति- यत्र यदध्यासस्तद्विवेकाग्रहनिबन्धनो भ्रम इति ।
अपरितोषकारणं चाहुः-विज्ञानकारता रजतादेरनुभवाद्वा व्यवस्थाप्येतानुमानाद्वा ।
तत्रानुमानमुपरिष्टा
fन्: 2-सहोपलम्भात्, मितिमेययोरभेदो न सिध्यति, उपायोपेयभावहेतुकत्वेन तस्यान्यथासिद्धत्वादित्यर्थः ।
न्निराकरिष्यते ।
अनुभवो ऽपि रजतप्रत्ययो वा स्यात्, बाधकप्रत्ययो वा ।
न तावद्रजतानुभवः ।
स हीदङ्कारास्पदं रजतमावेदयति न त्वान्तरम् ।
अहमिति हि तदा स्यात्, प्रतिपत्तुः प्रत्ययादव्यतिरेकात् ।
भ्रान्तं विज्ञानं स्वाकारमेव बाह्यतयाध्यवस्यति, तथा च नाहङ्कारास्पदमस्य गोचरः, ज्ञानाकारता पुनरस्य बाधकप्रत्ययप्रवेदनीयेति चेत्, हन्त बादकप्रत्ययमालोचयत्वायुष्मान् ।
किं पुरोवर्ति द्रव्यं रजताद्विधेचयत्याहोस्मिन् ज्ञानाकारतामप्यस्य दर्शयति ।
तत्र ज्ञानाकारतोपदर्शनव्यापारं बाधकप्रत्ययस्य ब्रुवाणः श्लाघनीयप्रज्ञो देवानां प्रियः ।
पुरोवर्तित्व
fन्: 3-साक्षाज्ज्ञानाकारतां न दर्शयतीत्युक्तम् ।
आर्थिकमपि ज्ञानाकारत्वं न सिध्यतीत्याह-पुरोवर्तित्वेति ।
प्रतिषेधादर्थादस्य ज्ञानाकारतेति चेन्न ।
असंनिधाना
fन्: 4-यदुक्तं बहिर्बाधितमर्थान्तरे व्यवतिष्ठत इति तदप्यन्नथोपपद्यत इत्याह-असंनिधानेति ।
देशान्तरेपि स्यादित्यर्थः ।
ग्रहनिषेधादसंनिहितो भवति ।
प्रतिपत्तुरत्यन्तसंनिधानं त्वस्य प्रतिपत्रात्मकं कुतस्त्यम् ।
fन्: 5-यत्पुनर्लाघवमाह तत्प्रतिवक्ति मीमांसकः--न चेति ।
व्यवहारमात्रस्य बाधोपपत्तौ विषयबाधान्माल्लाघवमिति हृदयं ।
न चैष रजतस्य निषेधः, न चेदन्तायाः, किं तु विवेकाग्रहप्रसञ्जितस्य रजतव्यवहारस्य ।
न च रजतमेव शुक्तिकायां प्रसञ्जितं रजतज्ञानेन ।
नहि रजतनिर्भासनं शुक्तिकालम्बनं युक्तम् अनुभवविरोधात् ।
न खलु
fन्: 6-पुरोदेशत्तमात्रेणेत्यर्थः ।
सत्तामात्रेणालम्बनम्, अतिप्रसङ्गात् ।

सर्वेषामर्थानां सत्त्वाविशेषादालम्बनत्वप्रसङ्गात् ।
नापि कारण
fन्: 7-रजतज्ञानहेतुसंस्कारोद्बोधकत्वेनेत्यर्थः ।
त्वेन, इन्द्रियादीनामपि कारणत्वात् ।
तथा च भासमानतैवालम्बनार्थः ।
न च रजतज्ञाने शुक्तिका
fन्: 8-तैः इदंविषयकं रजतविषयकं चेति ज्ञानद्वयस्याङ्गीकृतत्वात्कथमालम्बनमिति प्रच्छा ।
भासते, इति कथमालम्बनम्,
fन्: 9-एतेन अर्थाध्यासो निरस्तः ।
भासमानताभ्युपगमे वा कथं नानुभवविरोधः ।
fन्: 10-इदं रजतमिति ज्ञानं न मिथ्येत्याह-अपि चेति ।
अपि चेन्द्रियादीनां समीचीनज्ञानोपजनने सामर्थ्यमुपलब्धमिति कथमेभ्यो मिथ्याज्ञानसंभवः ।
दोषसहितानां तेषां मिथ्याप्रत्यये ऽपि सामर्थ्यमिति चेन्न, दोषाणां कार्योपजननसामर्थ्यविघातमात्र हेतुत्वात्,अन्यथा दुष्टादपि कुटजबीजाद्वटाङ्कुरोत्पत्तिप्रसङ्गात् ।
अपि च स्वगोचरव्यभिचारे विज्ञानानां सर्वत्रानाश्वासप्रसङ्गः ।
तस्मात्सर्वं ज्ञानं समीचीनमास्थेयम् ।
fन्: 11-सर्वज्ञानानां समीचीनत्वे उदाहृतस्थले भ्रम एव न स्यादिति चेत्तत्र स्वमतमाह-तथा चेति ।
तथा च रजतम्,इदम् इति च द्वे विज्ञाने स्मृत्यनुभवरूपे, तत्रेदमिति पुरोवर्तिद्रव्यमात्रग्रहणम्, दोषवशात्तद्गतशुक्तित्वसामान्यविशेषस्याग्रहात्, तन्मात्रं च गृहीतं सदृशतया संस्कारोद्बोधक्रमेण रजते स्मृतिं जनयति ।
सा च गृहीत
fन्: 12-गृहीतमिदमिति प्रकाशनस्वभावेत्यर्थः । पूर्वानुभवविषयत्वं स्मृतेरिति भावः ।
ग्रहणस्वभावापि दोषवशाद्गृहीतत्वांशप्रमोषाद्ग्रहणमात्रमवतिष्ठते ।
तथा च रजतसमृतेः पुरोवर्तिद्रव्यमात्रग्रहणस्य च मिथः स्वरूपतो विषयतश्च भेदाग्रहात्, संनिहित
fन्: 13-संनिहितरजतगोचरज्ञानसारूप्येणेति । अत्रैवं तज्ज्ञानसारूप्यं-यथेदं रजतमितिज्ञानं इदमो रजतस्य चासंसर्गं न गृह्णाति, तयोः संसृष्टत्वात् । एवमेते अपि स्मरणग्रहणे स्वगतभेदं, स्वविषयासंसृष्टत्वं न निवेदयत इति ।
रजतगोचरज्ञानसारूप्येण, इदं रजतमिति भिन्ने अपि स्मरणग्रहणे अभेदव्यवहारं च सामानाधिकरण्यव्यपदेशं च प्रवर्तयतः ।
क्वचित्पुनर्ग्रहणे एव मिथो ऽनुगृहीतभेदे, यथा पीतः शङ्खःइति ।
अत्र हि बहिर्विनिर्गच्छन्नयनरश्मिवर्तिनः पित्तद्रव्यस्य काचस्येव स्वच्छस्य पीतत्वं गृह्यते पित्तं तु न गृह्यते ।
शङ्खो ऽपि दोषवशाच्छुक्लगुणरहितः स्वरूपमात्रेण गृह्यते ।
तदनयोर्गुणगुणिनोरसंसर्गाग्रहसारूप्यात् पीततपनीयपिण्डप्रत्ययाविशेषेणाभेदव्यवहारः सामानाधिकरण्यव्यपदेशश्च ।
भेदाग्रहप्रसञ्जिताभेदव्यवहारबाधनाच्च नेदमिति विवेकप्रत्ययस्य बाधकत्वमप्युपपद्यते, तदुपपत्तौ च प्राचीनस्य प्रत्ययस्य भ्रान्तत्वमपि लोकसिद्धं सिद्धं भवति ।
तस्माद्यथार्थाः
fन्: 1-साध्यनिर्देशो ऽयं ।
सर्वे विप्रतिपन्नाः संदेहविभ्रमाः, प्रत्ययत्वात्, घटादिप्रत्ययवत् ।
तदिदमुक्तम्- यत्र यदध्यास इति ।
यस्मिन्शुक्तिकादौ यस्य रजतादेरध्यास इति लोकप्रसिद्धिः नासावन्यथाख्यातिनिबन्धना, किन्तु गृहीतस्य रजतादेस्तत्स्मरणस्य च गृहीततांशप्रमोषेण गृहीतमात्रस्य च यः इदमिति पुरो ऽवस्थिताद्द्रव्यमात्रात्तत्ज्ञानाच्च विवेकः, तदग्रहणनिबन्धनो भ्रमः ।
भ्रान्तत्वं च ग्रहणस्मरणयोरितरेतरसामानाधिकरण्यव्यपदेशो रजतव्यवहारश्चेति ।
अन्ये तु -अत्राप्यपरितुष्यन्तः, यत्र यदध्यासस्तस्यैव विपरीतधर्मकल्पनामाचक्षते ।
अत्रेदमाकूतम्-अस्ति तावद्रजतार्थिनोरजतमिदमिति प्रत्ययात्पुरोवर्तिनि द्रव्ये प्रवृत्तिः सामानाधिकरण्यव्यपदेशश्चेति सर्वजनीनम् ।
तदेतन्न तावद्ग्रहणस्मरणयोस्तद्गोचरयोश्च मिथो भेदाग्रहमात्राद्भवितुमर्हति ।
ग्रहणनिबन्धनौ हि चेतनस्य व्यवहारव्यपदेशौ कथमग्रहणमात्राद्भवेताम् ।
ननूक्तं नाग्रहणमात्रात्, किं तु ग्रहणस्मरणे एव मिथः स्वरूपतो विषयतश्चागृहीतभेदे, समीचीनपुरःस्थितरजतविज्ञानसारूप्येणाभेदव्यवहारं सामानाधिकण्यव्यपदेशं च प्रवर्तयतः ।
अथ ऽसमीचीनज्ञानसारूप्यमनयोर्गृह्यमाणं वा व्यवहारप्रवृत्तिहेतुः, अगृह्यमाणं वा सत्तामात्रेण ।
गृह्यमाणत्वे ऽपिसमीचीनज्ञानसारूप्यमनयोरिदमिति रजतमिति च ज्ञानयोःऽइति ग्रहणम्, ऽअथवानयोरेव स्वरूपतो विषयतश्च मिथो भेदाग्रहःऽइति ग्रहणम् ।
तत्र न तावत्समीचीनज्ञानसदृशी इति ज्ञानं समीचीनज्ञानवद्व्यवहारप्रवर्तकम् ।
न हिगोसदृशो गवयःइति ज्ञानं गवार्थिनं गवये प्रवर्तयति ।
अनयोरेव भेदाग्रहःइति तु ज्ञानं पराहतम्,न हि भेदाग्रहे अनयोरिति भवति, अनयोरिति ग्रहे भेदाग्रहणमिति च भवति ।
तस्मात्सत्तामात्रेण भेदाग्रहो ऽगृहीत एव व्यवहारहेतुरिति वक्तव्यम् ।
तत्र किमयमारोपोत्पादक्रमेण व्यवहारहेतुरास्त्वाहो ऽनुत्पादितारोप एव स्वत इति ।
वयं तु पश्यामः-चेतनव्यवहारस्यज्ञानपूर्वकत्वानुपपत्तेः, आरोपज्ञानोत्पादक्रमेणैव-इति ।
ननु सत्यं चेतनव्यवहारो नाज्ञानपूर्वकः किं त्वविदितविवेकग्रहणस्मरणपूर्वक इति ।
मैवम् ।
नहि रजतप्रातिपदिकार्थमात्रस्मरणं प्रवृत्तावुपयुज्यते ।
इदङ्कारास्पदाभिमुखी खलु रजतार्थिनां प्रवृत्तिरित्यविवादम् ।
कथं चायमिदङ्कारास्पदे प्रवर्तेत यदि न तदिच्छेत् ।
अन्यदिच्छत्यन्यत्करोतीति व्याहतम् ।
न चेदिदङ्कारास्पदं रजतमिति जानीयात्कथं रजतार्थी तदिच्छेत् ।
यद्यतथात्वेनाग्रहणादिति ब्रूयात्स प्रतिवक्तव्यो ऽथ तथात्वेनाग्रहणात्कस्मादयं नोपेक्षेतेति ।
सो ऽयमुपादानोपेक्षाभ्यामभित आकृष्यमाणश्चेदनो ऽव्यवस्थितः इतीदङ्कारास्पदे रजतसमारोपेणोपादान एव व्यवस्थाप्यते इति भेदाग्रहः समारोपोत्पादक्रमेण चेतनप्रवृत्तिहेतुः ।
तथाहि-भेदाग्रहादिदङ्कारास्पदे रजतत्वं समारोप्य, तज्जातीयस्योपकारहेतुभावमनुचिन्त्य, तज्जातीयतयेदङ्कारास्पदे रजतेतमनुमाय, तदर्थी प्रवर्तत इत्यानुपूर्व्यं सिद्धम् ।
न च तटस्थरजतस्मृतिरिदङ्कारास्पदस्योपकारहेतुभावमनुमापयितुमर्हति, रजतत्वस्य हेतोरपक्षधर्मत्वात् ।
एकदेशदर्शनं खल्वनुमापकं न त्वनेकदेशदर्शनम् ।
यदाहुः-
fन्: 2-साध्यसाधनज्ञातसंबन्धस्य पुंसो लिङ्गविशिष्टधर्म्येकदेशदर्शनात् लिङ्गे विशिष्टधर्म्येकदेशे बुद्धिरनुमानमिति शबरस्वामिनः ।
ज्ञातसंबन्धस्यैकदेशदर्शनादिति ।
समारोपे त्वेकदेशदर्शनमस्ति ।
तत्सिद्धमेतद्विवादाध्यासितं रजतादिज्ञानं, पुरोवर्तिवस्तुविषयम्, रजताद्यर्थिनस्तत्र नियमेन प्रवर्तकत्वात्, यद्यदर्थिनं यत्र नियमेन प्रवर्तयति तज्ज्ञानन्तद्विषयं यथोभयसिद्धसमीचीनरजतज्ञानम्, तथा चेदम्, तस्मात्तथेति ।
यच्चोक्तमनवभासमानतया न शुक्तिरालम्बनमिति, तत्र भवान् पृष्टो व्याचष्टाम्, किं शुक्तिकात्वस्यैदं रजतमिति ज्ञानं प्रत्यनालम्बनत्वमाहोस्वित्द्रव्यमात्रस्य पुरःस्थितस्य सितभास्वरस्य ।

यदि शुक्तिकात्वस्यानालम्बनत्वम्, अद्धा ।
उत्तरस्यानालम्बनत्वं ब्रुवाणस्य तवैवानुभवविरोधः ।
तथा हि-रजतमिदमित्यनुभवन्ननुभविता पुरोवर्ति वस्त्वङ्गुल्यादिना निर्दिशति ।
दृष्टं च दुष्टानां कारणानामौत्सर्गिककार्यप्रतिबन्धेन कार्यान्तरोपजननसामर्थ्यम्, यथा दावाग्निदग्धानां वेत्रबीजानां कदलीकाण्डजनकत्वम् ।
भस्मकदुष्टस्य चोदर्थस्य तेजसो बह्वन्नपचनमिति ।
प्रत्यक्षबाधापहृतविषयं च विभ्रमाणां यथार्थत्वानुमानमाभासः, हुतबहानुष्णत्वानुमानवत् ।
यच्चोक्तं मिथ्याप्रत्ययस्य व्यभिचारे सर्वप्रमाणेष्वनाश्वास इति, तत् बोधकत्वेन स्वतःप्रामाण्यं नाव्यभिचारेणेति व्युत्पादयद्भिरस्माभिः परिहृतं न्याय
fन्: 3-व्यभिचारिणामपि सितनीलादिषु चक्षुरादीनां बोधकत्वेन प्रामाण्यमित्या दे तत्रोक्तम् ।
कणिकायामिति नेह प्रतन्यते ।
दिङ्मात्रं चास्य स्मृतिप्रमोषभङ्गस्योक्तम् ।
विस्तरस्तु ब्रह्मतत्त्वसमीक्षायामवगन्तव्य इति, तदिदमुक्तम्-ऽअन्ये तु यत्र यदध्यासस्तस्यैव विपरीतधर्मत्वकल्पनामाचक्षते इति ।
ऽयत्र शुक्तिकादौ यस्य रजतादेरध्यासस्तस्यैव शुक्तिकादेर्विपरीतधर्मकल्पनां रजतत्वधर्मकल्पनामिति योजना ।
ननु सन्तु नाम परीक्षकाणां विप्रतिपत्तयः, प्रकृते तु किमायातमित्यताह- सर्वथापि त्वन्यस्यान्यधर्मकल्पनां न व्यभिचरति ।
अन्यस्यान्यधर्म
fन्: 1-अवभासपदार्थः कल्पना ।
कल्पनानृतता, सा चानिर्वचनीयतेत्यधस्तादुपपादयितुम् ।
तेन सर्वेषामेव परीक्षकाणां मतो ऽन्यस्यान्यधर्मकल्पनानिर्वचनीयावश्यंभाविनीत्यनिर्वचनीयता सर्वतन्त्रसिद्धान्त इत्यर्थः ।
अख्यातिवादिभिरकामैरपि सामानाधिकरण्यव्यपदेशप्रवृत्तिनियमस्नेहादिदमभ्युपेयमिति भावः ।
न केवलमियमनृतता परीक्षकाणां सिद्धा, अपि तु लौकिकानामपीत्याह- तथा च लोके ऽनुभवः--शुक्तिका हि रजतवदवभासत इति ।
न पुना रजतमिदमिति शेषः ।
स्यादेतत् ।
अन्यस्यान्यात्मताविभ्रमो लोकसिद्धः, एकस्य त्वभिन्नस्य भेदभ्रमो न दृष्ट इति कुतश्चिदात्मनो ऽभिन्नानां जीवानां भेदविभ्रम इत्यताह- एकश्चन्द्रः सद्वितीयवदिति ।
पुनरपि चिदात्मन्यध्यासमाक्षिपति- कथं पुनः प्रत्यगात्मन्यविषये ऽध्यासो विषयतद्धर्माणाम् ।
अयमर्थः-चिदात्मा प्रकाशते न वान चेत्प्रकाशते, कथमस्मिन्नध्यासो विषयतद्धर्माणा ।
न खल्वप्रतिभासमाने पुरोवर्तिनि द्रव्ये रजतस्य वा तद्धर्माणां वा समारोपः संभवतिति ।
प्रतिभासे वा (न) तावदयमात्मा जडो घटादिवत्पराधीनप्रकाश इति युक्तम् ।
न खलु स एव कर्ता च कर्म च भवति, विरोधात् ।
fन्: 2-धात्वर्थतावच्छेदकफलशालित्वं कर्मत्वमित्युक्ते गच्छतीत्यादौ संयोगफलस्य ग्राम इव चैत्रे ऽपि समवेतत्वात्, चैत्रश्चैवं गच्छतीति प्रयोगापत्तिः, तस्मात्परसमवेतक्रियाफलशालित्वमेव कर्मत्वमित्यर्थः ।
परसमवेतक्रियाफलशालि हि कर्म, न च ज्ञानक्रिया परसमवायिनीति कथमस्यां कर्म,न च तदेव स्वं च परं च, विरोधात् ।
आत्मान्तरसमवायाभ्युपगमे तु ज्ञेयस्यात्मनो ऽनात्मत्वप्रसङ्गः ।
एवं तस्य तस्येत्यनवस्थाप्रसङ्गः ।
स्यादेतत् ।
आत्मा जडो ऽपि सर्वार्थज्ञानेषु भासमानो ऽपि कर्तैव न कर्म,
परसमवेतक्रियाफलशालित्वाभावात्, चैत्रवत् ।
यथा हि चैत्रसमवेतक्रियया चैत्रनगरप्राप्तावुभयसमवेतायामपि क्रियमाणायां नगरस्यैव कर्मता, परसमवेतक्रियाफलशालित्वात्, न तु चैत्रस्य क्रियाफलशालिनो ऽपि, चैत्रसमवायाद्गमनक्रियाया इति, तन्न ।
श्रुतिविरोधात् ।
श्रूयते हि ऽसत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मऽइति उपपद्यते च, तथा हि-यो ऽयमर्थप्रकाशः फलं यस्मिन्नर्थश्च आत्मा च प्रथेते स किं जडः स्वयंप्रकाशो वा ।
जडश्चेत्विषयात्मानावपि जडाविति कस्मिन्किं प्रकाशेताविशेषात्, इति प्राप्तमान्ध्यमशेषस्य जगतः ।
तथा चाभाणकः ।
ऽअन्धस्येवान्धलग्नस्य विनिपातः पदे पदेऽ ।
न च निलीनमेव विज्ञानमर्थात्मानौ ज्ञापयति, चक्षुरादिवदिति वाच्यम् ।
ज्ञापनं हि ज्ञानजननम्, जनितं च ज्ञानं जडं सन्नोक्तदूषणमतिवर्तेतेति ।
एवमुत्तरोत्तराण्यपि ज्ञानानि जडानीत्यनवस्था ।
तस्मादपराधीनप्रकाशा संविदुपेतव्या ।
fन्: 3-संविदपराधीनप्रकाशा भवतु, आत्मा जडः किं न स्यादितिवादिनं आत्मस्वप्रकाशवाद्याह---तथापीति ।
तथापि किमायातं विषयात्मनोः स्वभावजडयोः ।
एतदायातं यत्तयोः संविदजडेति ।
fन्: 1-अर्थात्मसंबन्धिन्यां संविद्यजडायामपि नार्थात्मनोः प्रकाशमानतासिद्धिः पण्डिते ऽपि पुत्रे पितुरपाण्डित्यवदित्याह---तत्किमिति ।
तत्किं पुत्रः पण्डित इति पितापि पण्डितो ऽस्तु ।
स्वभाव एष संविदः स्वयंप्रकाशाया यदर्थात्मसंबन्धितेति चेत्, हन्त पुत्रस्यापि पण्डितस्य स्वभाव एष यत्पितृसंबन्धितेति
fन्: 2-यथा स्वभावसंबद्धा संवित् तथा पितृगतजनकत्वसंबद्धं पुत्रगतजन्यत्वमिति भावः ।
समानम् ।
सहार्थात्मप्रकाशेन संवित्प्रकाशो न त्वर्थात्मप्रकाशं विनेति तस्याः स्वभाव इति चेत्, तत्किं संविदो भिन्नौ संविदर्थात्मप्रकाशौ ।
तथा च न स्वयंप्रकाशा संवित्, न च संविदर्थात्मप्रकाश इति ।
अथ ऽसंविदर्थात्म
fन्: 3-संविदश्च अर्थात्मनोश्च प्रकाशावित्यर्थः ।
प्रकाशो न संविदो भिद्येतेऽ, संविदेव तौ ।
एवं चेत् यावदुक्तं भवति संवितात्मार्थौ सहेति तावदुक्तं भवति संविदर्थात्मप्रकाशौ सहेति,
fन्: 4-संविदतिरिक्तप्रकाशानङ्गीकारे संविदर्थात्मानौ सह प्रकाशत इत्युक्तं स्यात् तथा चोक्तपुत्रपाण्डित्यन्यायप्रसरः ।
तथा च न विवक्षितार्थसिद्धिः ।
fन्: 5अर्थसंविदोः सहभावो व्यभिचरतीत्याह---न चेति ।
न चातीतानागतार्थगोचरायाः संविदोर्ऽथसहभावो ऽपि ।
तद्विषयहानोपादानोपेक्षाबुद्धिजननादर्थसहभाव इति चेन्न, अर्थसंविद इव हानादिबुद्धीनामपि तद्विषयत्वानुपपत्तेः ।
हानादिजननाद्धानादिबुद्धीनामर्थविषयत्वम्, अर्थविषयहानादिबुद्धिजननाच्च अर्थसंविदस्तद्विषयत्वमिति चेत्, तत्किं देहस्य प्रयत्नवदात्मसंयोगो देहप्रवृत्तिनिवृत्तिहेतुरर्थे इत्यर्थप्रकाशो ऽस्तु ।
जाड्याद्देहात्मसंयोगो नार्थप्रकाश इति चेत्, नन्वयं स्वयंप्रकाशो ऽपि स्वात्मन्येव खद्योतवत्प्रकाशः, अर्थे तु जड इत्युपपादितम् ।
न च प्रकाशस्यात्मानो विषयाःते हि विच्छिन्नदीर्घस्थूलतयानुभूयन्ते,प्रकाशश्चायमान्तरो ऽस्थूलो ऽनणुरह्रस्वो ऽदीर्धश्चेति प्रकाशते,
fन्: 6-ऽस्यादेतत्ऽइत्यारभ्य प्रतिपादितं बौद्धमतं निरस्य स्वमतमाह---तस्मादिति ।
तस्माच्चन्द्रे ऽनुभूयमाने इव द्वितीयश्चन्द्रमाः स्वप्रकाशादन्योर्ऽथः अनिर्वचनीय एवेति युक्तमुत्पश्यामः ।
fन्: 7-संविद आत्मत्वसिद्ध्यर्थमद्वितीयत्वमाह--नेति ।
न च अस्य प्रकाशस्या
fन्: 8-आजानतः स्वभावतः ।
जानतः स्वलक्षणभेदो ऽनुभूयते ।

न च अनिर्वाच्यार्थभेदः प्रकाशं निर्वाच्यं भेत्तुमर्हति, अतिप्रसङ्गात् ।
न च अर्थानामपि परस्परं भेदः समीचीनज्ञानपद्धतिमध्यास्ते इत्युपरिष्टादुपपादयिष्यते ।
तदयं प्रकाश एव स्वयंप्रकाश एकः कूटस्थनित्यो निरंशः प्रत्यगात्माशक्यनिर्वचनीयेभ्यो देहेन्द्रियादिभ्य आत्मानं प्रतीपं निर्वचनीयमञ्चति जानातीति प्रत्यङ् स चात्मेति प्रत्यगात्मा, स चापराधीनप्रकाशत्वात्, अनंशत्वाच्च, अविषयः, तस्मिन्नध्यासो विषयधर्माणाम्, देहेन्द्रियादिधर्माणाम् कथम्,किमाक्षेपे ।
अयुक्तो ऽयमध्यास इत्याक्षेपः ।
कस्मादयमयुक्त इत्यत आह- सर्वो हि पुरो ऽवस्थिते विषये विषयान्तरमध्यस्यति ।
एतदुक्तं भवति-यत्पराधीनप्रकाशमंशवच्च तत्सामान्यांशग्रहे कारणदोषवशाच्च विशेषाग्रहे ऽन्यथा प्रकाशते ।
प्रत्यगात्मा त्वपराधीनप्रकाशतया न स्वज्ञाने कारणान्यपेक्षते, येन तदाश्रयैर्देषैर्दुष्येत् ।
न चांशवान्, येन कश्चिदस्यांशो गृह्येत, कश्चिन्न गृह्येत ।
नहि तदेव तदानीमेव तेनैव गृहीतमगृहीतं च संभवतीति न स्वयंप्रकाशपक्षे ऽध्यासः ।
सदातने ऽप्यप्रकाशे पुरो ऽवस्थितत्वस्यापरोक्षत्वस्याभावान्नाध्यासः ।
fन्: 9-शुक्तेरिव एकस्यैव वस्तुनः ग्रहणाग्रहणे सिद्धे किमित्यौपाधिकं विषयत्वं साध्यत इति चेत् सांशस्य तथा स्यात् आत्मनस्तु निरंशत्वान्न तथेत्याह----नहीति ।
न हि शुक्तौ अपुरःस्थितायां रजतमध्यस्यतीदं रजतमिति ।
तस्मादत्यन्तग्रहे अत्यन्ताग्रहे च नाध्यास इति सिद्धम् ।
स्यादेतत् ।
अविषयत्वे हि चिदात्मनो नाध्यासः, विषय एव तु चिदात्मास्मत्प्रत्ययस्य, तत्कथं नाध्यास इत्यत आह- युष्मत्प्रत्ययापेतस्य च प्रत्यगात्मनो ऽविषयत्वं ब्रवीषि ।
विषयत्वे हि चिदात्मनो ऽन्यो विषयी भवेत् ।
तथा च यो विषयी स एव चिदात्मा ।
विषयस्तु ततो ऽन्यो युष्मत्प्रत्ययगोचरो ऽभ्युपेयः ।
तस्मादनात्मत्वप्रसङ्गादनवस्थापरिहाराय युष्मत्प्रत्ययापेतत्वमत एवाविषयत्वमात्मनो वक्तव्यम्, तथा च नाध्यास इत्यर्थः ।
परिहरति- उच्यते-न तावदयमेकान्तेनाविषयः ।
कुतः, अस्मत्प्रत्ययविषयत्वात् ।
अयमर्थः- सत्यं प्रत्यगात्मा स्वयंप्रकाशत्वादविषयो ऽनंशश्च,तथापि अनिर्वचनीयानाद्यविद्यापरिकल्पितबुद्धिमनः सूक्ष्मस्थूलशरीरेन्द्रियावच्छेदकभेदेनानवच्छिन्नो ऽपि वस्तुतो ऽवच्छिन्न इव अभिन्नो ऽपि भिन्न इव, अकर्तापि कर्तेव अभोक्तापि भोक्तेव अविषयो ऽप्यस्मत्प्रत्ययविषय इव, जीवभावमापन्नो ऽवभासते, नभ इव घटमणिकमल्लिकाद्यवच्छेदभेदेन भिन्नमिवानेकविधधर्मकमिवेति ।
न हि चिदेकरसस्यात्मनः चिदंशे गृहीते अगृहीतं किञ्चिदस्ति ।
न खल्वानन्दनित्यत्वविभुत्वादयो ऽस्य चिद्रूपाद्वस्तुतो भिद्यन्ते, येन तद्ग्रहे न गृह्येरन् ।
गृहीता एव तु कल्पितेन भेदेन न विवेचिता इत्यगृहीता इवाभान्ति ।
न च आत्मनो बुद्ध्यादिभ्यो भेदस्तात्त्विकः, येन चिदात्मनि गृह्यमाणे सो ऽपि गृहीतो भवेत्, बुद्ध्यादीनामनिर्वाच्यत्वेन तद्भेदस्याप्यनिर्वचनीयत्वात् ।
तस्माच्चिदात्मनः स्वयंप्रकाशस्यैव अनवच्छिन्नस्य अवच्छिन्नेभ्यो बुद्ध्यादिभ्यो भेदाग्रहात् तदध्यासेन जीवभाव इति ।
तस्य चानिदमिदमात्मनो ऽस्मत्प्रत्ययविषयत्वमुपपद्यते ।
तथा हि-कर्ता भोक्ता चिदात्मा अहंप्रत्यये प्रत्यवभासते ।
न चोदासीनस्य तस्य क्रियाशक्तिर्भोगशक्तिर्वा संभवति ।
यस्य च बुद्ध्यादेः कार्यकारणसंघातस्य क्रियाभोगशक्ती न तस्य चैतन्यम् ।
तस्माच्चिदात्मैव कार्यकरणसंघातेन ग्रथितो लब्धक्रियाभोगशक्तिः स्वयंप्रकाशो ऽपि बुद्ध्यादिविषयविच्छुरणात् कथञ्चिदस्मत्प्रत्ययविषयो ऽहङ्कारास्पदं जीव इति च जन्तुरिति च क्षेत्रज्ञ इति च आख्यायते ।
न खलु जीवश्चिदात्मनो भिद्यते ।
तथा च श्रुतिः-ऽअनेन जीवेनात्मनाऽइति ।
तस्माच्चिदात्मनो ऽव्यतिरेकात् जीवः स्वयंप्रकाशो ऽप्यहंप्रत्ययेन
fन्: 1-यत्पूर्वं कर्मकर्तृत्वविरोध उक्तः सो ऽप्यनेन परास्तो वेदितव्यः, औपाधिकविषयत्वात् ।
कर्तृभोक्तृतया व्यवहारयोग्यः क्रियत इत्यहंप्रत्ययालम्बनमुच्यते ।
न च अध्यासे सति विषयत्वं विषयत्वे च अध्यासः इत्यन्योन्याश्रयत्वमिति सांप्रतम्, बीजाङ्कुरवदनादित्वात्, पूर्वपूर्वाध्यासतद्वासनाविषयीकृतस्योत्तरोत्तराध्यासविषयत्वाविरोधादि त्युक्तम्-ऽनैसर्गिको ऽयं लोकव्यवहारःऽइति भाष्यग्रन्थेन ।
तस्मात् सुष्टूक्तम्- न तावदयमेकान्तेनाविषय इति ।
जीवो हि चिदात्मतया स्वयंप्रकाशतयाविषयो ऽप्यौपाधिकेन रूपेण विषय इति भावः ।
स्यादेतत् ।
न वयमपराधीनप्रकाशतयाविषयत्वेनाध्यासमपाकुर्मः, किन्तु प्रत्यगात्मा न स्वतो नापि परतः प्रथत इत्यविषयः इति ब्रूमः ।
तथा च सर्वथाप्रथमाने प्रत्यगात्मनि कुतो ऽध्यास इत्यत आह- अपरोक्षत्वाच्च प्रत्यगात्मप्रसिद्धेः ।
प्रतीच आत्मनः प्रसिद्धिः प्रथा, तस्या अपरोक्षत्वात् ।
यद्यपि प्रत्यगात्मनि नान्या प्रथास्ति, तथापि भेदोपचारः ।
यथा पुरुषस्य चैतन्यमिति ।
एतदुक्तं भवति-अवश्यं चिदात्मापरोक्षो ऽभ्युपेतव्यः तदप्रथायां सर्वस्याप्रथनेन जगदान्ध्यप्रसङ्गादित्युक्तम् ।
श्रुतिश्चात्र भवति-ऽतमेव भान्तमनु भाति सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभातिऽइति ।
तदेवं परमार्थपरिहारमुक्त्वाभ्युपेत्यापि चिदात्मनः परोक्षतां प्रौढवादितया परिहारान्तरमाह- न चायमस्ति नियमः पुरो ऽवस्थित एव , अपरोक्ष एव, विषये विषयान्तरमध्यसितव्यम् ।
कस्मादयं न नियम इत्यत आह- अप्रत्यक्षे ऽपि ह्याकाशे बालास्तलमलिनताद्यध्यसन्ति ।
हिर्यस्मादर्थे ।
नभो हि द्रव्यं सत् रूपस्पर्शविरहान्न बाह्येन्द्रियप्रत्यक्षम् ।
नापि मानसम्, मनसो ऽसहायस्य बाह्ये ऽप्रवृत्तेः, तस्मादप्रत्यक्षम् ।
अथ च तत्र बाला अविवेकिनः परदर्शितदर्शिनः कदाचित्पार्थिवच्छायां श्यामतामारोप्य, कदाचित्तैजसं शुक्लत्वमारोप्य, नीलोत्पलपलाशश्याममिति वा राजहंसमालाधवलमिति वा निर्वर्णयन्ति ।
तत्रापि पूर्वदृष्टस्य तैजसस्य वा तामसस्य रूपस्य परत्र नभसि स्मृतिरूपो ऽवभासत इति ।
एवं तदेव तलमध्यस्यन्ति अवाङ्मुखीभूतमहेन्द्रनीलमणिमयमहाकटाहकल्पमित्यर्थः ।
उपसंहरति- एवम्-- उक्तेन प्रकारेण सर्वाक्षेपपरिहारात्, अविरुद्धः प्रत्यगात्मन्यप्यनात्मनाम् -बुद्ध्यादीनाम् अध्यासः ।
ननु सन्ति च सहस्रमध्यासाः, तत्किमर्थमयमेवाध्यास आक्षेपसमाधानाभ्यां व्युत्पादितः नाध्यासमात्रमित्यत आह- तमेतमेवंलक्षणमध्यासं पण्डिता अविद्येति मन्यन्ते ।
अविद्या हि सर्वानर्थबीजमिति श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणादिषु प्रसिद्धम् ।
तदुच्छेदाय वेदान्ताः प्रवृत्ता इति वक्ष्यति ।
प्रत्यगात्मन्यनात्माध्यास एव सर्वानर्थहेतुः न पुना रजतादिविभ्रमा इति स एवाविद्या, तत्स्वरूपं चाविज्ञातं न शक्यमुच्छेत्तुमिति तदेव व्युत्पाद्यं नाध्यासमात्रम् ।
अत्र च ऽएवं लक्षणम्ऽइत्येवंरूपतयानर्थहेतुतोक्ता ।

यस्मात्प्रत्यगात्मन्यशनायादिरहिते ऽशनायाद्युपेतान्तःकरणाद्यहितारोपणे प्रत्यगात्मानमदुःखं दुःखाकरोति, तस्मादनर्थहेतुः ।
न चैवं पृथग्जना अपि मन्यन्ते ऽध्यासम्, येन न व्युत्पाद्येतेत्यत उक्तम्- पण्डिता मन्यन्ते ।
नन्वियमनादिरतिनिरूढनिबिडवासनानुबद्धाविद्या न शक्या निरोद्धुम्, उपायाभावादिति यो मन्यते तं प्रति तन्निरोधोपायमाह- तद्विवेकेन च वस्तुस्वरूपावधारणम् -निर्विचिकित्सं ज्ञानम् विद्यामाहुः, पण्डिताः ।
प्रत्यगात्मनि खल्वत्यन्तविविक्ते बुद्ध्यादिभ्यः बुद्ध्यादिभेदाग्रहनिमित्तो बुद्ध्याद्यात्मत्वतद्धर्माध्यासः ।
तत्र श्रवणमननादिभिर्यद्विवेकविज्ञानं तेन विवेकाग्रहे निवर्तिते, अध्यासापबाधात्मकं
fन्: 1-वस्तुस्वरूपं च तदवधारणं चेति कर्मधारयः ।
वस्तुस्वरूपावधारणं विद्या चिदात्मरूपं स्वरूपे व्यवतिष्ठत इत्यर्थः ।
स्यादेतत् ।
अतिनिरूढनिबिढवासनानुविद्वाविद्या विद्ययापबाधितापि स्ववासनावशात्पुनरुद्भविष्यति प्रवर्तयिष्यति च वासनादिकार्यं स्वोचितमित्यत आह- तत्रैवं सति , एवंभूतवस्तुतत्त्वावधारणे सति, यत्र यदध्यासस्तत्कृतेन दोषेण गुणेन वा अणुमात्रेणापि स न संबध्यते -अन्तःकरणादिदोषेणाशनायादिना चिदात्मा, चिदात्मनो गुणेन चैतन्यानन्दादिनान्तःकरणादि न संबध्यते ।
एतदुक्तं भवति-तत्त्वावधारणाभ्यासस्य हि स्वभाव एव स तादृशः, यदनादिमपि निरूढनिबिडवासनमपि मिथ्याप्रत्ययमपनयति ।
तत्त्वपक्षपातो हि स्वभावो धियाम्, यथाहुर्बाह्या अपि--ऽनिरुपद्रवभूतार्थस्वभावस्य विपर्ययैः ।
न बाधो ऽयत्नवत्त्वे ऽपि बुद्धेस्तत्पक्षपाततःऽ ॥
इति ।
विशेषतस्तु चिदात्मस्वभावस्य तत्त्वज्ञानस्यात्यन्तान्तरङ्गस्य कुतो ऽनिर्वाच्ययाविद्यया बाध इति ।
यदुक्तम्,सत्यानृते मिथुनाकृत्य, विवेकाग्रहादध्यस्याहमिदंममेदमिति लोकव्यवहारैति तत्र व्यपदेशलक्षणो व्यवहारः कण्ठोक्तः ।
इतिशब्दसूचितं लोकव्यवहारमादर्शयति- तमेतमविद्याख्यमिति ।
निगदव्याख्यातम् ।
आक्षिपति- कथं पुनरविद्यावद्विषयाणि प्रत्यक्षादीनि प्रमाणानि ।
तत्त्वपरिच्छेदो हि प्रमा विद्या,तत्साधनानि प्रमाणानि कथमविद्यावद्विषयाणि ।
नाविद्यावन्तं प्रमाणान्याश्रयन्ति, तत्कार्यस्य विद्याया अविद्याविरोधित्वादिति भावः ।
सन्तु वा प्रत्यक्षादीनि संवृत्यापि यथा तथा,शास्त्राणि तु पुरुषहितानुशासनपराण्यविद्याप्रतिपक्षतया नाविद्यावद्विषयाणि भवितुमर्हन्तीत्याह- शास्त्राणि चेति ।
समाधत्ते- उच्यते-देहेन्द्रियादिष्वहंममाभिमानहीनस्य, तादात्म्यतद्धर्माध्यासहीनस्य प्रमातृत्वानुपपत्तौ सत्यां प्रमाणप्रवृत्त्यनुपपत्तेः ।
अयमर्थः-प्रमातृत्वं हि प्रमां प्रति कर्तृत्वम् तच्च स्वातन्त्र्यम् ।
स्वातन्त्र्यं च प्रमातुरितरकारकाप्रयोज्यस्य समस्तकारकप्रयोक्तृत्वम् ।
तदनेन प्रमाकरणं प्रमाणं प्रयोजनीयम् ।
न च स्वव्यापारमन्तरेण करणं प्रयोक्तुमर्हति ।
न च कूटस्थनित्यश्चिदात्मापरिणामी स्वतो व्यापारवान् ।
तस्मात् व्यापारवद्बुद्ध्यादितादात्म्याध्यासात्, व्यापारवत्तया प्रमाणमधिष्ठातुमर्हतीति भवत्यविद्यावत्पुरुषविषयत्वमविद्यावत्पुरुषाश्रयत्वं प्रमाणानामिति ।
अथ मा प्रवर्तिषत प्रमाणानि किं नश्छिन्नमित्यत आह- न हीन्द्रियाण्यनुपादाय प्रत्यक्षादिव्यवहारः संभवति ।
व्यवह्रियते अनेनेति व्यवहारः फलम्, प्रत्यक्षादीनां प्रमाणानां फलमित्यर्थः ।
ऽइन्द्रियाणिऽइति, इन्द्रियलिङ्गादीनीति द्रष्टव्यम्, दण्डिनो गच्छन्तीतिवत् ।
एवं हि ऽप्रत्यक्षादिऽइत्युपपद्यते ।
व्यवहारक्रियया च व्यवहार्याक्षेपात्समानकर्तृकता ।
अनुपादाय यो व्यवहार इति योजना ।
किमिति पुनः प्रमातोपादत्ते प्रमाणानि,अथ स्वयमेव कस्मान्न प्रवर्तत इत्यत आह- न चाधिष्ठानमन्तरेणेन्द्रियाणां व्यापारः- प्रमाणानां व्यापारः संभवति ।
न जातु करणान्यनधिष्ठितानि कर्त्रा स्वकार्ये व्याप्रियन्ते, मा भूत्कुविन्दरहितेभ्यो वेमादिभ्यः पटोत्पत्तिरिति ।
अथ देह एवाधिष्ठाता कस्मान्न भवति,कृतमत्रात्माध्यासेनेत्यत आह-न चानध्यस्तात्मभावेन देहेन कश्चिद्व्याप्रियते ।
सुषुप्ते ऽपि व्यापारप्रसङ्गादि भावः ।
स्यादेतत् ।
यथानध्यस्तात्मभावं वेमादिकं कुविन्दो व्यापारयन्पटस्य कर्ता, एवमनध्यस्तात्मभावं देहेन्द्रियादिति व्यापारयन् भविष्यति तदभिज्ञः प्रमातोत्यत आह- न चैतस्मिन्सर्वस्मिन्- इतरेतरात्माध्यासे इतरेतरात्माध्यासे च, असति, आत्मनो ऽसङ्गस्य -सर्वथा सर्वदा सर्वधर्मवियुक्तस्य, प्रमातृत्वमुपपद्यते ।
व्यापारवन्तो हिकुविन्दादयो वेमादीनधिष्ठाय व्यापारयन्ति, अनध्यस्तात्मभावस्य तु देहादिष्वात्मनो न व्यापारयोगो ऽसङ्गत्वादित्यर्थः ।
fन्: 1-अवश्यं चेत्यर्थः ।
आतश्चाध्यासाश्रयाणि प्रमाणानीत्याह-न च प्रमातृत्वमन्तरेण प्रमाणप्रवृत्तिरस्ति ।
प्रमायां खलु फले स्वतन्त्रः प्रमाता भवति ।
अन्तःकरणपरिणामभेदश्च प्रमेयप्रवणः कर्तृस्थश्चित्स्वभावः प्रमा ।
कथं च जडस्यान्तःकरणस्य परिणामश्चिद्रूपो भवेत्, यदि चिदात्मा तत्र नाध्यस्येत ।
कथं चैष चिदात्मकर्तृको भवेत्, यद्यन्तःकरणं व्यापारवच्चिदात्मनि नाध्यस्येत् ।
तस्मादितरेतराध्यासाच्चिदात्मकर्तृस्थं प्रमाफलं सिध्यति, तत्सिद्धौ च प्रमातृत्वम्, तामेव च प्रमामुररीकृत्य प्रमाणस्य प्रवृत्तिः ।
प्रमातृत्वेन च प्रमोपलक्ष्यते ।
प्रमायाः फलस्याभावे प्रमाणं न प्रवर्तेत ।
तथा च प्रमाणमप्रमाणं स्यादित्यर्थः ।
उपसंहरति-तस्मादविद्यावद्विषयाण्येव प्रत्यक्षादीनि प्रमाणानि ।
स्यादेतत् ।
भवतु पृथग्जनानामेवम् ।
आगमोपपत्तिप्रतिपन्नप्रत्यगात्मतत्त्वानां व्युत्पन्नानामपि पुंसां प्रमाणप्रमेयव्यवहारा दृश्यन्त इति कथमविद्यावद्विषयाण्येव प्रमाणानीत्यत आह- पश्वादिभिश्चाविशेषादिति ।
विदन्तु नामागमोपपत्तिभ्यां देहेन्द्रियादिभ्यो भिन्नं प्रत्यगात्मानम् ।
प्रमाणप्रमेयव्यवहारे तु प्राणभृन्मात्रधर्मान्नातिवर्तन्ते ।
यादृशो हि पशुशकुन्तादीनामविप्रतिपन्नमुग्धभावानां व्यवहारस्तादृशो व्युत्पन्नानामपि पुंसां दृश्यते ।
तेन तत्सामान्यात्तेषामपि व्यवहारसमये अविद्यावत्त्वमनुमेयम् ।
चशब्दः समुच्चये ।
उक्तशङ्कानिवर्तनसहितपूर्वोक्तोपपत्तिः अविद्यावत्पुरुषविषयत्वं प्रमाणानां साधयतीत्यर्थः ।
एतदेव विभजते- यथा हि पश्वादय इति ।
अत्र च शब्दादिभिः श्रोत्रादीनां संबन्धे सति इति प्रत्यक्षं प्रमाणं दर्शितम् ।
शब्दादिविज्ञाने इति तत्फलमुक्तम् ।
प्रतिकूले इति च अनुमानफलम् ।
तथा हि-शब्दादिस्वरूपमुपलभ्य तज्जातीयस्य प्रतिकूलतामनुस्मृत्य तज्जातीयतयोपलभ्यमानस्य प्रतिकूलतामनुमिमीत इति ।
उदाहरति- यथा दण्डेति ।
शेषमतिरोहितार्थम् ।
स्यादेतत् ।
भवन्तु प्रत्यक्षादीन्यविद्यावद्विषयाणि ।
शास्त्रं तु ऽज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेतऽइत्यादि न देहात्माध्यासेन प्रवर्तितुमर्हति ।
अत्र खल्वामुष्मिकफलोपभोगयोग्यो ऽधिकारी प्रतीयते ।

तथा च पारमर्षं सूत्रम्-ऽशास्त्र
fन्: 1-यस्मात् अर्थस्य तल्लक्षणत्वात्-शब्दप्रमाणत्वात्, शास्त्रफलं शास्त्रगम्यं फलं प्रयोक्तरि प्रतीयते तस्मात् प्रयोगे ऽनुष्ठाने यजमानः स्वयं कर्ता स्यादिति सूत्रार्थाः ।
फलं प्रयोक्तरि तल्लक्षणत्वात्तस्मात्स्वयं प्रयोगे स्यात्ऽ(आ. 3 पा. 7 सू. 18)इति ।
न च देहादि भस्मीभूतं पारलौकिकाय फलाय कल्पत इति देहाद्यतिरिक्तं कञ्चिदात्मानमधिकारिणमाक्षिपति शास्त्रम्, तदवगमश्च विद्येति कथमविद्यावद्विषयं शास्त्रमित्याशङ्क्याह- शास्त्रीये त्विति ।
तु शब्दः प्रत्यक्षादिव्यवहाराद्भिनत्ति शास्त्रीयम् ।
अधिकारशास्त्रं हि स्वर्गकामस्य पुंसः परलोकसंबन्धं विना न निर्वहतीति तावन्मात्रमाक्षिपेत्, न त्वस्यासंसारित्वमपि, तस्याधिकारे ऽनुपयोगात् ।
प्रत्युत औपनिषदस्य पुरुषस्याकर्तुरभोक्तुरधिकारविरोधात् ।
प्रयोक्ता हि कर्मणः कर्मजनितफलभोगभागी कर्मण्यधिकारी स्वामी भवति ।
तत्र कथमकर्ता प्रयोक्ता,कथं वाभोक्ता कर्मजनितफलभोगभागी ।
तस्मादनाद्यविद्यालब्धकर्तृत्वभोक्तृत्वब्राह्मणत्वाद्यभिमानिनं नरमधिकृत्य विधिनिषेधशास्त्रं प्रवर्तते ।
एवं वेदान्ता अप्यविद्यावत्पुरुषविषया एव ।
न हि प्रमात्रादिविभागादृते तदर्थाधिगमः ।
ते त्वविद्यावन्तमनुशासन्तो निर्मृष्टनिखिलाविद्यमनुशिष्टं स्वरूपे व्यवस्थापयन्तीत्येतावानेषां विशेषः ।
तस्मादविद्यावत्पुरुषविषयाण्येव शास्त्राणीति सिद्धम् ।
स्यादेतत् ।
यद्यपि विरोधानुपयोगाभ्यामौपनिषदः पुरुषो ऽधिकारे नापेक्ष्यते, तथाप्युपनिषद्भ्यो ऽवगम्यमानः शक्नोत्यधिकारं निरोद्धुम् ।
तथा च परस्परापहतार्थत्वेन कृत्स्न एव वेदः प्रामाण्यमपजह्यादित्यत आह- प्राक् च तथाभूतात्मेति ।
सत्यमौपनिषदपुरुषाधिगमो ऽधिकारविरोधी,तस्मात्तु पुरस्तात्कर्मविधयः स्वोचितं व्यवहारनिर्वर्तयन्तो नानुपजातेन ब्रह्मज्ञानेन शक्या निरोद्धुम् ।
न च परस्परापहतिः, विद्याविद्यावत्पुरुषभेदेन व्यवस्थोपपत्तेः ।
यथा-ऽन हिंस्यात्सर्वा भूतानिऽइति साध्यांशनिषेधे ऽपि ऽश्येनेनाभिचरन् यजेतऽइति शास्त्रं प्रवर्तमानं न हिंस्यादित्यनेन न विरुध्यते,तत्कस्य हेतोः,पुरुषभेदादिति ।
अवजितक्रोधारातयः पुरुषा निषेधे ऽधिक्रियन्ते, क्रोधारातिवशीकृतास्तु श्येनादिशास्त्र इति ।
अविद्यावत्पुरुषविषयत्वं नातिवर्तत इति यदुक्तं तदेव स्फोरयति- तथाहिति ।
वर्णाध्यासः-ऽराजा राजसूयेन यजेतऽइत्यादिः ।
आश्रमाध्यासः-ऽगृहस्थः सदृशीं भार्यां विन्देतऽइत्यादिः ।
वयो ऽध्यासः-ऽकृष्णकेशो ऽग्नीनादधीतऽइत्यादिः ।
अवस्थाध्यासः ऽअप्रतिसमाधेयव्याधीनां जलादिप्रवेशेन प्राणत्यागःऽइति ।
आदिग्रहणं महापातकोपपातकसंकरीकरणापात्रीकरणमलिनीकरणाद्यध्यासोपसंग्रहार्थम् ।
तदेवमात्मानात्मनोः परस्पराध्यासमाक्षेपसमाधानाभ्यामुपपाद्य प्रमाणप्रमेयव्यवहारप्रवर्तनेन च दृढीकृत्य तस्यानहर्थहेतुत्वमुदाहरणप्रपञ्चेन प्रतिपादयितुम् तत्स्वरुपमुक्तं स्मारयति- अध्यासो नाम अतस्मिंस्तद्बुद्धिरित्यवोचाम ।
ऽस्मृतिरूपः परत्र पूर्वदृष्टावभासःऽइत्यस्य संक्षेपाभिधानमेतत् ।
तत्र अहमिति धर्मितादात्म्याध्यास-मात्रम्, ममेत्यनुत्पादितधर्माध्यासं नानर्थहेतुरिति धर्माध्यासमेव ममकारं साक्षादशेषानर्थसंसारकारणमुदाहरणप्रपञ्चेनाह- तद्यथा पुत्रभार्यादिष्विति ।
देहतादात्म्यमात्मन्यध्यस्य देहधर्मं पुत्रकलत्रादिस्वाम्यं च कृशत्वादिवदारोप्य आह-अहमेव विकलः, सकलः इति ।
स्वस्य खलु साकल्येन स्वाभ्यसाकल्यात् स्वामीश्वरः सकलः संपूर्णो भवति ।
तथा स्वस्य वैकल्येन स्वाम्यवैकल्यात्, स्वामीश्वरो विकलो ऽसंपूर्णो भवति ।
बाह्यधर्मा ये वैकल्यादयः स्वाम्यप्रणालिकया संचरिताः शरीरे तानात्मन्यध्यस्यतीत्यर्थः ।
यदा च परोपाध्यपेक्षे देहधर्मे स्वाम्ये इयं गतिः, तदा कैव कथा अनौपाधिकेषु देहधर्मेषु कृशत्वादिष्वत्याशयवानाह- तथा देहधर्मानिति ।
देहादप्यन्तरङ्गाणामिन्द्रियाणामध्यस्तात्मभावानां धर्मान् मूकत्वादीन्, ततो ऽप्यन्तरङ्गस्यान्तःकरणस्य अध्यस्तात्मभावस्य धर्मान् कामसंकल्पादीन् आत्मन्यध्यस्यतीति योजना ।
तदनेन प्रपञ्चेन धर्माध्यासमुक्त्वा तस्य मूलं धर्म्यध्यासमाह- एवमहंप्रत्ययिनम् -अहंप्रत्ययो वृत्तिर्यस्मिन् अन्तःकरणादौ, सो ऽयमहंप्रत्ययीतं ।
स्वप्रचारणसाक्षिणि - अन्तःकरणप्रचारसाक्षिणि, चैतन्योदासीनताभ्यां, प्रत्यगात्मन्यध्यस्य ।
तदनेन कर्तृत्वभोक्तृत्वे उपपादिते ।
चैतन्यमुपपादयति- तं च प्रत्यगात्मानं सर्वसाक्षिणं तद्विपर्ययेण, अन्तःकरणादिविपर्ययेण, अन्तःकरणाद्यचेतनम्, तस्य विपर्ययः चैतन्यम्, तेन ।
इत्थंभूतलक्षणे तृतीया ।
अन्तःकरणादिष्वध्यस्यति ।
तदनेनान्तःकरणाद्यवच्छिन्नः प्रत्यगात्मा इदमनिदंस्वरूपश्चेतनः कर्ता भोक्ता कार्यकारणाविद्याद्वयाधारो ऽहङ्कारास्पदं संसारी सर्वानर्थसंभारभाजनं जीवात्मा इतरेतराध्यासोपादानः, तदुपादानश्चाध्यास इत्यनादित्वात् बीजाङ्कुरवन्नेतरेतराश्रयत्वमित्युक्तं भवति ।
प्रमाणप्रमेयव्यवहारदृढीकृतमपि शिष्यहिताय स्वरूपाभिधानपूर्वकं सर्वलोकप्रत्यक्षतयाध्यासं सुदृढीकरोति- एवमयमनादिरनन्तः -तत्त्वज्ञानमन्तरेणाशक्यसमुच्छेदः ।
अनाद्यनन्तत्वे हेतुरुक्तः- नैसर्गिक इति ।
मिथ्याप्रत्ययरूपः- मिथ्याप्रत्ययानां रूपमनिर्वचनीयत्वम्;तद्यस्य स तथोक्तः ।
अनिर्वचनीय इत्यर्थः ।
प्रकृतमुपसंहरति- अस्यानर्थहेतोः प्रहाणाय ।
विरोधिप्रत्ययं विना कुतो ऽस्य प्रहाणमित्यय उक्तम्- आत्मैकत्वविद्याप्रतिपत्तये इति ।
प्रतिपत्तिः प्राप्तिः तस्यै, न तु जपमात्राय, नापि कर्मसु प्रवृत्तये, आत्मैकत्वं विगलितनिखिलप्रपञ्चत्वम् आनन्दरूपस्य सतः ।
तत्प्रतिपत्तिं निर्विचिकित्सां भावयन्तो वेदान्ताः समूलघातमध्यासमुपघ्नन्ति ।
एतदुक्तं भवति-अस्मत्प्रत्ययस्यात्मविषयस्य समीचीनत्वे सति ब्रह्मणो ज्ञात्वान्निष्प्रयोजनत्वाच्च न जिज्ञासा स्यात् ।
तदभावे च न ब्रह्मज्ञानाय वेदान्ताः पठ्येरन् ।
अपि त्वविवक्षितार्था जपमात्रे उपयुज्येरन् ।
न हि तदौपनिषदात्मप्रत्ययः प्रमाणतामश्नुते ।
न चासावप्रमाणमभ्यस्तो ऽपि वास्तवं कर्तृत्वभोक्तृत्वाद्यात्मनो ऽपनेतुमर्हति ।
आरोपितं हि रूपं तत्त्वज्ञानेनापोद्यते, न तु वास्तवमतत्त्वज्ञानेन ।
न हि रज्ज्वा रज्जुत्वं सहस्रमपि सर्पधाराप्रत्यया अपवदितुं समुत्सहन्ते ।
मिथ्याज्ञानप्रसञ्जितं च स्वरूपं शक्यं तत्त्वज्ञानेनापवदितुम् ।
मिथ्याज्ञानसंस्कारश्च सुदृढो ऽपि तत्त्वज्ञानसंस्कारेणादरनैरन्तर्यदीर्घकालातत्त्वज्ञानाभ्यासजन्मनेति ।
स्यादेतत् ।
प्राणाद्युपासना अपि वेदान्तेषु बहुलमुपलभ्यन्ते, तत्कथं सर्वेषां वेदान्तानामात्मैकत्वप्रतिपादनमर्थ इत्यत आह- यथा चायमर्थः सर्वेषां वेदान्तानां तथा वयमस्यां शारीरकमीमांसायां प्रदर्शयिष्यामः ।

शरीरमेव शरीरकम्तत्र निवासी शारीरको जीवात्मा, तस्य त्वंपदाभिधेयस्य तत्पदाभिधेयपरमात्मरूपतामीमांसा या सा तथोक्ता ।
एतावानत्रार्थसंक्षेपः-यद्यपि स्वाध्यायाध्ययनपरविधिना स्वाध्यायपदवाच्यस्य वेदराशेः फलवदर्थावबोधपरतामापादयता कर्मविधिनिषेधानामिव वेदान्तानामपि स्वाध्यायशब्दवाच्यानां फलवदर्थावबोधपरत्वमापादितम्, यद्यपि च ऽअविशिष्टस्तु
fन्: 1-ननु सर्वस्य वेदस्य कार्यावबोधपरत्वात् सिद्धे ब्रह्मणि वेदान्तानामप्रामाण्यं स्यादितिचेत्तत्राह---अविशिष्टस्त्विति । लोकवेदयोर्वाक्यार्थस्याविशेषात्, मन्त्राणामिव देवतादौ वेदान्तानां ब्रह्मणि प्रामाण्यं स्यादित्यर्थः । यत्पुनरुक्तं कार्यपरत्वं वेदस्य तद्धर्मविषयमुन्नेयमिति वक्ष्यति ।
वाक्यार्थःऽइति न्यायात् मन्त्राणामिव वेदान्तानामर्थपरत्वमौत्सर्गिकम्, यद्यपि च वेदान्तेभ्यश्चैतन्यानन्दघनः कर्तृत्वभोक्तृत्वरहितो निष्प्रपञ्च एकः प्रत्यगात्मा अवगम्यते, तथापि कर्तृत्वभोक्तृत्वदुःखशोकमोहमयमात्मानमवगाहमानेनाहंप्रत्ययेन संदेहबाधविरहिणा विरुध्यमाना वेदान्ताः स्वार्थात्प्रच्युता उपचरितार्था वा जपमात्रोपयोगिनो वेत्यविवक्षितस्वार्थाः ।
तथा च तदर्थविचारात्मिका चतुर्लक्षणी शारीरकमीमांसा नारब्धव्या ।
न च सर्वजनीनाहमनुभवसिद्ध आत्मा संदिग्धो वा सप्रयोजनो वा, येन जिज्ञास्यः सन् विचारं प्रयुञ्जीतेःइति पूर्वपक्षः ।
सिद्धान्तस्तु भवेदेतदेवं यद्यहंप्रत्ययः प्रमाणम् ।
तस्य तूक्तेन प्रकारेण श्रुत्यादिबाधकत्वानुपपत्तेः, श्रुत्यादिभिश्च समस्ततीर्थकरैश्च प्रामाण्यानभ्युपगमादध्यासत्वम् ।
एवं च वेदान्ता नाविवक्षितार्थाः, नाप्युपचरितार्थाः, किं तूक्तक्षणाः ।
प्रत्यगात्मैव तेषां मुख्योर्ऽथः ।
तस्य च वक्ष्यमाणेन क्रमेण संदिग्धत्वात् प्रयोजनवत्वाच्च युक्ता जिज्ञासा, इत्याशयवान्सूत्रकारः तज्जिज्ञासामसूत्रयत्,-
अथातो ब्रह्मजिज्ञासा

अथातो ब्रह्मजिज्ञासेति ।
जिज्ञासया संदेहप्रयोजने सूचयति ।
तत्र साक्षादिच्छाव्याप्यत्वाद्ब्रह्मज्ञानं कण्ठोक्तं प्रयोजनम् ।
न च कर्मज्ञानात्पराचीनमनुष्ठानमिव ब्रह्मज्ञानात्पराचीनं किञ्चिदस्ति, येनैतदवान्तरप्रयोजनं भवेत् ।
किन्तु ब्रह्ममीमांसाख्यतर्केतिकर्तव्यतानुज्ञातविषयैर्वेदान्तैराहितं निर्विचिकित्सं ब्रह्मज्ञानमेव समस्तदुःखोपशमरूपमानन्दैकरसं परमं नः प्रयोजनम् ।
तमर्थमधिकृत्य हि प्रेक्षावन्तः प्रवर्तन्तेतराम् ।
तच्च प्राप्तमप्यनाद्यविद्यावशादप्राप्तमिवेति प्रेप्सितं भवति ।
यथा स्वग्रीवागतमपि ग्रैवेयकं कुतश्चिद्भ्रमान्नास्तीति मन्यमानः परेण प्रतिपादितमप्राप्तमिव प्राप्नोति ।
जिज्ञासा तु संशयस्य कार्यमिति स्वकारणं संशयं सूचयति ।
संशयश्च मीमांसारम्भं प्रयोजयति ।
तथा च शास्त्रे प्रेक्षावत्प्रवृत्तिहेतुसंशयप्रयोजनसूचनात् युक्तमस्य सूत्रस्य शास्त्रादित्वमित्याह भगवान्भाष्यकारः वेदान्तमीमांसाशास्त्रस्य व्याचिख्यासितस्य अस्माभिः, इदमादिमं सूत्रम् ।
पूजितविचारवचनो मीमांसाशब्दः ।
परमपुरुषार्थहेतुभूतसूक्ष्मतमार्थनिर्णयफलता च विचारस्य च पूजितता ।
तस्या मीमांसायाः शास्त्रम्, सा ह्यनेन शिष्यते शिष्येभ्यो यथावत्प्रतिपाद्यत इति ।
सूत्रं च बह्वर्थसूचनात् भवति ।
यथाहुः
fन्: 1-लघुत्वं च असंदिग्धार्थत्वं । सांशयिकं हि नानार्थस्फोरवत्वेन गुरु भवति ।
ऽलघूनि सूचितार्थानि स्वल्पाक्षरपदानि च ।
सर्वतः सारभूतानि सूत्राण्याहुर्मनीषिणः ॥
ऽइति ।
तदेवं सूत्रतात्पर्यं व्याख्याय तस्य प्रथमपदं अथेति व्याचष्टे- तत्राथशब्द आनन्तर्यार्थः परिगृह्यते ।
तेषु सूत्रपदेषु मध्ये यो ऽयं अथशब्दः स आनन्तर्यार्थ इति योजना ।
नन्वाधिकारार्थो ऽप्यथशब्दो दृश्यते, यथा ऽअथैष ज्योतिःऽइति वेदे ।
यथा वा लोके ऽअथ शब्दानुशासनम्ऽऽअथ योगानुशासनम्ऽइति ।
तत्किमत्राधिकारार्थो न गृह्यत इत्यत आह- नाधिकारार्थः ।
कुतः, ब्रह्मजिज्ञासाया अनधिकार्यत्वात् ।
जिज्ञासा तावदिह सूत्रे ब्रह्मणश्च तत्प्रज्ज्ञानाच्च शब्दतः
fन्: 1-ननु जिज्ञासायाः शास्त्रेणाप्रतिपाद्यमानत्वात् तत्प्रतिपादनार्थो मा भूदथशब्दः ब्रह्मतज्ज्ञानप्रारम्भार्थस्तु स्यादिति चेन्न । प्रधानं प्रधानेनान्वेति । अत्र हि प्रत्ययानां प्रकृत्यर्थान्वितस्वार्तबोधजनकत्वात् ब्रह्मज्ञानविषयिणी इच्छैव प्रधानं तत्र च नान्वयः संभवतीति भावः ।
प्रधानं प्रतीयते ।
न च यथा ऽदण्डी प्रैषानन्वाहऽ
fन्: 2-अप्रधानब्रह्मतज्ज्ञानप्रारम्भार्थो भवतु यथा ऽदण्डौ प्रैषानन्वाहऽइत्यत्र अप्रधानदण्डः विवक्ष्यत इतिचेन्न । तत्रहि ऽमैत्रावरुणः प्रैष्येति चान्वाहऽइति मन्त्रेण प्राप्ते प्रैषानुवचने न विध्यन्वयित्वेन विवक्षा किन्तु अप्राप्ते ऽप्रधाने ऽपि दण्डग्रहणे । इहतु न जिज्ञासाया अविवक्षाकारणमित्युन्नेयम् ।
इत्यत्र अप्रधानमपि दण्डशब्दार्थो विवक्ष्यते, एवमिहापि ब्रह्मतज्ज्ञाने इति युक्तम्;ब्रह्ममीमांसाशास्त्रप्रवृत्त्यङ्गसंशयप्रयोजनसूचनार्थत्वेन जिज्ञासाया एव विवक्षितत्वात् ।
तदविवक्षायां तदसूचनेन काकदन्तपरीक्षायामिव ब्रह्ममीमांसायां न प्रेक्षावन्तः प्रवर्तेरन् ।
न हि तदानीं ब्रह्म वा तज्ज्ञानं वाभिधेयप्रयोजने भवितुमर्हतः, अनध्यस्ताहंप्रत्ययविरोधेन वेदान्तानामेवंविधेर्ऽथे प्रामाण्यानुपपत्तेः ।
कर्मप्रवृत्त्युपयोगितया उपचरितार्थानां वा जपोपयोगिनां वा ऽहुम् फड्ऽइत्येवमादीनामिवाविवक्षितार्थानामपि स्वाध्यायाध्ययनविध्यधीनग्रहणत्वस्य संभवात् ।
तस्मात्संदेहप्रयोजनसूचनी जिज्ञासा इह पदतो वाक्यतश्च प्रधानं विवक्षितव्या ।
न च तस्या अधिकार्यत्वम्, अप्रस्तूय
fन्: 3-प्रत्यधिकरणं अप्रतिपाद्यमानत्वात् ।
मानत्वात्, येन तत्समभिव्याहृतो ऽथशब्दो ऽधिकारार्थः स्यात् ।
जिज्ञासाविशेषणं तु ब्रह्मतज्ज्ञानमधिकार्यं भवेत् ।
न च तदप्यथशब्देन संबध्यते, प्राधान्याभावात् ।
न च जिज्ञासा मीमांसा, येन योगानुशासनवदधिक्रियेत,नान्तत्वं निपात्य ऽमाङ् मानेऽइत्यस्माद्वा ऽमानपूजायाम्ऽइत्यस्माद्वा धातोः ऽमान्बध-ऽइत्यादिनानिच्छार्थे सनि व्युत्पादितस्य मीमांसाशब्दस्य पूजितविचार
fन्: 4-पूजितविचारवचनत्वं त्वस्य प्रसिद्धिबलादास्थेयम् ।
वचनत्वात् ।
ज्ञानेच्छावाचकत्वात्तु जिज्ञासापदस्य, प्रवर्तिका हि मीमांसायां
fन्: 5-मीमांसया इति पाठः ।
जिज्ञासा स्यात् ।
न च प्रवर्त्यप्रवर्तकयोरैक्यम्, एकत्वे तद्भावानुपपत्तेः ।
न च स्वार्थपरत्वस्योपपत्तौ सत्यां अन्यार्थपरत्वकल्पना युक्ता, अतिप्रसङ्गात् ।
तस्मात्सुष्ठूक्तम् ऽजिज्ञासाया अनधिकार्यत्वात्ऽइति ।
अथ मङ्गलार्थो ऽथशब्दः कस्मान्न भवति ।
तथा च मङ्गलहेतुत्वात् प्रत्यहं ब्रह्मजिज्ञासा कर्तव्येति सूत्रार्थः संपद्यत इत्यत आह- मङ्गलस्य च वाक्यार्थे समन्वयाभावात् ।
पदार्थ एव हि वाक्यार्थे समन्वीयते, स च वाच्यो वा लक्ष्यो वा ।
न चेह मङ्गलमथशब्दस्य वाच्यं वा लक्ष्यं वा, किं तु मृदङ्गशङ्खध्वनिवदथशब्दश्रवणमात्रकार्यम् ।
न च कार्यज्ञाप्ययोर्वाक्यार्थे समन्वयः शब्दव्यवहारे दृष्ट इत्यर्थः ।
तत्किमिदानीं मङ्गलार्थो ऽथशब्दः तेषु तेषु न प्रयोक्तव्यः ।
तथा च ऽओङ्कारश्चाथशब्दश्च द्वावेतौ ब्रह्मणः पुरा ।
कण्ठं भित्त्वा विनिर्यातौ तस्मान्माङ्गलिकावुभौ ॥
ऽइति स्मृतिव्याकोप इत्यत आह- अर्थान्तरप्रयुक्त एव ह्यथशब्दः श्रुत्या मङ्गलप्रयोजनो भवति ।
अर्थान्तरेष्वानन्तर्यादिषु प्रयुक्तो ऽथशब्दः श्रुत्या श्रवणमात्रेण वेणुवीणाध्वनिवन्मङ्गलं कुर्वन्, मङ्गलप्रयोजनो भवति, अन्यार्थमानीयमानोदकुम्भदर्शनवत् ।
तेन न स्मृतिव्याकोपः ।
न चेहानन्तर्यार्थस्य सतो न श्रवणमात्रेण मङ्गलार्थतेत्यर्थः ।
स्यादेतत् ।
पूर्वप्रकृतापेक्षो ऽथशब्दो भविष्यति विनैवानन्तर्यार्थत्वम् ।
तद्यथेममेवाथशब्दं प्रकृत्य विमृश्यते किमयमथशब्द आनन्तर्ये अथाधिकारेःइति ।
अत्र विमर्शवाक्ये ऽथशब्दः पूर्वप्रकृतमथशब्दमपेक्ष्य प्रथमपक्षोपन्यासपूर्वकं पक्षान्तरोपन्यासे ।
न चास्यानन्तर्यमर्थः, पूर्वप्रकृतस्य प्रथमपक्षोपन्यासेन व्यवायात् ।
न च प्रकृतानपेक्षा, तदनपेक्षस्य तद्विषयत्वाभावेन असमानविषयतया विकल्पानुपपत्तेः ।
न हि जातु भवति किं नित्य आत्मा, अथ अनित्या बुद्धिरिति ।
तस्मादानन्तर्यं विना पूर्वप्रकृतापेक्ष इहाथशब्दः कस्मान्न भवतीत्यत आह पूर्वप्रकृतापेक्षायाश्च फलत आनन्तर्याव्यतिरेकात् ।
अस्यार्थः-न वयमानन्तर्यार्थतां व्यसनितया रोचयामहे, किं तु ब्रह्मजिज्ञासाहेतुभूतपूर्वप्रकृतसिद्धये, सा च पूर्वप्रकृतार्थापेक्षत्वे ऽप्यथशब्दस्य सिध्यतीति व्यर्थं आनन्तर्यार्थत्वावधारणाग्रहो ऽस्माकमिति ।
तदिदमुक्तम् ऽफलतःऽइति ।
परमार्थतस्तु कल्पान्तरोपन्यासे पूर्वप्रकृतापेक्षा ।
न चेह कल्पान्तरोपन्यास इति पारिशेष्यादानन्तर्यार्थं एवेति युक्तम् ।

भवत्वानन्तर्यार्थः, किमेवं सतीत्यत आह- सति चानन्तर्यार्थत्व इति ।
न तावद्यस्य कस्यचिदत्रानन्तर्यमिति वक्तव्यम्, तस्याभिधानमन्तरेणापि प्राप्तत्वात् ।
अवश्यं हि पुरुषः किञ्चित्कृत्वा किञ्चित्करोति ।
न चानन्तर्यमात्रस्य दृष्टमदृष्टं वा प्रयोजनं पश्यामः ।
तस्मात्तस्यात्रानन्तर्यं वक्तव्यं यद्विना ब्रह्मजिज्ञासा न भवति, यस्मिन्सति तु भवन्ती भवत्येव ।
तदिदमुक्तम्-यत्पूर्ववृत्तं नियमेनापेक्षत इति ।
स्यादेतत् ।
धर्मजिज्ञासाया इव ब्रह्मजिज्ञासाया अपि योग्यत्वात् स्वाध्याया
fन्: 1-स्वाध्यायविषयकमत्ययनं साध्यायशब्देन यक्ष्यते, त्वाध्यायस्य नित्यत्वात् ।
ध्ययनानन्तर्यम्, धर्मवद्ब्रह्मणो ऽप्याम्नायैकप्रमाणगम्यत्वात् ।
तस्य चागृहीतस्य स्वविषये विज्ञानाजननात्, ग्रहणस्य च स्वाध्यायो ऽध्येतव्यः इत्यध्ययनेनैव नियतत्वात् ।
तस्माद्वेदाध्ययनानन्तर्यमेव ब्रह्मजिज्ञासाया अप्यथशब्दार्थ इत्यत आह- स्वाध्यायानन्तर्यं तु समानं, धर्मब्रह्मजिज्ञासयोः ।
अत्र च स्वाध्यायेन विषयेण तद्विषयमध्ययनं लक्षयति ।
तथा च ऽअथातो धर्मजिज्ञासाऽइत्यनेनैव गतमिति नेदं सूत्रमारब्धव्यम् ।
धर्मशब्दस्य
fन्: 2-ऽअथातो धर्मजिज्ञासाऽइत्यत्र ब्रह्मानुपादानात् कथं गतार्थतेत्याशङ्क्याह-धर्मशब्दस्येति ।
वेदार्थमात्रोपलक्षणतया धर्मवद्ब्रह्मणो ऽपि वेदार्थत्वाविशेषेण वेदाध्ययनानन्तर्योपदेशसाम्यादित्यर्थः ।
चोदयति- नन्विह कर्मावबोधानन्तर्यं विशेषः, धर्मजिज्ञासातो ब्रह्मजिज्ञासायाः ।
अस्यार्थः-ऽविविदिषन्ति यज्ञेनऽइति तृतीयाश्रुत्या यज्ञादीनामङ्गत्वेन ब्रह्मज्ञाने विनियोगात्, ज्ञानस्यैव कर्मतयेच्छां प्रति प्राधान्यात्, प्रधानसंबन्धाच्चाप्रधानानां पदार्थान्तराणाम् ।
तत्रापि च न वाक्यार्थज्ञानोत्पत्तावङ्गभावो यज्ञादीनाम्, वाक्यार्थज्ञानस्य वाक्यादेवोत्पत्तेः ।
न च वाक्यं सहकारितया कर्माण्यपेक्षत इति युक्तम्,अकृतकर्मणामपि विदितपदपदार्थसंबन्धानां समधिगतशाब्दन्यायतत्त्वानां गुणप्रधानभूतपूर्वापरपदार्थाकाङ्क्षासंनिधियोग्यतानुसंधानवतामप्रत्यूहं वाक्यार्थप्रत्ययोत्पत्तेः ।
अनुत्पत्तौ वा विधिनिषेधवाक्यार्थप्रत्ययाभावेन तदर्थानुष्ठानपरिवर्जनाभावप्रसङ्गः ।
तद्बोधतस्तु तदर्थानुष्ठानपरिवर्जने परस्पराश्रयः, तस्मिन् सति तदर्थानुष्ठानपरिवर्जनं ततश्च तद्बोध इति ।
न च वेदान्तवाक्यानामेव स्वार्थप्रत्यायने कर्मापेक्षा न वाक्यान्तराणामिति सांप्रतम्, विशेषहेतोरभावात् ।
ननु ऽतत्त्वमसिऽइति वाक्यात् त्वंपदार्थस्य, कर्तृभोक्तृरूपस्य जीवात्मनो नित्यशुद्धबुद्धोदासीनस्वभावेन तत्पदार्थेन परमात्मनैक्यमशक्यं द्रागित्येव प्रतिपत्तुं आपाततो ऽशुद्धसत्त्वैर्योग्यताविरहविनिश्चयात् ।
यज्ञदानतपो ऽनाशकतनूकृतान्तर्मलास्तु विशुद्धसत्त्वाः श्रद्दधानायोग्यतावगमपुरःसरं तादात्म्यमवगमिष्यन्तीति चेत्, तत्किमिदानीं प्रमाणकारणं योग्यतावधारणमप्रमाणात्कर्मणो वक्तुमध्यवसितो ऽसि, प्रत्यक्षाद्यतिरिक्तं वा कर्मापि प्रमाणम् ।
वेदान्ताविरुद्धतन्मूलन्यायबलेन तु योग्यतावधारणे कृतं कर्मभिः ।
तस्मात् ऽतत्त्वमसिऽइत्यादेः श्रुतमयेन ज्ञानेन जीवात्मनः परमात्मभावं गृहीत्वा, तन्मूलया चोपपत्त्या व्यवस्थाप्य, तदुपासनायां भावनापराभिधानायां दीर्घकालनैरन्तर्यवत्यां ब्रह्मसाक्षात्कारफलायां यज्ञादीनामुपयोगः ।
यथाहुः-
fन्: 1-स वृत्तिविरोधाभ्यासः दीर्घकालाद्यासेवितो दृढभूमिः-व्युत्थानसंस्कारेणानभिभूतविषय इत्यर्थः ।
ऽस तु दीर्धकालनैरन्तर्यसत्कारासेवितो दृढभूमिःऽइति ।
ब्रह्मचर्यतपःश्रद्धायज्ञादयश्च सत्काराः ।
अत एव श्रुतिः-ऽतमेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत ब्राह्मणःऽ ।
इति ।
विज्ञाय तर्कोपकरणेन शब्देन प्रज्ञां भावनां कुर्वीतेत्यर्थः ।
अत्र च यज्ञादीनां श्रेयःपरिपन्थिकल्मषनिबर्हणद्वारेणोपयोग इति केचित् ।
पुरुषसंस्कारद्वारेणेत्यन्ये ।
यज्ञादिसंस्कृतो हि पुरुषः आदरनैरन्तर्यदीर्घकालैरासेवमानो ब्रह्मभावनामनाद्यविद्यावासनां समूलकाषं कषति,ततो ऽस्य प्रत्यगात्मा सुप्रसन्नः केवलो विशदीभवति ।
अत एव स्मृतिः-ऽमहायज्ञैश्च यज्ञैश्च ब्राह्मीयं क्रियते तनुःऽ ।
ऽयस्यैते ऽष्टाचत्वारिंशत्संस्काराःऽइति च ।
अपरे तु ऋणत्रयापाकरणे ब्रह्मज्ञानोपयोगं कर्मणामाहुः ।
अस्ति हि स्मृतिः-ऽऋणानि त्रीण्यपाकृत्य मनो मोक्षे निवेशयेत्ऽ ।
इति ।
अन्ये तु ऽतमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेनऽइत्यादिश्रुतिभ्यस्तत्तत्फलाय चोदितानामपि कर्मणां संयोगपृथक्त्वेन ब्रह्मभावनां प्रत्यङ्गभावमाचक्षते, क्रत्वर्थस्येव खादिरत्वस्य
fन्: 2-ऽखादिरे पशुं बध्नातिऽ ऽखादिरं वीर्यकामस्य यूपं कुर्वीतऽइति एकस्यैव खादिरत्वस्य क्रत्वर्थत्वं पुरुषार्थत्वं च यथा तथा कर्मणामपि उभयार्थत्वं स्यादित्यर्थः ।
वीर्यार्थताम्, ऽएकस्य तूभयार्थत्वे संयोगपृथक्त्वम्ऽइति न्यायात् ।
अत्र च पारमर्षं सूत्रम्-ऽसर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरश्ववत्ऽ (ब्र. अ. 3. पा. 4 सू. 26) इति ।
यज्ञतपोदानादि सर्वम्, तदपेक्षा ब्रह्मभावनेत्यर्थः ।
तस्माद्यदि श्रुत्यादयः प्रमाणं यदि वा पारमर्षं सूत्रं सर्वथा यज्ञादिकर्मसमुच्चिता ब्रह्मोपासना विशेषण
fन्: 3-दीर्घकालादरनैरन्तर्यवतीत्यर्थः ।
त्रयवती अनाद्यविद्यातद्वासनासमुच्छेदक्रमेण ब्रह्मसाक्षात्काराय मोक्षापरनाम्ने कल्पत इति तदर्थं कर्माण्यनुष्ठेयानि ।
न चैतानि दृष्टा
fन्: 4-दृष्टस्तुषमोकादिः, अदृष्टः प्रोक्षणादिजो यः सामवायिकः-क्रतुस्वरूपसमवायी, आरात्-दूरे फलानुकूलचरमापूर्वसिद्धौ उपकारस्तस्य हेतुभूतानि औपदेशिकानि-प्रत्यक्षविहितानि, आतिदेशिकानि-ऽप्रकृतिवद्विकृतिः कर्तव्याऽइत्यतिदेशप्राप्तानि क्रमपर्यन्तान्यङ्गानि तेषां ग्रामः समूहस्तत्सहितं परस्परविभिन्नं कर्मस्वरूपं तदपेक्षिताधिकारीविशेषश्च तयोर्ज्ञानं विना कर्माण्यनुष्ठातुं न शक्यानीत्यन्वयः । अत्र दृष्टादृष्टेति द्वितीयाध्यायगता चिन्ता, तृतीयाध्यायमारभ्य चतुर्भिरध्यायैरुपदेशविचारः, ततो ऽपि चतुर्भिरतिदेशविचारःकृतः ।
दृष्टसामवायिकारादुपकारहेतुभूतौपदेशिकातिदेशिकक्रमपर्यन्ताङ्गग्रामसहितपरस्परविभिन्नकर्मस्वरूपतदधरिभेदपरिज्ञानम् ।
विना शक्यान्यनुष्ठातुम् ।
न च धर्ममीमांसापरिशीलनं विना तत्परिज्ञानम् ।
तस्मात्साधूक्तम् ऽकर्मावबोधानन्तर्यं विशेषःऽइति कर्मावबोधेन हि कर्मानुष्ठानसाहित्यं भवति ब्रह्मोपासनाया इत्यर्थः ।
तदेतन्निराकरोति- न ।
कुतः,कर्मावबोधात् प्रागप्यधीतवेदान्तस्य ब्रह्मजिज्ञासोपपत्तेः ।
इदमत्राकूतम्-ब्रह्मोपासनया भावनापराभिधानया कर्माण्यपेक्ष्यन्त इत्युक्तम्, तत्र ब्रूमः-क्व पुनरस्याः कर्मापेक्षा,किं कार्ये यथाग्नेयादीनां परमापूर्वे चिरभाविफलानुकूले जनयितव्ये समिदाद्यपेक्षा ।

स्वरूपे वा, यथा तेषामेव द्विरवत्तपुरोडाशादिद्रव्याग्निदेवताद्यपेक्षा ।
न तावत्कार्ये, तस्य विकल्पासहत्वात् ।
तथा हि-ब्रह्मोपासनाया ब्रह्मस्वरूप
fन्: 1-भावनासाध्ये साक्षात्कारे यदि कर्मापेक्षा तर्हि स ब्रह्मस्वरूपो न स्यात् तस्योत्पत्स्यमानत्वात्, ब्रह्मणश्च नित्यत्वात् ।
साक्षात्कारः कार्यमभ्युपेयः, स चोत्पाद्यो वा स्यात्, यथा संयवनस्य पिण्डः
fन्: 2-ऽपिष्टं संयौतिऽइति विहितस्य संयवनस्य पिण्ड उत्पाद्यः ।
विकार्यो वा यथावघातस्य व्रीहयः ।
संस्कार्यो वा, यथा प्रोक्षणस्योलूखलादयः ।
प्राप्यो वा यथा दोहनस्य पयः ।
न तावदुत्पाद्यः ।
न खलु घटादिसाक्षात्कार इव जडस्वभावेभ्यो घटादिभ्यो भिन्न इन्द्रियाद्याधेयो ब्रह्मसाक्षात्कारो भावनाधेयः संभवति, ब्रह्मणो ऽपराधीनप्रकाशतया तत्साक्षात्कारस्य तत्स्वभाव्येन नित्यतयोत्पाद्यत्वानुपपत्तेः, ततो भिन्नस्य
fन्: 3-साक्षात्कारस्य ब्रह्मणो भिन्नत्वे ब्रह्म जडं स्यात् शब्दश्च परोक्षप्रमाहेतुरिति केवलभावनाधेयः साक्षात्कारो ऽप्रमा स्यादिति भावः ।
वा भावनाधेयस्य साक्षात्कारस्य प्रतिभाप्रत्ययवत्संशयाक्रान्ततया प्रामाण्यायोगात्, तद्विधस्य तत्सामग्रीकस्यैव बहुलं व्यभिचारोपलब्धेः ।
न खल्वनुमानाविबुद्धं वह्निं भावयतः शीतातुरस्य शिशिरभरमन्थरतरकायकाण्डस्य स्फुरज्ज्वालाजटिलानलसाक्षात्कारः प्रमाणान्तरेण संवाद्यते, विसंवादस्य बहुलमुपलम्भात्, तस्मात् प्रामाणिकसाक्षात्कारलक्षणकार्याभावान्नोपासनाया उत्पाद्ये कर्मापेक्षा ।
न च कूटस्थ
fन्: 4-कूटस्थनित्यत्वात्, पूर्वरूपापायरूपो विकारः, अभिनवगुणोदयरूपः संस्कारश्च न भवत इत्यर्थः ।
नित्यस्य सर्वव्या
fन्: 5-अनेन प्राप्यता नास्तीत्युक्तम् ।
पिनो ब्रह्मण उपासनातो विकारसंस्कारप्राप्तयः संभवन्ति ।
स्यादेतत् ।
मा भूद्ब्रह्मसाक्षात्कार उत्पाद्यादिरूप उपासनायाः, संस्कार्यस्तु अनिर्वचनीया
fन्: 6-अनिर्वचनीयविद्यापिधानापनयनेन संस्कार्यत्वे ऽपि न कूटस्थनित्यत्वहानिरिति सूचयितुं-अनिर्वचनीयेति ।
विद्याद्वयपिधानापनयनेन भविष्यति, प्रतिसीरापिहिता नर्तकीव प्रतिसीरापनयद्वारा रङ्ग
fन्: 7-नटेनेत्यर्थः ।
व्यापृतेन ।
तत्र च कर्मणामुपयोगः ।
एतावांस्तु विशेषः-प्रतिसीरापनये पारिषदानां नर्तकीविषयः साक्षात्कारो भवति ।
इह तु अविद्यापिधानापनयमात्रमेव नापरमुत्पाद्यमस्ति, ब्रह्मसाक्षात्कारस्य ब्रह्मस्वभावस्य नित्यत्वेन अनुत्पाद्यत्वात् ।
अत्रोच्यते-का पुनरियं ब्रह्मोपासना ।
किं शाब्दज्ञानमात्रसंततिः, आहो निर्विचिकित्सशाब्दज्ञानसंततिः ।
यदि शाब्दज्ञानमात्रसंततिः, किमियमभ्यास्यमानाप्यविद्यां समुच्छेत्तुमर्हति ।
तत्त्वविनिश्चयस्तदभ्यासो वा सवासनं विपर्यासमुन्मूलयेत्, न संशयाभ्यासः, सामान्यमात्रदर्शनाभ्यासो वा ।
न हि स्थाणुर्वा पुरुषो वेति वा, आरोहपरिणाहवत् द्रव्यमिति वा शतशो ऽपि ज्ञानमभ्यस्यमानं पुरुष एवेति निश्चयाय पर्याप्तम्, ऋते विशेषदर्शनात् ।
ननूक्तं श्रुतमयेन ज्ञानेन जीवात्मनः परमात्मभावं गृहीत्वा युक्तिमयेन च व्यवस्थाप्यत इति ।
तस्मान्निर्विचिकत्सशाब्दज्ञानसंततिरूपोपासना कर्मसहकारिण्यविद्याद्वयोच्छेदहेतुः ।
न चासावनुत्पादितब्रह्मानुभवा तदुच्छेदाय पर्याप्ता ।
साक्षात्काररूपो हि विपर्यासः साक्षात्काररूपेणैव तत्त्वज्ञानेनोच्छिद्यते, न तु परोक्षावभासेन, दिङ्मोहालातचक्रचलद्वृक्षमरुमरीचिसलिलादिविभ्रमेष्वपरोक्षावभासि षु अपरोक्षावभासिभिरेव दिगादितत्त्वप्रत्ययैर्निवृत्तिदर्शनात् ।
नो खल्वाप्तवचनलिङ्गादिनिश्चितदिगादितत्त्वानां दिङ्मोहादयो निवर्तन्ते ।
तस्मात् त्वंपदार्थस्य तत्पदार्थत्वेन साक्षात्कार एषितव्यः ।
एतावता हि त्वंपदार्थस्य दुःखिशोकित्वादिसाक्षात्कारनिवृत्तिः, नान्यथा ।
fन्: 8-स्वतो ऽपरोक्षस्यापि ब्रह्मणः पारोक्षयं भ्रमगृहीतम्, तन्निवृत्तिः शब्देन न भवति, तस्य परोक्षप्रमाहेतुत्वात् । तस्मादपरोक्षप्रमाणादेव तत्साक्षात्कारो ऽभ्युपेयः । अन्तःकरणं च सोपाधिके आत्मनि जनयत्यहंवृत्तिमिति तस्य सिद्धमपरोक्षधीहेतुत्वम् । तच्च शाब्दब्रह्मैक्यधीसंततिवासितं जीवस्य तत्पदलक्षणब्रह्मात्मतां साक्षात्कारयतीत्याशयवानाह-न चैष इति ।
न चैष साक्षात्कारो मीमांसासहितस्यापि शब्दप्रमाणस्य फलम्, अपि तु प्रत्यक्षस्य, तस्यैव तत्फलत्वनियमात् ।
अन्यथा कुटजबीजादपि वटाङ्कुरोत्पत्तिप्रसङ्गात् ।
तस्मान्निर्विचिकित्सवाक्यार्थभावनापरिपाकसहितमन्तःकरणं त्वंपदार्थस्यापरोक्षस्य तत्तदुपाध्याकारनिषेधेन तत्पदार्थतामनुभावयतीति युक्तम् ।
न चायमनुभवो ब्रह्मस्वभावो येन न जन्येत, अपि तु अन्तःकरणस्यैव वृत्तिभेदो ब्रह्मविषयः ।
न चैतावता ब्रह्मणो नापराधीनप्रकाशता ।
न हि शाब्दज्ञानप्रकाश्यं ब्रह्म स्वयं प्रकाशं न भवति ।
सर्वोपाधिरहितं हि स्वयञ्ज्योतिरिति गीयते, न तूपहितमपि ।
यथाह स्म भगवान् भाष्यकारः-ऽनायमेकान्तेनाविषयःऽइति ।
न चा
fन्: 9-न चान्तःकरणेति । निरुपाधि ब्रह्मेति विषयीकुर्वाणा वृत्तिः स्वस्वेतरोपाधिनिवृत्तिहेतुरुदयते, स्वस्या अप्युपाधित्वात् । एवं च अनुपहितस्य विषयत्वं, उपाधेर्निवर्तकान्तरापेक्षा च नेति भावः ।
न्तःकरणवृत्तावप्यस्य साक्षात्कारे सर्वोपाधिविनिर्मोकः, तस्यैव तदुपाधेर्विनश्यदवस्थस्य स्वपररूपोपाधिविरोधिनो विद्यमानत्वात् ।
अन्यथा चैतन्यच्छायापत्तिं विनान्तःकरणवृत्तेः स्वयमचेतनायाः स्वप्रकाशत्वानुपपत्तौ साक्षात्कारत्वायोगात् ।
न चानुमितभावितवह्निसाक्षात्कारवत् प्रतिभात्वेनास्याप्रामाण्यम्, तत्र वह्निस्वलक्षणस्य परोक्षत्वात् ।
इह तु ब्रह्मस्वरूपस्योपाधिकलुषितस्य जीवस्य प्रागप्यपरोक्षतेति ।
नहि
fन्: 10-जीवस्य प्रागपरोक्षत्वे ऽपि शुद्धबुद्धत्वादेः पारोक्ष्यान्न तत्साक्षात्कारो यथार्थं इत्याशङ्क्याह-नहीति ।
शुद्धबुद्धत्वादयो वस्तुतस्ततो ऽतिरिच्यन्ते ।
जीव एव तु तत्तदुपाधिरहितः शुद्धबुद्धत्वादिस्वभावो ब्रह्मेति गीयते ।
न च तत्तदुपाधिविरहो ऽपि ततो ऽतिरिच्यते ।
तस्मात् यथा गान्धर्वशास्त्रार्थज्ञानाभ्यासाहितसंस्कारसचिवः श्रोत्रेन्द्रियेण षड्जादिस्वरग्राममूर्छनाभेदमध्यक्षमनुभवति, एवं वेदान्तार्थज्ञानाभ्यासाहितसंस्कारो जीवः स्वस्य ब्रह्मभावमन्तःकरणेनेति ।
fन्: 1-समुच्चयवादी शङ्कते-अन्तःकरणेति ।
अन्तःकरणवृत्तौ ब्रह्मसाक्षात्कारे जनयितव्ये अस्ति तदुपासनायाः कर्मापेक्षेति चेत्
fन्: 2-तन्मतं निराकरोति-नेति ।
न,
fन्: 3-किं उपासनाकार्ये साक्षात्कारे कर्मणामुपयोगः उत, उपासनास्वरूपे । न कार्ये इत्याह-तस्या इति ।
तस्याः कर्मानुष्ठानसहभावाभावेन तत्सहकारित्वानुपपत्तेः ।
न खलु ऽतत्त्वमसिऽइत्यादेर्वाक्यान्निर्विचिकित्सं शुद्धबुद्धोदासीनस्वभावं अकर्तृत्वाद्युपेतं अपेतब्राह्मणत्वादिजातिं देहाद्यतिरिक्तं एकमात्मानं प्रतिपद्यमानः कर्मस्वधिकारमवबोद्धुमर्हति ।
अनर्हश्च कथं कर्ता वाधिकृतो वा ।

यद्युच्येत निश्चिते ऽपि तत्त्वे विपर्यासनिबन्धनो व्यवहारो ऽनुवर्तमानो दृश्यते, यथा गुडस्य माधुर्यविनिश्चये अपि पित्तोपहतेन्द्रियाणां तिक्ततावभासानुवृत्तिः, आस्वाद्य थूत्कृत्य त्यागात् ।
तस्मादविद्यासंस्कारानुवृत्त्या कर्मानुष्ठानम्, तेन च विद्यासहकारिणा तत्समुच्छेद उपपत्स्यते ।
न च कर्माविद्यात्मकं कथमविद्यामुच्छिनत्ति, कर्मणो वा तदुच्छेदकस्य कुत उच्छेदः इति वाच्यम्, सजातीयस्वपरविरोधिनां भावानां बहुलमुपलब्धेः ।
यथा पयः पयो ऽन्तरं जरयति, स्वयं च जीर्यति, यथा विषं विषान्तरं शमयति, स्वयं च शाम्यति, यथा वा कतकरजो रजो ऽन्तराविले पाथसि प्रक्षिप्तं रजो ऽन्तराणि भिन्दत् स्वयमपि भिद्यमानमनाविलं पाथः करोति ।
एवं कर्माविद्यात्मकमपि अविद्यान्तराण्यपगमयत् स्वयमप्यपगच्छतीति ।
अत्रोच्यते-सत्यम् , ऽसदेव सोम्येदमग्र आसीत्ऽइत्युपक्रमात् ऽतत्त्वमसिऽइत्यन्ताच्छब्दाद् ब्रह्ममीमांसोपकरणादसकृदभ्यस्तात्, निर्विचिकित्से ऽनाद्यविद्योपादानदेहाद्यतिरिक्तप्रत्यगात्मतत्त्वावबोधे जाते ऽपि अविद्यासंस्कारानुवृत्त्यानुवर्तन्ते सांसारिकाः प्रत्ययास्तद्व्यवहाराश्च, तथाविधानाप्ययं व्यवहारप्रत्ययान्मिथ्येति मन्यमानो विद्वान्न श्रद्धत्ते, पित्तोपहतेन्द्रिय इव गुडं थूत्कृत्य त्यजन्नपि तस्य तिक्तताम् ।
तथा चायं क्रियाकर्तृकरणेतिकर्तव्यताफलाप्रपञ्चमतात्त्विकं विनिश्चिन्वन् कथमधिकृतो नाम,विदुषो ह्यधिकारः, अन्यथा पशुशूद्रादीनामप्यधिकारो दुर्वारः स्यात् ।
क्रियाकर्त्रादिस्वरूपविभागं च विद्वस्यमान इह विद्वानभिमतः कर्मकाण्डे ।
अत एव भगवान् विद्वद्विषयत्वं शास्त्रस्य वर्णयांबभूव भाष्यकारः ।
तस्माद्यथा राजजातीयाभिमानकर्तृके राजसूये न विप्रवैश्यजातीयाभिमानिनोरधिकारः ।
एवं द्विजातिकर्तृक्रियाकरणादिविभागाभिमानिकर्तृके कर्मणि न तदनभिमानिनो ऽधिकारः ।
न चानधिकृतेन समर्थेनापि कृतं वैदिक कर्म फलाय कल्पते, वैश्यस्तोम इव ब्राह्मणराजन्याभ्याम् ।
तेन दृष्टार्थेषु कर्मसु शक्तः प्रवर्तमानः प्राप्नोतु फलम्, दृष्टत्वात् ।
अदृष्टार्थेषु तु शास्त्रैकसमधिगम्यं फलमनधिकारिणि न युज्यत इति नोपासनाकार्ये कर्मापेक्षा ।
स्यादेतत् ।
मनुष्याभिमानवदधिकारिके कर्मणि विहिते यथा तदभिमानरहितस्यानधिकारः, एवं निषेधविधयो ऽपि मनुष्याधिकारा इति तदभिमानरहितस्तेष्वपि नाधिक्रियेत पश्वादिवत् ।
तथा चायं निषिद्धमनुतिष्ठन् न प्रत्यवेयात्, तिर्यगादिवदिति भिन्नकर्मतापातः ।
मैवम् ।
न खल्वयं सर्वथा मनुष्याभिमानरहितः किं त्वविद्यासंस्कारानुवृत्त्यास्य मात्रया तदभिमानो ऽनुवर्तते ।
अनुवर्तमानं च मिथ्येति मन्यमानो न श्रद्धत्त इत्युक्तम् ।
किमतो यद्येवम्,एतदतो भवति-विधिषु श्राद्धो ऽधिकारी नाश्राद्धः ।
ततश्च मनुष्याद्यभिमानं नश्रद्धधानो न विधिशास्त्रेष्वधिक्रियते ।
तथा च स्मृतिः- ऽअश्रद्धया हुतं दत्तम्ऽइत्यादिका ।
निषेधशास्त्रं तु न श्रद्धामपेक्षते ।
अपि तु निषिध्यमानक्रियोन्मुखो नर इत्येव प्रवर्तते ।
तथा च सांसारिक इव शब्दावगतब्रह्मतत्त्वो ऽपि निषेधमतिक्रम्य प्रवर्तमानः प्रत्यवैतीति न भिन्नकर्मदर्शनाभ्युपगमः ।
तस्मान्नोपासनायाः कार्ये कर्मापेक्षा ।
fन्: 4-द्वितीयकल्पानवकाश इत्याह-अत एवेति ।
अत एव नोपासनोत्पत्तावपि,निर्विचिकित्सशाब्दज्ञानोत्पत्त्युत्तरकालमनधिकारः कर्मणीत्युक्तम् ।
तथा च श्रुतिः-ऽनकर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनैके अमृतत्वमानशुःऽ ।
तत्किमिदानीमनुपयोग एव सर्वथेह कर्मणाम्,तथा च ऽविविदिषन्ति यज्ञेनऽइत्याद्याः श्रुतयो विरुध्येरन् ।
न विरुध्यन्ते ।
fन्: 5-इह जन्मान्तरे कर्म सत्त्वशुद्धिद्वारेण ज्ञानोत्पत्तिहेतुरिति सिद्धान्तमाह आरादिति ।
आरादुपकारकत्वात्कर्मणां यज्ञादीनाम् ।
तथा हि-तमेतमात्मानं वेदानुवचनेन-नित्यस्वाध्यायेन, ब्राह्मणा विविदिषन्ति-वेदितुमिच्छन्ति, न तु विदन्ति ।
वस्तुतः प्रधानस्यापि वेदनस्य प्रकृत्यर्थतया शब्दतो गुणत्वात्, इच्छायाश्च प्रत्ययार्थतया प्राधान्यात्, प्रधानेन च कार्यसंप्रत्ययात् ।
नहि राजपुरुषमानयेत्युक्ते वस्तुतः प्रधानमपि राजा पुरुषविशेषणतया शब्दत उपसर्जन आनीयते ऽपि तु पुरुष एव, शब्दतस्तस्य प्राधान्यात् ।
एवं वेदानुवचनस्येव यज्ञस्यापीच्छासाधनतया विधानम् ।
एवं तपसो ऽनाशकस्य ।
कामानशनमेव तपः, हितमितमेध्याशिनो हि ब्रह्मणि विविदिषा भवति, न तु सर्वथानश्नतो मरणात् ।
नापि चान्द्रायणादि तपःशीलस्य, धातुवैषम्यापत्तेः ।
एतानि च नित्यान्युपात्तदुरितनिबर्हणेन पुरुषं संस्कुर्वन्ति ।
तथा च श्रुतिः-ऽस ह
fन्: 1-अनेन कर्मणा इदं ममाङ्गमन्तःकरणं संस्क्रियते, उपधीयते-पुण्येनोपचीयते इति विदित्वा यः कर्म चरति स आत्मशुद्ध्यर्थं यजन्नात्मयाजी स च देवयाजितः काम्यकर्तुः श्रेयानिति श्रुत्यर्थः ।
वा आत्मायाजी यो वेद इदं मे ऽनेनाङ्गं संस्क्रियत इदं मे ऽनेनाङ्गमुपधीयतेऽइति ।
अनेनेति हि प्रकृतं यज्ञादि परामृशति ।
स्मृतिश्च-ऽयस्यैते ऽष्टाचत्वारिंशत्संस्काराःऽइति ।
नित्यनैमित्तिकानुष्ठानप्रक्षीणकल्मषस्य च विशुद्धसत्त्वस्याविदुष एव उत्पन्नविविदिषस्य ज्ञानोत्तपत्तिं दर्शयत्याथर्वणी श्रुतिः-ऽविशुद्धसत्त्वस्ततस्तु तं पश्यति निष्कलं ध्यायमानःऽइति ।
स्मृतिश्च-ऽज्ञानमुत्पद्यते पुंसां क्षयात्पापस्य कर्मणःऽइत्यादिका ।
कॢप्तेनैव च नित्यानां कर्मणां नित्येहितेनोपात्तदुरितनिबर्हणद्वारेण पुरुषसंस्कारेण ज्ञानोत्पत्तावङ्गभावोपपत्तौ न संयोग
fन्: 2-इदमत्र बोध्यम्-संयोगपृथक्त्वेनाङ्गभावे सिद्धे ऽपि न समुच्चयवाद्यभिमतः साक्षादङ्गभावो युक्तः अपि तु परंपरया, कल्पनागौरवात् । यथा प्रकृतौ कॢप्तोपकाराणां विकृतौ तदतिरिक्तोपकारकल्पने गौरवं तथा ज्ञाने विनियुक्तयज्ञादीनां कॢप्तपापक्षयातिरिक्तकल्पने गौरवापत्तेर्न समुच्चयः कल्पनीय इत्याशयः ।
पृथक्त्वेन साक्षादङ्गभावो युक्तः, कल्पनागौरवापत्तेः ।
तथाहि-नित्यकर्मणामनुष्ठानाद्धर्मोत्पादः, ततः पाप्मा निवर्तते,स हि अनित्याशुचिदुःखरूपे संसारे नित्यशुचिसुखख्यातिलक्षणेन विपर्यासेन चित्तसत्त्वं मलिनयति,ततः पापनिवृत्तौ प्रत्यक्षोपपत्तिप्रवृत्तिद्वारापावरणे सति प्रत्यक्षोपपत्तिभ्यां संसारस्य अनित्याशुचिदुःखरूपतामप्रत्यूहमवबुध्यते,;ततो ऽस्य अस्मिन्ननभिरतिसंज्ञं वैराग्यमुपजायते,ततस्तज्जिहासोपावर्तते,ततो हानोपायं पर्येषते,पर्येषमाणश्चात्मतत्त्वज्ञानमस्योपाय इत्युपश्रुत्य तज्जिज्ञासते,ततः श्रवणादिक्रमेण तज्ज्ञानातीत्यारादुपकारकत्वं तत्त्वज्ञानोत्पादं प्रति चित्तसत्त्वशुद्ध्या कर्मणां युक्तम् ।
इममेवार्थमनुवदति भगवद्गीता-ऽआरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते ।
योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यतेऽ ॥

एवं चाननुष्ठितकर्मापि प्राग्भवीयकर्मवशात् यो विशुद्धसत्त्वः संसारासारतादर्शनेन निष्पन्नवैराग्यः, कृतं तस्य कर्मानुष्ठानेन वैराग्योत्पादोपयोगिना, प्राग्भवीयकर्मानुष्ठानादेव तत्सिद्धेः, इममेव च पुरुषधौरेयभेदमधिकृत्य प्रववृते श्रुतिः-ऽयदि वेतरथा ब्रह्मचर्यादेव प्रव्रजेत्ऽइति ।
तदिदमुक्तम्-कर्मावबोधात्- प्रागप्यधीतवेदान्तस्य ब्रह्मजिज्ञासोपपत्तेरिति ।
अत एव न ब्रह्मचारिण ऋणानि सन्ति, येन तदपाकरणार्थं कर्मानुतिष्ठेत् ।
एतदनुरोधाच्च ऽजायमानो वै ब्राह्मणस्त्रिभिरृणवा जायतेऽइति गृहस्थः संपद्यमान इति व्याख्येयम् ।
अन्यथा ऽयदि वेतरथा ब्रह्मचर्यादेवऽइति श्रुतिर्विरुध्येत ।
गृहस्थस्यापि च ऋणापाकरणं सत्त्वशुद्ध्यर्थमेव ।
जरामर्यवादो भस्मान्ततावादो ऽन्त्येष्टयश्च कर्मजडानविदुषः प्रति, न त्वात्मतत्त्वपण्डितान् ।
तस्मात्तस्यानन्तर्यमथशब्दार्थः, यद्विना ब्रह्मजिज्ञासा न भवति यस्मिंस्तु सति भवन्ती भवत्येव ।
न चेत्थं कर्मावबोधः तस्मान्न कर्मावबोधानन्तर्यमात्राथशब्दार्थ इति सर्वमवदातम् ।
स्यादेतत् ।
मा भूदग्निहोत्र
fन्: 3-ऽअग्निहोत्रं जुहोति यवागूं पचतिऽइत्याम्नायते । तत्र क्रमसंशये द्रव्यमन्तरा यागानिष्पत्तेः, अन्यद्रव्यानयने श्रुतवैयर्थ्यात् दृष्टप्रयोजने आरादुपकारकत्वस्यान्याय्यत्वात् ऽअर्थाच्चऽयवागूं पक्त्वा जुहोतीति क्रमः । तथेह न संभवतीति भावः ।
यवागूपाकवदार्थः क्रमः,श्रौतस्तु भविष्यति, ऽगृही भूत्वा वनी भवेत् वनी भूत्वा प्रव्रजेत्ऽइति जाबालश्रुतिर्गार्हस्थ्येन हि यज्ञाद्यनुष्ठानं सूचयति ।
स्मरन्ति च-ऽअधीत्य विधिवद्वेदान्पुत्रांश्चोत्पाद्य धर्मतः ।
इष्टा च शक्तितो यज्ञैर्मनो मोक्षे निवेशयेत् ॥
ऽनिन्दन्ति च-ऽअनधीत्य द्विजो वेदाननुत्पाद्य तथात्मजान् ।
अनिष्ट्वा चैव यज्ञैश्च मोक्षमिच्छन्व्रजत्यधःऽ ॥
इत्यत आह- यथा च हृदयाद्यवदानानामानन्तर्यनियमः ।
कुतः, ऽहृदयस्याग्रे ऽवद्यति अथ जिह्वाया अथ वक्षसःऽइत्यथाग्रशब्दाभ्यां क्रमस्य विवक्षितत्वात् ।
न तथेह क्रम नियमो विवक्षितः, श्रुत्या तयैवानियमप्रदर्शनात्, ऽयदि वेतरथा ब्रह्मचर्यादेव प्रव्रजेद्गृहाद्वा वनाद्वाऽइति ।
एतावता हि वैराग्यमुपलक्षयति ।
अत एव ऽयदहरेव विरजेत्तदहरेव प्रव्रजेत्ऽइति श्रुतिः ।
निन्दावचनं च अविशुद्धसत्त्वपुरुषाभिप्रायम् ।
अविशुद्धसत्त्वो हि मोक्षमिच्छन्नालस्यात्तदुपाये ऽप्रवर्तमानो गृहस्थधर्ममपि नित्यनैमित्तिकमनाचरन्प्रतिक्षणमुपचीयमानपाप्माधो गच्छतीत्यर्थः ।
स्यादेतत् ।
मा भूच्छ्रौत आर्थो वा क्रमः,
fन्: 1-ऽसमिधो यजतिऽइत्यादयः पञ्च प्रयाजा दर्शपौर्णमासाङ्गतयाम्नाताः । तेषां पाठतः क्रमः । ज्योतिष्टोमविकारे साद्यस्क्रयागे ऽतिदेशप्राप्तास्त्रयः पशवः अग्नीषोमीयः सवनीयः, अनुबन्धश्च । विकृतौ ऽसह पशूनालभेतऽइति श्रवणात्प्राकृतः क्रमो निवर्तते । सहत्वं चेदं सवनीयस्थाने । तथासति इतरयोस्तुल्यं स्थानचलनं भवति । तत्र एककालत्वलक्षणसहत्वस्यासंभवात् स्थानात्सवनीयप्राथम्यं नियम्यत इत्ययं स्थानक्रमः । ऽसारस्वतौ भवत एतद्वै दैव्यं मिथुनं यत्सरस्वती सरस्वांश्चऽइति युगपत्कर्मद्वयं श्रूयते । अत्र प्रथमं सरस्वतीदैवतस्य याज्यानुवाक्यायुगलं पठ्यतो ततो सरस्वद्दैवतस्य । तस्मादेतत्क्रमेण कर्मद्वयक्रम इति ज्ञायते मन्त्राणां प्रयोगशेषत्वात् । अङ्गविशेषनिर्वापादीनां क्रमाकाङ्क्षायां मुख्यक्रमेणैव क्रम इति नियम्यते सोयं मुख्यक्रमः । इदं च प्रवृत्तिक्रमस्याप्युदाहरणं वेदितव्यं, याज्यानुवाक्याप्रवृत्तिक्रमेण निर्वापादीनां क्रमस्य सिद्धत्वादिति विस्तरभयाद्दिङ्मात्रं दर्शितम् ।
पाठस्थानमुख्यप्रवृत्तिप्रमाणकस्तु कस्मान्न भवतीत्यत आह- शेषशेषित्वे प्रमाणाभावात् ।
शेषाणां समिदादीनां शेषिणां चाग्नेयादीनां एकफल
fन्: 2-एको यः फलवतो दर्शपौर्णमासादेरुपकारस्तस्मिन्साधनत्वेनोपनिबद्धाः शेषाः शेषिणश्च । अनेन एकप्रयोगवचनोपगृहीतत्वं सिद्धं भवति ।
वदुपकारोपनिबद्धानां एकफलावच्छिन्नानाम् एकप्रयोगवचनोपगृहीतानाम्
fन्: 3-अनेन कर्तृभेदाभावादवश्यं क्रमापेक्षास्तीति सूचितम् ।
एकाधिकारिकर्तृकाणां एकपौर्णमास्य
fन्: 4-अनेन युगपदनुष्ठानमित्युक्तं तच्च न क्रममन्तरा सिद्ध्येदिति सर्वत्र क्रमापेक्षा प्रकृते तु पृथक्त्वान्न क्रमापेक्षेति भावः ।
मावास्याकालसंबद्धानां युगपद् अनुष्ठानाशक्तेः, सामर्थ्यात्क्रमप्राप्तौ, तद्विशेषापेक्षायां पाठादयस्तद्भेदनियमाय प्रभवन्ति ।
यत्र तु न शेषशेषिभावः नाप्येकाधिकारावच्छेदः यथा सौर्यार्यम्ण
fन्: 5-ऽसौर्यं चरुं निर्वपेद्ब्रह्मवर्चसकामःऽ ऽआर्यमणं चरुं निर्वपेत् स्वर्गकामःऽ ऽप्राजापत्यं चरुं निर्वपेच्छतकृष्णलकामःऽइत्यादि भिन्नफलकयगानां न क्रमः, असंबन्धात् । युगपत्पाठासंभवादवर्जनीयता प्राप्तः पाठक्रमो ऽध्ययनार्थः स्यात् ।
प्राजापत्यादीनाम्, तत्र क्रमभेदापेक्षाभावान्न पाठादिः क्रमविशेषनियमे प्रमाणम्, अवर्जनीयतया तस्य तत्रावगतत्वात् ।
न चेह धर्मब्रह्मजिज्ञासयोः शेषशेषिभावे श्रुत्यादीनामन्यतमं प्रमाणमस्तीति ।
fन्: 6-ननु इति पाठः ।
स्यादेतत् ।
शेषशेषिभावाभावे ऽपि क्रमनियमो दृष्टः, यथा गोदोहनस्य पुरुषार्थस्य दर्शपौर्णमासिकैरङ्गैः सह, यथा वा ऽदर्शपूर्णमासाभ्यामिष्ट्वा सोमेन यजेतऽइति दर्शपूर्णमाससोमयोरशेषशेषिणोरित्यत आह- अधिकृताधिकारे वा प्रमाणाभावात् -इति योजना ।
स्वर्गकामस्य हि दर्शपूर्णमासाधिकृतस्य पशुकामस्य सतो दर्शपूर्णमासक्रत्वर्थाप्प्रणयनाश्रिते गोदोहने अधिकारः ।
नो खलु गोदोहनद्रव्यमव्याप्रियमाणं साक्षात्पशून् भावयितुमर्हति ।
न च व्यापारान्तराविष्टं श्रूयते, यतस्तदङ्गक्रममतिपतेत् अप्प्रणयनाश्रितं तु प्रतीयते, ऽचमसेनापः प्रणयेद्गोदोहनेनपशुकामास्यऽइति समभिव्याहारात्, योग्यत्वाच्चास्यापां प्रणयनं प्रति ।
तस्मात्क्रत्वर्थाप्प्रणयनाश्रितत्वाद्गोदोहनस्य तत्क्रमेण पुरुषार्थमपि गोदोहनं क्रमवदिति सिद्धम् ।
श्रुतिनिराकरणेनैव इष्टिसोमक्रमवदपि क्रमो ऽपास्तो वेदितव्यः ।
शेषशेषित्वाधिकृताधिकाराभावे ऽपि क्रमो विवक्ष्येत यद्येकफलावच्छेदो भवेत्, यथाग्नेयादीनां षण्णामेकस्वर्गफलावच्छिन्नानाम्यदि वा जिज्ञास्यब्रह्मणो ऽशो धर्मः स्यात्, यथा चतुर्लक्षणीव्युत्पाद्यं ब्रह्म केनचित्केनचिदंशेनैकैकेन लक्षणेन व्युत्पाद्यते, तत्र चतुर्णां लक्षणानां जिज्ञास्याभेदेन परस्परसंबन्धे सति क्रमो विवक्षितः, तथेहाप्येकजिज्ञास्यतया धर्मब्रह्मजिज्ञासयोः क्रमो विवक्ष्येतन चैतदुभयमप्यस्तीत्याह- फलजिज्ञास्यभेदाच्च ।
फलभेदं विभजते- अभ्युदयफलं धर्मज्ञानमिति ।
जिज्ञासाया वस्तुतो ज्ञानतन्त्रत्वात् ज्ञानफलं जिज्ञासाफलमिति भावः ।

न केवलं स्वरूपतः फलभेदः, तदुत्पादनप्रकारभेदादपि तद्भेद इत्याह- तच्चानुष्ठानापेक्षम् ।
ब्रह्मज्ञानं च नानुष्ठानान्तरापेक्षम् ।
शाब्दज्ञानाभ्यासान्नानुष्ठानान्तरमपेक्षते, नित्यनैमित्तिककर्मानुष्ठानसहभावस्यापास्तत्वादिति भावः ।
जिज्ञास्यभेदमात्यन्तिकमाह- भव्यश्च धर्म इति ।
भविता भव्यः,कर्तरि कृत्यः ।
भविता च भावकव्यापारनिर्वर्त्यतया तत्तन्त्र इति ततः प्राग्ज्ञानकाले नास्तीत्यर्थः ।
भूतं सत्यम् ।
सदेकान्ततः न कदाचिदसदित्यर्थः ।
न केवलं स्वरूपतो जिज्ञास्ययोर्भेदः, ज्ञापकप्रमाणप्रवृत्तिभेदादपि भेद इत्याह- चोदनाप्रवृत्तिभेदाच्च ।
चोदनेति वैदिकं शब्दमाह, विशेषेण सामान्यस्य लक्षणात् ।
प्रवृत्तभेदं विभजते- या हि चोदना धर्मस्येति ।
आज्ञादीनां पुरुषाभिप्रायभेदानामसंभवात् अपौरुषेये वेदे चोदनोपदेशः ।
अत एवोक्तम्-ऽतस्य ज्ञा
fन्: 1-जैमिनीयप्रथमाध्यायपञ्चमसूत्रैकदेशो ऽयम् । तस्यार्थः-तस्य धर्मस्य ज्ञानं प्रमाणमुपदेशो बिधिरिति ।
नमुपदेशःऽइति ।
सा च स्व
fन्: 2-स्वस्याः प्रतिपाद्ये विषये इत्यर्थः ।
साध्ये पुरुषव्यापारे भावनायां, तद्विषये च यागादौ,स हि भावनाविषयः, तदधीननिरूपणत्वात् विषयाधीनप्रयत्नस्य भावनायाः ।
ऽषिञ् बन्धनेऽइत्यस्य धातोर्विषयपदव्युत्पत्तेः ।
भावनायास्तद्द्वारेण च यागादेरपेक्षितोपायतामवगमयन्ती तत्रेच्छोपहारमुखेन पुरुषं नियुञ्जानैव यागादिधर्ममवबोधयति नान्यथा ।
ब्रह्मचोदना तु पुरुषमवबोधयत्येव केवलं न तु प्रवर्तयन्त्यवबोधयति ।
कुतः,अवबोधस्य प्रवृत्तिरहितस्य चोदनाजन्यत्वात् ।
ननु ऽआत्मा ज्ञातव्यःऽइत्येतद्विधिपरैर्वेदान्तैः तदेकवाक्यतयावबोधे प्रवर्तयद्भिरेव पुरुषो ब्रह्मावबोध्यत इति समानत्वं धर्मचोदनाभिर्ब्रह्मचोदनानामित्यत आह- न पुरुषो ऽवबोधे नियुज्यते ।
अयमभिसंधिः-न तावद्ब्रह्मसाक्षात्कारे पुरुषो नियोक्तव्यः, तस्य ब्रह्मस्वाभाव्येन नित्यत्वात्, अकार्यत्वात् ।
नाप्युपासनायाम्, तस्या अपि ज्ञानप्रकर्षे हेतुभावस्यान्वयव्यतिरेकसिद्धतया प्राप्तत्वेनाविधेयत्वात् ।
नापि शाब्दबोधे, तस्याप्यधीतवेदस्य पुरुषस्य विदितपदतदर्थस्य समधिगतशाब्दन्यायतत्त्वस्याप्रत्यूहमुत्पत्तेः ।
अत्रैव दृष्टान्तमाह- यथाक्षार्थेति ।
दार्ष्टान्तिके योजयति- तद्वदिति ।
अपि चात्मज्ञानविधिपरेषु वेदान्तेषु नात्मतत्त्वविनिश्चयः शाब्दः स्यात् ।
न हि तदात्मतत्त्वपरास्ते, किन्तु तज्ज्ञानविधिपराः, यत्पराश्च ते त एव तेषामर्थाः ।
न च बोधस्य बोध्यनिष्ठत्वादपेक्षितत्वात्, अन्यपरेभ्यो ऽपि बोध्यतत्त्वविनिश्चयः, समारोपेणा
fन्: 1-ऽवाचं धेनुमुपासीतऽइत्यादावारोप्यस्यापि विधेयधीविषयत्वादित्यर्थः ।
पि तदुपपत्तेः ।
तस्मान्न बोधविधिपरा वेदान्ता इति सिद्धम् ।
प्रकृतमुपसंहरति- तस्मात्किमपि वक्तव्यमिति ।
यस्मिन्नसति ब्रह्मजिज्ञासा न भवति सति तु भवन्ती भवत्येवेत्यर्थः ।
तदाह-उच्यते- नित्यानित्यवस्तुविवेक इत्यादि ।
नित्यः प्रत्यगात्मा, अनित्याः देहेन्द्रियविषयादयः ।
तद्विषयश्चेद्विवेको निश्चयः, कृतमस्य ब्रह्मजिज्ञासया, ज्ञातत्वाद्ब्रह्मणः ।
अथ विवेको ज्ञानमात्रम्, न निश्चयः,तथा सति एष विपर्यासादन्यः संशयः स्यात्,तथा च न वैराग्यं भावयेत्,अभावयन्कथं ब्रह्मजिज्ञासाहेतुः,तस्मादेवं व्याख्येयम् ।
नित्यानित्ययोर्वसतीति नित्यानित्यवस्तु तद्धर्मः,नित्यानित्ययोर्धर्मिणोस्तद्धर्माणां च विवेको नित्यानित्यवस्तुविवेकः ।
एतदुक्तं भवति-मा भूदिदं ऋतं नित्यम्, इदं तदनृतमनित्यमिति धर्मिविशेषयोर्विवेकः,धर्मिमात्रयोर्नित्यानित्ययोस्तद्धर्मयोश्च विवेकं निश्चिनोत्येव ।
नित्यत्वं सत्यत्वं तद्यस्यास्ति तन्नित्यं सत्यम्,तथा चास्थागोचरः ।
अनित्यत्वमसत्यत्वं तद्यस्यास्ति तदनित्यमनृतम्,तथा चानास्थागोचरः ।
तदेतेष्वनुभूयमानेषु युष्मदस्मत्प्रत्ययगोचरेषु विषयविषयिषु यदृतं नित्यं सुखं व्यवस्थास्यते तदास्थागोचरो भविष्यति,यत्त्वनित्यमनृतं भविष्यति तापत्रयपरीतं तत्त्यक्ष्यत इति ।
सो ऽयं नित्यानित्यवस्तुविवेकः प्राग्भवीयादैहिकाद्वा वैदिकात्कर्मणो विशुद्धसत्त्वस्य भवत्यनुभवोपपत्तिभ्याम् ।
न खलु सत्यं नाम न किञ्चिदस्तीति वाच्यम् ।
तदभावे तदधिष्ठानस्यानृतस्याप्यनुपपत्तेः, शून्यवादिनामपि शून्यताया एव सत्यत्वात् ।
अथास्य पुरुषधौरेयस्यानुभवोपपत्तिभ्यामेवं सुनिपुणं निरूपयतः आ च सत्यलोकात् आ चावीचेः जायस्व म्रियस्व इति विपरिवर्तमानं क्षणमुहूर्तयामाहोरात्रार्धमासमासर्त्वयनवत्सरयुगचतुर्युगमन्वन्तरप्रलयमहाप्रलयमहासर्गावान्तरसर्गसंसारसागरोर्मिभ् इरनिशमुह्यमानं, तापत्रयपरीतमात्मानं च जीवलोकं चावलोक्य अस्मिन्संसारमण्डले अनित्याशुचिदुःखात्मकं प्रसंख्यानमु
पावर्तते;
ततो ऽस्येदृशान्नित्यानित्यवस्तुविवेकलक्षणात्प्रसंख्यानात्- इहामुत्रार्थभेगविरागः ।
भवति ।
अर्थ्यते प्रार्थ्यत इत्यर्थः ।
फलमिति यावत् ।
तस्मिन्विरागो ऽ
fन्: 1-अनादरात्मीकोपेक्षाबुद्धिरित्यर्थः ।
नामानाभोगात्मिकोपेक्षाबुद्धिः ।
ततः शमदमादिसाधनसंपत् ।
रागादिकषायमदिरामत्तं हि मनस्तेषु तेषु विषयेषूच्चावचमिन्द्रियाणि प्रवर्तयत्, विविधाश्च प्रवृत्तीः पुण्यापुण्यफला भावयत्, पुरुषमतिघोरे विविधदुःखज्वालाजटाले संसारहुतभुजि जुहोति ।
प्रसंख्यानाभ्यासलब्धवैराग्यपरिपाकभग्नरागादिकषायमदिरामदं तु मनः पुरुषेणावजीयते वशीक्रियते, सो ऽयमस्य वैराग्यहेतुको मनोविजयः शम इति वशीकारसंज्ञ इति चाख्यायते ।
विजितं च मनस्तत्त्वविषयविनियोगयोग्यतां नीयते,सेयमस्य योग्यता दमः ।
यथा दान्तो ऽयं वृषभयुवा हलशकटादिवहनयोग्यः कृत इति गम्यते ।
आदि-ग्रहणेन च विषयतितिक्षातदुपरमतत्त्वश्रद्धाः संगृह्यन्ते ।
अत एव श्रुतिः-ऽतस्माच्छान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः श्रद्धावित्तो भूत्वात्मन्येवात्मानं पश्येत्, सर्वमात्मनि पश्यतिऽइति ।
तदेतस्य शमदमादिरूपस्य साधनस्य संपत्, प्रकर्षः, शमदमादिसाधनसंपत् ।
ततो ऽस्य संसारबन्धनान्मुमुक्षा भवतीत्याह- मुमुक्षुत्वं च इति ।
तस्य च नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावब्रह्मज्ञानं मोक्षस्य कारणमित्युपश्रुत्य तज्जिज्ञासा भवति धर्मजिज्ञासायाः प्रागूर्ध्वं च,तस्मात्तेषामेवानन्तर्यं न धर्मजिज्ञासाया इत्याह- तेषु हीति ।
न केवलं जिज्ञासामात्रम्, अपि तु ज्ञानमपीत्याह- ज्ञातुं च ।
उपसंहरति- तस्मादिति ।
क्रमप्राप्तमतःशब्दं व्याचष्टे- अतःशब्दो हेत्वर्थः ।
तमेवातःशब्दस्य हेतुरूपमर्थमाह- यस्माद्वेद एवेति ।
अत्रैवं
fन्: 2-अथशब्देन जिज्ञासाहेतुप्रतिपादनात्किमतःशब्देनेत्याशङ्क्य नानेन हेतोरभिधानं किं तु पूर्वोक्तहेतुत्वरूपासिद्धिपरिहार इत्याह-अत्रैवमिति ।
परिचोद्यते-सत्यं यथोक्तसाधनसंपत्त्यनन्तरं ब्रह्मजिज्ञासा भवति ।

सैव त्वनुपपन्ना, इहामुत्रफलभोगविरागस्यानुपपत्तेः ।
अनुकूलवेदनीयं हि फलम्, इष्टलक्षणत्वात्फलस्य ।
न चानुरागहेतावस्य वैराग्यं भवितुमर्हति ।
दुःखानुषङ्गदर्शनात्सुखे ऽपि वैराग्यमिति चेत्, हन्त भोः सुखानुषङ्गाद्दुःखे ऽप्यनुरागो न कस्माद्भवति ।
तस्मात् सुखे उपादीयमाने दुःखपरिहारे प्रयतितव्यम् ।
अवर्जनीयतया दुःखमागतमपि परिहृत्य सुखमात्रं भोक्ष्यते ।
तद्यथा-मत्स्यार्थी सशल्कान्सकण्टकान्मत्स्यानुपादत्ते, स यावदादेयं तावदादाय विनिवर्तते ।
यथा वा धान्यार्थी सपलालानि धान्यान्याहरति, स यावदादेयं तावदुपादाय निवर्तते, तस्माद्दुःखभयान्नानुकूलवेदनीयमैहिकं वामुष्मिकं वा सुखं परित्यक्तुमुचितम् ।
न हि मृगाः सन्तीति शालयो नोप्यन्ते, भिक्षुकाः सन्तीति स्थाल्यो नाधिश्रीयन्ते ।
अपि च दृष्टं सुखं चन्दनवनितादिसङ्गजन्म क्षयितालक्षणेन दुःखेनाघ्रातत्वादतिभीरुणा त्यज्येतापि, न त्वामुष्मिकं स्वर्गादि, तस्याविनाशित्वात् ।
श्रूयते हि-ऽअपाम सोमममृता अभूमऽइति ।
तथा च ऽअक्षय्यं ह वै चातुर्मास्ययाजिनः सुकृतं भवतिऽ ।
न च कृतकत्वहेतुकं विनाशित्वानुमानमत्र संभवति, नरशिरःकपालशौचानुमानवत्
fन्: 1-नरशिरःकपालं शुचि, प्राण्यङ्गत्वात्, शङ्खवदित्यनुमानं ऽनारं स्पृष्ट्वास्थि सस्नेहं सवासा जलमाविशेत्ऽइत्यागमाद्बाधितविषयं तथा सुकृतमनित्यं, कार्यत्वाद्बटवदित्यनुमानमपि ऽअक्षय्यम्ऽइत्यागमाद्बाधितं भवतीत्याशयः ।
आगमबाधितविषयत्वात् ।
तस्माद्यथोक्तसाधनसंपत्त्यभावान्न ब्रह्मजिज्ञासेति प्राप्तम् ।
एवं प्राप्ते आह भगवान्सूत्रकारः- अतः इति ।
तस्यार्थं व्याचष्टे भाष्यकारः- यस्माद्वेद एवेति ।
अयमभिसंधिः-सत्यं मृगभिक्षुकादयः शक्याः परिहर्तुं पाचककृषीवलादिभिः,दुःखं त्वनेकविधानेककारणसंपातजमशक्यपरिहारम्,अन्ततः साधनापारतन्त्र्यक्षयितलक्षणयोर्दुःखयोः समस्तकृतकसुखाविनाभावनियमात् ।
न हि मधुविषसंपृक्तमन्नं विषं परित्यज्य समधु शक्यं शिल्पिवरेणापि भोक्तुम् ।
क्षयितानुमानोपोद्बलितं च ऽतद्यथेह कर्मजितःऽइत्यादि वचनं क्षयिताप्रतिपादकम् ऽअपाम सोमम्ऽइत्यादिकं वचनं मुख्यासंभवे जघन्यवृत्तितामापादयति ।
यथाहुः पौराणिकाः-ऽआभूतसंप्लवं स्थानममृतत्वं हि भाष्यतेऽइति ।
अत्र च ब्रह्मपदेन तत्प्रमाणं वेद उपस्थापितः ।
स च योग्यत्वात् ऽतद्यथेह कर्मचितःऽइत्यादिरतः इति सर्वनाम्ना परामृश्य, हेतुपञ्चम्या निर्दिश्यते ।
स्यादेतत् ।
यथा स्वर्गादेः कृतकस्य सुखस्य दुःखानुषङ्गस्तथा ब्रह्मणो ऽपीत्यत आह- तथा ब्रह्मविज्ञानादपीति ।
तेनायमर्थः-अतः स्वर्गादीनां क्षयिताप्रतिपादकात्, ब्रह्मज्ञानस्य च परमपुरुषार्थताप्रतिपादकात् आगमात्, यथोक्तसाधनसंपत् ततश्च जिज्ञासेति सिद्धम् ।
ब्रह्मजिज्ञासापदव्याख्यानमाह- ब्रह्मण इति ।
षष्ठीसमासप्रदर्शनेन प्राचां वृत्तिकृतां ब्रह्मणे जिज्ञासा ब्रह्मजिज्ञासेति चतुर्थीसमासः परास्तो वेदितव्यः ।
ऽतादर्थ्यसमासे प्रकृतिविकृतिग्रहणं कर्तव्यम्ऽइति कात्यायनीयवचनेन यूपदार्वादिष्वेव प्रकृतिविकारभावे चतुर्थीसमासनियमात्, अप्रकृतिविकारभूते इत्येवमादौ तन्निषेधात्, ऽअश्वघासादयः षष्ठीसमासा भविष्यन्तिऽइत्यश्वघासादिषु षष्ठीसमासप्रतिविधानात् ।
षष्ठीसमासे ऽपि च ब्रह्मणो वास्तवप्राधान्योपपत्तेरिति ।
स्यादेतत् ।
ब्रह्मणो जिज्ञासेत्युक्ते तत्रानेकार्थत्वाद्ब्रह्मशब्दस्य संशयः, कस्य ब्रह्मणो जिज्ञासेति ।
अस्ति ब्रह्मशब्दो विप्रत्वजातौ, यथा-ब्रह्महत्येति ।
अस्ति च वेदे, यथा-ब्रह्मोज्झमितिःअस्ति च परमात्मनि, यथा-ऽब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवतिऽइति, तमिमं संशयमपाकरोति- ब्रह्म च वक्ष्यमाणलक्षणम् इति ।
यतो ब्रह्मजिज्ञासां प्रतिज्ञाय तज्ज्ञापनाय परमात्मलक्षणं प्रणयति ततो ऽवगच्छामः परमात्मजिज्ञासैवेयं न विप्रत्वजात्यादिजिज्ञासेत्यर्थः ।
षष्ठीसमासपरिग्रहे ऽपि नेयं कर्मषष्ठी, किं तु शेषलक्षणा,संबन्धमात्रं च शेष इति ब्रह्मणो जिज्ञासेत्युक्ते ब्रह्मसंबन्धिनी जिज्ञासेत्युक्तं भवति ।
तथा च ब्रह्मस्वरूपप्रमाणयुक्तिसाधनप्रयोजनजिज्ञासाः सर्वा ब्रह्मजिज्ञासार्था ब्रह्मजिज्ञासयावरुद्धा भवन्ति ।
साक्षात् पारम्पर्येण च ब्रह्मसंबन्धात् ।
कर्मषष्ठ्यां तु ब्रह्मशब्दार्थः कर्म,स च स्वरूपमेवेति तत्प्रमाणादयो नावरुध्येरन्,तथा चाप्रतिज्ञातार्थचिन्ता प्रमाणादिषु भवेदिति ये मन्यन्ते तान्प्रत्याह- ब्रह्मण इति कर्मणि इति ।
अत्र हेतुमाह- जिज्ञास्येति ।
इच्छायाः प्रतिपत्त्यनुबन्धो ज्ञानम्, ज्ञानस्य च ज्ञेयं ब्रह्म ।
न खलु ज्ञानं ज्ञेयं विना निरूप्यते, न च जिज्ञासा ज्ञानं विनेति प्रतिपत्त्यनुबन्धत्वात् प्रथमं जिज्ञासा कर्मैवापेक्षते, न तु संबन्धिमात्रम्;तदन्तरेणापि सति कर्मणि तन्निरूपणात् ।
न हि चन्द्रमसमादित्यं वोपलभ्य कस्यायमिति संबन्ध्यन्वेषणा भवति ।
भवति तु ज्ञानमित्युक्ते विषयान्वेषणा किंविषयमिति ।
तस्मात्प्रथममपेक्षितत्वात् कर्मतयैव ब्रह्म संबध्यते, न संबन्धितामात्रेण, तस्य जघन्यत्वात् ।
तथा च कर्मणि षष्ठीत्यर्थः ।
ननु सत्यं न जिज्ञास्यमन्तरेण जिज्ञासा निरूप्यते,जिज्ञास्यान्तरं त्वस्या भविष्यति, ब्रह्म तु शेषतया संभन्त्स्यत इत्यत आह- जिज्ञास्यान्तरेति ।
fन्: 1-प्रमाणमुक्त्यादिबहुश्रौतत्वसिद्धिरित्यभिप्रायस्य निगूढता ।
निगूढाभिप्रायश्चोदयति- ननु शेषषष्ठीपरिग्रहे ऽपीति ।
सामान्यसंबन्धस्य विशेषसंबन्धाविरोधकत्वेन कर्मताया अविघातेन जिज्ञासानिरूपणोपपत्तेरित्यर्थः ।
निगूढाभिप्राय एव दूषयति- एवमपि प्रत्यक्षं ब्रह्मण इति ।
वाच्यस्य कर्मत्वस्य जिज्ञासया प्रथममपेक्षितस्य प्रथमसंबन्धार्हस्य चान्वयपरित्यागेन पश्चात्कथञ्चिदपेक्षितस्य संबन्धिमात्रस्य संबन्धो, जघन्यः प्रथमः, प्रथमश्च जघन्य इति सुव्याहृतं न्यायतत्त्वम् ।
प्रत्यक्षपरोक्षताभिधानं च प्राथम्याप्राथम्यस्फुटत्वाभिप्रायम् ।
चोदकः स्वाभिप्रायमुद्घाटयति- न व्यर्थः, ब्रह्माश्रिताशेषेति ।
व्याख्यातमेतदधस्तात् ।
समाधाता स्वाभिसंधिमुद्घाटयति- न प्रधानपरिग्रह इति ।
वास्तवं प्राधान्यं-ब्रह्मणः ।
शेषं सनिदर्शनमतिरोहितार्थम्, श्रुत्यनुगमश्चातिरोहितः ।
तदेवमभिमतं समासं व्यवस्थाप्य जिज्ञासापदार्थमाह- ज्ञातुमिति ।
स्यादेतत् ।
न ज्ञानमिच्छाविषयः ।
सुखदुःखावाप्तिपरिहारौ वा तदुपायो वा तद्द्वारेणेच्छागोचरः ।
न चैवं ब्रह्मविज्ञानम् ।
न खल्वेतदनुकूलमिति वा प्रतिकूलनिवृत्तिरिति वानुभूयते ।
नापि तयोरुपायः, तस्मिन्सत्यपि सुखभेदस्यादर्शनात् ।
अनुवर्तमानस्य च दुःखस्यानिवृत्तेः ।
तस्मान्न सूत्रकारवचनमात्रादिषिकर्मता ज्ञानस्येत्यत आह- अवगतिपर्यन्तमिति ।

न केवलं ज्ञानमिष्यते किन्त्ववगतिं साक्षात्कारं कुर्वदवगतिपर्यन्तं सन्वाच्याया इच्छायाः कर्म ।
कस्मात् ।
फलविषयत्वादिच्छायाः, तदुपायं फलपर्यन्तं गोचरयतीच्छेति शेषः ।
ननु भवत्ववगतिपर्यन्तं ज्ञानम्,किमेतावतापीष्टं भवति ।
नह्यनपेक्षणीयविषयमवगतिपर्यन्तमपि ज्ञानमिष्यत इत्यत आह- ज्ञानेन हि प्रमाणेनावगन्तुमिष्टं ब्रह्म ।
भवतु ब्रह्मविषयावगतिः, एवमपि कथमिष्टेत्यत आह- ब्रह्मावगतिर्हि पुरुषार्थः ।
किमभ्युदयः,न, किं तु निःश्रेयसं विगलितनिखिलदुःखानुषङ्गपरमानन्दघनब्रह्मावगतिर्ब्रह्मणः स्वभाव इति सैव निःश्रेयसं पुरुषार्थ इति ।
स्यादेतत् ।
न ब्रह्मावगतिः पुरुषार्थः ।
पुरुषव्यापारव्याप्यो हि पुरुषार्थः ।
न चास्या ब्रह्मस्वभावभूताया उत्पत्तिविकारसंस्कारप्राप्तयः संभवन्ति, तथा सत्यनित्यत्वेन तत्स्वाभाव्यानुपपत्तेः ।
न चोत्पत्त्याद्यभावे व्यापारव्याप्यता ।
तस्मान्न ब्रह्मावगतिः पुरुषार्थ इत्यत आह- निःशेषसंसारबीजाविद्याद्यनर्थनिबर्हणात् ।
सत्यम्, ब्रह्मावगतौ ब्रह्मस्वभावे नोत्पत्त्यादयः संभवन्ति,तथाप्यनिर्वचनीयानाद्यविद्यावशाद्ब्रह्मस्वभावो ऽपराधीनप्रकाशो ऽपि प्रतिभानपि न प्रतिभातीव पराधीनप्रकाश इव देहेन्द्रियादिभ्यो भिन्नो ऽप्यभिन्न इव भासत इति संसारबीजाविद्याद्यनर्थनिबर्हणात्प्रागप्राप्त इव तस्मिन्सति प्राप्त इव भवतीति पुरुषेणार्थ्यमानत्वात्पुरुषार्थ इति युक्तम् ।
अविद्यादीत्यादिग्रहणेन तत्संस्कारो ऽवरुध्यते ।
अविद्यादिनिवृत्तिस्तूपासनाकार्यादन्तःकरणवृत्तिभेदात् साक्षात्कारादिति द्रष्टव्यम् ।
उपसंहरति- तस्माद्ब्रह्म जिज्ञासितव्यम् ।
उक्तलक्षणेन मुमुक्षुणा ।
न खलु तज्ज्ञानं विना सवासनविविधदुःखनिदानमविद्योच्छिद्यते ।
न च तदुच्छेदमन्तरेण विगलितनिखिलदुःखानुषङ्गानन्दघनब्रह्मात्मतासाक्षात्काराविर्भावो जीवस्य ।
तस्मादानन्दघनब्रह्मात्मतामिच्छता तदुपायो ज्ञानमेषितव्यम् ।
तच्च न केवलेभ्यो वेदान्तेभ्यो ऽपि तु ब्रह्ममीमांसो
fन्: 1-अत्रेदं बोध्यम्-ब्रह्मात्मतामिच्छता ज्ञानमेषितव्यं तच्च विचारोपकरणेभ्यो वेदान्तेभ्यः, तथाच सति ब्रह्मविचारः कर्तव्य इत्यर्थः स्यात्, तत्कथं जिज्ञासाया अनधिकार्यत्वादित्युक्तं, विचारस्याधिकार्यत्वादितिचेत् ज्ञातुमिच्छा जिज्ञासा । सा हि संदिग्धेर्ऽथे निर्णयाय भवति, स च विचारसाध्य इति विचारकर्तव्यतार्थाद्गम्यते । आर्थिके चास्मिन्नर्थे कर्तव्यपदाध्याहारः । श्रौतस्तु साधनचतुष्टयानन्तरं ब्रह्मज्ञानेच्छा भवितुं युक्तेत्येषः । तस्मान्न पूर्वोक्तविरोध इति ।
पकरणेभ्य इति इच्छामुखेन ब्रह्ममीमांसायां प्रवर्त्यते, न तु वेदान्तेषु तदर्थविवक्षायां वा ।
तत्र फलवदर्थावबोधपरतां स्वाध्यायाध्ययनविधेः सूत्रयता ऽअथातो धर्मजिज्ञासाऽइत्यनेनैव प्रवर्तितत्वात्, धर्मग्रहणस्य च वेदार्थोपलक्षणत्वेनाधर्मवद्ब्रह्मणो ऽप्युपलक्षणत्वात् ।
यद्यपि च धर्ममीमांसावत् वेदार्थमीमांसया ब्रह्ममीमांसाप्याक्षेप्तुं शक्य, तथापि प्राच्या मीमांसया न तद्व्युत्पाद्यते, नापि ब्रह्ममीमांसाया अध्ययनमात्रानन्तर्यमिति ब्रह्ममीमांसारम्भाय नित्यानित्यविवेकाद्यानन्तर्यप्रदर्शनाय चेदं सूत्रमारम्भणीयमित्यपौनरुक्त्यम् ।
स्यादेतत् ।
एतेन सूत्रेण ब्रह्मज्ञानं प्रत्युपायता मीमांसायाः प्रतिपाद्यत इत्युक्तम् तदयुक्तम्, विकल्पासहत्वात्, इति चोदयति- तत्पुनर्ब्रह्मेति ।
वेदान्तेभ्यो ऽपौरुषेयतया स्वतःसिद्धप्रमाणभावेभ्यः प्रसिद्धमप्रसिद्धं वा स्यात् ।
यदि प्रसिद्धम्, वेदान्तवाक्यसमुत्थेन निश्चयज्ञानेन विषयीकृतम्,ततो न जिज्ञासितव्यम्, निष्पादितक्रिये कर्मणि अविशेषाधायिनः ।
साधनस्य साधनन्यायातिपातात् ।
अथाप्रसिद्धं वेदान्तेभ्यस्तर्हि न तद्वेदान्ताः प्रतिपादयन्तीति सर्वथाप्रसिद्धं नैव शक्यं जिज्ञासितुम् ।
अनुभूते हि प्रिये भवतीच्छा न तु सर्वथाननुभूतापूर्वे ।
न चेष्यमाणमपि शक्यं ज्ञातुं, प्रमाणाभावात् ।
शब्दो हि तस्य प्रमाणं वक्तव्यः ।
यथा वक्ष्यति ऽशास्त्रयोनित्वात्ऽइति ।
स चेत्तन्नावबोधयति, कुतस्तस्य तत्र प्रामाण्यम् ।
न च प्रमाणान्तरं ब्रह्मणि प्रक्रमते ।
तस्मात्प्रसिद्धस्य ज्ञातुं शक्यस्याप्यजिज्ञासनात्, अप्रसिद्धस्येच्छाया अविषयत्वात्, अशक्यज्ञानत्वाच्च न ब्रह्म जिज्ञास्यमित्याक्षेपः ।
परिहरति- उच्यते-अस्ति तावद्ब्रह्म नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावम् ।
अयमर्थः-प्रागपि ब्रह्ममीमांसाया पूर्वं अधीतवेदस्य निगमनिरुक्तव्याकरणादिपरिशीलनविदितपदतदर्थसंबन्धस्य ऽसदेव सोम्येदमग्र आसीत्ऽइत्युपक्रमात्, ऽतत्त्वमसिऽइत्यन्तात्संदर्भात् नित्यत्वाद्युपेतब्रह्मस्वरूपावगमस्तावदापाततो विचाराद्विनाप्यस्ति ।
fन्: 1-सर्वस्येति प्रसिद्धिरित्यनेनान्वीयते न हेतुना, वैयर्थ्यात् ।
अत्र च ब्रह्मेत्यादिनावगम्येन तद्विषयमवगमं लक्षयति, तदस्तित्वस्य सति विमर्शे विचारात्प्रागनिश्चयात् ।
fन्: 2-नित्यत्वं च ध्वंसाप्रतियोगित्वे सति प्रागभावाप्रतियोगित्वरूपं बोध्यम् ।
नित्येति क्षयितालक्षणं दुःखमुपक्षिपति ।
fन्: 3-कर्तृत्वभोक्तृत्वरागादिलेपो ऽशुद्धिस्तद्रहितं शुद्धमित्यर्थः ।
शुद्धेति देहाद्युपाधिकमपि दुःखमपाकरोति ।
बुद्धेत्यपराधीनप्रकाशमानन्दात्मानं दर्शयति, आनन्दप्रकाशयोरभेदात् ।
स्यादेतत् ।
मुक्तौ सत्यामस्यैते शुद्धत्वादयः प्रथन्ते, ततस्तु प्राक् देहा
fन्: 4-भेदाभेदमतेन शङ्का । समाधानं तु सदैव मुक्त इति ।
द्यभेदेन तद्धर्मजन्मजरामरणादिदुःखयोगादित्यत उक्तम्- मुक्तेति ।
सदैव मुक्तः सदैव केवलो ऽनाद्यविद्यावशात् भ्रान्त्या तथावभासत इत्यर्थः ।
तदेवमनौपाधिकं ब्रह्मणो रूपं दर्शयित्वाविद्योपा
fन्: 5-अविद्याविषयीकृतमित्यर्थः ।
धिकं रूपमाह- सर्वज्ञं सर्वशक्तिसमन्वितम् ।
तदनेन जगत्कारणत्वमस्य दर्शितम्, शक्तिज्ञानभावाभावानुविधानात्कारणत्वभावाभावयोः ।
कुतः पुनरेवंभूतब्रह्मस्वरूपावगतिरित्यत आह- ब्रह्मशब्दस्य हीति ।
न केवलम् ऽसदेव सोम्येदम्ऽइत्यादीनां वाक्यानां पौर्वापर्यालोचनया इत्थंभूतब्रह्मावगतिः ।
अपि तु ब्रह्मपदमपि निर्वचनसामर्थ्यादिममेवार्थं स्वहस्तयति ।
निर्वचनमाह- बृहतेर्धातोरर्थानुगमात् ।
वृद्धिकर्मा हि बृहतिरतिशायने वर्तते ।
तच्चेदमतिशायन
fन्: 6-ननु बृहतेरतिशायनार्थकत्वे ऽपि अनवच्छिन्नत्वं कथमितिचेत्प्रकरणादिसंकोचकाभावादित्याशयः ।
मनवच्छिन्नं पदान्तरावगमितं नित्यशुद्धबुद्धत्वाद्यस्याभ्यनुजानातीत्यर्थः ।
तदेवं तत्पदार्थस्य शुद्धत्वादेः प्रसिद्धिमभिधाय त्वंपदार्थस्याप्याह- सर्वस्यात्मत्वाच्च ब्रह्मास्तित्वप्रसिद्धिः ।
सर्वस्य
fन्: 1-सर्वस्येति प्रसिद्धिरित्यनेनान्वीयते न हेतुना, वैयर्थ्यात् ।
पांसुल
fन्: 2-पांसुमन्तौ पादौ यस्य ।
पादकस्य हालिक
fन्: 3-हलं वहति हालिकः ।
स्यापि ब्रह्मास्तित्वप्रसिद्धिः,कुतः,आत्मत्वात् ।

एतदेव स्फुटयति- सर्वो हीति ।
प्रतीतिमेव अप्रतीतिनिराकरणेन द्रढयति- न नेति ।
न न प्रत्येत्यहमस्मीति, किन्तु प्रत्येत्येवेति योजना ।
नन्वहमस्मीति च ज्ञास्यति मा च ज्ञासीदात्मानमित्यत आह- यदीति ।
अहमस्मीति न प्रतीयात् ।
अहङ्कारास्पदं हि जीवात्मानं चेन्न प्रतीयात्, अहमिति न प्रतीयादित्यर्थः ।
ननु प्रत्येतु सर्वो जन आत्मानमहङ्कारास्पदम्, ब्रह्मणि तु किमायातमित्यत आह- आत्मा च ब्रह्म ।
तदस्त्वमा सामानाधिकरण्यात् ।
तस्मात्तत्पदार्थस्य शुद्धबुद्धत्वादेः शब्दतः, त्वंपदार्थस्य च जीवात्मनः प्रत्यक्षतः प्रसिद्धेः, पदार्थज्ञानपूर्वकत्वाच्च वाक्यार्थज्ञानस्य, त्वंपदार्थस्य ब्रह्मभावावगमः ऽतत्त्वमसिऽइति वाक्यादुपपद्यत इति भावः ।
आक्षेप्ता प्रथमकल्पाश्रयं दोषमाह- यदि तर्हि लोक इति ।
अध्यापकाध्येतृपरम्परा लोकः ।
तत्र ऽतत्त्वमसिऽइति वाक्याद्यदि ब्रह्मात्मत्वेन प्रसिद्धमस्ति ।
आत्मा ब्रह्मत्वेनेति वक्तव्ये ब्रह्मात्मत्वेनेत्यभेदविवक्षया गमयितव्यम् ।
परिहरति- नः ।
कुतः, तद्विशेषं प्रति विप्रतिपत्तेः ।
तदनेन विप्रतिपत्तिः साधकबाधकप्रमाणाभावे सति संशयबीजमुक्तम् ।
ततश्च संशयाज्जिज्ञासोपपद्यत इति भावः ।
विवादाधिकरणं धर्मी सर्वतन्त्रसिद्धान्तसिद्धो ऽभ्युपेयः ।
अन्यथा अनाश्रया भिन्नाश्रया वा विप्रतिपत्तयो न स्युः ।
विरुद्धा हि प्रतिपत्तयो विप्रतिपत्तयः ।
न चानाश्रयाः प्रतिपत्तयो भवन्ति, अनालम्बनत्वापत्तेः ।
न च भिन्नाश्रया विरुद्धाः ।
नह्यनित्या बुद्धिः,नित्य आत्मेति प्रतिपत्तिविप्रतिपत्ती ।
तस्मात्तत्पदार्थस्य शुद्धबुद्धत्वादेर्वेदान्तेभ्यः प्रतीतिः, त्वंपदार्थस्य च जीवात्मनो लोकतः सिद्धिः सर्वतन्त्रसिद्धान्तः ।
तदाभासत्वानाभासत्वतत्तद्विशेषेषु परमत्र विप्रतिपत्तयः ।
तस्मात्सामान्यतः प्रसिद्धे धर्मिणि विशेषतो विप्रतिपत्तौ युक्तस्तद्विशेषेषु संशयः ।
तत्र त्वंपदार्थे तावद्विप्रतिपत्तीर्दर्शयति- देहमात्रम् इत्यादिना, भोक्तैव केवलं न कर्त्ता इत्यन्तेन ।
अत्र देहेन्द्रियमनःक्षणिकविज्ञानचैतन्यपक्षे न तत्पदार्थनित्यत्वादयः त्वंपदार्थेन संबध्यन्ते, योग्यताविरहात् ।
शून्यपक्षे ऽपि सर्वोपाख्यानरहितमपदार्थः कथं तत्त्वमोर्गोचरः ।
कर्तृभोक्तृस्वभावस्यापि परिणामितया तत्पदार्थनित्यत्वाद्यसंगतिरेव ।
अकर्तृत्वे ऽपि भोक्तृत्वपक्षे परिणामितया नित्यत्वाद्यसंगतिः ।
अभोक्तृत्वे ऽपि नानात्वेनावच्छिन्नत्वादनित्यत्वादिप्रसक्तावद्वैतहानाच्च तत्पदार्थासंगतिस्तदवस्थैव ।
त्वंपदार्थविप्रतिपत्त्या च तत्पदार्थे ऽपि विप्रतिपत्तिर्दर्शिता ।
वेदाप्रामाण्यवादिनो हि लौकायतिकादयस्तत्पदार्थप्रत्ययं मिथ्येति मन्यन्ते ।
वेद
fन्: 1-वेदप्रामाण्यवादिनो मीमांसकाः । तेहि क्रियार्थत्वमाम्नायस्य ब्रुवाणा वेदान्ता औपचारिका वा अविवक्षितस्वार्था वा मन्यन्त इति दर्शितं प्राक् ।
प्रामाण्यवादिनो ऽप्यौपचारिकं तत्पदार्थमविवक्षितं वा मन्यन्त इति ।
तदेवं त्वंपदार्थविप्रतिपत्तिद्वारा तत्पदार्थे विप्रतिपत्तिं सूचयित्वा साक्षात्तत्पदार्थे विप्रतिपत्तिमाह- अस्ति तद्व्यतिरिक्त ईश्वरः सर्वज्ञः सर्वशक्तिरिति केचित् ।
तदिति जीवात्मानं परामृशति ।
न केवलं शरीरादिभ्यः, जीवात्मभ्यो ऽपि व्यतिरिक्तः ।
स च सर्वस्यैव जगत ईष्टे ।
ऐश्वर्यसिद्ध्यर्थं स्वाभाविकमस्य रूपद्वयमुक्तम्- सर्वज्ञः सर्वशक्तिरिति ।
तस्यापि जीवात्मभ्यो ऽपि व्यतिरेकात्, न त्वंपदार्थेन सामानाधिकरण्यमिति स्वमतमाह- अत्मा स भोक्तुरित्यपरे ।
भोक्तुर्जीवात्मनो ऽविद्योपाधिकस्य स ईश्वरस्तत्पदार्थ आत्मा,तत ईश्वरादभिन्नो जीवात्मा ।
परमाकाशादिव घटाकाशादय इत्यर्थः ।
विप्रतिपत्तीरुपसंहरन् विप्रतिपत्तिबीजमाह- एवं बहव इति ।
युक्तियुक्त्याभासवाक्यवाक्याभाससमाश्रयाः सन्त इति योजना ।
ननु सन्तु विप्रतिपत्तयः, तन्निमित्तश्च संशयःतथापि किमर्थं ब्रह्ममीमांसारभ्यत इत्यत आह- तत्राविचार्येति ।
तत्त्वज्ञानाच्च निःश्रेयसाधिगमो नातत्त्वज्ञानाद्भवितुमर्हति ।
अपि च अतत्त्वज्ञानान्नास्तिक्ये सत्यनर्थप्राप्तिरित्यर्थः ।
सूत्रतात्पर्यमुपसंहरति- तस्मादिति ।
वेदान्तमीमांसा तावत्तर्क एव, तदविरोधिनश्च ये ऽन्ये ऽपि तर्का अध्वरमीमांसायां न्याये च वेदप्रत्यक्षादिप्रामाण्यपरिशोधनादिषूक्तास्त उपकरणं यस्याः सा तथोक्ता ।
तस्मादियं परमनिःश्रेयससाधनब्रह्मज्ञानप्रयोजना ब्रह्ममीमांसारब्धव्येति सिद्धम् ॥1॥
स्तर्त् ब्स्व्भ्_1,1.2.2
जन्माद्यस्य यतः

तदेवं प्रथमसूत्रेण मीमांसारम्भमुपपाद्य ब्रह्ममीमांसामारभते- जन्माद्यस्य यतः ।
एतस्य सूत्रस्य पातनिकामाह भाष्यकारः- ब्रह्म जिज्ञासितव्यमित्युक्तम् ।
किंलक्षणं पुनस्तद्ब्रह्म ।
यत्र यद्यपि ब्रह्मस्वरूपज्ञानस्य प्रधानस्य प्रतिज्ञया तदङ्गान्यपि प्रमाणादीनि प्रतिज्ञातानि, तथापि स्वरूपस्य प्राधान्यात्तदेवाक्षिप्य प्रथमं समर्थ्यते ।
तत्र यद्यावदनुभूयते तत्सर्वं परिमितमविशुद्धमबुद्धं विध्वंसि,न तेनोपलब्धेन तद्विरुद्धस्य नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावस्य ब्रह्मणः स्वरूपं शक्यं लक्षयितुम्, न हि जातु कश्चित्कृतकत्वेन नित्यं लक्षयति ।
न च तद्धर्मेण नित्यत्वादिना तल्लक्ष्यते, तस्यानुपलब्धचरत्वात् ।
प्रसिद्धं हि लक्षणं भवति, नात्यन्ताप्रसिद्धम् ।
एवं
fन्: 1-इतरप्रमाणेनाप्रसिद्धमपि शब्दतः प्रसिद्धं स्यादिति चेत्तत्राह-एवं चेति ।
च न शब्दो ऽप्यत्र प्रक्रमते,
अत्यन्ताप्रसिद्धतया ब्रह्मणो ऽपदार्थस्यावाक्यार्थत्वात् ।
तस्माल्लक्षणाभावात्, न ब्रह्म जिज्ञासितव्यमित्यात्याक्षेपाभिप्रायः ।
तमिममाक्षेपं भगवान् सूत्रकारः परिहरति-ऽजन्माद्यस्य यतःऽइति ।
मा भूदनुभूयमानं जगत्तद्धर्मतया तादात्म्येन वा ब्रह्मणो लक्षणम्,
fन्: 2-तदुत्पन्नत्वेन जगत्स्वकारणं ज्ञापयति । सवितुर्गतेरेव देशान्तरप्राप्तिः ।
तदुत्पत्त्या तु भविष्यति देशान्तरप्राप्तिरिव सवितुर्व्रज्याया इति तात्पर्यार्थः ।
सूत्रावयवान् विभजते- जन्मोत्पत्तिरादिरस्येति ।
लाघवाय सूत्रकृता जन्मादीति नपुंसकप्रयोगः कृतस्तदुपपादनाय समाहारमाह- जन्मस्थितिभङ्गमिति ।
जन्मनश्च इत्यादिः कारणनिर्देशः इत्यन्तः संदर्भो निगदव्याख्यातः ।
स्यादेतत् ।
प्रधानकालग्रहलोकपालक्रियायदृच्छास्वभावाभावेषूपप्लवमानेषु सत्सु सर्वज्ञं सर्वशक्तिस्वभावं ब्रह्म जगज्जन्मादिकारणमिति कुतः संभावनेत्यत आह- अस्य जगत इति ।
अत्र नामरूपाभ्यां व्याकृतस्य इति चेतनभावकर्तृकत्वसंभावनया प्रधानाद्यचेतनकर्तृकत्वं निरुपाख्यकर्तृकत्वं च व्यासेधति ।
यत्खलु नाम्ना रूपेण च व्याक्रियते तच्चेतनकर्तृकं दृष्टम्, यथा घटादि ।
विवादाध्यासितं च जगन्नामरूपाभ्यां व्याकृतम् तस्माच्चेतनकर्तृकं संभाव्यते ।
चेतनो हि बुद्धावालिख्य नामरूपे घट इति नाम्ना, रूपेण च कम्बुग्रीवादिना बाह्यं घटं निष्पादयति ।
अत एव घटस्य निर्वर्त्यस्याप्यन्तः संकल्पात्मना सिद्धस्य कर्मकारकभावो घटं करोतीति ।
यथाहुः-ऽबुद्धिसिद्धं तु न तदसत्ऽइति ।
तथा चाचेतनो बुद्धावनालिखितं करोतीति न शक्यं संभावयितुमिति भावः ।
स्यादेतत् ।
चेतना ग्रहा लोकपाला वा नामरूपे बुद्धावालिख्य जगज्जनयिष्यन्ति, कृतमुक्तस्वभावेन ब्रह्मणेत्यत आह- अनेककर्तृभोक्तृसंयुक्तस्येति ।
केचित्कर्तारो भवन्ति, यथा सूदर्त्विगादयः, न भोक्तारः ।
केचित्तु भोक्तारः, यथा श्राद्धवैश्वानरेष्ट्यादिषु पितापुत्रादयः, न कर्तारः ।
तस्मादुभयग्रहणम् ।
देशकालनिमित्तक्रियाफलानि इतीतरेतरद्वन्द्वः ।
देशादीनि च तानि प्रतिनियतानि चेति विग्रहः ।
तदाश्रयो जगत्तस्य ।
केचित्खलु प्रतिनियतदेशोत्पादाः, यथा कृष्णमृगादयः ।
केचित्प्रतिनियतकालोत्पादाः, यथा कोकिलालापादयो वसन्ते ।
केचित्प्रतिनियतनिमित्ताः, यथा नवाम्बुदध्वानादिनिमित्ता बलाकागर्भादयः ।
केचित्प्रतिनियतक्रियाः, यथा ब्राह्मणानां याजनादयो नेतरेषाम् ।
एवं प्रतिनियतफलाः, यथा केचित्सुखिनः, केचिद्दुःखिनः, एवं य एव सुखिनस्त एव कदाचिद्दुःखिनः ।
सर्वमेतदाकस्मिकापरनाम्नि यादृच्छिकत्वे वा स्वाभाविकत्वे वा सर्वज्ञासर्वशक्तिकर्तृकत्वे च न घटते, परिमितज्ञानशक्तिभिर्ग्रहलोकपालादिभिर्ज्ञातुं कर्तुं चाशक्यत्वात् ।
तदिदमुक्तम्- मनसाप्यचिन्त्यरचनारूपस्येति ।
एकस्या अपि हि शरीररचनाया रूपं मनसा न शक्यं चिन्तयितुं कदाचित्, प्रागेव जगद्रचनायाः,किमङ्ग पुनः कर्तुमित्यर्थः ।
सूत्रवाक्यं पूरयति- तद्ब्रह्मेति वाक्यशेषः ।
स्यादेतत् ।
कस्मात्पुनर्जन्मस्थितिभङ्गमात्रमिहादिग्रहणेन गृह्यते, न तु वृद्धिपरिणामापक्षया अपीत्यत आह- अन्येषामपि भावविकाराणां-- वृद्ध्यादीनान् त्रिष्वेवान्तर्भाव इति ।
वृद्धिस्तावदवयवोपचयः ।
तेनाल्पावयवादवयविनो द्वितन्तुकादेरन्य एव महान्पटो जायत इति जन्मैव वृद्धिः ।
परिणामो ऽपि त्रिविधो धर्मलक्षणावस्थालक्षणः उत्पत्तिरेव ।
धर्मिणो हि हाटकादेर्धर्मलक्षणः परिणामः कटकमुकुटादिस्तस्योत्पत्तिः, एवं कटकादेरपि प्रत्युत्पन्नत्वादिलक्षणः परिणाम उत्पत्तिः ।
एवमवस्थापरिणामो नवपुराणत्वादिरुत्पत्तिः ।
अपक्षयस्त्ववयवह्रासो नाश एव ।
तस्माज्जन्मादिषु यथास्वमन्तर्भावाद्वृद्ध्यादयः पृथङ्नोक्ता इत्यर्थः ।
अथैते वृद्ध्यादयो न जन्मादिष्वन्तर्भवन्ति, तथाप्युत्पत्तिस्थितिभङ्गमेवोपादातव्यम् ।
तथा सति हि तत्प्रतिपादके ऽयतो वा इमानि भूतानिऽइति वेदवाक्ये बुद्धिस्थीकृते जगन्मूलकारणं ब्रह्म लक्षितं भवति ।
अन्यथा तु जायते ऽस्ति वर्धते इत्यादीनां ग्रहणे तत्प्रतिपादकं नैरुक्तवाक्यं बुद्धौ भवेत्,तच्च न मूलकारणप्रतिपादनपरम्, महासर्गादूर्ध्वं स्थितिकाले ऽपि तद्वाक्योदितानां जन्मादीनां भावविकाराणामुपपत्तेः, इति शङ्कानिराकरणार्थं वेदोक्तोत्पत्तिस्थितिभङ्गग्रहणमित्याह- यास्कपरिपठितानां त्विति ।
नन्वेवमप्युत्पत्तिमात्रं सूच्यताम्,तन्नान्तरीयकतया तु स्थितिभङ्गं गम्यत इत्यत आह- योत्पत्तिर्ब्रह्मणः कारणा
fन्: 1-षष्ठ्यन्तशङ्कां निराकरोति-कारणादिति ।
दिति ।
त्रिभिरस्योपादानत्वं सूच्यते ।
उत्पत्तिमात्रं तु निमित्तकारणसाधारणमिति
fन्: 2-अत्रेदं बोध्यम्-उत्पत्तिमात्रस्य निमित्तकारणसाधारणत्वे ऽपि लयाधारत्वोक्त्या उपादानत्वं सिध्येत् । नहि दण्डादिषु घटादयो लीयन्ते । तस्मादितरवैयर्थ्यमितिचेन्न । नह्यत्रोपादानत्वसूचनायैव तदुक्तमपितु प्रकृतिविकाराभेदन्यायेनाद्वैतसिद्धये ऽपि तेन ब्रह्म उपादानं भवतु, अधिष्ठाता त्वन्यः स्यात्, कुम्भकार इव कुम्भस्योत्पत्ताविति शङ्कानिरासो बोद्धव्यः ।
नोपादानं सूचयेत् ।
तदिदमुक्तम्- तत्रैवेति ।
पूर्वोक्तानां कार्यकारणविशेषणानां प्रयोजनमाह- न यथोक्तेति ।
तदनेन
fन्: 3-ननु लक्षणादेव ब्रह्मसिद्धौ शास्त्रयोनित्वसमन्वयाधिकरणयोर्वैयर्थ्यमित्याशङ्कां परिहरति-तदनेनेति । लक्षणंहि सिद्धस्य वस्तुनो भेदमवगमयति ईदृशं तदिति ।
प्रबन्धेन प्रतिज्ञाविषयस्य ब्रह्मस्वरूपस्य लक्षणद्वारेण संभावनोक्ता ।

fन्: 4-उत्कटैकतरकोटिकः संशयः संभावना । कार्येण हि कारणं किञ्चिदस्तीति मितम् । तत्त्वेकमनेकं वेति संदिग्धं । तस्य यदैकत्वं सिध्यति तदा तत्सर्वज्ञं सर्वशक्ति च भवति । अयं च संदेहः कल्पनालाघवाख्यतर्केण उत्कटैकतरकोटिकतां नीतः संभवानेत्युच्यते प्रासादादीनामनेककर्तृकत्वस्य दृष्टत्वान्न तत्र निर्णयो भवति अतो निर्णयार्थमावश्यकमग्निमाधिकरणमिति भावः ।
तत्र प्रमाणं वक्तव्यम् ।
यथाहुर्नैयायिकाः-ऽसंभावितः प्रतिज्ञायां पक्षः साध्येत हेतुना ।
न तस्य हेतुभिस्त्राणमुत्पतन्नेव यो हतः ॥
यथा च वन्ध्या जननीऽइत्यादिरिति ।
इत्थं नाम जन्मादि संभावनाहेतुः, यदन्ये वैशेषिककादय इत एवानुमानादीश्वरविनिश्चयमिच्छन्तीति संभावनाहेतुतां द्रढयितुमाह- एतदेवेति ।
चोदयति- नन्विहापीति ।
एतावतैवाधिकरणार्थे समाप्ते वक्ष्यमाणाधिकरणार्थमनुवदन्सुहृद्भावेन परिहरति- न वेदान्तेति ।
वेदान्तवाक्यकुसुमग्रथनार्थतामेव दर्शयति- वेदान्तेति ।
विचारस्याध्यवसानं सवासनाविद्याद्वयोच्छेदः ।
ततो हि ब्रह्मावगतेर्निवृत्तिराविर्भावः ।
तत्किं ब्रह्मणि शब्दादृते न मानान्तरमनुसरणीयम् ।
तथा च कुतो मननम्,कुतश्च तदनुभवः साक्षात्कारःइत्यत आह- सत्सु तु वेदान्तवाक्येष्विति ।
अनुमानं वेदान्ताविरोधि तदुपजीवि चेत्यपि द्रष्टव्यम् ।
शब्दाविरोधिन्या तदुपजीविन्या च युक्त्या विवेचनं मननम् ।
युक्तिश्च अर्थापत्तिरनुमानं वा ।
स्यादेतत् ।
यथा धर्मे न पुरुषबुद्धिसाहाय्यम्, एवं ब्रह्मण्यपि कस्मान्न भवतीत्यत आह- न धर्मजिज्ञासायामिवेति ।
श्रुत्यादय इति ।
श्रुतीतिहासपुराणास्मृतयः प्रमाणम् ।
अनुभवो ऽन्तःकरणवृत्तिभेदो ब्रह्मसाक्षात्कारःत्तस्याविद्यानिवृत्तिद्वारेण ब्रह्मस्वरूपाविर्भावः प्रमाणफलम् ।
तच्च फलमिव फलमिति गमयितव्यम् ।
यद्यपि धर्मजिज्ञासायामपि सामग्र्यां प्रत्यक्षादीनां व्यापारस्तथापि साक्षान्नास्ति ।
ब्रह्मजिज्ञासायां तु साक्षादनुभवादीनां संभवो ऽनुभवार्था च ब्रह्मजिज्ञासेत्याह- अनुभवावसानत्वात् ।
ब्रह्मानुभवो ब्रह्मसाक्षात्कारः परःपुरुषार्थः, निर्मृष्टनिखिलदुःखपरमानन्दरूपत्वादिति ।
ननु भवतु ब्रह्मानुभवार्था जिज्ञासा,तदनुभव एव त्वशक्यः, ब्रह्मणस्तद्विषयत्वायोग्यत्वात् इत्यत आह- भूतवस्तुविषयत्वाच्च ब्रह्मविज्ञानस्य ।
व्यतिरेक
fन्: 1-व्यतिरेकः-प्रपञ्चाभावोपलक्षितं स्वरूपं, तद्विषयसाक्षात्कारस्य विकल्परूपो ब्रह्मणा सह विषयविषयिभाव) संबन्धो ऽस्ति न तत्त्वत इति भावः ।
साक्षात्कारस्य विकल्परूपो विषयविषयिभावः ।
नत्वेवं धर्मज्ञानमनुभवावसानम्, तदनुभवस्य स्वयमपुरुषार्थत्वात्, तदनुष्ठानसाध्यत्वात्पुरुषार्थस्य, अनुष्ठानस्य च विनाप्यनुभवं शाब्दज्ञानमात्रादेव सिद्धेरित्याह- कर्तव्ये हीत्यादिना ।
न चायं साक्षात्कारविषयतायोग्यो ऽप्यवर्तमानत्वात्, अवर्तमानश्चानवस्थितत्वादित्याह- पुरुषाधीनेति ।
पुरुषाधीनत्वमेव लौकिकवैदिककार्याणामाह- कर्तुमकर्तुमिति ।
लौकिकं कार्यमनवस्थितमुदाहरति- यथाश्वेनेति ।
लौकिकेनोदाहरणेन सह वैदिकमुदाहरणं समुच्चिनोति- तथातिरात्र इति ।
कर्तुमकर्तुमित्यस्येदमुदाहरणमुक्तम् ।
कर्तुमन्यथा वा कर्तुमित्यस्योदाहरणमाह- उदित इति ।
स्यादेतत् ।
पुरुषस्वातन्त्र्यात् कर्तव्ये विधिप्रतिषेधानामानर्थक्यम्, अतदधीनत्वात्पुरुषप्रवृत्तिनिवृत्त्योरित्यत आह- विधिप्रतिषेधाश्चात्रार्थवन्तः स्युः ।
गृह्णातीति विधिः ।
न गृह्णातीति प्रतिषेधः ।
उदितानुदितहोमयोर्विधी ।
एवं नारास्थितस्पर्शननिषेधो ब्रह्मघ्नश्च तद्वारणविधिरित्येवञ्जातीयका विधिप्रतिषेधा अर्थवन्तः ।
कुत इत्यत आह- विकल्पोत्सर्गापवादाश्च ।
चो हेतौ ।
यस्माद्ग्रहणाग्रहणयोरुदितानुदितहोमयोश्च विरोधात्समुच्चयासंभवे तुल्यबलतया च बाध्यबाधकभावाभावे सत्यगत्या विकल्पः ।
नारास्थिस्पर्शननिषेधतद्वारणायोश्च विरुद्धयोरतुल्यबलतया न विकल्पः ।
किन्तु सामान्यशास्त्रस्य स्पर्शननिषेधस्य धारणविधिविषयेण विशेषशास्त्रेण बाधः ।
एतदुक्तं भवति-विधिप्रतिषेधैरेव स तादृशो विषयो ऽनागतोत्पाद्यरूप उपनीतः, येन पुरुषस्य विधिनिषेधाधीनप्रवृत्तिनिवृत्त्योरपि स्वातन्त्र्यं भवतीति ।
भूते वस्तुनि तु नेयमस्ति विधेत्याह- न तु वस्त्वेवं नैवमिति ।
तदनेन प्रकारविकल्पो निरस्तः ।
प्रकारिविकल्पं निषेधति- अस्ति नास्तीति ।
स्यादेतत् ।
भूते ऽपि वस्तुनि विकल्पो दृष्टः, यथा स्थाणुर्वा पुरुषो वेति, तत्कथं न वस्तु विकल्प्यते, इत्यत आह- विकल्पनास्त्विति ।
पुरुषबुद्धिः-अन्तःकरणं,तदपेक्षा विकल्पनाः-संशयविपर्यासाः ।
सवासनमनोमात्रयोनयो वा, यथा स्वप्ने ।
सवासनेन्द्रियमनोयोनयो वा, यथास्थाणुर्वा पुरुषो वेतिस्थाणौ संशयः,पुरुष एवेति व विपर्यासः ।
अन्यशब्देन वस्तुतः स्थाणोरन्यस्य पुरुषस्याभिधानात् ।
न तु पुरुषतत्त्वं वा स्थाणुतत्त्वं वापेक्षन्ते ।
समानधर्मधर्मिदर्शनमात्राधीनजन्मत्वात् ।
तस्मादयथावस्तवो विकल्पना न वस्तु विकल्पयन्ति वा अन्यथयन्ति वेत्यर्थः ।
तत्त्वज्ञानं तु न बुद्धितन्त्रम्, किं तु वस्तुतन्त्रम्,अतस्ततो वस्तुविनिश्चयो युक्तः, न तु विकल्पनाभ्य इत्याह- न वस्तुयाथात्म्येति ।
एवमुक्तेन प्रकारेण भूतवस्तुविषयाणां ज्ञानानां प्रामाण्यस्य वस्तुतन्त्रतां प्रसाध्य ब्रह्मज्ञानस्य वस्तुतन्त्रतामाह- तत्रैवं सतीति ।
अत्र चोदयति- ननु भूतेति ।
यत् किल भूतार्थं वाक्यं तत्प्रमाणान्तरगोचरार्थतयानुवादकं दृष्टम् ।
यथा नद्यास्तीरे फलानि सन्तीति ।
तथा च वेदान्ताः ।
तस्मात् भूतार्थतया प्रमाणान्तरदृष्टमेवार्थमनुवदेयुः ।
उक्तं च ब्रह्मणि जगज्जन्मादिहेतुकमनुमानं प्रमाणान्तरम् ।
एवं च मौलिकं तदेव परीक्षणीयम्, न तु वेदान्तवाक्यानि तदधीनसत्यत्वानीति कथं वेदान्तवाक्यग्रथनार्थता सूत्राणामित्यर्थः ।
परिहरति- न ।
इन्द्रियाविषयत्वेति ।
कस्मात् पुनर्नेन्द्रियविषयत्वं प्रतीच इत्यत आह- स्वभावत इति ।
अत एव श्रुतिः-ऽपराञ्चि खानि व्यतृणत्
fन्: 1-व्यतृणत्-हिंसितवान् । प्रत्यगात्मानमवलोकनमेवेन्द्रियाणां हिंसा ।
स्वयंभूस्तस्मात्पराङ् पश्यति नान्तरात्मन्ऽइति ।
सति हीन्द्रियेति ।
प्रत्यगात्मनस्त्वविषयत्वमुपपादितम् ।
यथा च सामान्यतो दृष्टमप्यनुमानं
fन्: 2-विमतं धीमत्कृतं, कार्यत्वादिति सामान्यतो दृष्टमनुमानं ।
ब्रह्मणि न प्रवर्तते तथोपरिष्टान्निपुणतरमुपपादयिष्यामः ।
fन्: 3-द्वितीयाध्यायस्य द्वितीय पादे ।
उपपादितं चैतदस्माभिर्विस्तरेण न्यायकणिकायाम् ।
न च भूतार्थतामात्रेणानुवादतेत्युपरिष्टादुपपादयिष्यामः ।
fन्: 4-तत्तु समन्वयादिति सूत्रे ।
तस्मात्सर्वमवदातम् ।
श्रुतिश्च ऽयतो वाऽइति जन्म दर्शयति, ऽयेन जातानि जीवन्तिऽइति जीवनं स्थितिम्, ऽयत्प्रयन्तिऽइति तत्रैव लयम् ।
तस्य च निर्णयवाक्यम् ।

अत्र च प्रधानादिसंशये निर्णयवाक्यम्- आनन्दाद्ध्येवेति ।
एतदुक्तं भवति-यथा रज्ज्वज्ञानसहितरज्जूपादाना हि धारा रज्ज्वां सत्यामस्ति, रज्ज्वामेव च लीयते, एवमविद्यासहितब्रह्मोपादानं जगत् जायते, ब्रह्मण्येवास्ति, तत्रैव च लीयता इति सिद्धम् ॥2॥
स्तर्त् ब्स्व्भ्_1,1.3.3
शास्त्रयोनित्वात्

सूत्रान्तरमवतारयितुं पुर्वसूत्रसंगतिमाह- जगत्कारणत्वप्रदर्शनेनेति ।
शास्त्रयोनित्वात् ॥
न केवलं जगद्योनित्वादस्य भगवतः सर्वज्ञता, शास्त्रयोनित्वादपि बोद्धव्या ।
शास्त्रयोनित्वस्य सर्वज्ञतासाधनत्वं समर्थगते- महत ऋग्वेदादेः शास्त्रस्येति ।
चातुर्वर्ण्यस्य चातुराश्रम्यस्य च यथायथं निषेकादिश्मशानान्तासु ब्राह्ममुहूर्तोपक्रमप्रदोषपरिसमापनीयासु नित्यनैमित्तिककाम्यकर्मपद्धतिषु च ब्रह्मतत्त्वे च शिष्याणां शासनात् शास्त्रमृग्वेदादिः ।
अत एव महाविषयत्वात् महत् ।
न केवलं महाविषयत्वेनास्य महत्त्वम्, अपि त्वनेकाङ्गोपाङ्गोपकरणतयापीत्याह- अनेकविद्यास्थानोपबृंहितस्य ।
पुराणन्यायमीमांसादयो दश विद्यास्थानानितैस्तया तया द्वारोपकृतस्य ।
तदनेन समस्तशिष्टजनपरिग्रहेणाप्रामाण्यशङ्काप्यपाकृता ।
पुराणादिप्रणेतारो हि महर्षयः शिष्टास्तैस्तया तया द्वारा वेदान्व्याचक्षाणैस्तदर्थचादरेणानुतिष्ठद्भिः परिगृहीतो वेद इति ।
न चायमनवबोधको नाप्यरपष्टबोधको येनाप्रमाणं स्यादित्याह- प्रदीपवत्सर्वार्थावद्योतिनः ।
सर्वमर्थजातं सर्वथावबोधयन् नानवबोधको नाप्यस्पष्टबोधक इत्यर्थः ।
अत एव सर्वज्ञकल्पस्य- सर्वज्ञसदृशस्य ।
सर्वज्ञस्य हि ज्ञानं सर्वविषयं, शास्त्रस्याप्यभिधानं सर्वविषयमिति सादृश्यम् ।
तदेवमन्वयमुक्त्वा व्यतिरेकमप्याह- न हीदृशस्येति ।
सर्वज्ञस्य गुणः सर्वविषयतातदन्वितं शास्त्रम्, अस्यापि सर्वविषयत्वा ।
उक्तमर्थं प्रमाणयति-
fन्: 1-इदमिहानुमानं-ब्रह्म वेदविषयादधिकविषयज्ञं तत्कर्तृत्वात् । यो यद्वाक्यप्रमाणकर्ता स तद्विषयादधिकविषयज्ञः यथा पाणिनिरिति ।
यद्यद्विस्तरार्थं शास्त्रं यस्मात्पुरुषविशेषात्संभवति स- पुरुषविशेषः ततो ऽपि- शास्त्रात् अधिकतरविज्ञानः इति योजना ।
अद्यत्वे ऽप्यस्मदादिभिर्यत्समीचीनार्थविषयं शास्त्रं विरच्यते तत्रास्माकं वक्तृणां वाक्याज्ज्ञानमधिकविषयम् ।
नहि ते ते ऽसाधारणधर्मा अनुभूयमाना अपि शक्या वक्तुम् ।
न खल्विक्षुक्षीरगुडादीनां मधुररसभेदाः शक्याः सरस्वत्याप्याख्यातुम् ।
विस्तरार्थमपि वाक्यं न वक्तृज्ञानेन तुल्यविषयमिति कथयितुं विस्तरग्रहणम् ।
सोपनयं निगमनमाह- किमु वक्तव्यमिति ।
वेदस्य यस्मात् महतो भूतात् योनेः संभवः, तस्य महतो भूतस्य ब्रह्मणो निरतिशयं सर्वज्ञत्वं च सर्वशक्तित्वं च किमु वक्तव्यमिति योजना ।
अनेकशाखेति ।
अत्र चानेकशाखाभेदभिन्नस्यवेदस्येत्यादिः संभवैत्यन्त उपनयः ।
तस्येत्यादि सर्वशक्तित्वञ्चेत्यन्तं निगमनम् ।
अप्रयत्नेनैवेति ।
ईषत्प्रयत्नेन, यथालवणा यवागूरिति ।
देवर्षयो हि महापरिश्रमेणापि यत्राशक्तस्तदयमीषत्प्रयत्नेन लीलयैव करोतीति निरतिशयमस्य सर्वज्ञत्वं सर्वशक्तित्वं चोक्तं भवति ।
अप्रयत्नेनास्य वेदकर्तृत्वे श्रुतिरुक्ता-ऽअस्य महतो भूतस्यऽइति ।
ये ऽपि तावत् वर्णानां नित्यत्वमास्थिषत तैरपि पदवाक्यादीनामनित्यत्वमभ्युपेयम् ।
आनुपूर्वीभेदवन्तो हि वर्णाः पदम् ।
पदानि चानुपूर्वीभेदवन्ति वाक्यम् ।
व्यक्तिधर्मश्चानुपूर्वी न वर्णधर्मः, वर्णानां नित्यानां विभूनां च कालतो देशतो वा पौर्वापर्यायोगात् ।
व्यक्तिश्चानित्येति कथं तदुपगृहीतानां वर्णानां नित्यानामपि पदता नित्या ।
पदानित्यतया च वाक्यादीनामप्यनित्यता व्याख्याता ।
तस्मान्नृत्तानुकरणवत् पदाद्यनुकरणम् ।
यथा हि यादृशं गात्रचलनादि नर्तकः करोति तादृशमेव शिक्ष्यमाणानुकरोति नर्तकी, न तु तदेव व्यनक्ति, एवं यादृशीमानुपूर्वीं वैदिकानां वर्णपदादीनां करोत्यध्यापयिता तादृशीमेवानुकरोति माणवकः, न तु तामेवोच्चारयति, आचार्यव्यक्तिभ्यो माणवकव्यक्तीनामन्यत्वात् ।
तस्मान्नित्यानित्यवर्णवादिनां न लौकिकवैदिकपदवाक्यादिपौरुषेयत्वे विवादः,केवलं वेदवाक्येषु पुरुषस्वातन्त्र्यास्वातन्त्र्ये विप्रतिपत्तिः ।
यथाहुः-ऽयत्नतः प्रतिषेध्या नः पुरुषाणां स्वतन्त्रताऽ ।
तत्र सृष्टिप्रलयमनिच्छन्तो जैमिनीया वेदाध्ययनं प्रत्यस्मादृशगुरुशिष्यपरम्परामविच्छिन्नामिच्छन्ते वेदमनादिमाचक्षते ।
वैयासिकं तु मतमनुवर्तमानाः श्रुतिस्मृतीतिहासादिसिद्धसृष्टिप्रलयानुसारेणानाद्यविद्योपधानलब्धसर्वशक्तिज्ञानस्यापि परमात्मनो नित्यस्य वेदानां योनेरपि न तेषु स्वातन्त्र्यम्, पूर्वपूर्वसर्गानुसारेण तादृशतादृशानुपूर्वीविरचनात् ।
यथा हि यागादिब्रह्महत्यादयोर्ऽथानर्थहेतवो ब्रह्मविवर्ता अपि न सर्गान्तरे ऽपि विपरियन्ति ।
न हि जातु क्वचित्सर्गे ब्रह्महत्यार्ऽथहेतुरनर्थहेतुश्चाश्वमेधो भवति ।
अग्निर्वा क्लेदयति ।
आपो वा दहन्ति ।
तद्वत् ।
यथात्र सर्गे नियतानुपूर्व्यं वेदाध्ययनमभ्युदयनिःश्रेयसहेतुःरन्यथा तदेव वाग्वज्रतयानर्थहेतुः, एवं सर्गान्तरेष्वपीति तदनुरोधात् सर्वज्ञो ऽपि सर्वशक्तिरपि पूर्वपूर्वसर्गानुसारेण वेदान्विरचयन्न स्वतन्त्रः ।
पुरुषास्वातन्त्र्यमात्रं चापौरुषेयत्वं रोचयन्ते जैमिनीया अपि ।
तच्चास्माकमपि समानमन्यत्राभिनिवेशात् ।
न चैकस्य प्रतिभाने ऽनाश्वास इति युक्तम् ।
न हि बहूनामप्यज्ञानां विज्ञानां वाशयदोषवतां प्रतिभाने युक्त आश्वासः ।
तत्त्वज्ञानवतस्त्वपास्तसमस्तदोषस्यैकस्यापि प्रतिभाने युक्त एवाश्वासः ।
सर्गादिभुवां प्रजापतिदेवर्षीणां धर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्यसंपन्नानामुपपद्यते तत्स्वरूपावधारणम्,तत्प्रत्ययेन चार्वाचीनानामपि तत्र संप्रत्यय इत्युपपन्नं ब्रह्मणः शास्त्रयोनित्वम्, शास्त्रस्य चापौरुषेयत्वम्, प्रामाण्यं चेति ।
इति प्रथमवर्णकम् ।
वर्णकान्तरमारभते- अथवेति ।
पूर्वेणाधिकरणेन ब्रह्मस्वरूपलक्षणासंभवाशङ्कां व्युदस्य लक्षणसंभव उक्तः ।
तस्यैव तु लक्षणस्यानेनानुमानत्वाशङ्कामपाकृत्यागमोपदर्शनेन ब्रह्मणि शास्त्रं प्रमाणमुक्तम् ।
अक्षरार्थस्त्वतिरोहितः ॥3॥
शास्त्रप्रमाणकत्वमुक्तं ब्रह्मणः प्रतिज्ञामात्रेण,तदनेन सूत्रेण प्रतिपादनीयमित्युत्सूत्रं पूर्वपक्षमारचयति भाष्यकारः- कथं पुनरिति ।
किमाक्षेपे-शुद्धबुद्धोदासीनस्वभावतयोपेक्षणीयं ब्रह्म, भूतमभिदधतां वेदान्तानामपुरुषार्थोपदेशिनामप्रयोजनत्वापत्तेः, भूतार्थत्वेन च प्रत्यक्षादिभिः समानविषयतया लौकिकवाक्यवत्तदर्थानुवादकत्वेनाप्रामाण्यप्रसङ्गात् ।
न खलु लौकिकानि वाक्यानि प्रमाणान्तरविषयमर्थमवबोधयन्ति स्वतः प्रमाणम्, एवं वेदान्ता अपीत्यनपेक्षत्वलक्षणं प्रामाण्यमेषां व्याहन्येत ।
न चैतैरप्रमाणैर्भवितुं युक्तम् ।
न चाप्रयोजनैः, स्वाध्यायाध्ययनविध्यापादितप्रयोजनवत्त्वनियमात् ।
तस्मात्तत्तद्विहितकर्मापेक्षितकर्तृदेवतादिप्रतिपादनपरत्वेनैव क्रियार्थत्वम् ।
यदि त्वसंनिधानात्तत्परत्वं न रोचयन्ते, ततः संनिहितोपासनादिक्रियापरत्वं वेदान्तानाम् ।
एवं हि प्रत्यक्षाद्यनधिगतगोचरत्वेनानपेक्षतया प्रामाण्यं च प्रयोजनवत्त्वं च सिध्यतीति तात्पर्यार्थः ।

पारमर्षसूत्रोपन्यासस्तु पूर्वपक्षदार्ढ्याय ।
आनर्थक्यञ्चाप्रयोजनवत्त्वम्, सापेक्षतया प्रमानुत्पादकत्वं, चानुवादकत्वादिति ।
अतः इत्यादि वा न्तं ग्रहणकवाक्यम् ।
अस्य विभागभाष्यं नहि इत्यादि उपपन्ना वा इत्यन्तम् ।
स्यादेतत् ।
अक्रियार्थत्वे ऽपि ब्रह्मस्वरूपविधिपरा वेदान्ता भविष्यन्ति,तथा च ऽविधिना त्वेकवाक्यत्वात्ऽ-इति राद्धान्तसूत्रमनुग्रहीष्यते ।
न खल्वप्रवृत्तप्रवर्तनमेव विधिः,उत्पत्तिविधेरज्ञातज्ञापनार्थत्वात् ।
वेदान्तानां चाज्ञातं ब्रह्म ज्ञापयतां तथाभावादित्यत आह- न च परिनिष्ठित इति ।
fन्: 1-अनागतेति-अनागतत्वादुत्पाद्यः, भावः-भावना तद्विषयो विधिः ।
अनागतोत्पाद्यभावविषय एव हि सर्वो विधिरुपेयः, उत्पत्त्यधिकारविनियोगप्रयोगोत्पत्तिरूपाणां परस्परा
fन्: 2-अधिकारः-फलसंबन्धबोधनं, विनियोगः-क्रियायाः फलशेषत्वज्ञापनं, प्रयोगः-अनुष्ठापनं, उत्पत्तिः-कर्मस्वरूपज्ञानम् । एतेषां हि परस्परमविनाभावो ऽस्ति, यस्मात् फलसंबन्धः क्रियायाः शेषत्वमन्तरेण न संभवति, शेषत्वं च नानुष्ठानमन्तरा, तच्च नाज्ञानत इति । सिद्धं चेत्पुंव्यापारानपेक्षं फलमारभेत सदारभेतेत्यसंभवस्तेषामित्यर्थः ।
विनाभावात्, सिद्धे च तेषामसंभवात्, तद्वाक्या
fन्: 3-ननु अधिकारादिविधीनां परस्परमविनाभावे कथमवान्तरभेद इति चेत्तत्राह-तद्वाक्यानामिति । ऐदंपर्यं-तात्पर्यं, तेदव ऽयथाऽइत्यादिना ऽअविवक्षिताःऽइत्यन्तेन संदर्भेण प्रादर्शयत् ।
नां त्वैदंपर्यं भिद्यते ।
यथा ऽअग्निहोत्रं जुहुयात्स्वर्गकामःऽइत्यादिभ्यो ऽधिकारविनियोगप्रयोगाणां प्रतिलम्भात्, ऽअग्निहोत्रं जुहोतिऽइत्युत्पत्तिमात्रपरं वाक्यम् ।
न त्वत्र विनियोगादयो न सन्ति,सन्तो ऽप्यन्यतो लब्धत्वात्केवलमविवक्षिताः ।
तस्मात् भावनाविषयो विधिर्न सिद्धे वस्तुनि भवितुमर्हतीति ।
उपसंहरति- तस्मादिति ।
अत्रारुचिकारणमुक्त्वा पक्षान्तरमुपसंक्रमते- अथेति ।
एवं च सत्युक्तरूपे ब्रह्मणि शब्दस्यातात्पर्यात् प्रमाणान्तरेण यादृश
fन्: 4-यादृशं-जीवाद्भिन्नं ।
मस्य रूपं व्यवस्थाप्यते न तच्छब्देन विरुध्यते,तस्योपासनापरत्वात्, समारोपेण चोपासनाया उपपत्तेरिति ।
प्रकृतमुपसंहरति- तस्मान्नेति ।
सूत्रेण सिद्धान्तयति- एवं प्राप्त उच्यते-तत्त्वसमन्वयात् ॥
स्तर्त् ब्स्व्भ्_1,1.4.4
तत्तु समन्वयात्

तदेतत् व्याचष्टे- तुशब्द इति ।
तदित्युत्तरपक्षप्रतिज्ञां विभजते- तद्ब्रह्मेति ।
पूर्वपक्षी कर्कशाशयः पृच्छति- कथम् ।
कुतः प्रकारादित्यर्थः ।
सिद्धान्ती स्वपक्षे हेतुं प्रकारभेदमाह- समन्वयात् ।
सम्यगन्वयः
fन्: 5-अन्वयस्य सम्यक्त्वं तात्पर्यरूपं बोध्यम् ।
समन्वयस्तस्मात् ।
एतदेव विभजते- सर्वेषु हि वेदान्तेष्विति ।
वेदान्तानामैकान्तिकीं ब्रह्मपरतामाचिख्यसुर्बहूनि वाक्यान्युदाहरति- सदेवेति ।
ऽयतो वा इमानि भूतानिऽइति तु वाक्यं पूर्वमुदाहृतं जगदुत्पत्तिस्थितिनाशकारणमिति चेह स्मारितमिति न पठितम् ।
येन हि वाक्यमुपक्रम्यते येन चोपसंह्रियते तदेव वाक्यार्थ इति शाब्दाः ।
यथोपांशुयाजवाक्ये ऽनूचोः पुरोडाशयोर्जामितादोषसंकीर्तनपूर्वकोपांशुयाजविधानेन तत्प्रतिसमाधानोपसंहारे चापूर्वोपांशुयाज
fन्: 1-ऽजामि वा एतद्यज्ञस्य क्रियते यदन्वञ्चौ पुरोडाशौ उपांशुयाजमन्तरा यजति विष्णुरुपांशु यष्टव्यो ऽजामित्वायऽइत्यादिमन्त्रेण, आग्नेयाग्नीषोमीययोः पुरोडाशयोः निरन्तरयोः करणे जामि-आलस्यं भवेदिति मध्ये उपांशुयागो विधीयते । तत्र किमिदमपूर्वयागविधानमाहो ऽविष्णुरुपांशु यष्टव्यःऽइति पठितयागत्रयस्यानुवाद इति संशये द्रव्यदेवतयोरश्रवणात्, विधिप्रत्ययस्य चाभावादग्रेपटितयागत्रयस्यायमनुवाद इति पूर्वः पक्षः । एवं सति एकवाक्यत्वभङ्गापत्त्या, मन्त्रकाण्डे उपांशुयाजस्थाने पठितवैष्णवप्राजापत्याग्नीषोमीययाज्यानुवाक्याभिस्तुल्यार्थत्वेन विकल्पमानाभिर्विष्णवादिदेवताध्रौवाज्यद्रव्यलाभात्, ऽयजतिऽइति पञ्चमलकारस्यविधिप्रत्ययत्वात्, अपूर्वयागविधेरवायमिति भेदलक्षणे चिन्तितम् । ऽविष्णुरुपांशु-ऽइत्यादयस्तु अनुवादा इति दिक् ।
कर्मविधिपरता एकवाक्यताबलादाश्रिता, एवमत्रापि ऽसदेव सोम्येदम्ऽइति ब्रह्मोपक्रमात् ऽतत्त्वमसिऽइति च जीवस्य ब्रह्मात्मनोपसंहारात् तत्परतैव वाक्यस्य ।
एवं वाक्या
fन्: 1-ऐतरेयके-ऽआत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत्ऽइत्युपक्रम्य ऽप्रज्ञानं ब्रह्मऽइत्युपसंहृतम् । वाजसनेयके-ऽअहं ब्रह्मास्मिऽइत्युपक्रम्य ऽअयमात्मा ब्रह्मऽइत्युपसंहृतम् । आथर्वणे-ऽकस्मिन् भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवतिऽइति सर्वात्मकं ब्रह्मोपक्रम्य ऽब्रह्मैवेदममृतं पुरस्तात्ऽइति तदेवोपसंहृतम् । इत्यादीनि च वाक्यान्युदाहर्तव्यानि ।
न्तराणामपि पौर्वापर्यालोचनया ब्रह्मपरत्वमवगन्तव्यम् ।
न च तत्परत्वस्य दृष्टस्य सति संभवे ऽन्यपरता अदृष्टा युक्ता कल्पयितुम्, अतिप्रसङ्गात् ।
न केवलं कर्तृपरता तेषामदृष्टा, अनुपपन्ना चेत्याह-
न च तेषामिति ।
सापेक्षत्वेनाप्रामाण्यं पूर्वपक्षबीजं दूषयति- न च परिनिष्ठितवस्तुस्वरूपत्वे ऽपीति ।
अय
fन्: 2-अत्रैवं प्रयोगः-वेदान्ताः मानान्तरसापेक्षाः, सिद्धवस्तुपरत्वात्, तीरे भलानि सन्तीति पुंवाक्यवदिति । तत्र पूर्ववाद्यभिमतस्य हेतोः पौरुषेयत्वेन सोपाधिकत्वं अपिना द्योत्यत इत्याह-अयमभिसंधिरिति ।
मभिसंधिः-पुंवाक्यनिदर्शनेन हि भूतार्थतया वेदान्तानां सापेक्षत्वमाशङ्क्यते ।
तत्रैवं भवान् पृष्टो व्याचष्टाम्, किं पुंवाक्यानां सापेक्षता भूतार्थत्वेन, आहो पौरुषेयत्वेन ।
यदि भूतार्थत्वेन ततः प्रत्यक्षा
fन्: 3-हेतोर्व्यभिचारित्वमाह-प्रत्यक्षादीनामपीति ।
दीनामपि परस्परापेक्षत्वेनाप्रामाण्यप्रसङ्गः ।
तान्यपि हि भूतार्थान्येव ।
अथ पुरुषबुद्धिप्रभवतया पुंवाक्यं सापेक्षम्, एवं तर्हि तदपूर्वकाणां वेदान्तानां भूतार्थानामपि नाप्रामाण्यं, प्रत्यक्षादीनामिव नियतेन्द्रियलिङ्गादिजन्मनाम् ।
यद्यु
fन्: 4-उपाधेः साधनव्यापकत्वं शङ्कते-यद्युच्येतेत्यादि ।
च्येत-सिद्धे किलापौरुषेयत्वे वेदान्तानामनपेक्षतया प्रामाण्यं सिध्येत्,तदेव तु भूतार्थत्वेन न सिध्यति, भूतार्थस्य शब्दानपेक्षेण पुरुषेण मानान्तरतः शक्यज्ञानत्वाद्बुद्धिपूर्वं विरचनोपपत्तेः,वाक्यत्वादिलिङ्गकस्य वेदपौरुषेयत्वानुमान
fन्: 5-वेदान्तवाक्यं पौरुषेयं, वाक्यत्वात्, घटमानयेति वाक्यवदित्यनुमानम् ।
स्याप्रत्यूहमुत्पत्तेः ।
तस्मात् पौरुषेयत्वेन सापेक्षत्वं दुर्वारं, न तु भूतार्थत्वेन ।
कार्या
fन्: 6-वेदान्तवाक्यकदम्बस्य कार्यपरत्वे तु न वाक्यत्वहेतुना सापेक्षत्वमनुमेयं, पौरुषेयत्वस्योपाधित्वार्त् ।
थत्वे तु कार्यस्यापूर्वस्य मानान्तरागोचरतयात्यन्ताननुभूतपूर्वस्य तत्त्वेन समारोपेण वा पुरुषबुद्धावनारोहात् तदर्थानां वेदान्तानामशक्यरचनतया पौरुषेयत्वाभावादनपेक्षं प्रमाणत्वं सिध्यतीति प्रामाण्याय वेदान्तानां कार्यपरत्वमातिष्ठामहे ।
अत्र
fन्: 7-अकार्ये मानान्तरायोग्यत्वस्यासिद्धत्वात्तत्परत्वे ऽपि वेदान्तानां पौरुषेयत्वं संभवतीति समा साधनव्याप्तिः, ततश्च वाक्यत्वादिलिङ्गकानुमानेन पौरुषेयत्वं दुरपह्नवमित्याह-अत्र ब्रूम इति ।
ब्रूमः-किं पुनरिदं कार्यमभिमतमायुष्मतः यदशक्यं पुरुषेण ज्ञातुम् ।
अपूर्वमिति चेत्, हन्त कुतस्त्यमस्य लिङाद्यर्थत्वम्, तेनालौकिकेन संगतिसंवेदनविरहात् ।
लोकानुसारतः क्रियाया एव लौकिक्याः कार्यतया लिङादेरवगमात् ।
ऽस्वर्गकामो यजेतऽइति साध्यस्वर्गविशिष्टो नियोज्यो
fन्: 8-फलाभिसंधिमानित्यर्थः ।
ऽवगम्यते,स च तदेव कार्यमवगच्छति यत्स्वर्गानुकूलम् ।
न च क्रिया क्षणभङ्गुरामुष्मिकाय स्वर्गाय कल्पत इति पारिशेष्याद्वेदत एवापूर्वे कार्ये लिङादीनां संबन्धग्रह इति चेत्, हन्त चैत्यवन्दनादिवाक्येष्वपि स्वर्गकामादिपदसंबन्धादपूर्वकार्यत्वप्रसङ्गः, तथा च तेषामप्यशक्यरचनत्वेनापौरुषेयत्वापातः ।
स्पष्टदृष्टेन पौरुषेयत्वेन वा तेषामपूर्वार्थत्वप्रतिषेधे वाक्यत्वादिना लिङ्गेन वेदान्तानामपि पौरुषेयत्वमनुमितमित्यपूर्वार्थता न स्यात् ।
fन्: 9-स्मर्यमाणकर्तृकत्वेन सोपाधिको वाक्यत्वहेतुरिति चेत् सिद्धार्थकेष्वपि वेदान्तेषु तत्सममिति कार्यार्थत्वमनपेक्षताप्रयोजकं न भवतीत्याह-अन्यतस्त्विति ।
अन्यतस्तु वाक्यत्वादीनामनुमानाभामत्वोपपादने कृतमपूर्वार्थत्वेनात्र तदुपपादकेन ।
उपपादितं चापौरुषेयत्वमस्माभिर्न्याय
fन्: 10-वर्तमानसंनिकर्षजन्यप्रत्यक्षस्य कार्यरूपधर्मगोचरत्वानुपपत्तेर्न धर्मस्य प्रत्यक्षता । न चाज्ञाते पुंसां वाक्यरचना संभवतीति अपौरुषेयो वेद इत्यादि तत्रोक्तमवगन्तव्यम् ।
कणिकायामिह तु विस्तरभयान्नोक्तम् ।
तेनापौरुषेयत्वे सिद्धे भूतार्थानामपि वेदान्तानां न सापेक्षतया प्रामाण्यविघातः ।
न चानधिगत
fन्: 1-अज्ञातज्ञापकता नास्तीति नेत्यर्थः ।
गन्तृता नास्ति येन प्रामाण्यं न स्यात्, जीवस्य ब्रह्मताया अन्यतो ऽनधिगमात् ।
तदिदमुक्तम्-ऽन च परिनिष्ठितवस्तुस्वरूपत्वऽपिऽइति ।
द्वितीयं पूर्वपक्षबीजं स्मारयित्वा दूषयति- यत्तु हेयोपादेयरहितत्वादिति ।
विध्यर्थावगमात् खलु पारम्पर्येण पुरुषार्थप्रतिलम्भः ।

इह तु ऽतत्त्वमसिऽइत्यवगतिपर्यन्ताद्वाक्यार्थज्ञानात् बाह्यानुष्ठानायासानपेक्षात्साक्षादेव पुरुषार्थप्रतिलम्भोनायं सर्पो रज्जुरियमितिज्ञानादिवेति सो ऽयमस्य विध्यर्थज्ञानात् प्रकर्षः ।
एतदुक्तं भवति-द्विविधं हीप्सितं पुरुषस्य ।
किञ्चिदप्राप्तम्, ग्रामादि,किञ्चित्पुनः प्राप्तमपि भ्रमवशादप्राप्तमित्यवगतम्, यथा स्वग्रीवावनद्धं ग्रैवेयकम् ।
एवं जिहासितमपि द्विविधम्,किञ्चिदहीनं जीहासति, यथा वलयितचरणं फणिनम्,किञ्चित्पुनर्हीनमेव जिहासति, यथा चरणाभरणे नूपुरे फणिनमारोपितम् ।
तत्राप्राप्तप्राप्तौ चात्यक्तत्यागे च बाह्योपायानुष्ठानसाध्यत्वात् तदुपायतत्त्वज्ञानादस्ति पराचीनानुष्ठानापेक्षा ।
न जातु ज्ञानमात्रं वस्त्वपनयति ।
न हि सहस्रमपि रज्जुप्रत्यया वस्तुसन्तं फणिनमन्यथयितुमीशते ।
समारोपिते तु प्रेप्सितजिहासिते तत्त्वसाक्षात्कारमात्रेण बाह्यानुष्ठानानपेक्षेण शक्येते प्राप्तुमिव हातुमिव ।
समारोपमात्रजीविते हि ते,समारोपितं च तत्त्वसक्षात्कारः समूलघातमुपहन्तीति ।
तथेहाप्यविद्यासमारोपितजीवभावे ब्रह्मण्यानन्दे वस्तुतः शोकदुःखादिरहिते समारोपितनिबन्धनस्तद्भावः ऽतत्त्वमसिऽइति वाक्यार्थतत्त्वज्ञानादवगतिपर्यन्तान्निवर्तते, तन्निवृत्तौ प्राप्तमप्यानन्दरूपमप्राप्तमिव प्राप्तं भवति,त्यक्तमपि शोकदुःखाद्यत्यक्तमिव त्यक्तं भवति, तदिदमुक्तम्- ब्रह्मात्मावगमादेव जीवस्य सर्वक्लेशस्य सवासनस्य विपर्यासस्य ।
स हि क्लिश्नाति जन्तूनतः क्लेशः, तस्य प्रकर्षेण हानात् पुरुषार्थस्यदुःखनिवृत्तिसुखाप्तिलक्षणस्य सिद्धेरिति ।
यत्तु ऽआत्मेत्येवोपासीतऽ, ऽआत्मानमेव लोकमुपासीतऽइत्युपासनावाक्यगतदेवतादिप्रतिपादनेनोपासनापरत्वं वेदान्तानामुक्तं, तद्दूषयति- देवतादिप्रतिपादनस्य तु आत्मेत्येतावन्मात्रस्य स्ववाक्यगतोपासनार्थत्वे ऽपि न कश्चिद्विरोधः ।
यदि न विरोधः, सन्तु तर्हि वेदान्ता देवताप्रतिपादनद्वारेणोपासनाविधिपरा एवेत्यत आह- न तु तथा ब्रह्मण इति ।
उपास्योपासकोपासनादिभेदसिद्ध्यधीनोपासना न निरस्तसमस्तभेदप्रपञ्चे वेदान्तवेद्ये ब्रह्मणि संभवतीति नोपासनाविधिशेषत्वं वेदान्तानां तद्विरोधित्वात् इत्यर्थः ।
स्यादेतत् ।
यदि विधिविरहे ऽपि वेदान्तानां प्रामाण्यम्, हन्त तर्हि ऽसो ऽरोदीत्ऽइत्यादीनामप्यस्तु स्वतन्त्राणामेवोपेक्षणीयार्थानां प्रामाण्यम् ।
न हि हानोपादानबुद्धी एव प्रामणस्य फले, उपेक्षाबुद्धेरपि तत्फलत्वेन प्रामाणिकैरभ्युपेतत्वादिति कृतम्
fन्: 1-एतत्संज्ञकयाग इत्यर्थः ।
ऽबर्हिषि रजतं न देयम्ऽइत्यादिनिषेधविधिपरत्वेनैतेषामित्यत आह- यद्यपीति ।
स्वाध्यायविध्यधीनग्रहणतया हि सर्वो वेदराशिः पुरुषार्थतन्त्र इत्यवगतम् ।
तत्रैकेनापि वर्णेन नापुरुषार्थेन भवितुं युक्तम्,किं पुनरियता ऽसो ऽरोदीत्ऽइत्यादिना पदप्रबन्धेन ।
न च वेदान्तेभ्य इव तदर्थावगममात्रादेव कश्चित्पुरुषार्थ उपलभ्यते ।
तेनैष पदसंदर्भः साकाङ्क्ष एवास्ते पुरुषार्थमुदीक्षमाणः ।
ऽबर्हिषि रजतं न देयम्ऽइत्ययमपि निषेधविधिः स्वनिषेध्यस्य निन्दामपेक्षते ।
न ह्यन्यथा ततश्चेतनः शक्यो निवर्तयितुम् ।
तद्यदि दूरतो ऽपि न निन्दामवाप्स्यत्ततो निषेधविधिरेव रजतनिषेधे च निन्दायां च दर्विहोमवत् सामर्थ्यद्वयमकल्पयिष्यत् ।
तदेवमुत्तप्तयोः ऽसो ऽरोदीत्ऽइति ऽबर्हिषि रजतं न देयम्ऽइति च पदसंदर्भयोर्लक्ष्यमाणनिन्दाद्वारेण नष्टाश्वदग्धरथवत् परस्परं समन्वयः ।
न त्वेवं वेदान्तेषु पुरुषार्थापेक्षा, तदर्थावगमादेवानपेक्षात्परमपुरुषार्थलाभादित्युक्तम् ।
ननु विध्यसंस्पर्शिनो वेदस्यान्यस्य न प्रामाण्यं दृष्टमिति कथं वेदान्तानां तदस्पृशां तद्भविष्यतीत्यत आह- न चानुमानगम्यमिति ।
अबाधितानधिगतासंदिग्धबोधजनकत्वं हि प्रमाणत्वं प्रमाणानाम्तच्च स्वत इत्युपपादितम् ।
यद्यपि चैषामीदृग्बोधजनकत्वं कार्यार्थापत्तिसमधिगम्यम्, तथापि तद्बोधोपजनने मानान्तरं नापेक्षते नापीमामेवार्थापत्तिम्, परस्परा
fन्: 2-प्रमायामुत्पन्नायां प्रमाणानां प्रमाजनकत्वानुमानं ततश्च प्रमोत्पत्तिरिति परस्पराश्रयत्वमित्यर्थः ।
श्रयप्रसङ्गादिति स्वत इत्युक्तम् ।
ईदृग्बोधजनकत्वं च कार्ये इव विधीनाम्, वेदान्तानां ब्रह्मण्यस्तीति दृष्टान्तानपेक्षं तेषां ब्रह्मणि प्रामाण्यं सिद्धं भवति ।
अन्यथा नेन्द्रियान्तराणां रूपप्रकाशनं दृष्टमिति चक्षुरपि न रूपं प्रकाशयेदिति ।
प्रकृतमुपसंहरति- तस्मादिति ।
आचार्यैकदेशीयानां मतमुत्थापयति- अत्रापरे प्रत्यवतिष्ठन्त इति ।
तथा हि-ऽअज्ञातसंगतित्वेन शास्त्रत्वेनार्थवत्तया ।
मननादिप्रतीत्या च कार्यार्थद्ब्रह्मनिश्चयः ॥
ऽन खलु वेदान्ताः सिद्धब्रह्मरूपपरा भवितुमर्हन्ति, तत्राविदितसंगतित्वात् ।
यत्र हि शब्दा लोकेन न प्रयुज्यन्ते तत्र न तेषां संगतिग्रहः ।
न चाहेयमनुपादेयं रूपमात्रं कश्चिद्विवक्षति प्रेक्षावान्, तस्याबुभुत्सितत्वात् ।
अबुभुत्सितावबोधने च प्रेक्षावत्ताविधातः स्यात् ।
तस्मात् प्रतिपित्सितं प्रतिपिपादयिषन्नयं लोकः प्रवृत्तिनिवृत्तिहेतुभूतमेवार्थं प्रतिपादयेत्, कार्यं चावगतं तद्धेतुरिति तदेव बोधयेत् ।
एवं च वृद्धव्यवहारप्रयोगात् पदानां कार्यपरतामवगच्छति ।
तत्र किञ्चित्साक्षात् कार्याभिधायकं, किञ्चित्तु कार्यार्थस्वार्थाभिधायकं, न तु भूतार्थपरता पदानाम् ।
अपि च नरान्तरस्य व्युत्पन्नस्यार्थप्रत्यय
fन्: 1-अयमत्रानुमानप्रकारः-इयं गवानयनविषयिणी प्रवृत्तिः अर्थज्ञानपूर्विका, प्रवृत्तित्वात्, मदीयप्रवृत्तिवत् । तच्चार्थज्ञानं गामानयेति वाक्यजन्यं, तादृशशब्दभावाभावानुविधायित्वादिति ।
मनुमाय तस्य च शब्दभावाभावानुविधानमवगम्य शब्दस्य तद्विषयवाचकत्वं निश्चेतव्यम् ।
न च भूतार्थरूपमात्रप्रत्यये परनरवर्तिनि किञ्चिल्लिङ्गमस्ति ।
कार्यप्रत्यये तु नरान्तरवर्तिनि प्रवृत्तिनिवृत्ती स्तो हेतू इत्यज्ञातसंगतित्वान्न ब्रह्मरूपपरा वेदान्ताः ।
अपि च वेदान्तानां वेदत्वाच्छास्त्रत्वप्रसिद्धिरस्ति ।
प्रवृत्तिनिवृत्तिपराणां च संदर्भाणां शास्त्रत्वम् ।
यथाहुः-ऽप्रवृत्तिर्वा निवृत्तिर्वा नित्येन कृतकेन वा ।
पुंसां येनोपदिश्येत तच्छास्त्रमभिधीयते ॥
ऽइति ।
तस्माच्छास्त्रत्वप्रसिद्ध्या व्याहतमेषां ब्रह्मस्वरूपपरत्वम् ।
अपि च न ब्रह्मरूपप्रतिपादनपराणामेषामर्थवत्त्वं पश्यामः ।
fन्: 2-नकारो ऽयं सांसारिकाणां धर्माणां न निवृत्तिरिति योजनीयः ।
न च रज्जुरियं न भुजङ्गःइति यथाकथञ्चिल्लक्षणया वाक्यार्थतत्त्वनिश्चये यथा भयकम्पादिनिवृत्तिः, एवम् ऽतत्त्वमसिऽइति वाक्यार्थावगमान्निवृत्तिर्भवति सांसारिकाणां धर्माणाम् ।
श्रुतवाक्यार्थस्यापि पुंसस्तेषां तादवस्थ्यात् ।
अपि च यदि श्रुतब्रह्मणो भवति सांसारिकधर्मनिवृत्तिः, कस्मात् पुनः श्रवणस्योपरि मननादयः श्रूयन्ते ।

तस्मात्तेषां वैयर्थ्यप्रसङ्गादपि न ब्रह्मस्वरूपपरा वेदान्ताः, किं त्वात्मप्रतिपत्तिविषयकार्यपराः ।
तच्च कार्यं स्वात्मनि नियोज्यं नियुञ्जानं नियोग इति च मानान्तरापूर्वतयापूर्वमिति चाख्यायते ।
न च विषयानुष्ठानं विना तत्सिद्धिरिति स्वसिद्ध्यर्थं तदेव कार्यं स्वविषयस्य करणस्यात्मज्ञानस्यानुष्ठानमाक्षिपति ।
यथा च कार्यं स्वविषयाधीननिरूपणमिति ज्ञानेन विषेयेण निरूप्यते, एवं ज्ञानमपि स्वविषयमात्मानमन्तरेणाशक्यनिरूपणमिति तन्निरूपणाय तादृशमात्मानमाक्षिपति, तदेव कार्यम् ।
fन्: 3-ननु कार्यं स्वविषयज्ञाननिरूपणाय ज्ञायमानमात्मानमाक्षिपति चेदात्मनः श्रौतत्वं न स्यादित्याशङ्क्य विध्याक्षिप्तस्य श्रौतत्वे गुरुसंमतिमाह-यथाहुरिति ।
यथाहुः-ऽयत्तु तत्सिद्ध्यर्थमुपादीयते आक्षिप्यते तदपि विधेयमिति तन्त्रे व्यवहारःऽइति ।
विधेयता च नियोगविषयस्य ज्ञानस्य भावार्थतयानुष्ठेयता,तद्विषयस्य त्वात्मनः स्वरूपसत्ताविनिश्चितिः ।
fन्: 4-ननु ऽवाचं धेनुमुपासीतऽइतिवदारोप्यस्य विधेयधीविषयत्वं किं न स्यादत आह-आरोपितेति । तद्भाव ऐक्यभावः । तथासति आरोपितैक्यभावेन ज्ञानं निरूपितं न स्यात् । सत्यां गतावारोपो न युक्त इति हृदयम् ।
आरोपिततद्भावस्य त्वन्यस्य निरूपकत्वे तेन तन्निरूपितं न स्यात् ।
तस्मात्तादृगात्मप्रतिपत्तिविधिपरेभ्यो वेदान्तेभ्यस्तादृगात्मविनिश्च ।
तदेतत्सर्वमाह- यद्यपीति ।
विधिपरेभ्यो ऽपि वस्तुतत्त्वविनिश्चय इत्यत्र विदर्शनमुक्तम्- यथा यूपेति ।
ऽयूपे पशुं बध्नातिऽइति बन्धनाय विनियुक्ते यूपे, तस्यालौकिकत्वात्को ऽसौ यूप इत्यपेक्षिते ऽखादिरो यूपो भवतिऽ, ऽयूपं तक्षतिऽ, ऽयूपमष्टाश्रीकरोतिऽइत्यादिभिर्वाक्यैस्तक्षणादिविधिपरैरपि संस्काराविष्टं विशिष्टलक्षणसंस्थानं दारु यूप इति गम्यते ।
एव
fन्: 1-ऽयदाहवनीये जुहोतिऽइति श्रूयते । तत्र क आहवनीय इत्याकाङ्क्षायां ऽवसन्ते ब्राह्मणो ऽग्नीनादधीतऽइत्यादिविधिना संस्कारविशिष्टो ऽग्निराहवनीय इति गम्यते । तदेवं शास्त्राद्वस्तुतत्त्वविनिर्णय इति द्योतितम् ।
माहवनीयादयो ऽप्यवगन्तव्याः ।
प्रवृत्तिनिवृत्तिपरस्य शास्त्रत्वं न स्वरूपपरस्य, कार्य एव च संबन्धो न स्वरूपे, इति हेतुद्वयं भाष्यवाक्येनोपपादितम्- प्रवृत्तिनिवृत्तिप्रयोजनत्वात् इत्यादिना तत्सामान्याद्वेदान्तानामपि तथैवार्थवत्त्वं स्यात् इत्यन्तेन ।
न च स्वतन्त्रं कार्यं नियोज्यमधिकारिणमनुष्ठातारमन्तरेणेति नियोज्यभेदमाह- सति च विधिपरत्व इति ।
ऽब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवतिऽइति सिद्धवदर्थवादादवगतस्यापि ब्रह्मभवनस्य नियोज्यविशेषाकाङ्क्षायां ब्रह्म बुभूषोर्नियोज्यविशेषस्य रात्रि
fन्: 1-ऽप्रतितिष्ठन्ति ह वा य एता रात्रीरुपयन्तिऽइति रात्रिशब्देन सोमविशेषा विधीयन्ते । तत्र किं एतद्वाक्याभिहितप्रतिष्ठा फलमुत स्वर्ग इति संशये एवङ्काम इत्यश्रवणात्, विधिशक्तिलभ्यत्वात्, स्वर्गस्य नियतफलत्वेन वाक्यशेषावगतप्रतिष्ठानभ्युपगमात्, स्वर्ग एव फलमिति प्राप्ते प्रतिष्ठाफलस्य साक्षान्निर्देशेन आनुमानिकस्वर्गकल्पनाया अन्याय्यत्वात्प्रतिष्ठैव फलमिति राद्धान्तः । तथाच तदभिसंधिमांस्तत्र नियोज्य इति ज्ञेयम् ।
सत्रन्यायेन प्रतिलम्भः ।
पिण्डपितृ
fन्: 2-ऽअमावास्यायामपराह्ने पिण्डपितृयज्ञेन चरन्तिऽइत्यनारभ्याधीतवाक्ये विहितः पिण्डपितृयज्ञः क्रत्वर्थो वा पुरुषार्थ इति संशये फलकल्पनापरिहाराय अमावास्याशब्दस्य कर्मार्थकत्वेन कल्पनीयत्वात्तदङ्गमिति प्राप्ते सिद्धान्तः-अपराह्नशब्दसामानाधिकरण्यात्, रूढत्वाच्चाभावास्याशब्दः कालपरः । तथाच स्वर्गकामनियोज्यकल्पनया स्वर्गफलः पिण्डपितृयज्ञ इति । तद्वदत्र कल्पने तु स्वर्गोर्ऽथः ब्रह्मभवनशब्देनासमवेतः स्यात्तथाच परोक्षवृत्तितापात इति भावः ।
यज्ञन्यायेन तु स्वर्गकामस्य नियोज्यस्य कल्पनायामर्थवादस्यासमवेतार्थतयात्यन्तपरोक्षा वृत्तिः स्यादिति ।
ब्रह्मभावश्चामृतत्वमिति अमृतत्वकामस्यैत्युक्तम् ।
अमृतत्वं चामृतत्वादेव, न कृतकत्वेन शक्यमनित्यमनुमातुम् ।
आगमविरोधादिति भावः ।
उक्तेन धर्मब्रह्मज्ञानयोर्वैलक्षण्येन विध्यविषयत्वं चोदयति- नन्विति ।
परिहरति- नार्हत्येवमिति ।
अत्र चात्मदर्शनं न विधेयम् तद्धि दृशेरुपलब्धिवचनत्वात् श्रावणं वा स्यात् प्रत्यक्षं वा ।
प्रत्यक्षमपि लौकिकमहंप्रत्ययो वा,
भावनाप्रकर्षपर्यन्तजं वा ।
तत्र श्रावणं न विधेयम्, स्वाध्यायविधिनैवास्य प्रापितत्वात्, कर्मश्रावणवत् ।
नापि लौकिकं प्रत्यक्षम्, तस्य नैसर्गिकत्वात् ।
न चौपनिषदात्मविषयं भावनाधेयवैशिष्ट्यं विधेयं, तस्योपासनाविधानादेव वाजिन
fन्: 1-यथा भिक्षार्थविहितदध्यानयनाद्वाजिनमानुषङ्गिकतया जायते एवममूतत्वाय विहितादुपासनात्साक्षात्कारो जायत इति तदुत्पादनं न विधेयमित्यर्थः ।
वदनुनिष्पादितत्वात् ।
तस्मादौपनिषदात्मोपासना अमृतत्वकामं नियोज्यं प्रति विधीयते ।
ऽद्रष्टव्यःऽइत्यादयस्तु विधिसरूपा न विधयः इति ।
तदिदमुक्तम्- तदुपासनाच्चेति ।
अर्थवत्त्या मननादिप्रतीत्या चेत्यस्य शेषः प्रपञ्चो निगदव्याख्यातः ।
तदेकदेशिमतं दूषयति- अत्राभिधीयते-न एकदेशिमतम् ।
कुतः कर्मब्रह्मविद्याफलयोर्वैलक्षण्यात् ।
पुण्यापुण्यकर्मणोः फले सुखदुःखे ।
तत्र मनुष्यलोकमारभ्य ब्रह्मलोकात्सुखस्य तारतम्यमधिकाधिकोत्कर्षः ।
एवं मनुष्यलोकमारभ्य दुःखतारतम्यया चावीचिलोकात् ।
तच्च सर्वं कार्यं च विनाशि च ।
आत्यन्तिकं त्वशरीरत्वमनतिशयं स्वभावसिद्धतया नित्यमकार्यमात्मज्ञानस्य फलम् ।
तद्धि फलमिव फलम्, अविद्यापनयनमात्रेणाविर्भावात् ।
एतदुक्तं भवति-त्वयाप्युपासनाविधिपरत्वं वेदान्तानामभ्युपगच्छता नित्यशुद्धबुद्धत्वादिरूपब्रह्मात्मता जीवस्य स्वाभाविकी वेदान्तगम्यास्थीयते ।
सा चोपासनाविषयस्य विधेर्न फलम्, नित्यत्वादकार्यत्वात् ।
नाप्यनाद्यविद्यापिधानापनयः, तस्य स्वविरोधिविद्योदयादेव भावात् ।
नापि विद्योदयः, तस्यापि श्रवणमननपूर्वकोपासनाजनितसंस्कारसचिवादेव चेतसो भावात् ।
उपासनासंस्कारवदुपासनापूर्वमपि चेतःसहकारीति चेत्दृष्टं च खलु नैयोगिकं फलमैहिकमपि, यथा
fन्: 1-ऽचित्रया यजेत पशुकामःऽइति विहितचित्रानियोगफलं इह जन्मान्तरे वा भवति ।
चित्राकारीर्यादि
fन्: 2-शुष्यति सस्ये पर्जन्यार्थं विहितकारीयागफलमिहैवावश्यकम् ।
नियोगानामनियतनियतफलानामैहिकफलेति चेत्, न,गान्धर्वशास्त्रार्थेपासनावासनाया इवापूर्वानपेक्षायाः षट्जादिसाक्षात्कारे वेदान्तार्थोपासनावासनाया जीवब्रह्मभावसाक्षात्कारे ऽनपेक्षाया एव सामर्थ्यात् ।
तथा चामृतीभावं प्रत्यहेतुत्वादुपासनापूर्वस्य, नामृतत्वकामस्तत्कार्यमवबोद्धुमर्हति ।
अन्यदिच्छत्यन्यत्करोतीति हि विप्रतिषिद्धम् ।

न च तत्कामः क्रियामेव कार्यमवगमिष्यति नापूर्वमिति सांप्रतम्,तस्या मानान्तरादेव तत्साधनत्वप्रतीतेर्विधेर्वैयर्थ्यात्, न चावघातादिविधितुल्यता, तत्रापि नियमापूर्वस्यान्यतो ऽनवगतेः ।
न च ब्रह्मभूयादन्यदमृतत्वमार्थवादिकं किञ्चिदस्ति, येन तत्काम उपासनायामधिक्रियेत,
fन्: 3-ऽविश्वजिता यजेतऽइत्यश्रुताधिकारमुदाहरणम् । तत्र ऽस स्वर्गः स्यात्सर्वान्प्रत्यविशिष्टत्वात्ऽइति सर्वाभिलषितस्वर्गकामनावानधिकारी कल्पितः । एवमिह कल्पने ऽनित्यफलकत्वं स्यादिति भावः ।
विश्वजिन्न्यायेन तु स्वर्गकल्पनायां तस्य सातिशयत्वं क्षयित्वं चेति न नित्यफलत्वमुपासनायाः ।
तस्माद्ब्रह्मभूयस्याविद्यापिधानापनयमात्रेणाविर्भावात्, अविद्यापनयस्य च वेदान्तार्थविज्ञानादवगतिपर्यन्तादेव संभवात्, उपासनायाः संस्कारहेतुभावस्य संस्कारस्य च साक्षात्कारोपजनने मनःसाचिव्यस्य च मानान्तरसिद्धत्वात्, ऽआत्मेत्येवोपासीतऽइति न विधिः,अपि तु विधिसरूपो ऽयम् ।
यथोपांशुयाजवाक्ये ऽविष्णुरुपांशु यष्टव्यःऽइत्यादयो विधिसरूपा न विधयः-इति तात्पर्यार्थः ।
श्रुतिस्मृतिन्यायप्रसिद्धम् इत्युक्तम् ।
तत्र श्रुतिं दर्शयति- तथा च श्रुतिरिति ।
न्यायमाह- अत एवेति ।
यत्किल स्वाभाविकं तन्नित्यम्, यथा चैतन्यम् ।
स्वाभाविकं चेदम्,तस्मान्नित्यम् ।
परे हि द्वयीं नित्यतामाहुः-कूटस्थनित्यता परिणामिनित्यतां च ।
तत्र नित्यमित्युक्ते मा भूदस्य
fन्: 1-परिणामो नाम पूर्वरूपपरित्यागेन रूपान्तरापत्तिः ।
परिणामिनित्यतेत्याह- तत्र किञ्चिदिति ।
परिणामिनित्यता हि न पारमार्थिकी ।
तथा हि-तत्सर्वात्मना वा परिणमेदेकदेशेन वा ।
सर्वात्मना परिणामे कथं न तत्त्वव्याहृतिः ।
एकदेशपरिणामे वा स एकदेशस्ततो भिन्नो वा अभिन्नो वा ।
भिन्नश्चेत् कथं तस्य परिणामः ।
न ह्यन्यस्मिन् परिणममाने ऽन्यः परिणमति, अतिप्रसङ्गात् ।
अभेदे वा कथं न सर्वात्मना परिणामः ।
भिन्नाभिन्नं तदिति चेत्,तथा हि-तदेव कारणात्मनाभिन्नम्, भिन्नं च कार्यात्मना, कटकादय इवाभिन्ना हाटकात्मना भिन्नाश्च कटकाद्यात्मना ।
न च भेदाभेदयोर्विरोधान्नैकत्र समवाय इति युक्तम् ।
fन्: 2-यत्प्रमाणविपर्ययेण विरोधेन वर्तते तद्विरुद्धमिति क्व संप्रत्यय इति योजना ।
विरुद्धमिति नः क्व संप्रत्ययोयत्प्रमाणविपर्ययेण वर्तते ।
यत्तु यथा प्रमाणेनावगम्यते तस्य तथाभाव एव ।
कुण्डलमिदं सुवर्णमिति सामानाधिकरण्यप्रत्यये च व्यक्तं भेदाभेदौ चकास्तः ।
तथा हि-आत्यन्तिके ऽभेदे ऽन्यतरस्य द्विरवभासप्रसङ्गः ।
भेदे चात्यन्तिके न सामानाधिकरण्यं गवाश्ववत् ।
आधाराधेयभावे एकाश्रयत्वे वा न सामानाधिकरण्यम्,न हि भवति कुण्डं बदरमिति ।
नाप्येकासनस्थयोश्चैत्रमैत्रयोश्चैत्रो मैत्र इति ।
सो ऽयमबाधितो ऽसंदिग्धः सर्वजनीनः सामानाधिकरण्यप्रत्यय एव कार्यकारणयोर्भेदाभेदौ व्यवस्थापयति ।
तथा च कार्याणां कारणात्मत्वात्, कारणस्य च सद्रूपस्य सर्वत्रानुगमात्, सद्रूपेणाभेदः कार्यस्य जगतः,भेदः कार्यरूपेण गोघटादिनेति ।
यथाहुः-ऽकार्यरूपेण नानात्वमभेदः कारणात्मना ।
हेमात्मना यथाभेदः कुण्डलाद्यात्मना भिदा ॥
ऽइति ।
अत्रोच्यते-कः पुनरयं भेदो नाम, यः सहाभेदेनैकत्र भवेत् ।
परस्पराभाव इति चेत्, किमयं कार्यकारणयोः कटकहाटकयोरस्ति न वा ।
न चेत्, एकत्वमेवास्ति, न च भेदः ।
अस्ति चेत् भेद एव, नाभेदः ।
न च भावाभावयोरविरोधः, सहावस्थानासंभवात् ।
संभवे वा कटकवर्धमानकयोरपि तत्त्वेनाभेदप्रसङ्गः, भेदस्याभेदाविरोधात् ।
अपि च कटकस्य हाटकादभेदे यथा हाटकात्मना कटकमुकुटकुण्डलादयो न भिद्यन्ते एवं कटकात्मनापि न भिद्येरन्, कटकस्य हाटकादभेदात् ।
तथा च हाटकमेव वस्तुसन्न कटकादयः, भेदस्याप्रतिभासनात् ।
अथ हाटकत्वेनैवाभेदो न कटकत्वेन,तेन तु भेद एव कुण्डलादेः ।
यदि हाटकादभिन्नः कटकः कथमयं कुण्डलादिषु नानुवर्तते ।
नानुवर्तते चेत् कथं हाटकादभिन्नः कटकः ।
ये हि यस्मिन्ननुवर्तमाने व्यावर्तन्ते ते ततो भिन्ना एव, यथा सूत्रात्कुसुमभेदाः ।
नानुवर्तन्ते चानुवर्तमाने ऽपि हाटकत्वे कुण्डलादयः,तस्मात्ते ऽपि हाटकाद्भिन्ना एवेति ।
सत्तानुवृत्त्या च सर्ववस्त्वनुगमे ऽइदमिह नेदम्, इदमेवं नेदम्ऽइति विभागो न स्यात् ।
कस्यचित् क्वचित् कदाचित् कथञ्चिद्विवेकहेतोरभावात् ।
अपि च दूरात्कनकमित्यवगते न तस्य कुण्डलादयो विशेषा जिज्ञास्येरन्, कनकादभेदात्तेषाम्, तस्य च ज्ञातत्वात् ।
अथ भेदो ऽप्यस्ति कनकात् कुण्डलादीनामिति कनकावगमे ऽप्यज्ञातास्ते ।
नन्वभेदो ऽप्यस्तीति किं न ज्ञाताः ।
प्रत्युत ज्ञानमेव तेषां युक्तम्,कारणाभावे हि कार्यभाव औत्सर्गिकः,स च कारणसत्तया अपोद्यते ।
अस्ति चाभेदे कारणसत्तेति कनके ज्ञाते ज्ञाता एव कुण्डलादय इति तज्जिज्ञासाज्ञानानि चानर्थकानि स्युः ।
तेन यस्मिन् गृह्यमाणे यन्न गृह्यते तत्ततो भिद्यते ।
यथा करभे गृह्यमाणे ऽगृह्यमाणे रासभः करभात् ।
गृह्यमाणे च दूरतो हेम्नि न गृह्यन्ते तस्य भेदाः कुण्डलादयः,तस्मात्ते हेम्नो भिद्यन्ते ।
कथं तर्हि हेम कुण्डलमिति सामानाधिकरण्यम् इति चेत्, न ह्याधाराधेयभावे समानाश्रयत्वे वा सामानाधिकरण्यमित्युक्तम् ।
अथानुवृत्तिव्यावृत्तिव्यवस्था च हेम्नि ज्ञाते कुण्डलादिजिज्ञासा च कथम् ।
न खल्वभेदे ऐकान्तिके ऽनैकान्तिके चैतदुभयमुपपद्यते इत्युक्तम् ।
तस्माद्भेदाभेदयोरन्यतरस्मिन्नवहेये ऽभेदो पादानैव भेदकल्पना, न भेदोपादानाभेदकल्पनेति युक्तम् ।
भिद्यमानतन्त्रत्वाद्भेदस्य, भिद्यमानानां च प्रत्येकमेकत्वात्, एकाभावे चानाश्रयस्य भेदस्यायोगात्, एकस्य च भेदानधीनत्वात्, नायमयं इति च भेदग्रहस्य प्रतियोगिग्रहसापेक्षत्वात्, एकत्वग्रहस्य चान्यानपेक्षत्वात्, अभेदोपादानैवानिर्वचनीयभेदकल्पनेति सांप्रतम् ।
तथा च श्रुतिः-ऽमृत्तिकेत्येव सत्यम्ऽइति ।
तस्मात् कूटस्थनित्यतैव पारमार्थिकी न परिणामिनित्यतेति सिद्धम् ।
व्योमवत् इति च दृष्टान्तः परसिद्धः, अस्मन्मते तस्यापि कार्यत्वेनानित्यत्वात् ।
अत्र च कूटस्थनित्यम् इति निर्वर्त्यकर्मतामपाकरोति ।
सर्वव्यापि इति प्राप्यकर्मताम् ।
सर्वविक्रियारहितम् इति विकार्यकर्मताम् ।
निरवयवम् इति संस्कार्यकर्मताम् ।
व्रीहीणां खलु प्रोक्षणेन संस्काराख्योंऽशो यथा जन्यते, नैवं ब्रह्मणि कश्चिदंशः क्रियाधेयो ऽस्ति, अनवयवत्वात् ।
अनंशत्वादित्यर्थः ।
पुरुषार्थतामाह- नित्यतृप्तमिति ।
तृप्त्या दुःखरहितं सुखमुपलक्षयति ।
क्षुद्दुःखनिवृत्तिसहितं हि सुखं तृप्तिः ।
सुखं चाप्रतीयमानं न पुरुषार्थं इत्यत आह- स्वयञ्ज्योतिरिति ।
तदेवं स्वमतेन मोक्षाख्यं फलं नित्यं श्रुत्यादिभिरुपपाद्य क्रियानिष्पाद्यस्य तु मोक्षस्यानित्यत्वं प्रसञ्जयति- तद्यदीति ।

न चागमबाधः, आगमस्योक्तेन प्रकारेणोपपत्तेः ।
अपि च ज्ञानजन्यापूर्वजनितो मोक्षो नैयोगिक इत्यस्यार्थस्य सन्ति भूयस्यः श्रुतयो निवारिका इत्याह- अपि च ब्रह्म वेदेति ।
अविद्याद्वयप्रतिबन्धापनयमात्रेण च विद्याया मोक्षसाधनत्वम् न स्वतो ऽपूर्वोत्पादेन चेत्यत्रापि श्रुतीरुदाहरति- त्वं हि नः पितेति ।
न केवलमस्मिन्नर्थे श्रुत्यादयः, अपि त्वक्षपादाचार्यसूत्रमपि न्यायमूलमस्तीत्याह- तथा चाचार्यप्रणीतमिति ।
आचार्यश्चोक्तलक्षणः पुराणे-ऽआचिनोति च शास्त्रार्थमाचारे स्थापयत्यपि ।
स्वयमाचरते यस्मादाचार्यस्तेन चोच्यते ॥
ऽइति ।
तेन हि प्रणीतं सूत्रम्-ऽदुःखजन्मप्रवृत्तिदोषमिथ्याज्ञानानामुत्तरोत्तरापाये तदनन्तरापायादपवर्गःऽइति ।
पाठापेक्षया कारणमुत्तरम्, कार्यं च पूर्वम्,कारणापाये कार्यापायः, कफापाये इव कफोद्भवस्य ज्वरस्यापायः ।
जन्मापाये दुःखापायः,
प्रवृत्त्यपाये जन्मापायः,दोषापाये प्रवृत्त्यपायः,मिथ्याज्ञानापाये दोषापायः ।
मिथ्याज्ञानं चाविद्या रागाद्युपजननक्रमेण दृष्टेनैव संसारस्य परमं निदानम् ।
सा च तत्त्वज्ञानेन ब्रह्मात्मैकत्वविज्ञानेनैवावगतिपर्यन्तेन विरोधिना निवर्त्यते ।
ततो ऽविद्यानिवृत्त्या ब्रह्मरूपाविर्भावो मोक्षः ।
न तु विद्याकार्यस्तज्जनितापूर्वकार्यो वेति सूत्रार्थः ।
तत्त्वज्ञानान्मिथ्याज्ञानापाय इत्येतावन्मात्रेण सूत्रोपन्यासः,न त्वक्षपादसंमतं तत्त्वज्ञानमिह संमतम् ।
तदनेनाचार्यान्तरसंवादेनायमर्थो दृढीकृतः ।
स्यादेतत् ।
नैकत्वविज्ञानं यथावस्थितवस्तुविषयम्, येन मिथ्याज्ञानं भेदावभासं निवर्तयन्न विधिविषयो भवेत् ।
अपि तु
fन्: 1-आरोप्यप्रधाना संपत् ।
संपदादिरूपम् ।
तथा च विधेः प्रागप्राप्तं पुरुषेच्छया कर्तव्यं सत् विधिगोचरो भविष्यति ।
यथा वृत्त्यन्तरत्वेन मनसो विश्वेदेवसाम्याद्विश्वान्देवान्मनसि संपाद्य मन आलम्बनमविद्यमानसमं कृत्वा प्राधान्येन संपाद्यानां विश्वेषामेव देवानामनुचिन्तनम्, तेन चानन्तलोकप्राप्तिः ।
एवं चिद्रूपसाम्याज्जीवस्य ब्रह्मरूपतां संपाद्य जीवमालम्बनमविद्यमानसमं कृत्वा प्राधान्येन ब्रह्मानुचिन्तनम्, तेन चामृतत्वफलप्राप्तिः ।
अध्यासे त्वालम्बनस्यैव प्राधान्येनारोपिततद्भावस्यानुचिन्तनम्,यथा ऽमनो ब्रह्मेत्युपासीतऽ, ऽआदित्यो ब्रह्मेत्यादेशःऽ ।
एवं जीवमब्रह्म ऽब्रह्मेत्युपासीतऽइति ।
क्रियाविशेषयोगाद्वा, यथा ऽवायुर्वाव संवर्गःऽ, ऽप्राणो वाव संवर्गःऽइति ।
बाह्यान्खलु वायुदेवता वह्न्यादीन् संवृङ्क्ते ।
महाप्रलयसमये हि वायुर्वह्न्यादीन्संवृज्य संहृत्यात्मनि स्थापयति ।
यथाह द्रविडाचार्यः-ऽसंहरणाद्वा संवरणाद्वा स्वात्मीभावाद्वायुः संवर्गःऽइति ।
अध्यात्मं च प्राणः संवर्ग इति ।
स हि सर्वाणि वागादीनि संवृङ्क्ते ।
प्रायणकाले हि स एव सर्वाणीन्द्रियाणि संगृह्योत्क्रामतीति ।
सेयं संवर्गदृष्टिर्वायौ प्राणे च दशाशागतं जगद्दर्शयति यथा, एवं जीवात्मनि बृंहणक्रियया ब्रह्मदृष्टिस्मृतत्वाय फलाय कल्पत इति ।
तदेतेषु त्रिष्वपि पक्षेष्वात्मदर्शनोपासनादयः प्रधानकर्माण्यपूर्वविषयत्वात्,
fन्: 2-स्तुतशस्त्रवदिति । ऽआज्यैः स्तुवते प्रौगं शंसति इति स्तुतशस्त्रे समाम्नाते, प्रगीतमन्त्रसाध्यं देवतागुणसंबन्धाभिधानं स्तोत्रम् । अप्रगीतमन्त्रसाध्यं शस्त्रम् । ते मन्त्रैरेवार्थः स्मर्तव्यःऽइति नियमाद्देवताप्रकाशनसंस्कारार्थत्वेन गुणकर्मणि वा अपूर्वार्थत्वेन प्रधानकर्मणि वेति संदेहे क्रतूपयोगिदेवतास्मरणस्य दृष्टत्वाद्गुणकर्मत्वे प्राप्ते सिद्धान्तः-गुणाभिधानेन स्वरूपप्रकाशनरूपस्तुतिरिह विहिता श्रूयते ऽस्तुवतेऽ ऽशंसतिऽइति । अभिधानविवक्षायां स्तुतेरसंभवात्, स्तौतिशंसती अपूर्वोत्पत्तिं प्रति स्तोत्रशस्त्रे विदध्यातामिति । एवमिहात्मोपासनदर्शने प्रधानकर्मेत्यशयः ।
स्तुतशस्त्रवत् ।
आत्मा तु द्रव्यं कर्मणि गुण इति संस्कारो वात्मनो दर्शनं विधीयते ।
यथा दर्शपूर्णमासप्रकरणे ऽपत्न्यवेक्षितमाज्यं भवतिऽइति समाम्नातम्, प्रकरणिना च गृहीतमुपांशुयागाङ्गभूताज्यद्रव्यसंस्कारतयावेक्षणं गुणकर्म विधीयते, एवं कर्तृत्वेन क्रत्वङ्गभूते आत्मनि ऽआत्मा वा अरे द्रष्टव्यःऽइति दर्शनं गुणकर्म विधीयते ।
fन्: 3-(जै. 2 । 1 । 8) तस्यार्थः-यैरवघातादिर्द्रव्यं चिकीर्ष्यते संस्कर्तुमिष्यते गुणस्तत्र प्रतीयेत ।
द्रव्ये गुणभूतं कर्म प्रतीयेतेत्यर्थः ।
ऽयैस्तु द्रव्यं चिकीर्ष्यते गुणस्तत्र प्रतीयेतऽइति न्यायादत आह- न चेदं ब्रह्मात्मैकत्वविज्ञानमिति ।
कुतः, संपदादिरूपे हि ब्रह्मात्मैकत्वविज्ञान इति ।
fन्: 1-आत्मोपास्त्यादेः संस्कारकर्मत्वं प्रकरणाद्वा वाक्याद्वा भवेत् । नाद्य इत्याह-दर्शेति ।
दर्शपूर्णमासप्रकरणे हि समाम्नातमाज्यावेक्षणं तदङ्गभूताज्यसंस्कार इति युज्यते ।
fन्: 2-द्वितीयं प्रत्याह-नचेति ।
नच ऽआत्मा वा अरे द्रष्टव्यःऽइत्यादि कस्यचित्प्रकरणे समाम्नातम् ।
न चानारभ्याधीतमपि ।
ऽयस्य पूर्णमयी जुहूर्भवतिऽइत्यव्यभिचरितक्रतुसंबन्धजुहूद्वारेण जुहूपदं क्रतुं स्मारयद्वाक्येन यथा पर्णतायाः क्रतुशेषभावमापादयति, एवमात्मा नाव्यभिचारितक्रतुसंबन्धः, येन तद्दर्शनं क्रत्वङ्गं सदात्मानं क्रत्वर्थं संस्कुर्यात् ।
तेन यद्ययं विधिस्तथापि
fन्: 1-ऽतस्मात्सुवर्णं हिरण्यं भार्यं दुर्वणो ऽस्य भातृव्यो भवतिऽइत्यनारभ्याधीयते । तत्र किं शोभनहिरण्यधारणं क्रत्वङ्गमुत पुरुषधर्म इति संदेहे दुर्वर्णकाम इत्यश्रवणात् स्वतन्त्रफलकल्पने गौरवात्, क्रत्वङ्गमिति प्राप्ते अप्रकरणपठितस्य प्राकरणिकधर्माद्विशेषात्, तद्धारणस्य लोके ऽपि विद्यमानत्वेन पर्णमयीतावत्क्रत्वव्यभिचाराभावात्, हिरण्यसाधनकं धारणं वाक्यशेषगतफलाय विधीयत इति पुरुषधर्मः, एवमिहापि आत्मदर्शनेनामृतत्वं भावयेदिति विधानात्प्रधानकर्मतैवेति ।
ऽसुवर्णं भार्यम्ऽइतिवत् विनियोगभङ्गेन प्रधानकर्मैवापूर्वविषयत्वान्न गुणकर्मेति स्थवीयस्तयैतद्दूषणमनभिधाय सर्वपक्षसाधारणं दूषणमुक्तम् ।
तदतिरोहितार्थतया न व्याख्यातम् ।
किं च ज्ञानक्रियाविषयत्वविधानमस्य बहुश्रुतिविरुद्धमित्याह- न च विदिक्रियेति ।
शङ्कते- अविषयत्व इति ।
ततश्च शान्तिकर्मणि वेतालोदय इति भावः ।
निराकरोति- न ।
कुतः
अविद्याकल्पितभेदनिवृत्तिपरत्वादिति ।
सर्वमेव हि वाक्यं नेदन्तया वस्तुभेदं बोधयितुमर्हति ।
न हीक्षुक्षीरगुडादीनां मधुररसभेदः शक्य आख्यातुम् ।
एवमन्यत्रापि सर्वत्र द्रष्टव्यम् ।
तेन प्रमाणान्तरसिद्धे लौकिके एवार्थे यदा गतिरिदृशी शब्दस्य, तदा कैव कथा प्रत्यगात्मन्यलौकिके ।
अदूर
fन्: 1-लक्षणयेत्यर्थः ।
विप्रकर्षेण तु कथञ्चित्प्रतिपादनमिहापि समानम् ।
त्वंपदार्थो हि प्रमाता प्रमाणाधीनया प्रमित्या प्रमेयं घटादि व्याप्नोतीत्यविद्याविलसितम् ।

तदस्या विषयीभूतोदासीनतत्पदार्थप्रत्यगात्मसामानाधिकरण्येन प्रमातृत्वाभावात् तन्निवृत्तौ प्रमाणादयस्तिस्रो विधा निवर्तन्ते ।
न हि पक्तुरवस्तुत्वे पाक्यपाकपचनानि वस्तुसन्ति भवितुमर्हन्तीति ।
तथा हि-ऽविगलितपराग्वृत्त्यर्थत्वं त्वंपदस्य तदस्तदा त्वमिति हि पदेनैकार्थत्वे त्वमित्यपि यत्पदम् ।
तदपि च तदा गत्वैकार्थ्यं विशुद्धचिदात्मतां त्यजति सकलान्कर्तृत्वादीन्पदार्थमलान्निजान् ॥
ऽइत्यान्तरश्लोकः ।
अत्रैवार्थे श्रुतीरुदाहरति- तथा च शास्त्रम्-यस्यामतमिति ।
प्रकृतमुपसंहरति- अतो ऽविद्याकल्पितेति ।
परपक्षे मोक्षस्यानित्यतामापादयति- यस्य त्विति ।
कार्यमपूर्वं यागादिव्यापारजन्यम्तदपेक्षते मोक्षः स्वोत्पत्ताविति ।
तयोः पक्षयोरिति ।
निर्वर्त्यविकार्ययोः क्षणिकं ज्ञानमात्मेति बौद्धाः ।
तथा च विशुद्धविज्ञानोत्पादो मोक्ष इति निर्वर्त्यो मोक्षः ।
अन्येषां तु संस्काररूपावस्थामपहाय या कैवल्यावस्थावाप्तिरात्मनः स मोक्ष इति विकार्यो मोक्षः ।
यथा पयसः पूर्वावस्थापहानेनावस्थान्तरप्राप्तिर्विकारो दधीति ।
तदेतयोः पक्षयोरनित्यता मोक्षस्य, कार्यत्वात्, दधिघटादिवत् ।
ऽअथ यदतः परो दिवो ज्योतिर्दीप्यतेऽइति श्रुतेर्ब्रह्मणो विकृताविकृतदेशभेदावगमादविकृतदेशब्रह्मप्राप्तिरूपासनादिविधिकार्या भविष्यति ।
तथा च प्राप्यकर्मता ब्रह्मण इत्यत आह- न चाप्यत्वेनापीति ।
अन्यदन्येन विकृतदेशपरिहाण्याविकृतदेशं प्राप्यते ।
तद्यथोपवेलं जलधिरतिबहलचपलकल्लोलमालापरस्परास्फालनसमुल्लसत्फेनपुञ्जस्तबकतया विकृतः, मध्ये तु प्रशान्तसकलकल्लोलोपसर्गः स्वच्छः स्थिरतयाविकृतस्तस्य मध्यमविकृतं पौतिकः पोतेन प्राप्नोति ।
जीवस्तु ब्रह्मैवेति किं केन प्राप्यताम् ।
भेदाश्रयात्वात्प्राप्तेरित्यर्थः ।
अथ जीवो ब्रह्मणो भिन्नस्तथापि न तेन ब्रह्माप्यते, ब्रह्मणो विभुत्वेन नित्यप्राप्तत्वादित्याह- स्वरूपव्यतिरिक्तत्वे ऽपीति ।
संस्कारकर्मतामपाकरोति- नापि संस्कार्य इति ।
द्वयी हि संस्कार्यता, गुणाधानेन वा, यथा बीजपूरकुसुमस्य लाक्षारसावसेकः,तेन हि तत्कुसुमं संस्कृतं लाक्षारससवर्णं फलं प्रसूते ।
दोषापनयेन वायथा मलिनमादर्शतलं निघृष्टमिष्टकाचूर्णेनोद्भासितभास्वरत्वं संस्कृतं भवति ।
तत्र न तावद्ब्रह्मणि गुणाधानं संभवति ।
गुणो हि ब्रह्मणः स्वभावो वा भिन्नो वा ।
स्वभावश्चेत् कथमाधेयः, तस्य नित्यवात् ।
भिन्नत्वे तु कार्यत्वेन मोक्षस्यानित्यत्वप्रसङ्गः ।
न च भेदे धर्मधर्मिभावः, गवाश्ववत् ।
भेदाभेदश्च व्युदस्तः, विरोधात् ।
तदनेनाभिसंधिनोक्तम्- अनाधेयातिशयब्रह्मस्वरूपत्वान्मोक्षस्य ।
द्वितीयं पक्षं प्रतिक्षिपति- नापि दोषापनयनेनेति ।
अशुद्धिः सती दर्पणे निवर्तते,न तु ब्रह्मणि असती निवर्तनीया ।
नित्यनिवृत्तत्वादित्यर्थः ।
शङ्कते- स्वात्मधर्म एवेति ।
ब्रह्मस्वभाव एव मोक्षो ऽनाद्यविद्यामलावृत उपासनादिक्रिययात्मनि संस्क्रियमाणे ऽभिव्यज्यते, न तु क्रियते ।
एतदुक्तं भवति नित्यशुद्धत्वमात्मनो ऽसिद्धम्, संसारावस्थायामविद्यामलिनत्वादिति ।
शङ्कां निराकरोति- न ।
कुतः,
क्रियाश्रयत्वानुपपत्तेः ।
नाविद्या ब्रह्माश्रया, किं तु जीवे,सा त्वनिर्वचनीयेत्युक्तम्,तेन नित्यशुद्धमेव ब्रह्म ।
अभ्युपेत्य त्वशुद्धिं क्रियासंस्कार्यत्वं दूष्यते ।
क्रिया हि ब्रह्मसमवेता वा ब्रह्म संस्कुर्यात्, यथा निघर्षणमिष्टकाचूर्णसंयोगविभागप्रचयो निरन्तर आदर्शतलसमवेतः ।
अन्यसमवेता वा ।
न तावद्ब्रह्मधर्मः क्रिया, तस्याः स्वाश्रयविकारहेतुत्वेन ब्रह्मणो नित्यत्वव्याघातात् ।
fन्: 1-यद्यपि चैत्रसमवेता भावना दर्पणस्योपकरोति तथापि संयोगविभागाख्यधात्वर्थद्वारा । तौ च नात्मनीत्यर्थः ।
अन्याश्रया तु कथमन्यस्योपकरोति, अतिप्रसङ्गात् ।
न हि दर्पणे निघृष्यमाणे मणिर्विशुद्धो दृष्टः ।
तच्चानिष्टमिति ।
तदा बाधनं
fन्: 2-अव्यवहितत्वात् । अनित्यत्वमात्मनः प्रसज्येतेत्युक्तमनित्यत्वं तु व्यवहितमिति भावः ।
परामृशति ।
अत्र व्यभिचारं चोदयति- ननु देहाश्रययेति ।
परिहरति- न ।
देहसंहतस्येति ।
अनाद्यनिर्वाच्याविद्योपधानमेव ब्रह्मणो जीव इति च क्षेत्रज्ञ इति चाचक्षते ।
स च स्थूलसूक्ष्मशरीरेन्द्रियादिसंहतस्तत्संघातमध्यपतितस्तदभेदेनाहमितिप्रत्ययविषयीभूतः,अतः शरीरादिसंस्कारः शरीरादिधर्मो ऽप्यात्मनो भवति, तदभेदाध्यवसायात् ।
यथा अङ्गरागधर्मः सुगन्धिता कामिनीनां व्यपदिश्यते ।
तेनात्रापि यदाश्रिता क्रिया सांव्यवहारिकप्रमाणविषयीकृता तस्यैव संस्कारो नान्यस्येति न व्यभिचारः ।
तत्त्वतस्तु न क्रिया न संस्कार इति ।
सनिदर्शनं तु शेषमध्यासभाष्ये एव कृतव्याख्यानमिति नेह व्याख्यातम् ।
तयोरन्यः पिप्पलमिति ।
अन्यो जीवात्मा ।
पिप्पलं कर्मफलम् ।
अनश्नन्नन्य इति ।
परमात्मा ।
संहतस्यैव भोक्तृत्वमाह मन्त्रवर्णः- आत्मेन्द्रियेति ।
अनुपहितशुद्धस्वभावब्रह्मप्रदर्शनपरौ मन्त्रौ पठति- एको देव इति ।
शुक्रं दीप्तिमत् ।
अव्रणं दुःखरहितम् ।
अस्राविरं अविगलितम् ।
अविनाशीति यावत् ।
उपसंहरति- तस्मादिति ।
ननु मा भून्निर्वर्त्यादिकर्मताचतुष्टयी ।
पञ्चमी तु काचित् विधा भविष्यति, यया मोक्षस्य कर्मता घटिष्यत इत्यत आह- अतो ऽन्यदिति ।
एभ्यः प्रकारेभ्यो न प्रकारान्तरमन्यदस्ति, यतो मोक्षस्य क्रियानुप्रवेशो भविष्यति ।
एतदुक्तं भवति-चतसृणां विधानां मध्ये ऽन्यतमतया क्रियाफलत्वं व्याप्तम्,सा च मोक्षाद्व्यावर्तमाना व्यापकानुपलब्ध्या मोक्षस्य क्रियाफलत्वं व्यावर्तयतीति ।
तत्किं मोक्षे क्रियैव नास्ति,तथा च तदर्थानि शास्त्राणि तदर्थाश्च प्रवृत्तयो ऽनर्थकानीत्यत उपसंहारव्याजेनाह- तस्माज्ज्ञानमेकमिति ।
अथ ज्ञानं क्रिया मानसी कस्मान्न विधिगोचरः,कस्माच्च तस्याः फलं निर्वर्त्यादिष्वन्यतमं न मोक्ष इति चोदयति- ननु ज्ञानमिति ।
परिहरति- न ।
कुतः वैलक्षण्यात् ।
अयमर्थः-सत्यम्, ज्ञानं मानसी क्रिया,त्वियं ब्रह्मणि फलं जनयितुमर्हति, तस्य स्वयंप्रकाशतया विदिक्रियाकर्मभावानुपपत्तेरित्युक्तम् ।
तदेतस्मिन्वैलक्षण्ये स्थिते एव वैलक्षण्यान्तरमाह- क्रिया हि नाम सेति ।
यत्र विषये वस्तुस्वरूपनिरपेक्षैव चोद्यते ।
यथा देवतासंप्रदानकहविर्ग्रहणे देवतावस्तुस्वरूपानपेक्षा देवताध्यानक्रिया ।
यथा वा योषिति अग्निवस्त्वनपेक्षाग्निबुद्धिः-या सा क्रिया हि नामेति योजना ।
न हि ऽयस्यै देवतायै हविर्गृहीतं स्यात्तां ध्यायेद्वषट्करिष्यन्ऽइत्यस्माद्विधेः प्राग्देवताध्यानं प्राप्तम्, प्राप्तं त्वधीतवेदान्तस्य विदितपदतदर्थसंबन्धस्याधिगतशब्दन्यायतत्त्वस्य ऽसदेव सोम्येदम्ऽइत्यादेः ऽतत्त्वमसिऽइत्यन्तात्संदर्भात् ब्रह्मात्मभावज्ञानम्, शब्दप्रमाणसामर्थ्यात्, इन्द्रियार्थसंनिकर्षसामर्थ्यादिव प्रणिहितमनसः स्फीतालोकमध्यवर्तिकुम्भानुभवः ।

न ह्यसौ स्वसामग्रीबललब्धजन्मा सन् मनुजेच्छयान्यथाकर्तुमकर्तुं वा शक्यः, देवताध्यानवत्, येनार्थवानत्र विधिः स्यात् ।
न चोपासना वानुभवपर्यन्तता वास्य विधेर्गोचरः, तयोरन्वयव्यतिरेकावधृतसामर्थ्ययोः साक्षात्कारे वा अनाद्यविद्यापनये वा विधिमन्तरेण प्राप्तत्वेन पुरुषेच्छयान्यथाकर्तुमकर्तुं वा अशक्यत्वात् ।
तस्माद्ब्रह्मज्ञानं मानसी क्रियापि न विधिगोचरः ।
पुरुषचित्तव्यापाराधीनायास्तु क्रियाया वस्तुस्वरूपनिरपेक्षता क्वचिदविरोधिनी, यथा देवताध्यानक्रियायाः ।
न ह्यत्र वस्तुस्वरूपेण कश्चिद्विरोधः ।
क्वचिद्वस्तुस्वरूपविरोधिनी, यथा योषित्पुरुषयोरग्निबुद्धिरित्येतावता भेदेन निदर्शनामिथुनद्वयोपन्यासः ।
क्रियैवित्येवकारेण वस्तुतन्त्रत्वमपाकरोति ।
ननु ऽआत्मेत्येवोपासीतऽइत्यादयो विधयः श्रूयन्ते ।
न च प्रमत्तगीताः,तुल्यं हि
fन्: 1-गुरुमुखादध्ययनादि समानमित्यर्थः ।
सांप्रदायिकम्,तस्माद्विधेयेनात्र भवितव्यमित्यत आह- तद्विषया लिङ्गादय इति ।
सत्यं श्रूयन्ते लिङ्गादयः,न त्वमी विधिविषयाः, तद्विषयत्वे ऽप्रामाण्यप्रसङ्गात् ।
हेयोपादेयविषयो हि विधिः ।
स एव च हेय उपादेयो वा, यं पुरुषः कर्तुमकर्तुमन्यथा वा कर्तुं शक्नोति ।
तत्रैव च समर्थः कर्ताधिकृतो नियोज्यो भवति ।
न चैवंभूतान्यात्म
fन्: 2-श्रवणं नाम ब्रह्मात्मनि ऽतत्त्वमसिऽइत्यादिवाक्यकदम्बस्य तात्पर्यनिर्णयानुकूलो व्यापारः तर्करूपः । तत्रासति विषयावगमे कथं तत्कर्तव्यताबोधः, अवगमे च कर्तुमकर्तुमन्यथाकर्तुमशक्यत्वम् । एवं मननादेरपि बोद्धव्यमिति ।
श्रवणमननोपासनदर्शनानीति विषयतदनुष्ठात्रोर्विधिव्यापकयोरभावाद्विधेरभाव इति प्रयुक्ता अपि लिङादयः प्रवर्तनायामसमर्था उपल इव क्षुरतैक्ष्ण्यं कुण्ठमप्रमाणीभवन्तीति ।
अनियोज्यविषयत्वादिति ।
समर्थो हि कर्ताधिकारी नियोज्यः ।
असामर्थ्ये तु न कर्तृतायतो नाधिकृतो ऽतो न नियोज्य इत्यर्थः ।
यदि विरोधाभान्न विधिवचनानि, किमर्थानि तर्हि वचनान्येतानि विधिच्छायानीति पृच्छति- किमर्थानीति ।
न चानर्थकानि युक्तानि, स्वाध्यायाध्ययनविध्यधीनग्रहणत्वानुपपत्तेरिति भावः ।
उत्तरम्- स्वाभाविकेति ।
अन्यतः प्राप्ता एव हि श्रवणादयो विधिसरूपैर्वाक्यैरनूद्यन्ते ।
न चानुवादो ऽप्यप्रयोजनः, प्रवृत्तिविशेषकरत्वात् ।
तथाहि-तत्तदिष्टानिष्टविषयेप्साजिहासापहृतहृदयतया बहिर्मुखो न प्रत्यगात्मनि समाधातुमर्हति ।
आत्मश्रवणादिविधिसरूपैस्तु वचनैर्मनसो विषयस्रोतः खिलीकृत्य प्रत्यगात्मस्रोत उद्घाट्यत इति प्रवृत्तिविशेषकरता अनुवादानामस्तीति सप्रयोजनतया स्वाध्यायविध्यधीनग्रहणत्वमुपपद्यत इति ।
यच्च चोदितमात्मज्ञानमनुष्ठानानङ्गत्वादपुरुषार्थमिति तदयुक्तम् ।
स्वतो ऽस्य पुरुषार्थत्वे सिद्धे यदनुष्ठानानङ्गत्वं तद्भूषणं न दूषणमित्याह- यदपीति ।
अनुसंज्वरेत् शरीरं परितप्यमानमनुतप्येत ।
सुगममन्यत् ।
प्रकृतमुपसंहरति- तस्मान्न प्रतिपत्तीति ।
fन्: 1-सिद्धे वस्तुनि वेदान्तप्रामाण्यसिद्ध्यर्थम् । ऽअज्ञातसंगतित्वेनऽइत्यादि दूषयितुमित्यर्थः ।
प्रकृतिसिद्ध्यर्थमेकदेशिमतं दूषयितुमनुभाषते- यदपि केचिदाहुरिति ।
दूषयति- तन्नेति ।
इदमत्राकूतम्-ऽकार्यबोधे यथा चेष्टा लिङ्गं हर्षादयस्तथा ।
सिद्धबोधेर्ऽथवत्तैवं शास्त्रत्वं हितशासनात् ॥
ऽयदि हि पदानां कार्याभिधाने तदन्वितस्वार्थाभिधाने वा, नियमेन वृद्धव्यवहारात्सामर्थ्वमबधृतं भवेत्, न भवेदहेयानुपादेयभूतब्रह्मात्मतापरत्वमुपनिषदाम् ।
तत्राविदितसामथ्र्यत्वात्पदानां लोके, तत्पूर्वकत्वाच्च वैदिकार्थप्रतीतेः ।
अथ तु भूते ऽप्यर्थे पदानां लोके शक्यः संगतिग्रहस्तत उपनिषदान्तत्परत्वं पौर्वापर्यपर्यालोचनयावगम्यमानमपहृत्य न कार्यपरत्वं शक्यं कल्पयितुम्, श्रुतहान्यश्रुतकल्पनाप्रसङ्गात् ।
तत्र तावदेवमकार्येर्ऽथे न संगतिग्रहः, यदि तत्परः प्रयोगो न लोके दृश्येत, तत्प्रत्ययो वा व्युत्पन्नस्योन्नेतुं न शक्येते ।
न तावत्तत्परः प्रयोगो न दृश्यते लोके ।
कुतूहलभयादिनिवृत्त्यर्थानामकार्यपराणां पदसंदर्भाणां प्रयोगस्य लोके बहुलमुपलब्धेः ।
तद्यथाखण्डलादिलोकपालचक्रवालाधिवसतिः, सिद्धविद्याधरगन्धर्वाप्सरःपरिवारो ब्रह्मलोकावतीर्णमन्दाकिनीपयःप्रवाहपातधौतकलधौतमयशिलातलो नन्दनादिप्रमदावनविहारिमणिमयशकुन्तकमनीयनिनदमनोहरः पर्वतराजः सुमेरुरिति ।
नैष भुजङ्गो रज्जुरियमित्यादिः ।
नापि भूतार्थबुद्धिर्व्युत्पन्नपुरुषवर्तिनी न शक्या समुन्नेतुम्, हर्षादेरुन्नयनहोतोः संभवात् ।
तथा ह्यविदितार्थदेशजनभाषार्थो द्रविडो नगरगमनोद्यतो राजमार्गाभ्यर्णं देवदत्तमन्दिरमध्यासीनः प्रतिपन्नजनकानन्दनिबन्धनपुत्रजन्मा वार्त्ताहारेण सह नगरस्थदेवदत्ताभ्याशमागतः पटवासोपायनार्पणपुरःसरं दिष्ट्या वर्धसे देवदत्त पुत्रस्ते जातैति वार्त्ताहारव्याहारश्रवणसमनन्तरमुपजातरोमाञ्चकञ्चुकं विकसितनयनोत्पलमतिस्मेरमुखमहोत्पलमवलोक्य देवदत्तमुत्पन्नप्रमोदमनुमिमीते,प्रमोदस्य च प्रागभूतस्य तद्व्याहारश्रवणसमनन्तरं प्रभवतस्तद्धेतुताम् ।
न चायमप्रतिपादयन् हर्षहेतुमर्थं हर्षाय कल्पत इत्यनेन हर्षहेतुरर्थ उक्त इति प्रतिपद्यते ।
हर्षहेत्वन्तरस्य चाप्रतीतेः पुत्रजन्मनश्च तद्धेतोरवगमात्तदेव वार्त्ताहारेणाभ्यधायीति निश्चिनोति ।
एवं भयशोकादयो ऽप्युदाहार्याः ।
तथा च प्रयोजनवत्तया भूतार्थाभिधानस्य प्रेक्षावत्प्रयोगो ऽप्युपपन्नः ।
एवं च ब्रह्मस्वरूपज्ञानस्य परमपुरुषार्थहेतुभावादनुपदिशतामपि पुरुषप्रवृत्तिनिवृत्ती वेदान्तानां पुरुषहितानुशासनाच्छास्त्रत्वं सिद्धं भवति ।
तत्सिद्धमेतत्, विवादाध्यासितानि वचनानि भूतार्थविषयाणि, भूतार्थविषयप्रमाजनकत्वात् ।
यद्यद्विषयप्रमाजनकं तत्तद्विषयं, यथा रूपादिविषयं चक्षुरादि,तथा चैतानि,तस्मात्तथेति ।
तस्मात्सुष्ठूक्तम्- तन्न, औपनिषदस्य पुरुषस्यानन्यशेषत्वादिति ।
उपनिपूर्वात्सदेर्विशरणार्थात्क्विप्युपनिषत्पदं व्युत्पादितम्, उपनीय अद्वयं ब्रह्म सवासनामविद्यां हिनस्तीति ब्रह्मविद्यामाह ।
तद्धेतुत्वाद्वेदान्ता अप्युपनिषदः,ततो विदितः औपनिषदः पुरुषः ।
एतदेव विभजते- यो ऽसावुपनिषत्स्वेवेति ।
अहंप्रत्ययविषयाद्भिनत्ति- असंसारीति ।
अत एव क्रियारहितत्वाच्चतुर्विधद्रव्यविलक्षणः अतश्च चतुर्विधद्रव्यविलक्षणोपेतो ऽयमनन्यशेषः, अन्यशेषं हि भूतं द्रव्यं चिकीर्षितं सदुत्पत्त्याद्याप्यं संभवति ।
यथा ऽयूपं तक्षतिऽइत्यादि ।
यत्पुनरन्यशेषं भूतभाव्युपयोगरहितम्, यथा ऽसुवर्णं भार्यम्ऽ, ऽसक्तून् जुहोतिऽइत्यादि, न तस्योत्पत्त्याद्याप्यता ।
कस्मात्पुनरस्यानन्यशेषतेत्यत आह-यतः स्वप्रकरणस्थः ।

उपनिषदामनारभ्याधीतानां पौर्वापर्यपर्यालोचनया पुरुषप्रतिपादनपरत्वेन पुरुषस्यैव प्राधान्येनेदं प्रकरणम् ।
न च जुह्वादिवदव्यभिचरितक्रतुसंबन्धः पुरुष इत्युपपादितम् ।
अतः स्वप्रकरणस्थः सो ऽयं तथाविध उपनिषद्भ्यः प्रतीयमानो न नास्तीति शक्यो वक्तुमित्यर्थः ।
स्यादेतत् ।
मानान्तरोगोचरत्वेनागृहीतसंगतितया अपदार्थस्य ब्रह्मणो वाक्यार्थत्वानुपपत्तेः कथमुपनिषदर्थतेत्यत आह- स एष नेति नेत्यात्मेत्यात्मशब्दात् ।
यद्यपि गवादिवन्मानान्तरगोचरत्वमात्मनो नास्ति, तथापि प्रकाशात्मन एव सतस्तत्तदुपाधिपरिहाण्या शक्यं वाक्यार्थत्वेन निरूपणम्, हाटकस्येव कटककुण्डलादिपरिहाण्या ।
नहि प्रकाशः स्वसंवेदनो न भासते,नापि तदवच्छेदकः कार्यकरणसंघातः ।
तेन ऽस एष नेति नेत्यात्माऽइति तत्तदवच्छेदपरिहाण्या बृहत्त्वादापनाच्च स्वयंप्रकाशः शक्यो वाक्यात् ब्रह्मेति चात्मेति च निरूपयितुमित्यर्थः ।
अथोपाधिनिरासवदुपहितमप्यात्मरूपं कस्मान्न निरस्यत इत्यत आह- आत्मनश्च प्रत्याख्यातुमशक्यत्वात् ।
प्रकाशो हि सर्वस्यात्मा तदधिष्ठानत्वाच्च प्रपञ्चविभ्रमस्य ।
न चाधिष्ठानाभावे विभ्रमो भवितुमर्हति ।
न हि जातु रज्ज्वभावे रज्ज्वां भुजङ्ग इति वा धारेति वा विभ्रमो दृष्टपूर्वः ।
अपि चात्मानः प्रकाशस्य भासा प्रपञ्चस्य प्रभा ।
तथा च श्रुतिः ऽतमेव भान्तमनुभाति सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभातिऽइति ।
न चात्मनः प्रकाशस्य प्रत्याख्याने प्रपञ्चप्रथा युक्ता ।
तस्मादात्मनः प्रत्याख्यानायोगाद्वेदान्तेभ्यः प्रमाणान्तरागोचरसर्वोपाधिरहितब्रह्मस्वरूपावगतिसिद्धिरित्यर्थः ।
उपनिषत्स्वेवावगत इत्यवधारणममृष्यमाण आक्षिपति- नन्वात्मेति ।
सर्वजनीनाहंप्रत्ययविषयो ह्यात्मा कर्ता भोक्ता च संसारी, तत्रैव च लौकिकपरीक्षकाणामात्मपदप्रयोगात् ।
य एव लौकिकाः शब्दास्त एव वैदिकास्त एव च तेषामर्था इत्यौपनिषदमप्यात्मपदं तत्रैव प्रवर्तितुमर्हति, नार्थान्तरे तद्विपरीते इत्यर्थः ।
समाधत्ते- न अहंप्रत्ययविषय औपनिषदः पुरुषः ।
कुतः तत्साक्षित्वेन ।
अहंप्रत्ययविषयो यः कर्ता कार्यकरणसंघातोपहितो जीवात्मा-तत् साक्षित्वेन, परमात्मनो ऽहंप्रत्ययविषयत्वस्य प्रत्युक्तत्वात् ।
एतदुक्तं भवति-यद्यपि ऽअनेन जीवेनात्मनाऽइति जीवपरमात्मनोः पारमार्थिकमैक्यम्, तथापि तस्योपहितं रूपं जीवः,शुद्धं तु रूपं तस्य साक्षितच्च मानान्तरानधिगतमुपनिषद्गोचर इति ।
एतदेव प्रपञ्चयति- न ह्यहंप्रत्ययविषयेति ।
विधिशेषत्वं वा नेतुं न शक्यः ।
कुतः आत्मत्वादेव ।
न ह्यात्मा अन्यार्थो ऽन्यत्तु सर्वमात्मार्थम् ।
तथा च श्रुतिः ऽन वा अरे सर्वस्य कामाय सर्वं प्रियं भवति आत्मनस्तु कामाय सर्वं प्रियं भवतिऽइति ।
अपि चातः सर्वेषामात्मत्वादेव न हेयो नाप्युपादेयः ।
सर्वस्य हि प्रपञ्चजातस्य ब्रह्मैव तत्त्वमात्मा ।
न च स्वभावो हेयः, अशक्यहानत्वात् ।
न चोपादेयः, उपात्तत्वात् ।
तस्माद्धेयोपादेयविषयौ विधिनिषेधौ न तद्विपरीतमात्मतत्त्वं विषयीकुरुत इति सर्वस्य प्रपञ्चजातस्यात्मैव तत्त्वमिति ।
एतदुपपादयति- सर्वं हि विनश्यद्विकारजातं पुरुषान्तं विनश्यति ।
अयमर्थः-पुरुषो हि श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणतदविरुद्धन्यायव्यवस्थापितत्वात्परमार्थसन् ।
प्रपञ्चस्त्वनाद्यविद्योपदर्शितो ऽपरमार्थसन् ।
यश्च परमार्थासन् असौ प्रकृतिः रज्जुतत्त्वमिव सर्पविभ्रमस्य विकारस्य ।
अत एवास्यानिर्वाच्यत्वेनादृढस्वभावस्य विनाशः ।
पुरुषस्तु परमार्थसन्नासौ कारणसहस्रेणाप्यसन् शक्यः कर्तुम् ।
न हि सहस्रमपि शिल्पिनो घटं पटयितुमीशत इत्युक्तम् ।
तस्मादविनाशिपुरुषान्तो विकारविनाशः शुक्तिरज्जुतत्त्वान्त इव रजतभुजङ्गविनाशः ।
पुरुष एव हि सर्वस्य प्रपञ्चविकारजातस्य तत्त्वम् ।
न च पुरुषस्यास्ति विनाशो यतो ऽनन्तो विनाशः स्यादित्यत आह- पुरुषो हि विनाशहेत्वभावादिति ।
नहि कारणानि सहस्रमप्यन्यदन्यथयितुमीशत इत्युक्तम् ।
अथ मा भूत्स्वरूपेण पुरुषो हेय उपादेयो वा,तदीयस्तु कश्चिद्धर्मो हास्यते, कश्चिच्चोपादास्यत इत्यत आह- विक्रियाहेत्वभावाच्च कूटस्थनित्यः ।
त्रिविधो ऽपि धर्मलक्षणावस्थापरिणामलक्षणो विकारो नास्तीत्युक्तम् ।
अपि चात्मनः परमार्थसतो धर्मो ऽपि परमार्थसन्निति न तस्यात्मवदन्यथात्वं कारणैः शक्यं कर्तुम् ।
न च धर्मान्यथात्वादन्यो विकारः ।
तदिदमुक्तम्- विक्रियाहोत्वभावादिति ।
सुगममन्यत् ।
यत्पुनरेकदेशिना शास्त्रविद्वचनं साक्षित्वेनानुक्रान्तं तदन्यथोपपादयति- यदपि शास्त्रतात्पर्यविदामनुक्रमाणमिति ।
ऽदृष्टो हि तस्यार्थः प्रयोजनवदर्थावबोधनम्ऽइति वक्तव्ये, धर्मजिज्ञासायाः प्रकृतत्वाद्धर्मस्य च कर्मत्वात् ऽकर्मावबोधनम्ऽइत्युक्तम् ।
न तु सिद्धरूपब्रह्मावबोधनव्यापारं वेदस्य वारयति ।
न हि सोमशर्मणि प्रकृते तद्गुणाभिधानं परिसंचष्टे विष्णुशर्मणो गुणवत्ताम् ।
विधिशास्त्रं विधीयमानकर्मविषयम्,प्रतिषेधशास्त्रं च प्रतिषिध्यमानकर्मविषयमित्युभयमपि कर्मावबोधनपरम् ।
अपि च ऽआम्नायस्य क्रियार्थत्वात्ऽइति शास्त्रकृद्वचनम् ।
तत्रार्थग्रहणं यद्यभिधेयवाचि ततो भूतार्थानां द्रव्यगुणकर्मणामानर्थक्यमनभिधेयत्वं प्रसज्येत,नहि ते क्रियार्था इत्यत आह- अपि चाम्नायस्येति ।
यद्युच्येत नहि क्रियार्थत्वं क्रियाभिधेयत्वम्, अपि तु क्रियाप्रयोजनत्वम् ।
द्रव्यगुणशब्दानां च क्रियार्थत्वेनैव भूतद्रव्यगुणाभिधानम्, न स्वनिष्ठतया ।
यथाहुः शास्त्रविदः ऽचोदना हि भूतं भवन्तम्ऽइत्यादि ।
fन्: 1-ऽचोदना हि भूतं भवन्तं भविष्यन्तमित्येवञ्जातीयकं शक्नोत्यवगमयितुम्ऽइति शाबरभाष्ये विधिवाक्यस्य भूतार्थबोधकत्वं प्रतीयते तत्कथं द्रव्यादेः क्रियाबोधिता, तत्राह-एतदुक्तमिति ।
एतदुक्तं भवति, कार्यमर्थमवगमयन्ती चोदना तदर्थं भूतादिकमप्यर्थं गमयतीति ।
तत्राह- प्रवृत्तिनिवृत्तिव्यतिरेकेण भूतं चेदिति ।
अयमभिसंधिः-न तावत्कार्यार्था एव स्वार्थे पदानां संगतिग्रहो नान्यार्थ इत्युपपादितं भूते ऽप्यर्थे व्युत्पत्तिं दर्शयद्भिः ।
fन्: 2-ननु कार्यान्वितपदार्थपरत्वनियमाभावे पदानामतिलाघवायान्वितपरत्वमपि त्यज्यतामत आह-नापीति ।
नापि स्वार्थमात्रपरतैव पदानाम् ।
तथा सति न वाक्यार्थप्रत्ययः स्यात् ।
न हि प्रत्येकं स्वप्रधानतया गुणप्रधानभावरहितानामेकवाक्यता दृष्टा ।
तस्मात्पदानां स्वार्थमभिदधतामेक
fन्: 3-अयमर्थः-एकप्रयोजनसिद्ध्युपयोगित्वं पदार्थानामितरेतरवैशिष्ट्यमन्तरेण न घटते ऽतस्तत्सिद्ध्यै एकवाक्यत्वाय च लक्षणयान्वितपरत्वं कल्प्यते तादृक्प्रयोजनाभावे तु स्वार्थमात्राभिधेयत्वं पदानामिति ।
प्रयोजनवत्पदार्थपरतयैकवाक्यता ।
तथा च तत्तदर्थान्तरविशिष्टैकवाक्यार्थप्रत्यय उपपन्नो भवति ।

यथाहुः शास्त्रविदः-ऽसाक्षाद्यद्यपि कुर्वन्तिपदार्थप्रतिपादनम् ।
वर्णास्तथापि नैतस्मिन्पर्यवस्यन्ति निष्फले ॥
वाक्यार्थमितये तेषां प्रवृत्तौ नान्तरीयकम् ।
पाके ज्वालेव काष्ठानां पदार्थप्रतिपादनम् ॥
ऽइति ।
तथा चार्थान्तरसंसर्गपरतामात्रेण वाक्यार्थप्रत्ययोपपत्तौ न कार्यसंसर्गपरत्वनियमः पदानाम् ।
एवं च सति कूटस्थनित्यब्रह्मरूपपरत्वे ऽप्यदोष इति ।
भव्यं कार्यम् ।
ननु यद्भव्यार्थं भूतमुपदिश्यते न तद्भूतम्, भव्यसंसर्गिणा रूपेण तस्यापि भव्यत्वादित्यत आह- न हि भूतमुपदिश्यमानमिति ।
fन्: 4-भव्यसंसर्गिणा रूपेण भूतमपि भव्यमित्यत्र किं भव्यं कार्यमुत क्रिया । उभाभ्यामपि भूतार्थस्य नैक्यमित्याह-न तादात्म्येति ।
न तादात्म्यलक्षणः संसर्गःकिं तु कार्येण सह प्रयोजनप्रयोजनिलक्षणो ऽन्वयः ।
तद्विषयेण तु भावार्थेन भूतार्थानां क्रियाकारकलक्षण इति न भूतार्थानां क्रियार्थत्वमित्यर्थः ।
शङ्कते- अक्रियात्वे ऽपीति ।
एवं चाक्रियार्थकूटस्थनित्यब्रह्मोपदेशानुपपत्तिरिति भावः ।
परिहरति- नैष दोषः क्रियार्थत्वे ऽपीति ।
न हि क्रियार्थं भूतमुपदिश्यमानमभूतं भवति, अपि तु क्रियानिवर्तनयोग्यं भूतमेव तत् ।
तथा च भूतेर्ऽथे ऽवधृतशक्तयः शब्दाः क्वचित्स्वनिष्ठ
fन्: 5-कार्यानन्वितभूतविषया इत्यर्थः ।
भूतविषया दृश्यमाना मृत्वा शीर्त्वा वा न कथञ्चित्क्रियानिष्ठतां गमयितुमुचिताः ।
fन्: 6-कार्यान्वयो हि न शब्दार्थः किन्तु उपाधिः । तथाहि-कर्तव्यतातदभावावगमाधीने हि प्रवृत्तिनिवृत्ती, तदधीनं च प्रयोजनं, तदधीनौ विवक्षाप्रयोगौ, प्रयोगाधीने च वाक्यार्थप्रतिपत्ती । तस्माद्विवक्षादिवत्कार्यान्वयस्यापि शब्दार्थावगत्युपायतावगम्यते । अतो विरहय्यापि कार्यान्वयं प्रयोगभेदे भवति भूतं वस्तु पदवाच्यम् । तदिदमुक्तम्-नह्युपहितमिति ।
नह्युपहितं शतशो दृष्टमप्यनुपहितं क्वचिद्दृष्टमदृष्टं भवति ।
तथा च वर्तमानापदेशा अस्तिक्रियोपहिता अकार्यार्था अप्यटवीवर्णकादयो लोके बहुलमुपलभ्यन्ते ।
एवं क्रियानिष्ठा अपि संबन्धमात्रपर्यवसायिनः,यथाकस्यैव पुरुषःइति प्रश्ने उत्तरंराज्ञःइति ।
तथा प्रातिपदिकार्थमात्रनिष्ठाः,यथाकीदृशास्तरवःइति प्रश्ने उत्तरंफलिनःइति ।
न हि पृच्छता पुरुषस्य वा तरूणां वास्तित्वनास्तित्वे प्रतिपित्सिते,किं तु पुरुषस्य स्वामिभेदस्तरूणां च प्रकारभेदः ।
प्रष्टुरपेक्षितं चाचक्षाणः स्वामिभेदमेव प्रकारभेदमेव च प्रतिव्यक्ति, न पुनरस्तित्वम्, तस्य तेनाप्रतिपित्सितत्वात् ।
उपपादिता च भूते ऽप्यर्थे व्युत्पत्तिः प्रयोजनवति पदानाम् ।
चोदयति- यदि नामोपदिष्टं भूतङ् किं तव- उपदेष्टुः श्रोतुर्वा प्रयोजनं स्यात् ।
तस्माद्भूतमपि प्रयोजनवदेवोपदेष्टव्यं नाप्रयोजनम् ।
अप्रयोजनं च ब्रह्म, तस्योदासीनस्य सर्वक्रियारहितत्वेनानुपकारकत्वादिति भावः ।
परिहरति- अनवगतात्मवस्तूपदेशश्च तथैव- प्रयोजनवानेव- भवितुमर्हति ।
अप्यर्थश्चकारः ।
एतदुक्तं भवति-यद्यपि ब्रह्मोदासीनम्, तथापि तद्विषयं शाब्दज्ञानमवगतिपर्यन्तं विद्या स्वविरोधिनीं संसारमूलनिदानमविद्यामुच्छिन्दत्प्रयोजनवदित्यर्थः ।
अपि च ये ऽपि कार्यपरत्वं सर्वेषां पदानामास्थिषत, तैरपि ऽब्राह्मणो न हन्तव्यःऽ, ऽन सुरा पातव्याऽइत्यादीनां न कार्यपरता शक्या आस्थातुम् ।
कृत्युपहितमर्यादं हि कार्यं कृत्या व्याप्तं तन्निवृत्तौ निवर्तते, शिंशपात्वमिव वृक्षत्वनिवृत्तौ ।
कृतिर्हि पुरुषप्रयत्नःस च विषयाधीननिरूपणः ।
विषयश्चास्य साध्यस्वभावतया भावार्थ एव पूर्वापरीभूतो ऽन्योत्पादानुकूलात्मा भवितुमर्हति, न द्रव्यगुणौ ।
साक्षात्कृतिव्याप्यो हि कृतेर्विषयः ।
न च द्रव्यगुणयोः सिद्धयोरस्ति कृतिव्याप्यता ।
अत एव शास्त्रकृद्वचः-
fन्: 1-भावार्थाः-धात्वर्थोपरक्तभावना येषु भाति तादृशा ये कर्मशब्दाः-क्रियावाचका यजत्यादयस्तेभ्यः क्रिया-अपूर्वं प्रतीयेत न द्रव्यगुणशब्देभ्य इति तदर्थः । भावनावाचिभ्यो भावना, भाव इत्यादिभ्यो नापूर्वं प्रतीयत इति कर्मशब्दा इत्युक्तम् । कर्मशब्देभ्यो ऽपि यागहोमशब्देभ्यो नापूर्वाधिगतिरिति प्रथमदलोपन्यास इत्यवगन्तव्यम् ।
ऽभावार्थाः कर्मशब्दास्तेभ्यः क्रिया प्रतीयेतऽइति ।
द्रव्यगुणशब्दानां नैमित्तिकावस्थायां कार्यावमर्शे ऽपि, भावस्य स्वतः, द्रव्यगुणशब्दानां तु भावयोगात्कार्यावमर्श इति
fन्: 2-नियोगो हि स्वावच्छेदकत्वेन साक्षात्साध्यस्वभावं भावार्थमाकाङ्क्षति, तल्लाभे क्रियाद्वारा द्रव्यादेस्तद्विषयता न युक्तेत्याशयः ।
भावार्थेभ्य एवापूर्वावगतिः, न द्रव्यगुणशब्देभ्य इति ।
न च ऽदध्ना जुहोतिऽ,
ऽसंतत
fन्: 3-सान्तत्यमविच्छिन्नत्वम् । आघारो ऽवक्षारणम् ।
माघारयतिऽइत्यादिषु द्रव्यादीनां कार्यविषयता ।
तत्रापि हि होमघारभावार्थविषयमेव कार्यम् ।
न चैतावता
fन्: 4-ज्योतिष्टोमे श्रूयते-ऽसोमेन यजेतऽतथा ऽऐन्द्रवायवं गृह्णातिऽइत्यादि च ।
तत्र संशयः-किमैन्द्रवायवादिवाक्ये विहितानां सोमरसानां यागानां च यथाक्रमं सोम-यागशब्दावनुवदितारावुत द्रव्ययुक्तस्य कर्मणो विधाताराविति ।
तत्रैन्द्रवायवादिवाक्येषु द्रव्यदेवताख्ययागरूपप्रतीतेर्यागानुमानादितरत्र रूपाप्रतीतेः समुदायानुवाद इति प्राप्ते राद्धान्तितं द्वितीये-नानुवादत्वमप्रत्यभिज्ञानात् ।
न ह्यैन्द्रवाक्ये यागरूपमवगम्यते ।
तस्मात्सोमवाक्ये यागविधिरितरत्र रसानामिन्द्रादिदेवताभ्यो ग्रहणान्युपकल्पनानि विधीयन्ते ।
एवं हि यथा सोमेनेतिवाक्ये विशिष्टविधिरेवं दधिसांतत्यवाक्यानि यदि द्रव्यगुणविशिष्टहोमाघारविधायीनि तर्हि अग्निहोत्राधारवाक्ये तद्विहितहोमानामाघाराणां च समुदायावनुवदेतां तथासति तदधिकरणभेदो न संगच्छेदिति शङ्का ।
तथाहि पूर्वपक्षसूत्रम्-ऽआघाराग्निहोत्रमरूपत्वात्ऽ(जै. 2 । 2 । 13) इति ।
सिद्धान्तस्तु-विधी इमौ स्यातामाघारयति-जुहोतिशब्दाभ्यामनुष्ठेयार्थप्रतीतेः ।
तत्संनिधौ श्रुतस्य सांतत्यस्य दध्यादिवाक्यस्य विशिष्टविधित्वे गौरवप्रसङ्गेन, तद्विहितभावार्थानुवादेन गुणविधानार्थत्वात् ।
नैतावता दध्यादिवाक्ये भावार्थविषयं कार्यं विरुध्यत इत्यभ्युपगमः ।
ऽसोमेन यजेतऽइतिवत्, दधिसंततादिविशिष्टहोमाघारविधानात्, ऽअग्निहोत्रं जुहोतिऽ, ऽआघारमाघारयतिऽइति तदनुवादः ।
======================
नोते 1-तत्र हेतुमाह-यद्यपीति ।
======================
तत्र द्रव्यगुणयोः कार्यं प्रति साक्षादविषयत्वे.पि भावार्थं प्रत्यनुबन्धतया विधीयेतेत्यर्थः ।
फ्यद्यप्यत्रापि भावार्थविषयमेव कार्यं, तथापि भावार्थानुबन्धतया द्रव्यगुणावविषयावपि विधीयेते ।
======================
नोते 2-तत्र हेतुमाह-भावार्थ इति ।
======================

भावार्थो हि कारकव्यापारमात्रतयाविशिष्टः कारकविशेषेण द्रव्यादिना विशेष्यत इति द्रव्यादिस्तदनुबन्धः ।
तथा च भावार्थे विधीयमाने स एव सानुबन्धो विधीयत इति द्रव्यगुणावविषयावपि तदनुबन्धतया विहितौ भवतः ।
======================
नोते 3-तर्हि संततादिवाक्यानि विशिष्टविधयः स्युः । अग्निहोत्रादिवाक्यं च तदनुवादः स्यात्, तत्राह-एव चेति । अयमाशयः-यद्यप्यत्र विशिष्टो विधिः प्रतीयते तथापि भावार्थद्वारा द्रव्यादिकमपि विषयीकरोति । तत्र संक्रान्तो यदि भावार्थमन्यतो विहितं न लभेत तर्हि गौरवमप्युपरीकृत्य विशिष्टं विदधीताथ लभेत तत उपपदाकृष्टशक्तिर्द्रव्यादिपरो भवति । भावार्थं त्वनुवदति । तदिहाग्निहोत्रादिवाक्यत एव भावार्थलाभाद्द्रव्यपरतेत्युन्नेयमिति ।
======================
एवं च भावार्थप्रणालिकया द्रव्यादिसंक्रान्तो विधिर्गौरवाद्बिभ्यत्स्वविषयस्य चान्यतः प्राप्ततया तदनुवादेन तदनुबन्धीभूतद्रव्यादिपरो भवतीति सर्वत्र भावार्थविषय एव विधिः ।
======================
नोते 4-सिद्धस्य न विधेयत्वमित्युक्तमतिदिशति-एतेनेति ।
======================
एतेन ऽयदाग्नेयो ऽष्टाकपालो भवतिऽइत्यत्र संबन्धविषयो विधिरिति परास्तम् ।
======================
नोते 5-संबन्धस्य भावनावच्छेदकत्वेन विधेयत्वं शङ्कते-नन्वित्यादिना, संबन्ध एवास्य विषय इत्यन्तेन संदर्बेण ।
======================
ननु न भवत्यर्थो विधेयःसिद्धे भवितरि लब्धरूपस्य भवनं प्रत्यकर्तृत्वात् ।
न खलु गगनं भवति ।
नाप्यसिद्धे, असिद्धस्यानियोज्यत्वात्, गगनकुसुमवत् ।
तस्माद्भवनेन प्रयोज्यव्यापारेणाक्षिप्तः प्रयोजकस्य भावयितुर्व्यापारो विधेयः ।
स च व्यापारो भावना, कृतिः, प्रयत्न इतिनिर्विषयश्चासावशक्यप्रतिपत्तिरतो विषयापेक्षायामाग्नेयशब्दोपस्थापितो द्रव्यदेवतासंबन्ध एवास्य विषयः ।
======================
नोते 6-सिद्धान्ती दूषयति-ननव्ति. तल्लक्षितभावनाया एव विधानं, संबन्दस्य साक्षात्कृतिविषयत्वायोगादित्यर्थः ।
======================
ननु व्यापारविषयः पुरुषप्रयत्नः कथमव्यापाररूपं संबन्धं गोचरयेत् ।
न हि घटं कुर्वित्यत्रापि साक्षान्नामार्थं घटं पुरुषप्रयत्नो गोचरयत्यपि तु दण्डादि हस्तादिना व्यापारयति ।
तस्माद्घटार्थां कृतिं व्यापारविषयामेव पुरुषः प्रतिपद्यते, न तु रूपतो घटविषयाम् ।
उद्देश्यतया त्वस्यामस्ति घटो न तु विषयतया ।
विषयतया तु हस्तादिव्यापार एव ।
अत
======================
नोते 7-यतः यदाग्नेयो ऽष्टाकपालो ऽमावास्यायां पौर्णमास्यां चाच्युतो भवति इत्यादिवाक्येन यागो विधीयते तस्मात् ऽय एवं विद्वान् पौर्णमासीं यजतेऽइत्यनुवादे यजत इति श्रुतं, अन्यथा संबन्ध एव श्रूयेतेत्यर्थः । तस्मान्न कुत्रापि संबन्धविधानमिति सिद्धम् । इदमुक्तं विस्तरेण ऽप्रकरणं पौर्णमास्यां रूपावचनात्ऽ(जै. 2 ।2 ।3) इत्यत्र । दिङ्मात्रमिह दर्शितम् ।
======================
एवाग्नेय इत्यत्रापि द्रव्यदेवतासंबन्धाक्षिप्तो यजिरेव कार्यविषयो विधेयः ।
किमुक्तं भवति, आग्नेयो भवतीतिःआग्नेयेन यागेन भावयेदिति ।
अत एव ऽय एवं विद्वान् पौर्णमास्यां यजतेऽ ऽय एवं विद्वानमावास्यां यजतेऽइत्यनुवादो भवति ऽयदाग्नेयःऽइत्यादिविहितस्य यागषट्कस्य ।
======================
नोते 8-उत्पत्त्यधिकारविध्योरविसंवादार्थमप्याग्नेयादिवाक्ये यागविधिरभ्युपेय इत्या-अतःएवेति ।
======================
अत एव च विहितानूदितस्य तस्यैव ऽदर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेतऽइत्याधिकारसंबन्धः ।
तस्मात्सर्वत्र कृतिप्रणालिकया
======================
नोते 9-धात्वर्थविषय इत्यर्थः ।
======================
भावार्थविषय एव विधिरित्येकान्तः ।
तथा च ऽन हन्यात्ऽ ऽन पिबेत्ऽइत्यादिषु यदि कार्यमभ्युपेयेत, ततस्तद्व्यापिका कृतिरभ्युपेतव्या, तद्व्यापकश्च भावार्थो विषयः ।
एवं च प्रजापतिव्रतन्यायेन पर्युदासवृत्त्याहननापानसंकल्पलक्षणया तद्विषयो विधिः स्यात् ।
======================
नोते 10-एवं नियोगकृतिधात्वर्थानां व्याप्यव्यापकत्वमुक्त्वा व्यापकनिवृत्त्या व्याप्यनिवृत्तिमाह-तथाच प्रसज्येति ।
======================
तथा च प्रसज्यप्रतिषेधो दत्तजलाञ्जलिः प्रसज्येत ।
न च सति संभवे लक्षणा न्याय्या ।
======================
नोते 11-प्रजापतिव्रतन्यायं (जै. 4 । 1 । 3-6) विभजते निषेधेषु तदभावाय-नेक्षेतेति । ऽतस्य ब्रह्मचारिणो व्रतम्ऽइति व्रतशब्दोपक्रमात्, एकस्मिंश्च वाक्ये उपसहारस्य प्रक्रमाधीनत्वादाख्यातयोगिनापि नञा प्रतीतो निषेधो ऽननुष्ठेयत्वादुपेक्ष्यते ततश्चानीक्षणसंकल्पलक्षणा युक्ता । न चैवं ऽन हन्यात्ऽइतिवाक्ये कल्पनीयमिति भावः ।
======================
ऽनेक्षेतोद्यन्तम्ऽइत्यादौ तु ऽतस्य व्रतम्ऽइत्यधिकारात्प्रसज्यप्रतिषेधासंभवेन पर्युदासवृत्त्यानीक्षणसंकल्पलक्षणा युक्ता ।
तस्मात् ऽन हन्यात्ऽ, ऽन पिबेत्ऽइत्यादिषु प्रसज्यप्रतिषेधेषु भावार्थाभावात्तद्व्याप्तायाः कृतेरभावः,तदभावे च तद्व्याप्तस्य कार्यस्याभाव इति न कार्यपरत्वनियमः सर्वत्र वाक्ये इत्याह- ब्रह्मणो न हन्तव्य इत्येवमाद्या इति ।
ननु कस्मान्निवृत्तिरेव कार्यं न भवति, तत्साधनं वेत्यत आह- न च सा क्रियेति ।
क्रियाशब्दः
======================
नोते 1-भाष्ये ऽक्रियार्थानामानर्थक्याभिधानादिह क्रियाशब्दः कार्यवचन इत्यर्थः ।
======================
कार्यवचनः ।
एतदेव विभजते- अक्रियार्थानामिति ।
स्यादेतत् ।
विधिविभक्तिश्रवणात्कार्यं तावदत्र प्रतीयतेतच्च न भावार्थमन्तरेण ।
न च रागतः प्रवृत्तस्य हननपानादावकस्मादौदासीन्यमुपपद्यते विना विधारकप्रयत्नम्तस्मात्स एव प्रवृत्त्युन्मुखानां मनोवाग्देहानां विधारकः प्रयत्नो निषेधविधिगोचरः क्रियेति नाक्रियापरमस्ति वाक्यं किञ्चिदपीति आह- न च हननक्रियानिवृत्त्यौदासीन्यव्यतिरेकेण नञः शक्यमप्राप्तक्रियार्थत्वं कल्पयितुम् ।
केन हेतुना न शक्यमित्यत आह- स्वभावप्राप्तहन्त्यर्थानुरागेण नञः ।
======================
नोते 2-किमिह विधेयं, हननादि वा नञर्थो वा विधारकप्रयत्नो वेति विकल्प्य, दीषयितुं प्रक्रमते-अयमर्थ इत्यादिना ।
======================
अयमर्थः-हननपानपरो हि विधिप्रत्ययः प्रतीयमानस्ते एव विधत्ते इत्युत्सर्गः ।
न चैते शक्ये विधातुम्, रागतः प्राप्तत्वात् ।
न च नञः प्रसज्यप्रतिषेधो विधेयः, तस्याप्यौदासीन्यरूपस्य सिद्धतया प्राप्तत्वात् ।
न च विधारकः प्रयत्नः, तस्याश्रुतत्वेन लक्ष्यमाणत्वात्, सति संभवे च लक्षणाया अन्याय्यत्वात्, विधिविभक्तेश्च रागतः प्राप्तप्रवृत्त्यनुवादकत्वेन विधिविषयत्वायोगात् ।
तस्माद्यत्पिबेद्धन्याद्वेत्यनूद्य तन्नेति निषिध्यते, तदभावो ज्ञाप्यते,न तु नञर्थो विधीयते ।

======================
नोते 3-ननु नञर्थश्चेन्न विधीयते तर्हि हननं नास्तीत्यादाविव सिद्धतया प्रतीयेतेत्याशङ्क्याह-अभावश्चेति । रागप्राप्तहननलक्षणप्रतियोगिगतं साध्यत्वमभाव आरोप्यत इत्यर्थः ।
======================
अभावश्च स्वविरोधिभावनिरूपणतया भावच्छायानुपातीति सिद्धे सिद्धवत्, साध्ये च साध्यवद्भासत इति साध्यविषयो नञर्थः साध्यवद्भासत इति नञर्थः कार्य इति भ्रमः ।
तदिदमाह- नञश्चैष स्वभाव इति ।
ननु बोधयतु संबन्धिनो ऽभावं नञ्प्रवृत्त्युन्मुखानां तु मनोवाग्देहानां कुतो ऽकस्मान्निवृत्तिरित्यत आह- अभावबुद्धिश्चौदासीन्य
======================
नोते 1-तस्य प्रागभावतया कारणानपेक्षत्वादध्याहरति-पालनेति ।
======================
पालन कारणम् ।
======================
नोते 2-विधिनिषेधयोरिष्टानिष्टोपायत्वबोधकत्वं व्युत्पत्तिबलाद्दर्शयति-अयमभिप्राय इत्यादिना प्रवर्तकेषु वाक्येष्वित्यतः प्राक्तनेन ग्रन्थेन ।
======================
अयमभिप्रायः-ऽज्वरितः पथ्यमश्नीयात्ऽ, ऽन सर्पायाङ्गुलिं दद्यात्ऽ इत्यादिवचनश्रवणसमनन्तरं प्रयोज्यवृद्धस्य पथ्याशने प्रवृत्तिं भुजङ्गाङ्गुलिदानोन्मुखस्य च ततो निवृत्तिमुपलभ्य बालो व्युत्पित्सुः प्रयोज्यवृद्धस्य प्रवृत्तिनिवृत्तिहेतू इच्छाद्वेषावनुमिमीते ।
तथा हि-इच्छाद्वेषहेतुके वृद्धस्य प्रवृत्तिनिवृत्ती स्वतन्त्रप्रवृत्तिनिवृत्तित्वात्, मदीयस्वतन्त्रप्रवृत्तिनिवृत्तिवत् ।
कर्तव्यतै
======================
नोते 3-कर्तव्यतया सहैकस्मिन्धात्वर्थे समवेताविष्टानिष्टसाधनभावौ तज्ज्ञानपूर्वकाविति विभागः ।
======================
कार्थसमवेतेष्टानिष्टसाधनभावावगमपूर्वकौ चास्येच्छाद्वेषौ, प्रवृत्तिनिवृत्तिहेतुभूतेच्छाद्वेषत्वात्, मत्प्रवृत्तिनिवृत्तिहेतुभूतेच्छाद्वेषवत् ।
न जातु मम शब्दतद्व्यापारपुरुषाशयत्रैकाल्यानविच्छन्नभावनापूर्वप्रत्ययपूर्वाविच्छाद्वेषावभूताम् ।
अपि तु भूयोभूयः स्वगतमालोचयत उक्तकारणपूर्वावेव प्रत्यवभासेते ।
तस्माद्वृद्धस्य स्वतन्त्रप्रवृत्तिनिवृत्ती इच्छाद्वेषभेदौ च कर्तव्यतैकार्थसमवेतेष्टानिष्टसाधनभावावगमपूर्वावित्यानुपूर्व्या सिद्धः कार्यकारणाभाव इतीष्टानिष्टसाधनतावगमात्प्रयोज्यवृद्धप्रवृत्तिनिवृत्ती इति सिद्धम् ।
स चावगमः प्रागभूतः शब्दश्रवणानन्तरमुपजायमानः शब्दश्रवणहेतुक इति प्रवर्तकेषु वाक्येषु ऽयजेतऽइत्यादिषु शब्द एव कर्तव्यमिष्टसाधनं व्यापारमवगमयंस्तस्येष्टसाधनतां कर्तव्यतां चावगमयतिःअनन्यलभ्यत्वादुभयोः, अनन्त्यलभ्यस्य च शब्दार्थत्वात् ।
यत्र तु कर्तव्यतान्यत एव लभ्यते, यथा ऽन हन्यात्ऽ, ऽन पिबेत्ऽइत्यादिषु, हननपानप्रवृत्त्यो रागतः प्रतिलम्भात्, तत्र तदनुवादेन नञ्समभिव्याहृता लिङादिविभक्तिरन्यतो ऽप्राप्तमनयोरनर्थहेतुभावमात्रमवगमयत् इ ।
प्रत्यक्षं हि तयोरिष्टसाधनभावो ऽवगम्यते, अन्यथा रागविषयत्वायोगात् ।
तस्माद्रागादिप्राप्तकर्तव्यतानुवादेनानर्थसाधनताप्रज्ञापनपरम् ऽन हन्यात्ऽ, ऽन पिबेत्ऽइत्यादिवाक्यम्, न तु कर्तव्यतापरमिति सुष्ठूक्तमकार्यनिष्ठत्वं निषेधानाम् ।
निषेध्यानां चानर्थसाधनताबुद्धिरेव निषेध्याभावबुद्धिः ।
तया खल्वयं चेतन आपाततो रमणीयतां पश्यन्नप्यायतिमालोच्य प्रवृत्त्यभावं निवृत्तिमवबुध्य निवर्तते ।
औदासीन्यमात्मनो ऽवस्थापयतीति यावत् ।
स्यादेतत् ।
अभावबुद्धिश्चेदौदासीन्यस्थापनाकारणम्, यावदौदासीन्यमनुवर्तेत ।
न चानुवर्तते ।
न ह्युदासीनो ऽपि विषयान्तरव्यासक्तचित्तस्तदभावबुद्धिमान् ।
न चावस्थापककारणाभावे कार्यावस्थानं दृष्टम् ।
न हि स्तम्भावपाते प्रासादो ऽवतिष्ठते ।
अत आह- सा च दग्धेन्धनाग्निवत्स्वयमेवोपशाम्यति ।
तावदेव खल्वयं प्रवृत्त्युन्मुखो न यावदस्यानर्थहेतुभावमधिगच्छति ।
अनर्थहेतुत्वाधिगमो ऽस्य समूलोद्धारं प्रवृत्तिमुद्धृत्य दग्धेन्धनाग्निवत्स्वयमेवोपशाम्यति ।
======================
नोते 4-नह्यभावबुद्धिरौदासीन्यस्थापनकारणं, औदासीन्यस्यानादित्वात् । अपित्वपवादनिरासिकेत्याह-एतदुक्तमिति ।
======================
एतदुक्तं भवति-यथा प्रासादावस्थानकारणं स्तम्भो नैवमौदासीन्यावस्थानकारणमभावबुद्धिः, अपि त्वागन्तुकाद्विनाशहेतोस्त्राणेनावस्थानकारणम् ।
यथा कमठपृष्ठनिष्ठुरः कवचः शास्त्रप्रहारत्राणेन राजन्यजीवावस्थानहेतुः ।
न च कवचापगमे च असति च शस्त्रप्रहारे, राजन्यजीवनाश इति ।
उपसंहरति- तस्मात्प्रसक्तक्रियानिवृत्त्यौदासीन्यमेवेति ।
औदासीन्यमजानतो ऽप्यस्तीति प्रसक्तक्रियानिवृत्त्योपलक्ष्य विशिनष्टि ।
तत्किमक्रियार्थत्वेनानर्थक्यमाशङ्क्य क्रियार्थत्वोपवर्णनं जैमिनीयमसमञ्जसमेवेत्युपसंहारव्याजेन परिहरति- तस्मात्पुरुषार्थेति ।
पुरुषार्थानुपयोग्युपाख्यानादिविषयावक्रियार्थतया क्रियार्थतया च पूर्वोत्तरपक्षौ,न तूपनिषद्विषयौ ।
उपनिषदां स्वयं पुरुषार्थरूपब्रह्मावगतमपर्यनसानादित्यर्थः ।
यदप्यौपनिषदात्मज्ञानमपुरुषार्थं मन्यमानेनोक्तम् -कर्तव्यविध्यनुप्रवेशमन्तरेणेति ।
अत्र निगूढाभिसंधिः पूर्वोक्तं परिहारं स्मारयति- तत्परिहृतमिति ।
अत्राक्षेप्ता स्वोक्तमर्थं स्मारयति- ननु श्रुतब्रह्मणो ऽपीति ।
निगूढमभिसंधिं समाधातोद्घाटयति- अत्रोच्यते-नावगतब्रह्मात्मभावस्येति ।
======================
नोते 1-अवगतब्रह्मात्मभावस्येति भाष्यस्थावगतशब्दाभिप्रायमाह-सत्यमिति ।
======================
सत्यं, न ब्रह्मज्ञानमात्रं सांसारिकधर्मनिवृत्तिकारणम्, अपि तु साक्षात्कारपर्यन्तम् ।
ब्रह्मसाक्षात्कारश्चान्तःकरणवृत्तिभेदः श्रवणमननादिजनितसंस्कारसचिवमनोजन्मा, षड्जादिभेदसाक्षात्कार इव गान्धर्वशास्त्रश्रवणाभ्याससंस्कृतमनोयोनिः ।
स च निखिलप्रपञ्चमहेन्द्रजालसाक्षात्कारं समूलमुन्मूलयन्नात्मानमपि प्रपञ्चत्वाविशेषादुन्मूलयतीत्युपपादितमधस्तात् ।
तस्माद्रज्जुस्वरूपकथनतुल्यतैवात्रेति सिद्धम् ।
अत्र च वेदप्रमाणमूलतया वेदप्रमाणजनितेत्युक्तम् ।
अत्रैव सुखदुःखानुत्पादभेदेन निदर्शनद्वयमाह- न हि धनिन इति ।
श्रुतिमत्रोदाहरति- तदुक्तमिति ।
चोदयति- शरीरे पतिते इति ।
परिहरति- न सशरीरत्वस्येति ।
यदि वास्तवं सशरीरत्वं भवेन्न जीवतस्तन्निवर्तेत ।
मिथ्याज्ञाननिमित्तं तु तत् ।
तच्चोत्पन्नतत्त्वज्ञानेन जीवतापि शक्यं निवर्तयितुम् ।
यत्पुनरशरीरत्वं तदस्य स्वभाव इति न शक्यं निवर्तयितुम्, स्वभावहानेन भावविनाशप्रसङ्गादित्याह- नित्यमशरीरत्वमिति ।
स्यादेतत् ।
न मिथ्याज्ञाननिमित्तं सशरीरत्वम् अपि तु धर्माधर्मनिमित्तम्,तच्च स्वकारणधर्माधर्मनिवृत्तिमन्तरेण न निवर्तते ।
तन्निवृत्तौ च प्रायणमेवेति न जीवतो ऽशरीरत्वमिति शङ्कते- तत्कृतेति ।
तदित्यात्मानं परामृशति ।

निराकरोति- न, शरीरसंबन्धस्येति ।
न तावदात्मा साक्षाद्धर्माधर्मौ कर्तुमर्हति, वाग्बुद्धिशरीरारम्भजनितौ हि तौ नासति शरीरसंबन्धे भवतः,ताभ्यां तु शरीरसंबन्धं रोचयमानो व्यक्तं परस्पराश्रयत्वं दोषमावहति ।
तदिदमाह- शरीरसंबन्धस्येति ।
यद्युच्येत सत्यमस्ति परस्पराश्रयः, न त्वेष दोषो ऽनादित्वात्, बीजाङ्कुरवदित्यत आह- अन्धपरम्परैषानादित्वकल्पना
======================
नोते 1-सत्कार्यवादी व्यक्तिभेदेनेतरेतराश्रयं परिहरतीत्याह-यस्त्विति ।
======================
यस्तु मन्यते नेयमन्धपरम्परातुल्यानादिता ।
न हि यतो धर्माधर्मभेदादात्मशरीरसंबन्धभेदस्तत एव स धर्माधर्मभेदः किन्त्वेष पूर्वस्मादात्मशरीरसंबन्धात्पूर्वधर्माधर्मभेदजन्मनः,एष त्वात्मशरीरसंबन्धो ऽस्माद्धर्माधर्मभेदादिति, तं प्रत्याह- क्रियासमवायाभावादिति ।
शङ्कते- संनिधानमात्रेणेति ।
परिहरति- नेति ।
उपार्जनंस्वीकरणम् ।
न त्वियं विधात्मनीत्याह- न त्वात्मन इति ।
ये तु देहादावात्माभिमानो न मिथ्या, अपि तु गौणः, माणवकादाविव सिंहाभिमान इति मन्यन्ते, तन्मतमुपन्यस्य दूषयति- अत्राहुरिति ।
प्रसिद्धो वस्तुभेदो यस्य पुरुषस्य स तथोक्तः ।
उपपादितं चैतदस्माभिरध्यासभाष्य इति नेहोपपाद्यते ।
यथा मन्दान्धकारे स्थाणुरयमित्यगृह्यमाणविशेषे वस्तुनि पुरुषात्, सांशयिकौ पुरुषशब्दप्रत्ययौ स्थाणुविषयौ,तत्र हि पुरुषत्वमनियतमपि समारोपितमेव ।
एवं संशये समारोपितमनिश्चितमुदाहृत्य विपर्ययज्ञाने निश्चितमुदाहरति- यथा वा शुक्तिकायामिति ।
शुक्लभास्वरस्य द्रव्यस्य पुरःस्थितस्य सति शुक्तिकारजतसाधारण्ये यावदत्र रजतविनिश्चयो भवति तावत्कस्माच्छुक्तिविनिश्चय एव न भवति ।
संशयो वा द्वेधा युक्तः,समानधर्मधर्मिणोर्दर्शनात् उपलब्घ्यनुपलब्ध्यव्यवस्थातोविशेषद्वयस्मृतेश्च ।
संस्कारोन्मेषहेतोः सादृश्यस्य द्विष्ठत्वेनोभयत्र तुल्यमेतदित्यत उक्तम्- अकस्मादिति ।
अनेन दृष्टस्य हेतोः समानत्वे ऽप्यदृष्टं हेतुरुक्तः ।
तच्च कार्यदर्शनोन्नेयत्वेनासाधारणमिति भावः ।
आत्मानात्मविवेकिनामिति ।
श्रवणमननकुशलतामात्रेण पण्डितानाम् ।
अनुत्पन्नतत्त्वसाक्षात्काराणामिति यावत् ।
तदुक्तम्-ऽपश्वादिभिश्चाविशेषात्ऽइति ।
शेषमतिरोहितार्थम् ।
जीवतो विदुषो ऽशरीरत्वे च श्रुतिस्मृती उदाहरति- तथा चेति ।
सुबोधम् ।
प्रकृतमुपसंहरति- तस्मान्नावगतब्रह्मात्मभावस्येति ।
ननूक्तं यदि जीवस्य ब्रह्मात्मत्वावगतिरेव सांसारिकधर्मनिवृत्तिहेतुः, हन्त मननादिविधानानर्थक्यम्,तस्मात्प्रतिपत्तिविधिपरा वेदान्ता इति, तदनुभाष्य दूषयति- यत्पुनरुक्तं श्रवणात्पराचीनयोरिति ।
मनननिदिध्यासनयोरपि न विधिः, तयोरन्वयव्यतिरेकसिद्धसाक्षात्कारफलयोर्विधिसरूपैर्वचनैरनुवादात् ।
तदिदमुक्तम्- अवगत्यर्थत्वादिति ।
ब्रह्मसाक्षात्कारो ऽवगतस्तदर्थत्वं मनननिदिध्यासनयोरन्वयव्यतिरेकसिद्धमित्यर्थः ।
अथ कस्मान्मननादिविधिरेव न भवतीत्यत आह- यदि ह्यवगतमिति ।
न तावन्मनननिदिध्यासने प्रधानकर्मणी अपूर्वविषये अमृतत्वफले इत्युक्तमधस्तात् ।
अतो
======================
नोते 1-गुणकर्म हि क्वचिदुपयोक्ष्यमाणशेषरूपं, कथा हवने उपयोक्ष्यमाणव्रीहीणां ऽव्रीहीनवहन्तिऽइत्यवघातः । क्वचित्पुनरुपयुक्तशेषरूपं, यथा प्रयाजोपयुक्तस्याज्यस्य ऽप्रयाजशेषेण हवींष्यभिधारयेत्ऽइति हविःषु क्षारणम् । एतदुभयरूपमपि परमात्मनो न संभवति, प्रधानत्वेनोपयुक्तोपयोक्ष्यमाणत्वाभावादिति ध्येयम् ।
======================
गुणकर्मत्वमनयोरवघातप्रोक्षणादिवत्परिशिष्यते,तदप्ययुक्तम्, अन्यत्रोपयुक्तोपयोक्ष्यमाणत्वाभावादात्मनः,विशेषतस्त्वौपनिषदस्य कर्मानुष्ठानविरोधादित्यर्थः ।
प्रकृतमुपसंहरति- तस्मादिति ।
एवं सिद्धरूपब्रह्मपरत्वे उपनिषदाम् ।
ब्रह्मणः शास्त्रार्थस्य धर्मादन्यत्वात्, भिन्नविषयत्वेन शास्त्रभेदात्, ऽअथातो ब्रह्मजिज्ञासाऽइत्यस्य शास्त्रारम्भत्वमुपपद्यत इत्याह- एवं च सतीति ।
इतरथा तु धर्मजिज्ञासैवेति न शास्त्रान्तरमिति न शास्त्रारम्भत्वं स्यादित्याह- प्रतिपत्तिविधिपरत्व इति ।
न केवलं सिद्धरूपत्वाद्ब्रह्मात्मैक्यस्य धर्मादन्यत्वमपि तु तद्विरोधादपीत्युपसंहारव्याजेनाह- तस्मादहं ब्रह्मास्मीति ।
इतिकरणेन ज्ञानं परामृशति ।
विधयो हि धर्मे प्रमाणम् ।
ते च साध्यसाधनेतिकर्तव्यताभेदाधिष्ठाना धर्मोत्पादिनश्च तदधिष्ठाना न ब्रह्मात्मैक्ये सति प्रभवन्ति, विरोधादित्यर्थः ।
न केवलं धर्मप्रमाणस्य शास्त्रस्येयं गतिः, अपि तु सर्वेषां प्रमाणानामित्याह- सर्वाणि चेतराणि प्रमाणानीति ।
कुतः, न हीति ।
अद्वैते हि विषयविषयिभावो नास्ति ।
न च कर्तृत्वम्, कार्याभावात् ।
न च कारणत्वम्, अत एव ।
तदिदमुक्तम्- अप्रमातृकाणि च ।
इति चकारेण ।
अत्रैव ब्रह्मविदां गाथा उदाहरति- अपि चाहुरिति ।
पुत्रदारादिष्वात्माभिमानो गौणः ।
यथा स्वदुःखेन दुःखी, यथा स्वसुखेन सुखी, तथा पुत्रादिगतेनापीति सो ऽयं गुणः ।
न त्वेकत्वाभिमानः, भेदस्यानुभवसिद्धत्वात् ।
तस्मात् ऽगौर्वाहीकःऽइतिवद्गौणः ।
देहेन्द्रियादिषु त्वभेदानुभवान्न गौण आत्माभिमानः,किं तु शुक्तौ रजतज्ञानवन्मिथ्या, तदेवं द्विविधो ऽयमात्माभिमानो लोकयात्रां वहति ।
तदसत्त्वे तु न लोकयात्रा, नापि ब्रह्मात्मैकत्वानुभवः,
तदुपायस्य श्रवणमननादेरभावात् ।
तदिदमाह- पुत्रदेहादिबाधनात् ।
गौणात्मनो ऽसत्त्वे पुत्रकलत्रादिबाधनम् ।
ममकाराभाव इति यावत् ।
मिथ्यात्मनो ऽसत्त्वे देहेन्द्रियादिबाधनं श्रवणादिबाधनं च ।
ततश्च न केवलं लोकयात्रासमुच्छेदःसद्ब्रह्माहमित्येवंबोधशीलं यत्कार्यम्, अद्वैतसाक्षात्कार इति यावत् ।
तदपि कथं भवेत् ।
कुतस्तदसंभव इत्यत आह- अन्वेष्टव्यात्मविज्ञानात्प्राक्प्रमातृत्वमात्मनः ।
उपलक्षणं चैतत् ।
प्रमाप्रमेयप्रमाणविभाग इत्यपि द्रष्टव्यम् ।
एतदुक्तं भवति-एष हि विभागो ऽद्वैतसाक्षात्कारकारणम्, ततो नियमेन प्राग्भावात् ।
तेन तदभावे कार्यं नोत्पद्यत इति ।
न च प्रमातुरात्मनो ऽन्वेष्टव्य आत्मान्य इत्याह- अन्विष्टः स्यात्प्रमातैव पाप्मदोषादिवर्जितः ।
उक्तं ग्रीवास्थग्रैवेयकनिदर्शनम् ।
स्यादेतत् ।
अप्रमाणात्कथं पारमार्थिकाद्वैतानुभवोत्पत्तिरित्यत आह- देहात्मप्रत्ययो यद्वत्प्रमाणत्वेन कल्पितः ।
लौकिकं तद्वदेवेदं प्रमाणं तु ।
अस्यावधिमाह- आऽत्मनिश्चयात् ।
आ ब्रह्मस्वरूपसाक्षात्कारादित्यर्थः ।
एतदुक्तं भवति-पारमार्थिकप्रपञ्चवादिभिरपि देहादिष्वात्माभिमानो मिथ्येति वक्तव्यम्, प्रमाणबाधितत्वात् ।
तस्य च समस्तप्रमाणकारणत्वं भाविकलोकयात्रावाहित्वं चाभ्युपेयम् ।
सेयमस्माकमप्यद्वैतसाक्षात्कारे विधा भविष्यति ।

न चायमद्वैतसाक्षात्कारो ऽप्यन्तःकरणवृत्तिभेद एकान्ततः परमार्थः ।
यस्तु साक्षात्कारो भाविकः, नासौ कार्यः, तस्य ब्रह्मस्वरूपत्वात् ।
अविद्या तु यद्यविद्यामुच्छिन्द्याज्जनयेद्वा, न तत्र काचिदनुपपत्तिः ।
तथा च श्रुतिः-ऽविद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभयं सह ।
अविद्यया मृत्युं तीर्त्वा विद्ययामृतमश्नुते ॥
ऽइति ।
तस्मात्सर्वमवदातम् ॥
इति चतुःसूत्री समाप्ता ।
स्तर्त् ब्स्व्भ्_1,1.5.5-6
एवं ऽकार्यान्वयं विना सिद्धरूपे ब्रह्मणि मानता ।
पुरुषार्थे स्वयं तावद्वेदान्तानां प्रसाधिता ॥
ऽब्रह्मजिज्ञासां प्रतिज्ञाय ऽजन्माद्यस्य यतःऽइत्यादिना ऽतत्तु समन्वयात्ऽइत्यन्तेन सूत्रसंदर्भेण सर्वज्ञे सर्वशक्तौ जगदुत्पत्तिस्थितिविनाशकारणे प्रामाण्यं वेदान्तानामुपपादितम् ।
तच्च ब्रह्मणीति परमार्थतः ।
न त्वद्यापि ब्रह्मण्येवेति व्युत्पादितम् ।
तद्त्र संदिह्यते-तज्जगदुपादानकारणं किं चेतनमुताचेतनमिति ।
अत्र च विप्रतिपत्तेः प्रवादिनां विशेषानुपलम्भे सति संशयः ।
तत्र च प्रधानमचेतनं जगदुपादानकारणमनुमानसिद्धमनुवदन्त्युपनिषद इति सांख्याः ।
जीवाणुव्यतिरिक्तचेतनेश्वरनिमित्ताधिष्ठिताश्चतुर्विधाः परमाणवो जगदुपादानकारणमनुमितमनुवदन्तीति काणादाः ।
आदिग्रहणेनाभावोपादानत्वादि ग्रहीतव्यम् ।
अनिर्वचनीयानाद्यविद्याशक्तिमञ्चेतनोपादानं जगदागमिकमिति ब्रह्मविदः ।
एतासां च विप्रतिपत्तीनामनुमानवाक्यानुमानवाक्यतदाभासा बीजम् ।
तदेवं विप्रतिपत्तेः संशये किं तावत्प्राप्तम् ।
तत्र ऽज्ञानक्रियाशक्त्यभावद्ब्रह्मणो ऽपरिणामिनः ।
न सर्वशक्तिविज्ञाने प्रधाने त्वस्ति संभवः ॥
ऽज्ञानक्रियाशक्ती खलु ज्ञानक्रियाकार्यदर्शनोन्नेयसद्भावे ।
न च ज्ञानक्रिये चिदात्मनि स्तः, तस्यापरिणामित्वादेकत्वाच्च ।
त्रिगुणे तु प्रधाने परिणामिनि संभवतः ।
यद्यपि च साम्यावस्थायां प्रधाने समुदाचरद्वृत्तिनी क्रियाज्ञाने न स्तः, तथाप्यव्यक्तेन शक्त्यात्मना रूपेण संभवत एव ।
तथा च प्रधानमेव सर्वज्ञं च सर्वशक्ति च ।
न तु ब्रह्म ।
स्वरूपचैतन्यं त्वस्यावृत्तितमनुपयोगि जीवात्मनामिवास्माकम् ।
न च स्वरूपचैतन्ये कर्तृत्वम्, अकार्यत्वात्तस्य ।
कार्यत्वे वा न सर्वदा सर्वज्ञता ।
भोगापर्गलक्षणपुरुषार्थद्वयप्रयुक्तानादिप्रधानपुरुषसंयोगनिमित् तस्तु महदहङ्कारादिक्रमेणाचेतनस्यापि चेतनानधिष्ठितस्य प्रधानस्य परिणामः सर्गः ।
दृष्टं चाचेतनं चेतनानधिष्ठितं पुरुषार्थे प्रवर्तमानम् ।
यथा वत्सविवृद्ध्यर्थमचेतनं क्षीरं प्रवर्तते ।
ऽतदैक्षत बहु स्यां प्रजायेयऽइत्याद्याश्च श्रुतयो ऽचेतने ऽपि चेतनवदुपचारात्स्वकार्योन्मुखत्वमादर्शयन्ति, यथा कूलं पिपतिषतीति ।
ऽयत्प्राये श्रूयते यच्च तत्तादृगवगम्यते ।
भाक्तप्राये श्रुतमिदमतो भाक्तं प्रतीयते ॥
ऽअपि चाहुर्वृद्धाः-यथाग्र्यप्राये लिखितं दृष्ट्वा वदन्ति भवेदयमग्र्यः इति, तथेदमपि ऽता आप ऐक्षन्तऽ
तत्तेज ऐक्षत इत्याद्युपचारप्राये क्षुतम् तदैक्षत इत्यौपचारिकमेव विज्ञेयम् ।
अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि इति च प्रधानस्य जीवात्मत्वं जीवार्थकारितयाह ।
यथा हि भद्रसेनो राजार्थकारी राज्ञा भद्रसेनो ममात्मेत्युपचर्यते, एवं तत्त्वमसि इत्याद्याः श्रुतयो भाक्ताः संपत्त्यर्था वा द्रष्टव्याः ।
स्वमपीतो भवति इति च निरुक्तं जीवस्य प्रधाने स्वकीये ऽप्ययं सुषुप्तावस्थायां ब्रूते ।
प्रधानांशतमःसमुद्रके हि जीवोनिद्राणस्तमसीव मग्नो भवति ।
यथाहुः-ऽअभावप्रत्ययालम्बना वृत्तिर्निद्राऽइति ।
वृत्तीनामन्यासां प्रमाणादीनामभावस्तस्य प्रत्ययकारणं तमस्तदालम्बमा निद्रा जीवस्य वृत्तिरित्यर्थः ।
तथा सर्वज्ञं प्रस्तुत्य श्वेताश्वतरमन्त्रो ऽपि-सकारणं करणाधिपाधिपः इति प्राधानाभिप्रायः ।
प्रधानस्यैव सर्वज्ञत्वं प्रतिपादितमदस्तात् ।
तस्मादचेतनं प्रधानं जगदुपादानमनुवदन्ति श्रुतय इति पूर्वः पक्षः ।
एवं काणादादिमते ऽपि कथञ्चिद्योजननीयाः श्रुतयः ।
अक्षरार्थस्तु प्रधानकारणपक्षे ऽपीति प्रधानस्यापीति ।
अपिकारावेवकारार्थौ ।
स्यादेतत् ।
सत्त्वसंपत्त्या चेदस्य सर्वज्ञताथ तमःसंपत्त्यासर्वज्ञतैवास्य कस्मान्न भवतीत्यत आह- तेन च सत्त्वधर्मेण ज्ञानेनेति ।
सत्त्वं हि प्रकाशशीलं निरतिशयोत्कर्षं सर्वज्ञताबीजम् ।
तथाहुः ऽनिरतिशयं सर्वज्ञताबीजंऽइति ।
यत्खलु सातिशयं तत्क्वचिन्निरतिशयं दृष्टं, यथा कुवलामलकबिल्वेषु, सातिशयं महत्त्वं व्योम्नि परममहति निरतिशयम् ।
एवं ज्ञानमप्येकद्विबहुविषयतया सातिशयमित्यनेनापि क्वचिन्निरतिशयेन भवितव्यम् ।
इदमेव चास्य निरतिशयत्वं यद्विदितसमस्तवेदितव्यत्वम् ।
तदिदं सर्वज्ञत्वं सत्त्वस्य निरतिशयोत्कर्षत्वे संभवति ।
एतदुक्तं भवति-यद्यपि रजस्तमसी अपि स्तः तथापि पुरुषार्तप्रयुक्तगुणवैषम्यातिशयात्सत्त्वस्य निरतिशयोत्कर्षे सार्वज्ञ्यं कार्यमुत्पद्यत इति प्रधानवस्थायामपि तन्मात्रं विवक्षित्वाविवक्षित्वा च तमःकार्यं प्रधानं सर्वज्ञमुपचर्यत इति ।
अपिभ्यामवधारणस्य व्यवच्छेद्यमाह- न केवलस्येति ।
नहि किञ्चिदेकं कार्यं जनयेदपि तु बहूनि ।
चिदात्मा चैकः, प्रधानं तु त्रिगुणमिति तत एव कार्यमुत्पत्तिमर्हति, न चिदात्मन इत्यर्थः ।
तवापि च योग्यतामात्रेणैव चिदात्मनर्ः वज्ञताभ्युपगमो न कार्ययोगादित्याह- त्वयापीति ।
न केवलस्याकार्यकारणस्येत्येतत्सिंहावलोकितेन प्रपञ्चयति- प्रागुत्पत्तेरिति ।
अपि च प्रधानस्येति ।
चस्त्वर्थः ।
एवं प्राप्त उच्यते-
ईक्षतेर् नाशब्दम्

गौणश्चेन्नात्मशब्दात्

नामरूपप्रपञ्चलक्षणकार्यदर्शनादेतत्कारणमात्रवदिति सामान्यकल्पनायामस्ति प्रमाणं, न तु तदचेतनं चेतनमिति वा विशेषकल्पनायामस्त्यनुमानमित्युपरिष्टात्प्रवेदयिष्यते ।
तस्मान्नामरूपप्रपञ्चकारणभेदप्रमायामाम्नाय एव भगवानुपासनीयः ।
तदेवमाम्नायैकसमधिगमनीये जगत्कारणे ऽपौर्वापर्यपरामर्शाद्यदाम्नायो ऽञ्जसा वदेत् ।
जगद्बीजं तदेवेष्टं चेतने च स आञ्जसः ॥
ऽतेषु तेषु खल्वाम्नायप्रदेशेषु ऽतदैक्षतऽइत्येवञ्जातीयकैर्वाक्यैरीक्षितुः कारणज्जगज्जन्माख्यायत इति ।
न च प्रधानपरमाण्वादेरचेतनस्येक्षितृत्वमाञ्जसम् ।
सत्त्वांशेनेक्षितृ प्रधानं, तस्य प्रकाशकत्वादिति चेन्न ।
तस्य जाड्येन तत्त्वानुपपत्तेः ।
कस्तर्हि रजतस्तमोभ्यां सत्त्वस्य विशेषः ।
स्वच्छता ।
स्वच्छं हि सत्त्वम् ।
अस्वच्छे च रजस्तमसी ।
स्वच्छस्य च चैतन्यबिम्बोद्ग्रहितया प्रकाशकत्वव्यपदेशो नेतरयोः, अस्वच्छतया तद्ग्राहित्वाभावात् ।
पार्थिवत्वे तुल्य इव मणेर्बिम्बोद्ग्राहिता न लोष्टादीनाम् ।
ब्रह्मणस्त्वीक्षितृत्वमाञ्जसं, तस्याम्नायतो नित्यज्ञानस्वभावत्वविनिश्चायात् ।
नन्वत एवास्य नेक्षितृत्वं, नित्यस्य ज्ञानस्वभावभूतस्येक्षणस्याक्रियात्वेन ब्रह्मणस्तत्प्रति निमित्तभावाभावात् ।
अक्रियानिमित्तस्य च कारकत्वनिवृत्तौ तद्व्याप्तस्य तद्विशेषस्य कर्तृत्वस्य निवृत्तेः ।
सत्यं, ब्रह्मस्वभावश्चैतन्यं नित्यतया न क्रिया, तस्य त्वनवच्छिन्नस्य तत्तद्विषयोपधानमेदावच्छेदेन कल्पितभेदस्यानित्यत्वं कार्यत्वं चोपपद्यते ।
तथा चैवंलक्षण ईक्षणे सर्वविषये ब्रह्मणः स्वातन्त्र्यलक्षणं कर्तृत्वमुपपन्नम् ।
यद्यपि च कूटस्थनित्यस्यापरिणामिन औदासीन्यमस्य वास्तवं तथाप्यनाद्यनिर्वचनीयविद्यावच्छिन्नस्य व्यापारवत्त्वभवभासत इति कर्तृत्वोपपत्तिः ।
परैरपि च चिच्छेक्तेः कूटस्थनित्याया वृत्तीः प्रति कर्तृत्वमीदृशमेवाभ्युपेयं, चैतन्यसामान्याधिकरण्येन ज्ञातृत्वोपलब्धेः ।
नहि प्राधानिकान्यन्तर्बहिःकरणानि त्रयोदश सत्त्वगुणप्रधानान्यपि स्वयमेवाचेतनानि, तद्वृत्तयश्च खं वा परं वा वेदितुमुत्सहन्ते ।
नो खल्वन्धाः सहस्रमपि पान्थाः पन्थानं विदन्ति ।
चक्षुष्मता चैकेन चेद्वेद्यते, स एव तर्हि मार्गदर्शी स्वतन्त्रः कर्ता नेता तेषाम् ।
एवं बुद्धिसत्त्वस्य स्वयमचेतनस्य चितिबिम्बसंक्रान्त्या चेदापन्नं चैतन्यस्य ज्ञातृत्वं, चितिरेव ज्ञात्री स्वतन्त्रा, नान्तर्बहिष्करणान्यन्धसहस्रप्रतिमान्यस्वतन्त्राणि ।
न चास्याश्चितेः कूटस्थनित्याया अस्ति व्यापारयोगः ।
न च तदयोगे ऽप्यज्ञातृत्वं, व्यापारवतामपि जडानामज्ञत्वात् ।
तस्मादन्तःकरणवर्तिनं व्यापारमारोप्य चितिशक्तौ कर्तृत्वाभिमानः ।
अन्तःकरणे वा चैतन्यमारोप्य तस्य ज्ञातृत्वाभिमानः ।
सर्वथा भवन्मते ऽपि नेदं स्वाभाविकं क्वचिदपि ज्ञातृत्वं, अपि तु सांव्यवहारिकमेवेति परमार्थः ।
नित्यस्यात्मनो ज्ञानं परिणाम इति च भेदाभेदपक्षमपाकुर्वद्भिरपास्तम् ।
कूटस्थस्य नित्यस्यात्मनो ऽव्यापारवत एव भिन्नं ज्ञानं धर्म इति चोपरिष्टादपाकरिष्यते ।
तस्माद्वस्तुतो ऽनवच्छिन्नं चैतन्यं तत्त्वान्यत्वाभ्यामनिर्वचनीयाव्याकृतव्याचिकीर्षितनामरूपविषयावच्छिन्नं सज्ज्ञानं कार्यं, तस्य कर्ता ईश्वरो ज्ञाता सर्वज्ञः सर्वशक्तिरिति सिद्धम् ।
तथा च श्रुतिः-ऽतपसा चीयते ब्रह्म ततो ऽन्नमभिजायते ।
अन्नात्प्राणो मनः सत्यं लोकाः कर्मसु चामृतम् ॥
यः सर्वज्ञः सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तपः ।
तस्मादेतद्ब्रह्म नाम रूपमन्नं च जायते ॥
ऽइति ।
तपसा ज्ञानेन अव्याकृतनामरूपविषयेण चीयते तद्व्याचिकीर्षवद्भवति, यथा कुविन्दादिरव्याकृतं पटादि बुद्धावालिख्य चिकीर्षति ।
एकधर्मवान् द्वितीयधर्मोपजननेन उपचित उच्यते ।
व्याचिकीर्षायां चोपचये सति ततो नामरूपमन्नमदनीयं साधारणं संसारिणां व्याचिकीर्षितमभिजायते ।
तस्मादव्याकृताद्व्याचिकीर्षितादन्नात्प्राणो हिरण्यगर्भो ब्रह्मणो ज्ञानक्रियाशक्त्यधिष्ठानं जगत्सूत्रात्मा साधारणो जायते, यथाव्याकृतात् व्याचिकीर्षितात्पटादवान्तरकार्यं द्वितन्तुकादि ।
तस्माच्च प्राणान्मनःआख्यं संकल्पविकल्पादिव्याकरणात्मकं जायते ।
ततो व्याकरणात्मकान्मनसः सत्यशब्दवाच्यान्याकाशादीनि जायन्ते ।
तेभ्यश्च सत्याख्येभ्यो ऽनुक्रमेण लोकाः भूरादयः तेषु मनुष्यादिप्राणिनो वर्णाश्रमक्रमेण कर्माणि धर्माधर्मरूपाणि जायन्ते ।
कर्मसु चामृतं फलं स्वर्गनरकादि ।
तच्च स्वनिमित्तयोर्धर्माधर्मयोः सतोर्न विनश्यतीत्यमृतम् ।
यावद्धर्माधर्मभावीति यावत् ।
यः सर्वज्ञः सामान्यतः, सर्वविद्विशेषतः ।
यस्य भगवतो ज्ञानमयं तपो धर्मो नायासमयम्, तस्माद्ब्रह्मणः पूर्वस्मादेतत्परं कार्यं ब्रह्म ।
किञ्च नामरूपमन्नं च व्रीहियवादि जायत इति ।
तस्मात्प्रधानस्य साम्यावस्थायामनीक्षितृत्वात्, क्षेत्रज्ञानां च सत्यपि चैतन्ये सर्गादौ विषयानीक्षणात्, मुख्यसंभवे चोपचारस्यान्याय्यत्वात्, मुमुक्षोश्चायथार्थोपदेशानुपपत्तेः, मुक्तिविरोधित्वात्, तेजःप्रभृतीनां च मुख्यासंभवेनोपचाराश्रयणस्य युक्तिसिद्धत्वात्, संशये च तत्प्रायपाठस्य निश्चायकत्वात्, इह तु मुख्यस्यौत्सर्गिकत्वेन निश्चये सति संशयाभावात्, अन्यथा किरातशतसंकीर्णदेशनिवासिनो ब्राह्मणायनस्यापि किरातत्वापत्तेः, ब्रह्मैवेक्षित्रनाद्यनिर्वाच्याविद्यासचिवं जगदुपादानं, शुक्तिरिव समारोपितस्य रजतस्य, मरीचय इव जलस्य, एवश्चद्रमा इव द्वतीयस्य चद्रमसः ।
न त्वचेतनं प्रधानपरमाण्वादि ।
अशब्दं हि तत् ।
न च प्रधानं परमाणवो वा तदतिरिक्तसर्वज्ञेश्वराधिष्ठिता जगदुपादानमिति सांप्रतं कार्यत्वात् ।
कारणात्कार्याणां भेदाभावात् कारणज्ञानेन समस्तकार्यपरिज्ञानस्य मृदादिनिदर्शनेनागमेन प्रसाधितत्वात्, भेदे च तदनुपपत्तेः ।
साक्षाच्च ऽएकमेवाद्वितीयम्ऽऽनेह नानास्ति किञ्चनऽमृत्योः समृत्युमाप्नोतिःइत्यादिभिर्ब्रह्मातिरिक्तस्य प्रपञ्चस्य प्रतिषेधाचेतनोपादानमेव जगत्, भुजङ्ग इवारोपितो रज्जूपादान इति सिद्धान्तः ।
सदुपादानत्वे हि सिद्धे जगतस्तदुपादानं चेतनमचेतनं वेति संशय्य मीमांस्येत ।
अद्यापि तु सदुपादानत्वमसिद्धमित्यत आह- तत्रेदंशब्दवाच्यम् इत्यादि दर्शयति इत्यन्तेन ।
तथापीक्षिता पारमार्थिकप्रधानक्षेत्रज्ञातिरिक्त ईश्वरो भविष्यति;यथाहुर्हैरण्यगर्भा इत्यतः श्रुतिः पतिता-ऽएकमेवाद्वितीयंऽइति ।
ऽबहु स्याम्ऽइति चाचेतनं कारणमात्मन एव बहुभावमाह ।
तेनापि कारणच्चेतनादभिन्नं कार्यमभ्युपगम्यते ।
यद्यप्याकाशाद्या भूतसृष्टिस्तथापि तेजो ऽबन्नानामेव त्रिवृत्करणस्य विवक्षितत्वात्तत्र तेजसः प्राथम्यात्तेजः प्रथममुक्तम् ।
एकमद्वितीयं जगदुपादानमित्यत्र श्रुत्यन्तरमपि पठति- तथान्यत्रेति ।
ब्रह्म चतुष्पादष्टाशफं षोडशकलशम् ।

तद्यथा-प्राची प्रतीची दक्षिणोदीचीति चतस्रः कला ब्रह्मणः प्रकाशवान्नाम प्रथमः पादः ।
तदर्धं शफः ।
तथा पृथिव्यन्तरीक्षं द्यौः समुद्र इत्यपरश्चतस्रः कला द्वितीयः पादो ऽनन्तवान्नाम ।
तथाग्निः सूर्यश्चन्द्रमा विद्युदिति चतस्रः कलाः, स ज्योतिष्मान्नाम तृतीयः पादः ।
प्राणश्चक्षुः श्रोत्रं वागिति चतस्रः कालाः, स चतुर्थं आयतनवान्नाम ब्रह्मणः पादः ।
तदेवं षोडशकलं षोडशावयवं ब्रह्मोपास्यमिति सिद्धम् ।
स्यादेतत् ।
ईक्षतेरिति तिपा धातुस्वरूपमुच्यते ।
न चाविवक्षितार्थस्य धातुस्वरूपस्य चेतनोपादानसाधनत्वसंभव इत्यत आह- ईक्षतेरिति धात्वर्थनिर्देशो ऽभिमतः, विषयिणां विषयलक्षणात् ।
प्रसिद्धा चेयं लक्षणेत्याह- यजतेरितिवदिति ।
ऽयः सर्वज्ञःऽइति सामान्यतः;ऽसर्ववित्ऽइति विशेषतः ।
सांख्यीयं स्वमतसमाधानमुपन्यस्य दूषयति- यत्तूक्तं सत्त्वधर्मेणेति ।
पुनः सांख्यमुत्थापयति- ननूक्तमिति ।
परिहरति- तदपीति ।
सामुदाचरद्वृत्ति तावन्न भवति सत्त्वं, गुणवैषम्य प्रसङ्गेन साम्यानुपपत्तेः ।
न चाव्यक्तेन रूपेण ज्ञानमुपयुज्यते, रजस्तमसोस्तत्प्रतिबन्धस्यापि सूक्ष्मेण रूपेण सद्भावादित्यर्थः ।
अपिच चैतन्यप्रधानवृत्तिवचनो जानातिर्न चाचेतने वृत्तिमात्रे दृष्टचरप्रयोग इत्याह- अपिच नासाक्षिकेति ।
कथं तर्हि योगिनां सत्त्वाशोत्कर्षहेतुकं सर्वज्ञत्वमित्यत आह- योगिनां त्विति ।
सत्त्वांशोत्कर्षो हि योगिनां चैतन्यचक्षुष्मतामुपकरोति, नान्धस्य प्रधानस्येत्यर्थः ।
यदि तु कापिलमतमपहाय हैरण्यगर्भमास्थीयेत तत्राप्याह- अथ पुनः साक्षिनिमित्तमिति ।
तेषामपि हि प्रकृष्टसत्त्वोपादानं पुरुषविशेषस्यैव क्लेशकर्मविपाकाशयापरामृष्टस्य सर्वज्ञत्वं, न तु प्रधानस्याचेतनस्य ।
तदपि चाद्वैतश्रुतिभिरपास्तमिति भावः ।
पूर्वपक्षबीजमनुभाषते- यत्पुनरुक्तं ब्रह्मणो ऽपीति ।
चेतन्यस्य शुद्धस्य नित्यत्वे ऽप्युपहितं सदनित्यं कार्यं, आकाशमिव घटावच्छिन्नमित्यभिसंधाय परिहरति- इदं तावद्भवानिति ।
प्रततौष्ण्यप्रकाशे सवितरि इत्येतदपि विषयावच्छिन्नप्रकाशः कार्यमित्येतदभिप्रायम् ।
वैषम्यं चोदयति- ननु सवितुरिति ।
किं वास्तवं कर्माभावमभिप्रेत्य वैषम्यमाह भवान् उत तद्विवक्षाभावम् ।
तत्र यदि तद्विवक्षाभावं, तदा प्रकाशयतीत्यनेन मा भूत्साम्यं, प्रकाशत इत्यनेन त्वस्ति ।
नह्यत्र कर्म विवक्षितम् ।
अथ च प्रकाशस्वभावं प्रत्यस्ति स्वातन्त्र्यं सवितुरिति परिहरति- न ।
असत्यपि कर्मणीति ।
असत्यपीत्यविवक्षिते ऽपीत्यर्थः ।
अथ वास्तवं कर्माभावमभिसंधाय वैषम्यमुच्येत, तन्न, असिद्धत्वात्कर्माभावस्य, विविक्षितत्वाच्चात्र कर्मण इति परिहरति- कर्मापेक्षायां त्विति ।
यासां सति कर्मण्यविवक्षिते श्रुतीनामुपपत्तिस्तासां सति कर्मणि विवक्षिते सुतरामित्यर्थः ।
यत्प्रसादादिति ।
यस्य भगवत ईश्वरस्य प्रसादात् तस्य नित्यसिद्धस्येश्वरस्य नित्यं ज्ञानं भवतीति किमु वक्तव्यमिति योजना ।
यथादुर्योगशास्त्रकाराः-ऽततः प्रत्यक्चेतनाधिगमो ऽप्यन्तरायाभाश्चऽइति ।
तद्भाष्यकाराश्च ऽभक्तिविशेषादावर्जित ईश्वरस्तमनुगृह्णाति ज्ञानवैराग्यादिनाऽइति ।
सवितृप्रकाशवदिति ।
वस्तुतो नित्यस्य कारणानपेक्षां स्वरूपेणोक्त्वा व्यतिरेकमुखेनाप्याह- अपि चाविद्यादिमत इत्यादि ।
आदिग्रहणेन कामकर्मादयः संगृह्यन्ते ।
न ज्ञानप्रतिबन्धकारणरहितस्येति ।
संसारिणां वस्तुतो नित्यज्ञानत्वे ऽप्यविद्यादयः प्रतिबन्धकारणानि सन्ति, नतु ईश्वरस्याविद्यारहितस्य ज्ञानप्रतिबन्धकारणसंभव इति भावः ।
न तस्य कार्यमावरणाद्यपगमो विद्यते, अनावृत्तत्वादिति भावः ।
ज्ञानबलेन क्रिया ।
प्रधानस्य त्वचेतनस्य ज्ञानबलाभावाज्जगतो न क्रियेत्यर्थः ।
अपाणिर्गृहीता, अपादो जवनो वेगवान् विहरणवान् ।
अतिरोहितार्थमन्यत् ।
स्यादेतेत् ।
अनात्मनि व्योम्नि घटाद्युपाधिकृतो भवत्ववच्छेदकविभ्रमः, न तु आत्मनि स्वभावसिद्धप्रकाशे स घटत इत्यत आह- दृश्यते चात्मन एव सत इति ।
अभिनिवेशः मिथ्याभिमानः ।
मिथ्याबुद्धिमात्रेण पूर्वेणेति ।
अनेनानादिता दर्शिता ।
मात्रग्रहणेन विचारसहत्वेन निर्वचनीयता निरस्ता ।
परिशिष्टम् निगदव्याख्यातम् ॥5 ॥ ॥6॥
स्तर्त् ब्स्व्भ्_1,1.5.7
तन्निष्ठस्य मोक्षोपदेशात्

तन्निष्ठस्य मोक्षोपदेशादिति ।
शङ्कोत्तरत्वेन वा स्वातन्त्र्येण वा प्रधाननिराकरणार्थं सूत्रम् ।
शङ्का च भाष्ये उक्ता ॥7॥
स्तर्त् ब्स्व्भ्_1,1.5.8
स्यादेतत् ।
ब्रह्मैव ज्ञीप्सितं, तच्च न प्रथमं सूक्ष्मतया शक्यं श्वेतकेतुं ग्राहयितुमिति तत्संबद्धं प्रधानमेव स्थूलतयात्मत्वेन ग्राह्यते श्वेतकेतुररुन्धतीमिवातीव सूक्ष्मां दर्शयितुं तत्संनिहितां स्थूलतारकां दर्शयतीयमसावरुन्धतीति ।
अस्यां शङ्कायामुत्तरम्-
हेयत्वावचनाच् च

इति सूत्रम् ।
चकारो ऽनुक्तसमुच्चयार्थः ।
तच्चानुक्तं भाष्य उक्तम् ॥8॥
स्तर्त् ब्स्व्भ्_1,1.5.9-10
अपि च जगत्कारणं प्रकृत्य स्वपितीत्यस्य निरुक्तं कर्विती श्रुतिश्चेतनमेव जगत्कारणं ब्रूते ।
यदि स्वशब्द आत्मवचनस्तथापि चेतनस्य पुरुषस्याचेतनप्रधानत्वानुपपत्तिः ।
अथात्मीयवचनस्थथाप्यचेतने पुरुषार्थतयात्मीये ऽपि चेतनस्य प्रलयानुपपत्तिः ।
नहि मृदात्मा घट आत्मीये ऽपि पाथसि प्रलीयते ऽपि त्वात्मभूतायां मृद्येव ।
नच रजतमनात्मभूते हस्तिनि प्रलीयते, किन्त्वात्मभूतायां शुक्तावेवेत्याह-
स्वाप्ययात्

गतिसामान्यात्

गतिरवगतिः ।
तार्किकसमय इवेति ।
यथा हि तार्किकाणां समयभेदेषु परस्परपराहतार्थता, नैवं वेदान्तेषु परस्परपराहृतिः, अपि तु तेषु सर्वत्र जगत्कारणचेतन्यावगतिः समानेति ।
चक्षुरादीनामिव रूपादिष्विति ।
यथा हि सर्वेषां चक्षू रूपमेव ग्राहयति, न पुना रसादिकं कस्यचिद्दर्शयति कस्यचिद्रूपम् ।
एवं रसनादिष्वपि गतिसामान्यं दर्शनीयम् ॥10॥
स्तर्त् ब्स्व्भ्_1,1.5.11
श्रुतत्वाच्च

ऽतदैक्षतऽइत्यत्र ईक्षणमात्रं जगत्कारणस्य श्रुतं न तु सर्वविषयम् ।
जगत्कारणसंबन्धितया तु तदर्थात्सर्वविषयमवगतं, श्वेताश्वतराणां तूपनिषदि सर्वज्ञ ईश्वरो जगत्कारणमिति साक्षादुक्तमिति विशेषः ।
11 ॥
उत्तरसूत्रसंदर्भमाक्षिपति- जन्माद्यस्य यत इत्यारभ्येति ।
ब्रह्म जिज्ञासितव्यमिति हि प्रतिज्ञातं, तच्च शास्त्रैकसमधिगम्यं, शस्त्रं च सर्वज्ञे सर्वशक्तौ जगदुत्पत्तिस्थितिप्रलयकारणं ब्रह्मण्येव प्रमाणं न प्रधानादाविति न्यायतो व्युत्पादितम् ।
न चास्ति कश्चिद्वेदान्तभागो यस्तद्विपरीतमपि बोधयेदिति च ऽगतिसामान्यात्ऽइत्युक्तम् ।
तत्किमपरमवशिष्यते, यदर्थान्तरसूत्रसंदर्भस्यावतारः स्यादिति ।
किमुत्थानमिति ।
किमाक्षेपे ।
समाधत्ते- उच्यते-द्विरूपं हीति ।
यद्यपि तत्वतो निरस्तसमस्तोपाधिरूपं ब्रह्म तथापि न तेन रूपेण शक्यमुपदेष्टुमित्युपहितेन रूपेणोपदेष्टव्यमिति ।
तत्र च क्वचिदुपाधिर्विवक्षितः ।
तदुपासनानि कानिचित् अभ्युदयार्थानि मनोमात्रसाधनतयात्र पठितानि ।
कानिचित्क्रममुक्त्यर्थानि, कानिचित्कर्मसमृद्ध्यर्थानि ।
क्वचित्पुनरुक्तो ऽप्युपाधिरविवक्षितः, यथात्रैवान्नमयादय आनन्दमयान्ताः पञ्च कोशाः ।
तदत्र कस्मिन्नुपाधिर्विवक्षितः कस्मिन्नेति नाद्यापि विवेचितम् ।
तथा गतिसामान्यमपि सिद्धवदुक्तं, न त्वद्यापि साधितमिति तदर्थमुत्तरग्रन्थसंदर्भारम्भ इत्यर्थः ।
स्यादेतत् ।
परस्यात्मनस्तत्तदुपाधिभेदविशिष्टस्याप्यभेदात्कथमुपासनाभेदः, कथं च फलभेदं इत्यत आह- एक एव त्विति ।
रूपाभेदे ऽप्युपाधिभेदादुपहितभेदादुपासनाभेदस्तथा च फलभेद इत्यर्थः ।
क्रतुः संकल्पः ।
ननु यद्येक आत्मा कूटस्थनित्यो निरतिशयः सर्वभूतेषु गूढः, कथमेतस्मिन् भूताश्रये तारतम्यश्रुतया इत्यत आह- यद्यप्येक आत्मेति ।
यद्यपि निरतिशयमेकमेव रूपमात्मन ऐश्वर्यं च ज्ञानं चानन्दश्च, तथाप्यनाद्यविद्यातमःसमावृतं तेषु तेषु प्राणभृद्भेदेषु क्वचिदसदिव, क्वचित्सदिव, क्वचिदत्यन्तापकृष्टमिव, क्वचिदपकृष्टमिव, क्वचित्प्रकर्षवत्, क्वचिदत्यन्तप्रकर्षवदिव भासते, तत्कस्य हेतोः, अविद्यतमसः प्रकर्षनिकर्षतारतम्यादिति ।
यथोत्तमप्रकाशः सविता दिङ्मण्डलमेकरूपेणैव प्रकाशेनापूरयन्नपि वर्षासु निकृष्टप्रकाश इव शरदि तु प्रकृष्टप्रकाश इव प्रथते, तथेदमपीति ।
अपेक्षितोपाधिसंबन्धं उपास्यत्वेन ।
निरस्तोपाधिसंबन्धं ज्ञेयत्वेनेति ॥11॥
स्तर्त् ब्स्व्भ्_1,1.6.12-14
आनन्दमयो ऽभ्यासात्

विकारशब्दान् नेति चेन् न प्राचुर्यात्

तद्धेतुव्यपदेशाच् च

तत्र तावत्प्रथममेकदेशिमतेनाधिकरणमारचयति- तैत्तिरीयके ऽन्नमयमित्यादि ।
ऽगौणप्रवाहपाते ऽपि युज्यते मुख्यमीक्षणम् ।
मुख्यत्वे तूभयोस्तुल्ये प्रायदृष्टिर्विशेषिका ॥
ऽआनन्दमय इति हि विकारे प्राचुर्ये च मयटस्तुल्यं मुख्यार्थत्वमिति विकारार्थान्नमयादिपदप्रायपाठादानन्दमयपदमपि विकारार्थमेवेति युक्तम् ।
न च प्राणमयादिषु विकारार्थत्वायोगात्स्वार्थिको मयडिति युक्तम् ।
प्राणाद्युपाध्यवच्छिन्नो ह्यात्मा भवति प्राणादिविकाराः, घटाकाशमिव घटविकाराः ।
न च सत्यर्थे स्वार्थिकत्वमुचितम् ।
ऽचतुःकोशान्तरत्वे तु न सर्वान्तरतोच्यते ।
प्रियादिभागी शरीरो जीवो न ब्रह्म युज्यते ॥
ऽन च सर्वान्तरतया ब्रह्मैवानन्दमयं, न जीव इति सांप्रतम् ।
नहीयं श्रुतिरानन्दमयस्य सर्वान्तरतां ब्रूते अपि त्वन्नमयादिकोशचतुष्ठयान्तरतामानन्दमयकोशस्य ।
न चास्मादन्यस्यान्तरस्याश्रवणादयमेव सर्वान्तर इति युक्तम् ।
यदपेक्षं यस्यान्तरत्वं श्रुतं तत्तस्मादेवान्तरं भवति ।
नहि देवदत्तो बलवानित्युक्ते सर्वान्सिंहशार्दूलादीनपि प्रति बलवानप्रतीयते ऽपि तु समानजातीयनरान्तरमपेक्ष्य ।
एवमानन्दमयो ऽप्यन्नमयादिभ्यो ऽन्तरो न तु सर्वस्मात् ।
न च निष्कलस्य ब्रह्मणः प्रियाद्यवयवयोगः, नापि शरीरत्वं युज्यत इति संसार्येवानन्दमयः ।
तस्मादुपहितमेवात्रोपास्यत्वेन विवक्षितं, न तु ब्रह्मरूपं ज्ञेयत्वेनेति पूर्वः पक्षः ।
अपि च यदि प्राचुर्यार्थो ऽपि मयट्, तथापि संसार्येवानन्दमयः;न तु ब्रह्म ।
आनन्दप्राचुर्य हि तद्विपरीतदुःखलवसंभवे भवति न तु तदत्यन्तासंभवे ।
न च परमात्मनो मनागपि दुःखलवसंभवः, आनन्दैकरसत्वादित्याह- न च सशरीरस्य सत इति ।
अशरीरस्य पुनरप्रियसंबन्धो मनागपि नास्तीति प्राचुर्यार्थो ऽपि मयड् नोपपद्ययत इत्यर्थः ।
उच्यते ।
आनन्दमयावयवस्य तावद्ब्रह्मणः पुच्छस्याङ्गतया न प्राधान्यं, अपि त्वङ्गिन आनन्दमयस्यैव ब्रह्मणः प्राधान्यम् ।
तथाच तदधिकारे पठितमभ्यस्यमानमानन्दपदं तद्बुद्धिमाधत्त इति तस्यैवानन्दमयस्याभ्यास इति युक्तम् ।
ज्योतिष्टोमाधिकारे ऽवसन्ते वसन्ते ज्योतिषा यजेतऽइति ज्योतिःपदमिव ज्योतिष्टोमाभ्यासः कालविशेषविधिपरः ।
अपि च साक्षादानन्दमयात्माभ्यासः श्रूयते-ऽएतमानन्दमयमात्मानमुपसंक्रामतिऽइति ।
पूर्वपक्षबीजमनुभाष्यं दूषयति- यत्तूक्तमन्नमयादिति ।
न हि मुख्यारुन्धतीदर्शनं तत्तदमुख्यारुन्धतीदर्शनप्रायपठितमप्यमुख्यारुन्धतीदर्शनं भवति ।
तादर्थ्यात्पूर्वदर्शनानामन्त्यदर्शनानुगुण्यं नतु तद्विरोधितेति चेत्, इहाप्यानन्दमयादान्तरस्यान्यस्याश्रवणात्, तस्य त्वन्नमयादिसर्वान्तरत्वश्रुतेस्तत्पर्यवासानात्तादर्थ्यं तुल्यम् ।
प्रियाद्यवयवयोगशरीरत्वे च निगतव्याख्यातेन भाष्येण समाहिते ।
प्रियाद्यवयवयोगाच्च दुःखलवयोगे ऽपि परमात्मन औपाधिक उपपादितः ।
तथाचानन्दमय इति प्राचुर्यार्थता मयट उपपादितेति ॥12 ॥ ॥13 ॥ ॥14॥
स्तर्त् ब्स्व्भ्_1,1.6.15
अपि च मन्त्रब्राह्मणयोरुपेयोपायभूतयोः संप्रतिपत्तेर्ब्रह्मैवानन्दमयपदार्थः ।
मन्त्रे हि पुनः पुनः ऽअन्यो ऽन्तर आत्माऽइति परब्रह्मण्यान्तरत्वश्रवणात्, तस्यैव च ऽअन्यो ऽन्तर आत्मानन्दमयःऽइति ब्राह्मणे प्रत्यभिज्ञानात्, परब्रह्मैवानन्दमयमित्याह सूत्रकारः-
मान्त्रवर्णिकमेव च गीयते

मान्त्रवर्णिकमेव परं ब्रह्म ब्राह्मणे ऽप्यानन्दमय इति गीयत इति ॥15॥
स्तर्त् ब्स्व्भ्_1,1.6.16
अपि चानन्दमयं प्रकृत्य शरीराद्युत्पत्तेः प्राक्स्रष्टृत्वश्रवणात्, ऽबहु स्याम्ऽइति च सृज्यमानानां स्रष्टुरानन्दमयादभेदश्रवणात्, आनन्दमयः पर एवेत्याह ।
सूत्रम्-
नेतरो ऽनुपपत्तेः

नेतरो जीव आनन्दमयः, तस्यानुपपत्तेरिति ॥16॥
स्तर्त् ब्स्व्भ्_1,1.6.17-18
भेदव्यपदेशाच्च

रसः सारो ह्ययमानन्दमय आत्मा ऽरसं ह्येवायं लब्ध्वाऽनन्दी भवतिऽइति ।
सो ऽयं जीवात्मनो लब्धृभावः, आनन्दमयस्य च लभ्यता, नाभेद उपपद्यते ।
तस्मादानन्दमयस्य जीवात्मनो भेदे परब्रह्मत्वं सिद्धं भवति ।
चोदयति- कथं तर्हीति ।
यदि लब्ध्वा न लब्धव्यः, कथं तर्हि परमात्मनो वस्तुतो ऽभिन्नेन जीवात्मना परमात्मा लभ्यत इत्यर्थः ।
परिहरति- बाढम् ।
तथापीति ।
सत्यम्, परमार्थतो ऽभेदे ऽप्यविद्यारोपितं भेदमुपाश्रित्य लब्धृलब्धव्यभाव उपपद्यते ।
जीवो ह्यविद्यया परब्रह्मणो भिन्नो दर्शितः, न तु जीवादपि ।
तथा चानन्दमयश्चेज्जीवः, न जीवस्याविद्ययापि स्वतो भेदो दर्शित इति न लब्धृलब्धव्यभाव इत्यर्थः ।
भेदाभेदौ च न जीवपरब्रह्मणोरित्युक्तमधस्तात् ।
स्यादेतत् ।
यथा परमेश्वराद्भिन्नो जीवात्मा द्रष्टा न भवत्येवं जीवात्मनो ऽपि द्रष्टुर्न भिन्नः परमेश्वर इति जीवस्यानिर्वाच्यत्वे परमेश्वरो ऽप्यनिर्वाच्यः स्यात् ।
तथा च वस्तुसन्नित्यत आह- परमेश्वरस्त्वविद्याकल्पितादिति ।
रजतं हि समारोपितं न शुक्तितो भिद्यते ।
न हि तद्भेदेनाभेदेन वा शक्यं निर्वक्तुम् ।
शुक्तिस्तु परमार्थसती निर्वचनीया अनिर्वचनीयाद्रजताद्भिद्यत एव ।
अत्रैव सरूपमात्रं दृष्टान्तमाह- यथा मायाविन इति ।
एतदपरितोषेणात्यन्तसरूपं दृष्टान्तमाह- यथा वा घटाकाशादिति ।
शेषमतिरोहितार्थम् ॥17 ॥ ॥18॥
स्तर्त् ब्स्व्भ्_1,1.7.19
स्वमतपरिग्रहार्थमेकदेशिमतं दूषयति- इदं त्विह वक्तव्यमिति ।
एष तावदुत्सर्गो यत्-ऽब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठेति ब्रह्मशब्दात्प्रतीयते ।
विशुद्धं ब्रह्म विकृतं त्वानन्दमयशब्दतः ॥
ऽतत्र किं पुच्छपदसमभिव्याहारात् अन्नमयादिषु चास्यावयवपरत्वेन प्रयोगात्, इहाप्यवयवपरत्वात्पुच्छपदस्य तत्समानाधिकरणं ब्रह्मपदमपि स्वार्थत्यागेन कथञ्चिदवयवपरं व्याख्यायाताम् ।
आनन्दमयपदं चान्नमयादिविकारवाचिप्रायपठितं विकारवाचि वा, कथञ्चित्प्रचुरानन्दवाचि वा, ब्रह्मण्यप्रसिद्धं कयाचिद्वृत्या ब्रह्मणि व्याख्यायाताम् ।
आनन्दपदाभ्यासेन च ज्योतिः पदेनेव ज्योतिष्टोम अनन्दमयो लक्ष्यतां, उतानन्दमयपदं विकारार्थमस्तु, ब्रह्मपदं च ब्राह्मण्येव स्वार्थे ऽस्तु, आनन्दमपदाभ्यासश्च स्वार्थे, पुच्छपदमात्रमवयवप्रायलिखितमधिकरणपरतया व्याक्रियतामिति कृतबुद्ध्य एव विदाङ्कुर्वन्तु ।
तत्र ऽप्रायपाठपरित्यागो मुख्यत्रितयलङ्घनम् ।
पूर्वस्मिन्नुत्तरे पक्षे प्रायपाठस्य बाधनम् ।
पुच्छपदं हि वालधौ मुख्यं सदानन्दमयावयवे गौणमेवेति मुख्यशब्दार्थलङ्घनमवयवपरतायामधिकरणपरतायां च तुल्यम् ।
अवयवप्रायलेखबाधश्च विकारप्रायलेखबाधेन तुल्यः ।
ब्रह्मपदमानन्दमयपदमानन्दपदमिति त्रितयलङ्घनं त्वधिकम् ।
तस्मान्मुख्यत्रितयलङ्घनादसाधीयान्पूर्वः पक्षः ।
मुख्यत्रयानुगुण्येन तूत्तर एव पक्षो युक्तः ।
अपि चानन्दमयपदस्य ब्रह्मार्थत्वे, ऽब्रह्म पुच्छम्ऽइति न समञ्जसम् ।
न हि तदेवावयव्यवयवश्चेति युक्तम् ।
आधारपरत्वे च पुच्छशब्दस्य, प्रतिष्ठेत्येतदप्युपपन्नतरं भवति ।
आनन्दमयस्य चान्तरत्वमन्नमयादिकोशापेक्षया ।
ब्रह्मणस्त्वान्तरत्वमानन्दमयादर्थाद्गम्यत इति न श्रुत्योक्तम् ।
एवं चान्नमयादिवदानन्दमयस्य प्रियाद्यवयवयोगो युक्तः ।
वाङ्मनसागोचरे तु परब्रह्मण्युपाधिमन्तर्भाव्य प्रियाद्यवयवयोगः, प्राचुर्यं च, क्लेशेन व्याख्यायेयाताम् ।
तथा च मान्त्रवर्णिकस्य ब्रह्मण एव ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा इति स्वप्रधानस्याभिधानात्, तस्यैवाधिकारो नानन्दमयस्येति ।
ऽसो ऽकामयेतऽइत्याद्या अपि श्रुतयो ब्रह्मविषया न आनन्दमयविषया इत्यर्थसंक्षेपः ।
सुगममन्यत् ।
सूत्राणि त्वेवं व्याख्येयानीति ।
वेदसूत्रयोर्विरोधे ऽगुणे त्वन्याय्यकल्पनाऽइति सूत्राण्यन्यथा नेतव्यानि ।
आनन्दमयशब्देन तद्वाक्यस्य ऽब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठाऽइत्येतद्गतं ब्रह्मपदमुपलक्ष्यते ।
एतदुक्तं भवति-आनन्दमय इत्यादिवाक्ये यत् ऽब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठाऽइति ब्रह्मपदं तत्स्वप्रधानमेवेति ।
यत्तु ब्रह्माधिकरणमिति वक्तव्ये ऽब्रह्म पुच्छम्ऽइत्याह श्रुतिः, तत्कस्य हेतोः, पूर्वमवयवप्रधानप्रयोगात्तत्प्रयोगस्यैव बुद्धौ संनिधानात् तेनापि चाधिकरणलक्षणोपपत्तेरिति ।
मान्त्रवर्णिकमेव च गीयते ॥15॥
यत् ऽसत्यं ज्ञानम्ऽइत्यादिना मन्त्रवर्णेन ब्रह्मोक्तं तदेवोपायभूतेन ब्राह्मणेन स्वप्रधान्येन गीयते-ऽब्रह्म पुच्छंप्रतिष्ठाऽइति ।
अवयववचनत्वे त्वस्य मन्त्रे प्राधान्यं, ब्राह्मणे त्वप्राधान्यमित्युपायोपेययोर्मन्त्रब्राह्मणयोर्विप्रतिपत्तिः स्यादिति ।
नेतरो ऽनुपपत्तेः ॥16॥
अत्र ऽइतश्चानन्दमयःऽइति भाष्यस्य स्थाने ऽइतश्च ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठाऽइति पठितव्यम् ।
भेदव्यपदेशाच्च ॥17॥
अत्रापि ऽइतश्चानन्दमयःऽइत्यस्य च ऽआनन्दमयाधिकारेऽइत्यस्य च भाष्यस्य स्थाने ऽब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठाऽइति ऽब्रह्मपुच्छाधिकारेऽइति च पठितव्यम् ।
कामाच्च नानुमानापेक्षा ॥ 18॥
अस्मिन्नस्य च तद्योगं शास्ति ॥ 19॥
इत्यनयोरपि सूत्रयोर्भाष्ये आनन्दमयस्थाने ऽब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठाऽइति पाठो द्रष्टव्यः ।
विकारस्यानन्दमयस्य ब्रह्म पुच्छमवयवश्चेत्कथं सर्वस्यास्य विकारजातस्य सानन्दमयस्य ब्रह्म पुच्छं कारणमुच्येत ऽइदं सर्वमसृजत ।
यदिदं किञ्चऽइति श्रुत्या ।
नह्यानन्दमयविकारावयवो ब्रह्म विकारः सन् सर्वस्य कारणमुपपद्यते ।
तस्मादानन्दमयविकारावयवो ब्रह्मेति तदवयवयोग्यानन्दमयो विकार इह नोपास्यत्वेन विवक्षितः, किन्तु स्वप्रधानमिह ब्रह्म पुच्छं ज्ञेयत्वेनेति सिद्धम् ॥ 19॥
स्तर्त् ब्स्व्भ्_1,1.7.20-21
अन्तस् तद्धर्मोपदेशात्

भेदव्यपदेशाच् चान्यः

पूर्वस्मिन्नधिकरणे ऽपास्तसमस्तविशेषब्रह्मप्रतिपत्त्यर्थमुपायतामात्रेण पञ्च कोशा उपाधयः स्थिताः, नतु विवक्षिताः ।
ब्रह्मैव तु प्रधानं ऽब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठाऽइति ज्ञेयत्वेनोपक्षिप्तमिति निर्णीतम् ।
संप्रति तु ब्रह्म विवक्षितोपाधिमुपस्यत्वेनोपक्षिप्यते, नतु विद्याकर्मातिशयलब्धोत्कर्षो जीवात्मादित्यपदवेदनीय इति निर्णीयते ।
तत्र ऽमर्यादाधाररूपाणि संसारिणि परे न तु ।
तस्मादुपास्यः संसारि कर्मानधिकृतो रविः ॥
ऽऽहिरण्यश्मश्रुःऽइत्यादिरूपश्रवणात्, ऽय एषो ऽन्तरादित्येऽ, ऽय एषो ऽन्तरक्षिणीऽइति चाधारभेदश्रवणात्, ऽये चामुष्मात्पराञ्चो लोकास्तेषां चेष्टे देवकामानां चऽइत्यैश्वर्यमर्यादाश्रुतेश्च संसार्येव कार्यकारणसंघातात्मको रूपादिसंपन्न इहोपास्यः, नतु परमात्मा ऽअशब्दमस्पर्शम्ऽइत्यादिश्रुतिभिः अपास्तसमस्तरूपश्च, ऽस्वे महिम्निऽइत्यादिश्रुतिभिरपाकृताधारश्च, ऽएष सर्वेश्वरःऽइत्यादिश्रुतिभिरधिगतनिर्मर्यादैश्वर्यश्च शक्य उपास्यत्वेनेह प्रतिपत्तुम् ।
सर्वपाप्मविरहश्चादित्यपुरुषे संभवति, शास्त्रस्य मनुष्याधिकारतया देवतायाः पुण्युपापयोरनधिकारात् ।
रूपादिमत्त्वान्यथानुपपत्त्या च कार्यकारणात्मके जीवे उपास्यत्वेन विवक्षिते यत्तावदृगाद्यात्मकतयास्य सर्वात्मकत्वं श्रूयते तत्कथञ्चिदादित्यपुरुषस्यैव स्तुतिरिति आदित्यपुरुष एवोपास्यो न परमात्मेत्येवं प्राप्तम् ।
अनाधारत्वे च नित्यत्वं सर्वगतत्वं च हेतुः ।
अनित्यं हि कार्यं कारणाधारमिति नानाधारं, नित्यमप्यसर्वगतं च यत्तस्मादधरभावेनास्थितं तदेव तस्योत्तरस्याधार इति नानाधारं, तस्मादुभयमुक्तम् ।
एवं प्राप्ते ऽभिधीयते-ऽअन्तस्तद्धर्मोपदेशात्ऽ ।
ऽसार्वात्म्यसर्वदुरितविरहाभ्यामिहोच्यते ।
ब्रह्मैवाव्यभिचारिभ्यां सर्वहेतुर्विकारवत् ॥
ऽनामनिरुक्तेन हि सर्वपाप्मापादानतयस्योदय उच्यते ।
न चादित्यस्य देवतायाः कर्मानधिकारे ऽपि सर्वपाप्मविरहः प्राग्भवीयधर्माधर्मरूपपाप्मसंभवे सति ।
न चैतेषां प्राग्भवीयो धर्म एवास्ति न पाप्मेति सांप्रतम् ।
विद्याकर्मातिशयसमुदाचारे ऽप्यनादिभवपरंपरोपार्जितानां पाप्मनामपि प्रसुप्तानां संभवात् ।
नच श्रुतिप्रामाण्यादादित्यशरीराभिमानिनः सर्वपाप्मविरह इति युक्तं, ब्रह्मविषयत्वेनाप्यस्याः प्रामाण्योपपत्तेः ।
नच विनिगमनाहेत्वभावः, तत्र तत्र सर्वपाप्मविरहस्य भूयोभूयो ब्रह्मण्येव श्रवणात् ।
तस्यैव चेह प्रत्यभिज्ञायमानस्य विनिगमनाहेतोर्विद्यमानत्वात् ।
अपिच सार्वात्म्यं जगत्कारणस्य ब्रह्मण एवोपपद्यते, कारणादभेदात्कार्यजातस्य, ब्रह्मणश्च जगत्कारणत्वात् ।
आदित्यशरीराभिमानिनस्तु जीवात्मनो न जगत्कारणत्वम् ।
नच मुख्यार्थसंभवे प्राशस्त्यलक्षणया स्तुत्यर्थता युक्ता ।
रूपवत्त्वं चास्य परानुग्रहाय कायनिर्माणेन वा, तद्विकारतया वा सर्वस्य कार्यजातस्य, विकारस्य च विकारवतो ऽनन्यत्वात्तादृशरूपभेदेनोपदिश्यते, यथा ऽसर्वगन्धः सः इति ।
नच ब्रह्मनिर्मितं मायारूपमनुवदच्छास्त्रमशास्त्रं भवति, अपितु तां कुर्वत् इति माशास्त्रत्वप्रसङ्गः ।
यत्र तु ब्रह्म निरस्तसमस्तोपाधिभेदं ज्ञेयत्वेनोपक्षिप्यते, तत्र शास्त्रम्-ऽअशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययम्ऽइति प्रवर्तते ।
तस्माद्रूपवत्त्वमपि परमात्मन्युपपद्यते ।
एतेनैव मर्यादाधारभेदावपि व्याख्यातौ ।
अपि चादित्यदेहाभिमानिनः संसारिणो ऽन्तर्यामी भेदेनोक्तः, स एवान्तरादित्य इत्यन्तःश्रुतिसाम्येन प्रत्यभिज्ञायमानो भवितुमर्हति ।
तस्मात्ते धनसनय इति ।
धनवन्तो विभूतिमन्त इति यावत् ।
कस्मात्पुनर्विभूतिमत्त्वं परमेश्वरपरिग्रहे घटत इत्यत आह- यद्यद्विभूतिमदिति ।
सर्वात्मकत्वे ऽपि विभूतिमत्स्वेव परमेश्वरस्वरूपाभिव्यक्तिः, न त्वविद्यातमःपिहितपरमेश्वरस्वरूपेष्वविभूतिमत्स्वित्यर्थः ।
लोककामेशितृत्वमपीति ।
अतो ऽत्यन्तापारार्थ्यन्यायेन निराङ्कुशमैश्वर्यमित्यर्थः ॥20 ॥ ॥21॥
स्तर्त् ब्स्व्भ्_1,1.8.22
आकाशस् तल्लिङ्गात्

पूर्वस्मिन्नधिकरणे ब्रह्मणो ऽसाधारणधर्मदर्शनाद्विवक्षितोपाधिनो ऽस्यैवोपासना, न त्वादित्यशरीराभिमानिनो जीवात्मन इति निरूपितम् ।
इदानीं त्वसाधारणधर्मदर्शनात्तदेवोद्गीथे संपाद्योपास्यत्वेनोपदिश्यते, न भूताकाश इति निरूप्यते ।
तत्र ऽआकाश इति होवाचऽइति किं मुख्यकाशपादानुरोधेन ऽअस्य लोकस्य का गतिःऽइति, ऽसर्वाणि ह वा इमानि भूतानिऽइति ऽज्यायाऽइतिच ऽपरायणम्ऽइति च कथञ्चिद्व्याख्यायतां, उतैतदनुरोधेनाकाशशब्दो भक्त्या परात्माने व्याख्यायतामिति ।
पत्रप्रथ्वी त्वात्प्रधानत्वादाकाशं मुख्यमेव नः ।
तदानुगुण्येनान्यानि व्याख्येयानीति निश्चयः ॥
ऽअस्य लोकस्य का गतिःऽइति प्रश्नोत्तरे ऽआकाश इति होवाचऽइत्याकाशस्य गतित्वेन प्रतिपाद्यतया प्राधान्यात्, ऽसर्वाणि ह वाऽइत्यादीनां तु तद्विशेषणतया गुणत्वात्, ऽगुणे त्वन्याट्यकल्पनाऽइति बहून्यप्यप्रधानानि प्रधानानुरोधेन नेतव्यानि ।
अपिच ऽआकाश इति होवाचऽइत्युत्तरे प्रथमावगतमाकाशमनुपजातविरोधि, तेन तदनुरक्तायां बुद्धौ यद्यदेव तदेकवाक्यगतमुपनिपतति तत्तज्जघन्यतया उपसंजातविरोधि तदानुगुण्येनैव व्यवस्थानमर्हति ।
नच क्कचिदाकाशशब्दो भक्त्या ब्रह्मणि प्रयुक्त इति सर्वत्र तेन तत्परेण भवितव्यम् ।
नहि गङ्गायां घोष इत्यत्र गङ्गपदमनुपपत्त्या तीरपरमिति यादांसि गङ्गायामित्यत्राप्यनेन तत्परेण भवितव्यम् ।
संभवश्चोभयत्र तुल्यः ।
नच ब्रह्मण्यप्याकाशशब्दो मुख्यः, अनैकार्थत्वस्यान्याय्यत्वात्, भक्त्या च ब्रह्मणि प्रयोगदर्शनोपपत्तेः ।
लोके चास्य नभसि निरूढत्वात्, तत्पूर्वकत्वाच्च वैदिकार्थप्रतीतेर्वैपरीत्यानुपपत्तेः ।
तदानुगुण्येन च ऽसर्वाणि ह वाऽइत्यादीनि भाष्यकृता स्वयमेव नीतानि ।
तस्माद्भूताकाशमेवात्रोपास्यत्वेनोपदिश्यते, न परमात्मेति प्राप्तम् ।
एवं प्राप्ते ऽभिधीयते- आकाशशब्देन ब्रह्मणो ग्रहणम् ।
कुतः, तल्लिङ्गात् ।
तथाहि-ऽसामानधिकरण्येन प्रश्नतत्प्रतिवाक्ययोः ।
पौर्वापर्यपरामर्शात्प्रधानत्वे ऽपि गौणता ॥
ऽयद्यप्याकाशपदं प्रधानार्थं तथापि यत्पृष्टं तदेव प्रतिवक्तव्यम् ।
न खल्वनुन्मत्त आम्रान्पृष्टः कोविदासनाचष्टे ।
तदिह, ऽअस्य लोकस्य का गतिःऽइति प्रश्नो दृश्यमाननामरूपप्रपञ्चमात्रगतिविषय इति तदनुरोधाद्य एव सर्वस्य लोकस्य गतिः स एवाकाशशब्देन प्रतिवक्तव्यः ।
नच भूताकाशः सर्वस्य लोकस्य गतिः, तस्यापि लोकमध्यपातित्वात् ।
तदेव तस्य गतिरित्यनुपपत्तेः ।
न चोत्तरे भूताकाशश्रवणाद्भूताकाशकार्यमेव पृष्टमिति युक्तं, प्रश्नस्य प्रथमावगतस्यानुपजातविरोधिनो लोकसामान्यविषयस्योपजातविरोधिनोत्तरेण संकोचानुपपत्तेस्तदनुरोधेनोत्तरव्याख्यानात् ।
नच प्रश्नेन पूर्वपक्षरूपेणानवस्थितार्थेनोत्तरं व्यवस्थितार्थं न शक्यं नियन्तुमिति युक्तं, तन्निमित्तानामज्ञानसंशयविपर्यसानामनवस्थाने ऽपि तस्य स्वविषये व्यवस्थानात् ।
अन्यथोत्तरस्यानालम्बनत्वात्तेर्वैयधिकरण्यापत्तेर्वा ।
अपि चोत्तरे ऽपि बह्वसमञ्जसम् ।
तथाहि-ऽसर्वाणि ह वा इमानि भूतान्यकाशादेव समुत्पद्यन्तेऽइति सर्वशब्दः कथञ्चिदल्पविषयो व्याख्येयः ।
एवमेवकारो ऽप्यसमञ्जसः ।
न खल्वपामाकाश एव कारणमपि तु तेजो ऽपि ।
एवमन्नस्यापि नाकाशमेव कारणमपि तु पावकपाथसी अपि ।
मूलकारणविवक्षायां तु ब्रह्मण्येवावधारणं समञ्जसम् ।
असमञ्जसं तु भूताकाशे ।
एवं सर्वेषां भूतानां लयो ब्रह्मण्येव ।
एवं सर्वेभ्यो ज्यायस्त्वं ब्रह्मण एव ।
एवं परमयनं ब्रह्मैव ।
तस्मात्सर्वेषां लोकानामिति प्रश्नेनोपक्रमात्, उत्तरे च तत्तदसाधारणब्रह्मगुणपरामर्शात् पृष्टायाश्च गतेः परमयनमित्यासाधारणब्रह्मगुणोपसंहारात्, भूयसीनां श्रुतीनामनुग्रहाय ऽत्यजेदेकं कुलस्यार्थेऽइतिवद्वरमाकाशपदमात्रमसमञ्जसमस्तु ।
एतावता हि बहु समञ्जसं स्यात् ।
न चाकाशस्य प्राधान्यमुत्तरे, किन्तु पृष्टार्थत्वादुत्तरस्य, लोकसामान्यगतेश्च पृष्टत्वात्, ऽपरायणम्ऽइति च तस्यैवोपसंहाराद्ब्रह्मैव प्रधानम् ।
तथाच तदर्थं सत् आकाशपदं प्रधानार्थं भवति, नान्यथा ।
तस्माद्ब्रह्मैव प्रधानमाकाशपदेनेहोपास्यत्वेनोपक्षितं, न भूताकाशमिति सिद्धम् ।
अपि च ।
अस्यैवोपक्रमे ऽअन्तवत्किल ते सामऽइति अन्तवत्त्वदोषेण शालावत्यस्येति ।
न चाकाशशब्दो गौणो ऽपि विलम्बितप्रतिपत्तिः, तत्र तत्र ब्रह्मण्याकाशशब्दस्य तत्पर्यायस्य च प्रयोगप्राचुर्यादत्यन्ताभ्यासेनास्यापि मुख्यवत्प्रतिपत्तेरविलम्बनादिति दर्शनार्थं ब्रह्मणि प्रयोगप्राचुर्यं वैदिकं निदर्शितं भाष्यकृता ।
तत्रैव च प्रथमावगतानुगुण्येनोत्तरं नीयते, यत्र तदन्यथा कर्तुं शक्यम् ।
यत्र तु न शक्यं तत्रोत्तरानुगुण्येनैव प्रथमं नीयत इत्याह- वाक्योपक्रमे ऽपीति ॥22॥
स्तर्त् ब्स्व्भ्_1,1.9.23
अत एव प्राणः

उद्गीथे-ऽया देवता प्रस्तावमन्वायत्ताऽइत्युपक्रम्य श्रूयते-ऽकतमा सा देवतेति प्राण इति होवाचऽउषस्तिश्चाक्रायणः ।
उद्गीथोपासनप्रसङ्गेन प्रस्तावोपासनमप्युद्गीथ इत्युक्तं भाष्यकृता ।
प्रस्ताव इति साम्नो भक्तिविशेषस्तमन्वायत्ता अनुगता प्राणो देवता ।
अत्र प्राणशब्दस्य ब्रह्मणि वायुविकारे च दर्शनात्संशयः-किमयं ब्रह्मवचन उत वायुविकारवचन इति ।
तत्र अत एव ब्रह्मलिङ्गादेव प्राणो ऽपि ब्रह्मैव न वायुविकार इति युक्तम् ।
यद्येवं तेनैव गतार्थमेतदिति को ऽधिकरणान्तरस्यारम्भार्थः ।
तत्रोच्यते-ऽअर्थे श्रुत्यैकगम्ये हि श्रुतिमेवाद्रियामहे ।
मानान्तरावगम्ये तु तद्वशात्तद्व्यवस्थितिः ॥
ऽब्रह्मणो वासर्वभूतकारणत्वं, आकाशस्य वा वाय्वादिभूतकारणत्वं प्रति नागमादृते मानान्तरं प्रभवति ।
तत्र पौर्वापर्यपर्यालोचनया यत्रार्थे समञ्जस आगमः स एवार्थस्तस्य गृह्यते, त्यज्यते चेतरः ।
इह तु संवेशनोद्गमने भूतानां प्राणं प्रत्युच्यमाने किं ब्रह्म प्रत्युच्येते आहो वायुविकारं प्रतीति विशये ऽयदा वै पुरुषः स्वपिति प्राणं तर्हि वागप्येतिऽइत्यादिकायाः श्रुतेः सर्वभूतसारेन्द्रियसंवेशनोद्गमनप्रतिपादनद्वारा सर्वभूतसंवेशनोद्गमनप्रतिपादिकाया मानान्तरानुग्रहलब्धसामर्थ्याया बलात्संवेशनोद्गमने वायुविकारस्यैव प्राणस्य, न ब्रह्मणः ।
अपि चात्रोद्गीथप्रतिहारयोः सामभक्त्योर्ब्रह्मणो ऽन्ये आदित्यश्चान्नं च देवते अभिहिते कार्यकारणसंघातरूपे, तत्साहचर्यात्प्राणो ऽपि कार्यकारणसंघातरूप एव देवता भवितुमर्हति ।
निरस्तो ऽप्ययमर्थ ईक्षत्यधिकरणे, पूर्वोक्तपूर्वपक्षहेतूपोद्बलनाय पुनरुपन्यस्तः ।
तस्माद्वायुविकार एवात्र प्राणशब्दार्थ इति प्राप्तम् ।
एवं प्राप्ते ऽभिधीयते-ऽपुंवाक्यस्य बलीयस्त्वं मानान्तरसमागमात् ।
अपौरुषेये वाक्ये तत्संगतिः किं करिष्यति ॥
ऽनो खलु स्वतःसिद्धप्रमाणभावमपौरुषेयं वचः स्वविषयज्ञानोत्पादे वा तद्व्यवहारे वा मानान्तरमपेक्षते, तस्यापौरुषेयस्य निरस्तसमस्तदोषाशङ्कस्य स्वत एव निश्चायकत्वात्, निश्चायकत्वात्, निश्चयपूर्वकत्वाद्व्यवहारप्रवृत्तेः ।
तस्मादसंवादिनो वा चक्षुष इव रूपे त्वगिन्द्रियसंवादिनो वा तस्यैव द्रव्ये नादार्ढ्यं वा दार्ढ्यं वा ।
तेन स्तामिन्द्रियमात्रसंवेशनोद्गमने वायुविकारे प्राणे ।
सर्वभूतसंवेशनोद्गमने तु न ततो वाक्यात्प्रतीयते ।
प्रतीतौ वा तत्रापि प्राणो ब्रह्मैव भवेन्न वायुविकारः ।
ऽयदा सुप्तः स्वप्नं न कञ्चन पश्यत्यथास्मिन्प्राण एवैकधा भवतिऽइत्यत्र वाक्ये यथा प्राणशब्दो ब्रह्मवचनः ।
न चास्मिन्वायुविकारे सर्वेषां भूतानां संवेशनोद्गमने मानान्तरेण दृश्येते ।
नच मानान्तरसिद्धसंवादेन्द्रियसंवेशनोद्गमनवाक्यदार्ढ्यात्सर्वभूतसंवेशनोद्गमनवाक्यं कथञ्चिदिन्द्रिविषयतया व्याख्यानमर्हति, स्वतः-सिद्धप्रमाणभावस्य स्वभावदृढस्य मानान्तरानुपयोगात् ।
न चास्य तेनैकवाक्यता ।
एकवाक्यतायां च तदपि ब्रह्मपरमेव स्यादित्युक्तम् ।
इन्द्रियसंवेशनोद्गमनं त्ववयुत्यानुवादेनापि घटिष्यते, एकं वृणीते द्वौ वृणीते इतिवत् ।
नतु सर्वशब्दार्थः संकोचमर्हति ।
तस्मात्प्रस्तावभक्तिं प्राणशब्दाभिधेयब्रह्मादृष्ट्योपासीत्, न वायुविकारदृष्ट्येति सिद्धम् ।
तथा चोपासकस्य प्राणप्राप्तिः कर्मसमृद्धिर्वा फलं भवतीति ।
वाक्यशेषबलेनेति ।
वाक्यात्संनिधानं दुर्बलमित्यर्थः ।
उदाहरणान्तरं तु निगदव्याख्यातेन भाष्येण दूषितम् ॥23॥
स्तर्त् ब्स्व्भ्_1,1.10.24
ज्योतिश् चरणाभिधानात्

इदमामनन्ति-ऽअथ यदतः परो दिवो ज्योतिर्दीप्यते निश्वतःपृष्ठेषु सर्वतः पृष्ठेष्वनुत्तमेषूत्तमेषु लोकेष्विदं वाव तद्यदिदमस्मिन्नन्तः पुरुषे ज्योतिःऽइति ।
यज्ज्योतिरतो दिवो द्युलोकात्परं दीप्यते प्रकाशते विश्वतःपृष्ठेषु विश्वेषामुपरि ।
असंकुचद्वृत्तिरयं विश्वशब्दो ऽनवयवत्वेन संसारमण्डलं ब्रूत इति दर्शयितुमाह- सर्वतःपृष्ठेषूत्तमेषु ।
न चेदमुत्तममात्रं अपितु सर्वोत्तममित्याह- अनुत्तमेषु नास्त्येभ्यो ऽन्य उत्तम इत्यर्थः ।
ऽइदं वाव तद्यदिदमस्मिन्पुरुषे ऽन्तर्ज्योतिःऽत्वग्राह्येण शारीरेणोष्मणा, श्रोत्रग्राह्येण च पिहितकर्णेन पुंसा घोषेण लिङ्गेनानुमीयते ।
तत्र शारीरस्योष्मणस्त्वचा दर्शनं दृष्टिः, घोषस्य च श्रवणं श्रुतिः, तयोश्च दृष्टिश्रुती ज्योतिष एव, तल्लिङ्गेन तदनुमानादिति ।
अत्र संशयः-किं ज्योतिःशब्दः तेज उत ब्रह्मेति ।
किं तावत्प्राप्तं, तेज इति ।
कुतः, गौणमुख्यग्रहणविषये मुख्यग्रहणस्य ऽऔत्सर्गिकत्वाद्वाक्यस्थतेजोलिङ्गोपलम्भनात् ।
वाक्यान्तरेणानियमात्तदर्थाप्रतिसंधितः ॥
ऽबलवद्बाधकोपनिपातेन खल्वाकाशप्राणशब्दौ मुख्यार्थत्वात्प्रच्यान्यत्र प्रतिष्ठापितौ ।
तदिह ज्योतिष्पदस्य मुख्यतेजोवचनत्वे बाधकस्तावत्स्ववाक्यशेषो नास्ति ।
प्रत्युत तेजोलिङ्गमेव ऽदीप्यतेऽइति ।
कोक्षेयज्योतिःसारूप्यं च चक्षुष्यो रूपवान् श्रुतो विश्रुतो भवतीत्यल्पफलत्वं च स्ववाक्ये श्रूयते ।
न जातु ज्वलनापरनामा दीप्तिर्विना तेजो ब्रह्मणि संभवति ।
न च कौक्षेयज्योतिःसारूप्यमृते बाह्यात्तोजसो ब्रह्मण्यस्ति ।
न चौष्ण्यघोषलिङ्गदर्शनश्रवणमौदर्यात्तेजसो ऽन्यत्र ब्रह्मण्युपपद्यते ।
नच महाफलं ब्रह्मोपासनमणीयसे फलाय कल्पते ।
औदर्ये तु तेजस्यध्यस्य बाह्यं तेज उपासनमेतत् फलानुरूपं युज्यते ।
तदेतत्तेजोलिङ्गम् ।
एतदुपोद्बलनाय च निरस्तमपि मर्यादाधारबहुत्वमुपन्यस्तं, इह तन्निरासकारणाभावात् ।
नच मर्यादावत्त्वं तेजोराशेर्न संभवति, तस्य सौर्यादेः सावयवत्वेन तदेकदेशमर्यादासंभवात् तस्य चोपास्यत्वेन विधानात्, ब्रह्मणस्त्वनवयवस्यावयवोपासनानुपपत्तेः, अवयवकल्पनायाश्च सत्यां गतावनवकल्पनात् ।
नच ऽपादो ऽस्य सर्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिविऽइति ब्रह्मप्रतिपादकं वाक्यान्तरं, ऽयदतः परो दिवो ज्योतिःऽशब्दं ब्रह्मणि व्यवस्थापयतीति युक्तम् ।
नहि संनिधानमात्रद्वाक्यान्तरेण वाक्यान्तरगता श्रुतिः शक्या मुख्यार्थान्त्र्यावयितुम् ।
नच वाक्यान्तरे ऽधिकरणत्वेन द्यौः श्रुता दिव इति मर्यादाश्रुतौ शक्या प्रत्यभिज्ञातुम् ।
अपिच वाक्यान्तरस्यापि ब्रह्मार्थत्वं प्रसाध्यमेव नाद्यापि सिध्यति, तत्कथं तेन नियन्तुं ब्रह्मपरतया ऽयदतः परःऽइति वाक्यं शक्यम् ।
तस्मात्तेज एव ज्योतिर्न ब्रह्मेति प्राप्तम् ।
तेजःकथनप्रस्तावे तमःकथनं प्रतिपक्षोपन्यासेन प्रतिपक्षान्तरे दृढा प्रतीतिर्भवतीत्येतदर्थम् ।
चक्षुर्वृत्तेर्निरोधकमिति ।
अर्थावरकत्वेन ।
आक्षेप्ताह- ननु कार्यस्यापीति ।
समाधातैकदेशी ब्रूते- अस्तु तर्हीति ।
यत्तु तेजो ऽबन्नाभ्यामसंपृक्तं तदत्रिवृत्कृतमुच्यते ।
आक्षेप्ता दूषयति- नेति ।
नहि तत्कक्वचिदप्युपयुज्यते सर्वास्वर्थक्रियासु त्रिवत्कृतस्यैवोपयोगादित्यर्थः ।
एकदेशिनः शङ्कामाह- इदमेवेति ।
आक्षेप्ता निराकरोति- न ।
प्रयोजनान्तरेति ।
ऽएकैकां त्रिवृतं त्रिवृतं करवाणिऽइति तेजःप्रभृत्युपासनामात्रविषया श्रुतिर्न संकोचयितुं युक्तेत्यर्थः ।
एवमेकदेशिनि दूषिते परमसमाधाता पूर्वपक्षी ब्रूते- अस्तु तर्हि त्रिवृत्कृतमेवेति ।
भागिनी युक्ता ।
यद्यप्याधारबहुत्वश्रुतिर्ब्रह्मण्यपि कल्पितोपाधिनिबन्धना कथञ्चिदुपपद्यते, तथापि यथा कार्ये ज्योतिष्यतिशयेनोपपद्यते न तथात्रेत्यत उक्तम्- उपपद्येततरामिति ।
प्राकृतं प्रकृतेर्जातं, कार्यमिति यावत् ।
एवं प्राप्त उच्यते-ऽसर्वनामप्रसिद्धार्थं प्रसाध्यार्थविघातकृत् ।
प्रसिद्ध्यपेक्षि सत्पूर्ववाक्यस्थमपकर्षति ॥
तद्बलात्तेन नेयानि तेजोलिङ्गान्यपि ध्रुवम् ।
ब्रह्मण्येव प्रधानं हि ब्रह्मच्छन्दो न तत्र तु ॥
ऽऔत्सर्गिकं तावद्यदप्रसिद्धार्थानुवादकत्वं यद्विधिविभक्तिमप्यपूर्वार्थावबोधनस्वभावात्प्रच्यावयति ।
यथा ऽयस्याहिताग्नेरग्निर्गृहान्दहेत्ऽ ऽयस्योभयं हविरार्तिमार्च्छेत्ऽइति ।
यत्र पुनस्तत्प्रसिद्धमन्यतो न कथञ्चिदाप्यते, तत्र वचनानि त्वपूर्वत्वादिति सर्वनाम्नः प्रसिद्धार्थत्वं बलादपनीयते ।
यथा ऽयदाग्नेयो ऽष्टाकपालो भवतिऽइति ।
तदिह ऽयदतः परो दिवो ज्योतिःऽइति यच्छब्दसामर्थ्यात् द्युमर्यादेनापि ज्योतिषा प्रसिद्धेन भवितव्यम् ।
नच तस्य प्रमाणान्तरतः प्रसिद्धिरस्ति ।
पूर्ववाक्ये च द्युसंबन्धितया त्रिपाद्ब्रह्म प्रसिद्धमिति प्रसिद्ध्यपेक्षायां तदेव संबध्यते ।
नच प्रधानस्य प्रातिपदिकार्थस्य तत्त्वेन प्रत्यभिज्ञाने तद्विशेषणस्य विभक्त्यर्थस्यान्यतामात्रेणान्यता युक्ता ।
एवं च तद्वाक्यस्थानि तेजोलिङ्गान्यसमञ्जसानीति ब्रह्मण्येव गमयितव्यानि, गमितानि च भाष्यकृता ।
तत्र ज्योतिर्ब्रह्मविकार इति ज्योतिषा ब्रह्मैवोपलक्ष्यते ।
अथवा प्रकाशमात्रवचनो ज्योतिःशब्दः प्रकाशश्च ब्रह्मेति ब्रह्मणि मुख्य इति ज्योतिर्बह्मेति सिद्धम् ।
प्रकृतहानाप्रकृतप्रक्रिये इति ।
प्रसिद्ध्यपेक्षायां पूर्ववाक्यगतं प्रकृतं संनिहितं, अप्रसिद्धं तु कल्प्यं न प्रकृतम् ।
अत एवोक्तम्- कल्पयत इति ।
संदंशन्यामाह- न केवलमिति ।
परस्यापि ब्रह्मणो नामादिप्रतीकत्ववदिति ।
कौक्षेयं हि ज्योतिर्जीवभावेनानुप्रविष्टस्य परमात्मनो विकारः, जीवाभावे देहस्य शैत्यात्, जीवतश्चौष्ण्याज्ज्ञायते ।
तस्मात्तत्प्रतीकस्योपासनमुपपन्नम् ।
शेषं निगदव्याख्यातं भाष्यम् ॥24॥
स्तर्त् ब्स्व्भ्_1,1.10.25
छन्दो ऽभिधानान् नेति चेन् न तथा चेतोऽर्पणनिगदात् तथा हि दर्शनम्

पूर्ववाक्यस्य हि ब्रह्मार्थत्वे सिद्धे स्यादेतदेवं, नतु तद्ब्रह्मार्थं, अपितु गायत्र्यर्थम् ।
ऽगायत्री वा इदं सर्वं भूतं यदिदं किञ्चऽइति गायत्रीं प्रकृत्येदं श्रूयते-ऽत्रिपादस्यामृतं दिविऽइति ।
ननु ऽआकाशस्तल्लिङ्गात्ऽइत्यनेनैव गतार्थमेतत् ।
तथाहि-ऽतावानस्य महिमाऽइत्यस्यामृचि ब्रह्म चतुष्पादुक्तम् ।
सैव च ऽतदेतदृचाभ्यनूक्तम्ऽइत्यनेन संगमितार्था ब्रह्मलिङ्गम् ।
एवं ऽगायत्री वा इदं सर्वम्ऽइत्यक्षरसंनिवेशमात्रस्य गायत्र्या न सर्वत्वमुपपद्यते ।
नच भूतपृथिवीशरीरहृदयवाक्प्राणात्मत्वं गायत्र्याः स्वरूपेण संभवति ।
नच ब्रह्मपुरुषसंबन्धित्वमस्ति गायत्र्याः ।
तस्माद्गायत्रीद्वारा ब्रह्मण एवोपासना न गायत्र्या इति पूर्वेणैव गतार्थत्वादनारम्भणीयमेतत् ।
नच पूर्वन्यायस्मारणे सूत्रसंदर्भ एतावान्युक्तः ।
अत्रोच्यते-अस्त्यधिका शङ्का ।
तथाहि-गायत्रीद्वारा ब्रह्मोपासनेति कोर्ऽथः, गायत्रीविकारोपाधिनो ब्रह्मण उपासनेति ।
नच तदुपाधिनस्तदवच्छिन्नस्य सर्वात्मत्वं, उपाधेरवच्छेदात् ।
नहि घटावच्छिन्नं नभो ऽनवच्छिन्नं भवति ।
तस्मादस्य सर्वात्मत्वादिकं स्तुत्यर्थं, तद्वरं गायत्र्या एवास्तु स्तुतिः कयाचित्प्रणाड्या ।
ऽवाग्वै गायत्री वाग्वा इदं सर्वं भूतं गायति च त्रायते चऽइत्यादिश्रुतिभ्यः ।
तथाच ऽगायत्री वा इदं सर्वम्ऽइत्युपक्रम्य गायत्र्या एव हृदयादिभिर्व्याख्याय च ऽसैषा चतुष्पदा षड्विधा गायत्रीऽइत्युपसंहारो गायत्र्यामेव समञ्जसो भवति ।
ब्रह्मणि तु सर्वमेतदसमञ्जसमिति ।
ऽयद्वै तद्ब्रह्मऽइति च ब्रह्मशब्दश्छन्दोविषय एव, यथा ऽएतां ब्रह्मोपनिषदम्ऽइत्यत्र वेदोपनिषदुच्यते ।
तस्माद्गायत्रिछन्दोभिधानान्न ब्रह्मविषयमेतदिति प्राप्तम् ।
एवं प्राप्ते ऽभिधीयते- न ।
कुतः, तथा चेतोर्पणनिगदात् ।
गायत्र्याख्यच्छन्दोद्वारेण गायत्रीरूपविकारानुगते ब्रह्मणि चेतोर्पणं चित्तसमाधानमनेन ब्राह्मणवाक्येन निगद्यते ।
एतदुक्तं भवति ।
न गायत्री ब्रह्मणो ऽवच्छेदिका, उत्पलस्येव नीलत्वं, येन तदवच्छिन्नत्वमन्यत्र न स्यादवच्छेदकविरहात् ।
किन्तु यदेतद्ब्रह्म सर्वात्मकं सर्वकारणं तत्स्वरूपेणाशक्योपदेशमिति तद्विकारगायत्रीद्वारेणोपलक्ष्यते ।
गायत्र्याः सर्वच्छन्दोव्याप्त्या च सवनत्रयव्याप्त्या च द्विजातिद्वितीयजन्मजननीयतया च श्रुतेर्विकारेषु मध्ये प्राधान्येन द्वारत्वोपपत्तेः ।
न चान्यत्रोपलक्षणाभावेन नोपलक्ष्यं प्रतीयते ।
नहि कुण्डलेनोपलक्षितं कण्ठरूपं कुण्डलवियोगे ऽपि पश्चात्प्रतीयमानमप्रतीयमानं भवति ।
तद्रूपप्रत्यायनमात्रोपयोगित्वादुपलक्षणानामनवच्छेदकत्वात् ।
तदेवं गायत्रीशब्दस्य मुख्यार्थत्वे गायत्र्या ब्रह्मोपलक्ष्यत इत्युक्तम् ।
संप्रति तु गायत्रिशब्दः संख्यासामान्याद्गौण्या वृत्त्या ब्रह्मण्येव वर्तत इति दर्शयति- अपर आहेति ।
तथाहि-षडक्षरैः पादैर्यथा गायत्री चतुष्पदा, एवं ब्रह्मापि चतुष्पात् ।
सर्वाणि हिभूतानि स्थावरजङ्गमान्यस्यैकः पादः ।
दिवि द्योतनवति चैतन्यरूपे ।
स्वात्मनीति यावत् ।
त्रयः पादाः ।
अथवा दिव्याकाशे त्रयः पादाः ।
तथाहि श्रुतिः-ऽइदं वाव तद्यो ऽयं बहिर्धा पुरुषादाकाशःऽतद्धि तस्य जगरितस्थानम् ।
जाग्रत्खल्वयं बाह्यान्पदार्थान्वेद ।
तथा-ऽअयं वाव स यो ऽयमन्तः पुरुष आकाशःऽ ।
शरीरमध्य इत्यर्थः ।
तद्धि तस्य स्वप्नस्थानम् ।
तथा-ऽअयं वाव स यो ऽयमन्तर्हृदय आकाशःऽ ।
हृदयपुण्डरीक इत्यर्थः ।
तद्धि तस्य सुषुप्तिस्थानम् ।
तदेतत् ऽत्रिपादस्यामृतं दिविऽइत्युक्तम् ।
तदेवं चतुष्पात्त्वसामान्याद्गायत्रीशब्देन ब्रह्मोच्यत इति ।
अस्मिन्पक्षे ब्रह्मैवाभिहितिमिति ।
ब्रह्मपरत्वादभिहितमित्युक्तम् ॥25॥
स्तर्त् ब्स्व्भ्_1,1.10.26
भूतादिपादव्यपदेशोपपत्तेश् चैवम्

षड्विधेति ।
भूतपृथिवीशरीरहृदयवाक्प्राणा इति षट् प्रकारा गायत्र्याख्यस्य ब्रह्मणः श्रूयन्ते ।
पञ्च ब्रह्मपुरुषा इति च, हृदयसुषिषु ब्रह्मपुरुषश्रुतिर्ब्रह्मसंबन्धितायां विवक्षितायां संभवति ।
अस्यार्थः-हृदयस्यास्य खलु पञ्च सुषयः पञ्च छिद्राणि ।
तानि च देवैः प्राणादिभी रक्ष्यमाणानि स्वर्गप्राप्तिद्वाराणीति देवसुषयः ।
तथाहि-हृदयस्य यत्प्राङ्मुखं छिद्रं तत्स्थो यो वायुः स प्राणः, तेन हि प्रयाणकाले संचरते स्वर्गलोकं, स एव चक्षुः, स एवादित्य इत्यर्थः ।
ऽआदित्यो ह वै बाह्यः प्राणःऽइति श्रुतेः ।
अथ यो ऽस्य दक्षिणः सुषिस्तत्स्थो वायुविशेषो व्यानः ।
तत्संबद्धं श्रोत्र तच्चन्द्रमाः, ऽश्रोत्रेण सृष्टा विशश्चन्द्रमाश्चऽइति श्रुतेः ।
अथ यो ऽस्य प्रत्यङ्मुखः सुषिस्ततत्स्थो वायुविशेषो ऽपानः स च वाक्संबन्धाद्वाक्, ऽवाग्वा अग्निःऽइति श्रुतेः ।
अथ यो ऽस्योदङ्मुखः सुषिस्तत्स्थो वायुविशेषः स समानः तत्संबद्धं मनः तत्पर्जन्यो देवता ।
अथ यो ऽस्योर्ध्वः सुषिस्तत्स्थो वायुविशेषः स उदानः पादतलादारभ्योर्ध्वं नयनात् ।
स वायुस्तदाधारश्चाकाशो देवता ।
ते वा एते पञ्च सुषयः ।
तत्संबद्धाः पञ्च हार्दस्य ब्रह्मणः पुरुषा न गायत्र्यामक्षरसंनिवेशमात्रे संभवन्ति, किन्तु ब्रह्मण्येवेति ॥26॥
स्तर्त् ब्स्व्भ्_1,1.10.27
उपदेशभेदान् नेति चेन् नोभयस्मिन्न् अप्य् अविरोधात्

यथा लोक इति ।
यदाधारत्वं मुख्यं दिवस्तदा कथञ्चिन्मर्यादा व्याख्येया ।
यो हि श्येनो वृक्षाग्रे वस्तुतो ऽस्ति स च ततः परो ऽप्यस्त्येव ।
अर्वाग्भागातिरिक्तमप्यपरभागस्थस्य तस्यैव वृक्षात्परतो ऽवस्थानात् ।
एवं च बाह्यद्युभागातिरिक्तशारीरहार्दद्युभागस्थस्य ब्रह्मणो बाह्यात् द्युभागात्परतो ऽवस्थानमुपपन्नम् ।
यदा तु मर्यादैव मुख्यतया प्राधान्येन विवक्षिता तदा लक्षणयाधारत्वं व्याख्येयम् ।
यथा गङ्गायां घोष इत्यत्र सामीप्यादिति ।
तदिदमुक्तम्- अपर आहेति ।
अत एव दिवः परमपीत्युक्तम् ॥27॥
स्तर्त् ब्स्व्भ्_1,1.11.28-30
प्राणस् तथानुगमात्

न वक्तुर् आत्मोपदेशाद् इति चेद् अध्यात्मसंबन्धभूमा ह्य् अस्मिन्

शास्त्रदृष्ट्या तूपदेशो वामदेववत्

प्राणस्तथानुगमात् ।
ऽअनेकलिङ्गसंदोहे बलवत्कस्य किं भवेत् ।
लिङ्गिनो लिङ्गमित्यत्र चिन्त्यते प्रागचिन्तितम् ॥
ऽमुख्यप्राणजीवदेवताब्रह्मणामनेकेषां लिङ्गानि बहूनि संप्लवन्ते, तत्कतमदत्र लिङ्गं, लिङ्गाभासं च कतमदित्यत्र विचार्यते ।
न चायमर्थः ऽअत एव प्राणःऽइत्यत्र विचारितः ।
स्यादेतत् ।
हिततमपुरुषार्थसिद्धिश्च निखिलभ्रूणहत्यादिपापापरामर्शश्च प्रज्ञात्मत्वं चानन्दादिश्च न मुख्ये प्राणे संभवन्ति ।
तथा ऽएष साधु कर्म कारयतिऽ ऽएष लोकाधिपतिःऽइत्याद्यपि ।
जीवे तु प्रज्ञात्मत्वं कथञ्चिद्भवेदितरेषां त्वसंभवः ।
वक्तृत्वं च वाक्करणव्यापारवत्त्वं यद्यपि परमात्मनि स्वरूपेण न संभवति तथाप्यनन्यथासिद्धबहुब्रह्मलिङ्गविरोधपरिहाराय जीवद्वारेण ब्रह्मण्येव कथञ्चिद्व्याख्येयं जीवस्य ब्रह्मणो ऽभेदात् ।
तथाच श्रुतिः-ऽयद्वाचानभ्युदितं येन वागभ्युद्यते ।
तदेव ब्रह्म त्वं विद्धिऽइति वाग्वदनस्य ब्रह्म कारणमित्याह-शरीराधारणमपि यद्यपि मुख्यप्राणस्यैव तथापि प्राणव्यापारस्य परमात्मायत्तत्वात्परमात्मन एव ।
यद्यपि चात्रेन्द्रदेवताया विग्रहवत्या लिङ्गमस्ति, तथाहि-इन्द्रधामगतं प्रतर्दनं प्रतीन्द्र उवाच, ऽमामेव विजानीहिऽइत्युपक्रम्य, ऽप्राणो ऽस्मिप्रज्ञात्माऽइत्यात्मनि प्राणशब्दमुच्चचार ।
प्रज्ञात्मत्वं चास्योपपद्यते, देवतानामप्रतिहतज्ञानशक्तित्वात् ।
सामर्थ्यातिशयाच्चेन्द्रस्य हिततमपुरुषार्थहेतुत्वमपि ।
मनुष्याधिकारत्वाच्छास्त्रस्य देवान्प्रत्यप्रवृत्तेर्भ्रूणहत्यादिपापापरामर्शस्योपपत्तेः ।
लोकाधिपत्यं चेन्द्रस्यलोकपालत्वात् ।
आनन्दादिरूपत्वं च स्वर्गस्यैवानन्दत्वात् ।
ऽआभूतसंप्लवं स्थानममृतत्वं हि भाष्यतेऽइति स्मृतेश्चामृतत्वमिन्द्रस्य ।
ऽत्वाष्ट्रमहनम्ऽइत्याद्या च विग्रहवत्त्वेन स्तुतिस्तत्रैवोपपद्यते ।
तथापि परमपुरुषार्थस्यापवर्गस्य परब्रह्मज्ञानादन्यतो ऽनवाप्तेः, परमानन्दरूपस्य मुख्यस्यामृतत्वस्याजरत्वस्य च ब्रह्मरूपाव्यभिचारात्, अध्यात्मसंबन्धभूम्नश्च पराचीन्द्रे ऽनुपपत्तेः, इन्द्रस्य देवताया आत्मनि प्रतिबुद्धस्य चरमदेहस्य वामदेवस्येव प्ररब्धविपाककर्माशयमात्रं भोगेन क्षपयतो ब्रह्मण एव सर्वमेतत्कल्पत इति विग्रहवदिन्द्रजीवप्राणवायुपरित्यागेन ब्रह्मैवात्र प्राणशब्दं प्रतीयत इति पूर्वपक्षाभावादनारभ्यमेतदिति ।
अत्रोच्यते-ऽयो वै प्राणः सा प्रज्ञा या वा प्रज्ञा स प्राणः सह ह्येतवस्मिन् शरीरे वसतः सहोत्क्रामतःऽइति यस्यैव प्राणस्य प्रज्ञात्मन उपास्यत्वमुक्तं तस्यैव प्राणस्य प्रज्ञात्मना सहोत्क्रमणमुच्यते ।
नच ब्रह्मण्यभेदे द्विवचनं, न सहभावः न चोत्क्रमणम् ।
तस्माद्वायुरेव प्राणः ।
जीवश्च प्रज्ञात्मा ।
सह प्रवृत्तिनिवृत्त्या भक्त्यैकत्वमनयोरुपचरितं ऽयो वै प्राणःऽइत्यादिना ।
आनन्दामराजरापहतपाप्मत्वादयश्च ब्रह्मणि प्राणे भविष्यन्ति ।
तस्माद्यथायोगं त्रय एवात्रोपास्याः ।
न चैष वाक्यभेदो दोषमावहति ।
वाक्यार्थावगमस्य पदार्थावगमपूर्वकत्वात् ।
पदार्थानां चोक्तेन मार्गेण स्वातन्त्र्यात् ।
तस्मादुपास्यभेदादुपासात्रैविध्यमिति पूर्वः पक्षः ।
सिद्धान्तस्तु-सत्यं पदार्थावगमोपायो वाक्यार्थावगमः, नतु पदार्थावगमपराण्येव पदानि, अपि त्वेकवाक्यार्थावगमपराणि ।
तमेव त्वेकं वाक्यार्थं पदार्थावगममन्तरेण न शक्नुवन्ति कर्तुमित्यन्तरा तदर्थमेव तमप्यवगमयन्ति, तेन पदानि विशिष्टैकार्थावबोधनस्वरसान्येव बलवद्बाधकोपनिपातान्नानार्थबोधपरतां नीयन्ते ।
यथाहुः-ऽसंभवत्येकवाक्यत्वे वाक्यभेदश्च नेष्यतेऽइति ।
तेन यथोपांशुयाजवाक्ये जामितादोषोपक्रमे तत्प्रतिसमाधानोपसंहारे चैकवाक्यत्वाय ऽप्रजापतिरुपांशु यष्टव्यःऽइत्यादयो न पृथग्विधयः किन्त्वर्थवादा इति निर्णीतं, तथेहापि ऽमामेव विजानीहिऽइत्युपक्रम्य ऽप्राणो ऽस्मि प्रज्ञात्माऽइत्युक्त्वान्ते ऽस एष प्राण एव प्रज्ञात्मानन्दो ऽजरो ऽमृतःऽइत्युपसंहाराद्ब्रह्मण्येकवाक्यत्वावगतौ सत्यां जीवमुख्यप्राणलिङ्गे अपि तदनुगुणतया नेतव्ये ।
अन्यथा वाक्यभेदप्रसङ्गात् ।
यत्पुनर्भेददर्शनं ऽसह ह्येतौऽइति, तज्ज्ञानक्रियाशक्तिभेदेन बुद्धिप्राणयोः प्रत्यगात्मोपाधिभूतयोर्निर्देशः प्रत्यगात्मानमेवोपलक्षयितुम् ।
अत एवोपलक्ष्यस्य प्रत्यगात्मस्वरूपस्याभेदमुपलक्षणं भेदेनोपलक्षयति-ऽप्राण एव प्रज्ञात्माऽइति ।
ऽतस्मादनन्यथासिद्धब्रह्मलिङ्गानुसारातः ।
एकवाक्यबलात्प्राणजीवलिङ्गोपपादनम्ऽइति संग्रहः ॥28 ॥ ॥29 ॥ ॥30॥
स्तर्त् ब्स्व्भ्_1,1.11.31
जीवमुख्यप्राणलिङ्गान् नेति चेन् नोपासात्रैविध्यादाश्रितत्वाद् इह तद्योगात्