Brahmasūtra2 with Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya and Govindānanda's Ratnaprabhāvyākhyā (with commentary) · Chapter 66
vācyuktaṃ nyāyaṃ cakṣurādiṣvatidiśati- eta eveti /
upaśāntadehauṣṇyastasmādutkramaṇādūrdhvaṃ punarbhavaṃ pratipadyata iti śrutyarthaḥ /
indriyaśabdasya śrutisthasya vṛttiparatayopapatteḥ /
sarvendriyavṛttilayaścediṣṭastarhi vāṅmanasīti pṛthaksūtraṃ kimarthamityata āha- sarveṣāṃ karaṇānāmiti
END BsCom_4,2.1.2
START BsCom_4,2.2.3
manodhikaraṇam / sū. 3
tanmanaḥ prāṇa uttarāt | BBs_4,2.3 |
samadhigatametat 'vāṅmanasi saṃpadyate' (chā. 6.8.6) iti atra vṛttisaṃpattivivakṣa iti /
atha yat uttaravākyam 'manaḥ prāṇe' (chā. 6.8.6) iti kim atra api vṛttisaṃpattiḥ eva vivakṣyata uta vṛttimat saṃpattiḥ iti vicikitsāyāṃ vṛttimat saṃpattiḥ eva atra iti prāptam /
śruti anugrahāt tat prakṛtikatva upapatteḥ ca /
tathā hi - 'annamayaṃ hi somya mana āpomayaḥprāṇaḥ' (chā. 6.5.4) iti annayoni mana ātmananti ap yoniṃ ca prāṇam /
'āpaścānnamasṛjanta' iti śrutiḥ /
ata- ca yat manaḥ prāṇe prakṛtivikāra abhedāt iti /
evaṃ prāpte brūmaḥ - tat api agṛhīta bāhya indriyavṛtti mano vṛttidvāreṇa eva prāṇe pralīyate iti uttarāt vākyāt avagantavyam /
tathā hi suṣupso- mumūrṣoḥ ca prāṇavṛttau parispanda ātmikāyām avasthitāyāṃ manovṛttīnām upaśamo dṛśyate /
na ca manasaḥ svarūpa apyayaḥ prāṇe saṃbhavati /
atat prakṛtitvāt /
nanu darśitaṃ manasaḥ prāṇaprakṛtitvam /
na etat sāram /
na hi īdṛśena prāṇāḍikena tat prakṛtitvena manaḥ prāṇe saṃpattum arhati /
evam api hi anne manaḥ saṃpadyeta apsu ca annam apsu eva ca prāṇaḥ /
na hi etasmin api pakṣe prāṇabhāvapariṇatābhyaḥ adbhyo mano jāyata iti kiñcana pramāṇam asti tasmāt na manasaḥ prāṇe svarūpa apyayaḥ /
vṛtti apyaye api tu śabdaḥ avakalpate vṛttivattimatoḥ abheda upacārāt iti darśitam
tanmanaḥ prāṇa uttarāt /
vākyakramādarthakramāccādhikaraṇakramaḥ /
śrutinyāyābhyāṃ saṃśayaḥ pūrvaṃ prabalanyāyavirodhādvāgiti śruterbādhaḥ /
kṛtaḥ iha tvabātmakaprāṇasya annātmakamanaḥprakṛtitvena prakṛtau vikāralaya iti nyāyānugrahānna manaḥśrutirbādhyeti pūrvapakṣaphalaṃ pūrvavat, siddhāntastvabannayoḥ prakṛtivikṛtibhāve 'pi na tadvikārayoḥ prāṇamanasostadbhāvo himaghaṭayorapi tadbhāvaprasaṅgādato nyāyavirodhātpūrvavacchrutirbādhyeti vivekaḥ /
āgṛhītā bāhyendriyavṛttayo yena tattathā līnendriyavṛttikaṃ mano 'pi vṛttilayenaiva prāṇe līyata ityarthaḥ /
evamapīti /
prāṇasyābvikāratvapakṣe 'pītyarthaḥ /
tasmāditi prāṇasya sākṣānmanaḥprakṛtibhāvānmanaḥśabdo vṛttiṃ lakṣayatītyarthaḥ
END BsCom_4,2.2.3
START BsCom_4,2.3.4
3 adhyakṣa adhikaraṇam / sū. 4-6
so 'dhyakṣe tadupagamādibhyaḥ | BBs_4,2.4 |
sthitam etat yasya yato na utpattiḥ tasya tasmin vṛttipralayo na svarūpapralaya iti /
idam idānīṃ prāṇaḥ tejasi iti atra cintyate -
kiṃ yathāśruti prāṇasya tejasi eva vṛtti upasaṃhāraḥ kiṃvā deha indriyapañjara adhyakṣe jīva iti /
tatra śruteḥ anatiśaṅkyatvāt prāṇasya tejasi eva saṃpattiḥ syāt aśrutakalpanāyā anyāyyatvāt iti /
evaṃ prāpte pratipadyate saḥ adhyakṣa iti /
sa prakṛtaḥ prāṇaḥ adhyakṣe avidyākarmapūrvaprajña upādhike vijñāna ātmani avatiṣṭhate /
tat pradhānā prāṇavṛttiḥ bhavati iti arthaḥ /
kutaḥ - tat upagamādibhyaḥ /
evam eva imam ātmānam antakāle sarve prāṇā abhisāmayanti yatra etat ūrdhva ucchvāsī bhavati iti hi śrutyantaram adhyakṣa upagāminaḥ sarvān prāṇān aviśeṣeṇa darśayati /
viśeṣeṇa ca 'tamutkrāmantaṃ prāṇo 'nūtkrāmati' (bṛ. 4.4.2) iti pañcavṛtteḥ prāṇasya adhyakṣa anugāmitāṃ darśayati tat anuvṛttitāṃ ca itareṣām /
'prāṇamanūtkrāmantaṃ sarve prāṇā anūtkrāmati' (bṛ. 4.4.2) iti /
'savijñāno bhavati' iti ca adhyakṣasya antarvijñānavattva pradarśanena tasmin apītakaraṇagrāmasya prāṇasya avasthānaṃ gamayati /
nanu prāṇaḥ tejasi iti śrūyate kathaṃ prāṇaḥ adhyakṣa iti adhikāvāpaḥ kriyate /
na eṣa doṣaḥ /
adhyakṣapradhānatvāt utkramaṇādivyavahārasya śrutyantaragatasya api ca viśeṣasya apekṣaṇīyatvāt
so 'dhyakṣe tadupagamādibhyaḥ /
uktanyāyasiddhaṃ prāṇasyāpi vṛttilayamupajīvya 'prāṇastejasi'iti śruterūpagamādiśruteśca saṃśayamuktvā jīve layaṃ vināpi upagamādisaṃbhava iti pūrvapakṣayati- sthitamityādinā /
atra tejaḥśabdasya mukhyatvaṃ, siddhānte tu bhūtopahita jīvalakṣakatvamiti matvā sūtraṃ yojayati- sa prakṛta ityādinā /
ajñānakarmavāsanopādhika ityarthaḥ /
taṃ jīvaṃ prati prāṇānāmupagamānugamanāvasthānaśrutibhya iti hetvarthaḥ /
yathā yātrecchāvantaṃ rājānaṃ bhṛtyā upagacchantyevameva paralokaṃ jigamiṣuṃ jīvaṃ sarve prāṇā abhimukhyenāyāntītyupagamaḥ śrutaḥ /
tamutkrāmantamityanugamanaṃ śrutam /
jīve prāṇāvasthānaśrutimāha- savijñāna iti /
jīvasya prāptavyaphalāvagamāya hi vijñānasāhityaśrutyāḥ mukhyaprāṇasahitakaraṇānāṃ jīve sthitirbhātītyarthaḥ
END BsCom_4,2.3.4
START BsCom_4,2.3.5
kathaṃ tarhi prāṇaḥ tejasi iti śrutiḥ iti ata āha -
bhūteṣu tacchruteḥ | BBs_4,2.5 |
sa prāṇasaṃpṛktaḥ adhyakṣaḥ tejaḥsahacariteṣu bhūteṣu dehabījabhūteṣu sūkṣmeṣu avatiṣṭhata iti avagantavyam /
prāṇaḥ tejasi iti śruteḥ /
nanu ca iyaṃ śrutiḥ prāṇasya tejasi sthitiṃ darśayati na prāṇasaṃpṛktasya adhyakṣasya /
na eṣa doṣaḥ /
saḥ adhyakṣa iti adhyakṣasya api antarāle api upasaṃkhyātatvāt /
yaḥ api hi srughnānmathurāṃ gatvā mathurāyāḥ pāṭaliputraṃ vrajati saḥ api srughnātpāṭaliputraṃ yāti iti śakyate vaditum /
tasmāt prāṇaḥ tejasi iti prāṇasaṃpṛktasya adhyakṣasya eva etat tejaḥ sahacariteṣu bhūteṣu avasthānam
yadyapi prāṇasya tejasyavyavadhānena layaḥ śrutastathāpyubhayaśrutyanugrahāya prāṇo jīve līyate, jīvadvārā ca tadupādhiṣu tejaādibhūteṣviti śrutyarthasphuṭīkaraṇārthaṃ sūtraṃ gṛhṇāti- kathaṃ tarhīti /
naca layaṃ vināpi jīvaṃ pratyipagamādisaṃbhavāttejaḥ śrutirmukhyāstviti vācyaṃ, jīvaṃ pratyāgatya prāṇasya nirvyāpāratvena sthiterevātra layatvāditi bhāvaḥ /
bhūteṣu jīvasthitiḥ kiṃ balādvyākhyāyata ityāśaṅkya 'so 'dhyakṣe'iti sūtrodāhṛtaśrutibalādityāha- nanvityādinā /
prāṇasya jīvadvārā bhūtaprāptau dṛṣṭāntamāha- yo 'pi hīti //
END BsCom_4,2.3.5
START BsCom_4,2.3.6
kathaṃ tejaḥsahacariteṣu bhūteṣu iti ucyate yāvat ekameva śrūyate prāṇaḥ tejasi iti /
ata āha -
naikasmin darśayato hi | BBs_4,2.6 |
na ekasmin eva tejasi śarīrāntaraprepsāvelāyāṃ jīvaḥ avatiṣṭhate kāryasya śarīrasya anekātmakatvadarśanāt /
darśayataḥ ca etam arthaṃ praśnaprativacane 'āpaḥ puruṣavacasaḥ' (chā. 5.3.3) iti /
tat vyākhyātam 'tryātmakatvāttu bhūyastvāt' (bra.sū. 3.1.2) iti atra /
śrutismṛtī ca etamarthaṃ darśayataḥ /
śrutiḥ 'pṛthvīmaya āpomayo vāyumaya ākāśamayastojomayaḥ' ityādyā /
smṛtiḥ api 'aṇvyo mātrāvināśinyo daśārdhānāṃ tu yāḥsmṛtāḥ /
tābhiḥ sārdhamidaṃ sarvaṃ saṃbhavatyanupūrvaśaḥ' ityādyā /
nanu ca upasaṃhṛteṣu vāk ādiṣu karaṇeṣu śarīrāntaraprepsāvelāyāṃ 'kvāyaṃ tadā puruṣo bhavati' (bṛ. 3.2.13) iti upakramya śrutyantaraṃ karmāśrayatāṃ nirūpayati - 'tau ha yadūcatuḥ karma haiva tadūcaturatha ha yatpraśaśaṃsatuḥ karma haiva tatpraśaśaṃsatuḥ' (bṛ. 3.2.13) iti /
atra ucyate - tatra karmaprayuktasya graha atigrahasaṃjñakastha indriyaviṣayātmakasya bandhanasya pravṛttiḥ iti karmāśrayatā uktā /
iha punaḥ bhūta upādānāt dehāntara utpattiḥ iti bhūtāśrayatvam uktam /
praśaṃsāśabdāt api tatra prādhānyamātraṃ karmaṇaḥ pradarśitaṃ na tu āśrayāntaraṃ nivāritam /
tasmāt avirodhaḥ
FN: daśārdhānāṃ pañcabhūtānāṃ , aṇvyaḥ sūkṣmāḥ , mīyanta iti mātrāḥ /
sthūladehārambhāya pañcīkṛtabhūtānyāvaśyakānīti raṃhatyadhikaraṇe vyākhyātam /
aṇvyaḥ sūkṣmāḥ, mīyanta iti mātrāḥ paricchinnāḥ, prāṅmokṣādavināśinyaḥ, daśārdhānāṃ pañcānāṃ bhūtānāṃ sūkṣmabhāgā iti yāvat /
jīvasya bhūtāśrayatvaṃ karmāśrayatvaśrutiviruddhamityāśaṅkya karma nimittatvenāśrayaḥ, bhūtāni tu dehopādānatvenetyubhayamaviruddhamityāha- nanu cetyādinā /
tau yājñavalkyārtabhāgau yajjīvādhāramūcatustatkarmeti śrutervacanam
END BsCom_4,2.3.6
START BsCom_4,2.4.7
4 āsṛtyupakrama adhikaraṇam / sū. 7
samānā cāsṛtyupakramād amṛtatvaṃ cānupoṣya | BBs_4,2.7 |
sā iyam utkrāntiḥ kiṃ vidvat aviduṣoḥ samānā kiṃvā viśeṣavati iti viśayānānāṃ viśeṣavati iti tāvat prāptam /
bhūtāśrayaviśiṣṭā hi eṣā /
punaḥ bhavāya ca bhūtāni āśrīyante /
na ca viduṣaḥ punarbhavaḥ saṃbhavati /
'amṛtatvaṃ hi vidvānaśnute' iti sthitiḥ /
tasmat aviduṣa eva eṣa utkrāntiḥ /
nanu vidyāprakaraṇe samāmnānāt viduṣa eva eṣā bhavet /
na /
svāpādivat yathāprāpta anukīrtanāt /
tathā hi 'yatraitatpuruṣaḥ svapiti nāma' 'aśiśiṣati nāma' 'pipāsati nāma' (chā. 6.8.3,5) iti ca sarvaprāṇisādhāraṇā eva svāpādayaḥ anukīrtyante vidyāprakaraṇe api pratipādayiṣitavastupratipādana anuguṇyena na tu viduṣo viśeṣavanto vidhitsyante /
evam iyam api utkrāntiḥ mahājanagata eva anukīrtyate yasyāṃ parasyāṃ devatāyāṃ puruṣasya prayataḥ tejaḥ saṃpadyate sa ātmā tattvamasi iti etat pratipādayitum /
pratiṣiddhā ca eṣā viduṣaḥ 'na tasya prāṇā utkrāmanti' (bṛ. 4.4.6) iti /
tasmāt aviduṣa eva eṣa iti /
evaṃ prāpte brūmaḥ - samānā ca eṣa utkrāntiḥ vāk manasi ityādyā vidvat aviduṣoḥ āsṛti upakramāt bhavitum arhati /
aviśeṣaśravaṇāt /
aviruddhān dehabījabhūtāni bhūtasūkṣmāṇi āśritya karmaprayukto dehagrahaṇam anubhavituṃ saṃsarati /
vidvān tu jñānaprakāśitaṃ mokṣanāḍīdvāram āśrayate /
tat etat āsṛti upakramāt iti uktam /
nanu amṛtatvaṃ hi viduṣā prāptavyaṃ na ca tat deśāntara āyattaṃ tatra kṛto bhūta āśrayatvaṃ sṛti upakramo vā iti /
atra ucyate - anupoṣya ca idam, adagdhvā atyantam avidyādīn kleśān aparavidyāsāmarthyāt āpekṣikam amṛtatvaṃ prepsate saṃbhavati tatra sṛti upakramo bhūta āśrayatvaṃ ca /
ne hi nirāśrayāṇāṃ prāṇānāṃ gatiḥ upapadyate /
tasmāt adoṣaḥ
evaṃ bāhyendriyāṇāṃ manasi prathamaṃ vṛttilayalābhāttato manovṛtteḥ prāṇe layaḥ prāṇavṛtterbhūtopahitajīve laya ityutkrāntivyavasthoktā /
sāca sarvaprāṇiṣu tulyetyāha- samānā cānupoṣya /
'puruṣasya prayato vāṅmanasi'ityaviśeṣaśruteḥ 'vidyayāmṛtamaśnute'iti śruteśca saṃśayamāha- seyamiti /
viśayānānāṃ saṃdihānānāmityarthaḥ /
pūrvapakṣe saguṇabrahmavidasaṃbandhitvamutkrānterviśeṣaḥ sādhyate /
tato 'nūtkrānta upāsako muktimaśnuta iti phalaṃ, siddhānte tūtkrānto brahmalokabhāgīti phalabhedaḥ /
pūrvapakṣamākṣipya samādhatte- nanu vidyetyādinā /
vidyayāmṛtamiti śrutinirguṇavidyāvatparā /
na tasya prāṇā utkrāmantīti pratiṣedho 'pi tadviṣayaḥ /
ataḥ saguṇavido 'pyajñasyaivotkrāntiriti siddhāntayati- evamiti /
sṛtirmārgastasyopakramo 'rciḥprāptistataḥ prāktanā utkrāntistulyā, tata upāsako mūrdhanyanāḍīdvārārcirādimārgaṃ prāpnoti nānya iti viśeṣaḥ /
yattu daharopāsakasyāmṛtatvaṃ śrutaṃ 'tayordhvamāyannamṛtatvameti'iti tadāpekṣikameva na mukhyaṃ 'yaṃ kāmaṃ kāmayate so 'sya saṃkalpādeva samuttiṣṭhati'iti bhogaśravaṇādityāha- anupoṣya cedamiti /
uṣa dāha iti dhātoridaṃ rūpam
END BsCom_4,2.4.7
START BsCom_4,2.5.8
5 saṃsāravyapadeśa adhikaraṇam // sū. 8-11
tadāpīteḥ saṃsāravyapadeśāt | BBs_4,2.8 |
'tejaḥ parasyāṃ devatāyām' (chā. 6.8.6) iti atra prakaraṇasāmarthyāt tat yathāprakṛtaṃ tejaḥ sādhyakṣaṃ saprāṇaṃ sakaraṇagrāmaṃ bhūtāntarasahitaṃ prayataḥ puṃsaḥ parasyāṃ devatāyāṃ saṃpadyata iti etat uktaṃ bhavati /
kīdṛśī punaḥ iyaṃ saṃpattiḥ syāt iti cintyate /
tatra ātyantika eva tāvat svarūpapravilaya iti prāptam /
tat prakṛtitva upapatteḥ /
sarvasya hi janimato vastujātasya prakṛtiḥ parā devatā iti pratiṣṭhāpitam /
tasmāt ātyantikīyam avibhāgāpattiḥ iti /
evaṃ prāpte brūmaḥ - tat teja ādi bhūtasūkṣmaṃ śrotrādikaraṇāśrayabhūtamāpīterā saṃsāramokṣāt samyak jñānanimittāt avatiṣṭhate /
'yonimanye prapadyante śarīratvāya dehinaḥ /
sthāṇumanye 'nusaṃyanti yathākarmayathāśrutam' (ka. 5.7) ityādi saṃsāravyapadeśāt /
anyathā hi sarvaḥ prāyaṇasamaya eva upādhipratyastamayāt atyantaṃ brahma saṃpadyeta /
tatra vidhiśāstram anarthakaṃ syāt vidyāśāstraṃ ca /
mithyājñānanimittaḥ ca bandho na samyak jñānāt ṛte visraṃsitum arhati /
tasmāt tat prakṛtitve api suṣuptapralayavat bījabhāva avaśeṣa eva eṣā saṃtsapattiḥ iti
tadāpīteḥ /
pūrvodāhṛtotkrāntivākyaśeṣaṃ vyākhyāya liṅgāśrayapañcabhūtānāṃ kimātyantiko brahmaṇi laya utānātyantika iti layasyobhayathādarśanātsaṃśayamāha- kīdṛśī punariyamiti /
pūrvatrāpekṣikamamṛtatvamityuktaṃ tadayuktamityākṣepātsaṃgatiḥ pūrvapakṣe mṛtamātrasya muktisiddhiḥ, siddhānte tu karmavidyāśāstrabalātsāvaśeṣalayasiddhiriti vivekaḥ
END BsCom_4,2.5.8
START BsCom_4,2.5.9
sūkṣmaṃ pramāṇataś ca tathopalabdheḥ | BBs_4,2.9 |
tat ca itarabhūtasahitaṃ tejo jīvasya asmāt śarīrāt pravasata āśrayabhūtaṃ svarūpataḥ pramāṇataḥ ca sūkṣmaṃ bhavitum arhati /
tathā hi - nāḍīniṣkramaṇaśravaṇādibhyaḥ asya saukṣmyam upalabhyate /
tatra tanutvāt saṃcāra upapattiḥ /
svacchatvāt ca apratīghāta upapattiḥ /
ata eva ca dehāt nirgacchan pārśvasthaiḥ na upalabhyate
nanu liṅgātmakasya tejasaḥ kathaṃ sūkṣmatamanāḍīdvārā gatiḥ kuto vā kenacinmūrtena pratighāto nāsti kuto vā na dṛśyata ityata āha- sūkṣmamiti
END BsCom_4,2.5.9
START BsCom_4,2.5.10
nopamardenātaḥ | BBs_4,2.10 |
ata eva sūkṣmatvāt na asya sthūlasya śarīrasya upamardena dāhādinimittena itarat sūkṣmaṃ śarīram upapadyate
pramāṇasaukṣmyādgatiranudbhūtasparśarūpavattvākhyasvacchatvādapratighātānupalabdhī ityarthaḥ
END BsCom_4,2.5.10
START BsCom_4,2.6.11
asyaiva copapatter ūṣmā | BBs_4,2.11 |
asya eva ca sūkṣmasyā śarīrasya eṣa ūṣmā yam etasmin śarīre saṃsparśena ūṣmāṇaṃ vijānanti /
tathā hi mṛtāvasthāyām avasthite api dehe vidyamāneṣu api ca rūpādiṣu dehaguṇeṣu na ūṣma upalabhyate jīvat avasthāyām eva tu upalabhyata iti ata dehaguṇeṣu na ūṣma upalabhyate jīvat avasthāyām eva tu upalabhyata iti ata upapadyate prasiddhaśarīravyatiriktavyapāśraya eva eṣa ūṣma iti /
tathā ca śrutiḥ - 'uṣṇa eva jīviṣyañśito mariṣyan iti'
liṅgasadbhāve cauṣṇyaliṅgakānumānamāha- asyaiva ceti
END BsCom_4,2.6.11
START BsCom_4,2.6.12
6 pratiṣedha adhikaraṇam / sū. 12-14
pratiṣedhād iti cen na śārīrāt | BBs_4,2.12 |
'amṛtatvaṃ cānupoṣya' iti ato viśeṣaṇāt ātyantike amṛtatve gati utkrāntyoḥ abhāvo abhyupagataḥ /
tatra api kenacit kāraṇena utkrāntim āśaṅkya pratiṣedhati - 'athākāmayamāno yo 'kāmo niṣkāma āptakāma ātmakāmo bhavati na tasya prāṇā utkrāmanti brahmaiva sanbrahmāpyeti' (bṛ. 4.4.6) iti ataḥ paravidyāviṣayāt pratiṣedhāt na parabrahmavido dehāt prāṇānām utkrāntiḥ asti iti cet /
na iti ucyate /
yataḥ śārīrāt ātmana eṣa utkrāntipratiṣedhaḥ prāṇānāṃ na śarīrāt /
katham avagamyate 'na tasmātprāṇā utkrāmanti' iti śākhāntare pañcamī prayogāt /
saṃbandhasāmānyaviṣayā hi ṣaṣṭhī śākhāntaragatayā pañcamyā saṃbandhaviśeṣe vyavasthāpyate /
tasmāt iti ca prādhānyāt abhyudayaniḥśreyasa adhikṛto dehī saṃbadhyate na dehaḥ /
na /
tasmāt uccikramiṣoḥ jīvāt prāṇā apakrāmanti saha eva tena bhavanti iti arthaḥ
pratiṣedhāditi cenna śārīrāt /
pūrvamanupoṣyeti padena dagdhāśeṣakleśasya nirguṇajñānina utkrāntyādyabhāvaḥ /
sūcitastasyātrākṣipya samādhānādvyavahitenāsya saṃgatirityāha- amṛtatvaṃ ceti /
sakāmasya saṃsāroktyanantaraṃ niṣkāmasya muktiprakaraṇārtho 'thaśabdaḥ ātmakāmatvāt pūrṇānandātmavittvādāptakāmaḥ prāptaparamānandaḥ, ato niṣkāmaḥ anabhivyaktāntaravāsanātmakakāmaśūnyaḥ, tasmādakāmaḥ vyaktabahiṣkāmarahitaḥ, īdṛśo yo 'kāmayamānastasyetyanvayaḥ /
jñānina utkrāntirasti na veti pañcamīṣaṣṭhīśrutibhyāṃ saṃdehe siddhāntiśaṅkānirāsapūrvakaṃ pūrvapakṣayati- netyādinā
END BsCom_4,2.6.12
START BsCom_4,2.6.13-14
saprāṇasya ca pravasato bhavati utkrāntiḥ dehāt iti evaṃ prāpte prati ucyate -
spaṣṭo hyekeṣām | BBs_4,2.13 |
na tat asti yat uktaṃ parabrahmavidaḥ api dehāt asti utkrāntiḥ utkrāntipratiṣedhasya deha upādānatvāt iti /
yato deha upādāna eva utkrāntipratiṣedha ekeṣāṃ samāmnātṛṇāṃ spaṣṭa upalabhyate /
tathā hi - ārtabhāgapraśne 'yatrāyaṃ puruṣo mriyata udasmātprāṇāḥ krāmantyāho neti' (bṛ. 3.2.11) iti atra 'neti hovāca yājñavalkyaḥ' (bṛ. 3.211) iti anutkrāntipakṣaṃ parigṛhya na tarhi ayam anutkrānteṣu prāṇeṣu mriyata iti asyām āśaṅkāyām 'atraiva samavanīyanta' iti pravilayaṃ prāṇānāṃ pratijñāya tat siddhaye 'sa ucchvayatyādhyātmāyatyādhmāto mṛtaḥ śete' (bṛ. 3.2.11) iti saśabdaparāmṛṣṭasya prakṛtasya utkrānti avadheḥ ucchvayanādīni samāmananti /
dehasya ca etāni syuḥ
na dehinaḥ /
tat sāmānyāt 'na tasmātprāṇā utkrāmantyatraiva samavanīyante' iti atra api abheda upacāreṇa dehāpādānasya eva utkramaṇasya pratiṣedhaḥ /
yadi api prādhānyaṃ dehina iti vyākhyeyaṃ yeṣāṃ pañcamī pāṭhaḥ /
yeṣāṃ tu ṣaṣṭhīpāṭhaḥ teṣāṃ vidvat saṃbandhini utkrāntiḥ pratiṣidhyata iti prāpta utkrāntipratiṣedhārthatvāt asya vākyasya dehapādāna eva sā pratiṣiddhā bhavati, dehāt utkrāntiḥ prāptā na dehinaḥ /
api ca 'cakṣuṣo vā mūrdhno vānyebhyo vā śarīradeśebhyastamutkrāmantaṃ prāṇo 'nūtkrāmati prāṇo 'nūtkrāmantaṃ sarve prāṇā anūtkrāmanti' (bṛ. 4.4.2) iti evam avidvat viṣayaṃ saprapañcam utkramaṇaṃ saṃsāragamanaṃ ca darśayitvā 'iti nu kāmayamānaḥ' (bṛ. 4.4.6) iti upasaṃhṛtya avidvat kathām 'athākāmayamānaḥ' (bṛ. 4.4.6) iti vyapadiśya vidvāṃsaṃ yadi tat viṣaye api utkrāntameva prāpadeyasamañjasa eva vyapadeśaḥ syāt /
tasmāt avidviṣaye prāptayoḥ gati utkrāntyoḥ vidvat viṣaye pratiṣedha iti evameva vyākhyeyaṃ vyapadeśārthavattvāya /
na ca brahmavidaḥ sarvagatabrahmātmabhūtasya prakṣīṇakāmakarmaṇa utkrāntiḥ gatiḥ vā upapadyate nimitta abhāvāt /
'atra brahma samaśnute' iti ca evañjātīyakāḥ śrutayo gati utkrāntyoḥ abhāvaṃ sūcayanti
smaryate ca | BBs_4,2.14 |
smaryate api ca mahābhārate gati utkrāntyoḥ abhāvaḥ - 'sarvabhūtātmabhūtasya samyagbhūtāni paśyataḥ /
devā api mārge muhyantyapadasya padaiṣiṇaḥ' iti /
nanu gatiḥ iti brahmavidaḥ sarvagatabrahmātmabhūtasya smaryate 'śukaḥ kila vaiyāsakirmumukṣurādityamaṇḍalamabhipratasthe pitrā cānugamyāhūto bho iti pratiśuśrāva' iti /
na /
saśarīrasya eva ayaṃ yogabalena viśiṣṭadeśaprāptipūrvakaḥ śarīra utsarga iti draṣṭavyam /
sarvabhūtadṛśyatvādi upanyāsāt /
na hi aśarīraṃ gacchantaṃ sarvabhūtāni draṣṭuṃ śaknuyuḥ /
tathā ca tatra evaupasaṃhṛtam- 'śukastu mārutācchīghrāṃ gatiṃ kṛtvāntarikṣagaḥ /
darśayitvā prabhāvaṃ svaṃ sarvabhūtagato 'bhavat' iti /
tasmāt abhāvaḥ parabrahmavido gati utkrāntyoḥ /
gatiśrutīnāṃ tu viṣayam upariṣṭāt vyākhyāsyāmaḥ
kāṇvaśrutau tāvattasyeti sarvanāmnā prakṛtaṃ jñāninaṃ parāmṛśya saṃbandhasāmānyamuktaṃ tatra mādhyandinaśākhāyāṃ tasmādityapādānatvarūpaviśeṣa ukto grāhyastathāca jīvātprāṇotkrāntipratiṣedho bhāti na dehāttacchabdena dehasyānuktestasmājjñānino 'pyutkrāntirastīti jñānavaiyarthyamiti pūrvapakṣaphalam /
siddhānte tatsārthakyamāha- spaṣṭo hīti /
atra puruṣaśabdavācyo deha evasmādityutkrāntyavadhirucyate /
saśabdaparāmṛṣṭasya prakṛtasya puruṣasyocchvayanādidharmakasya jīvatvāyogādityarthaḥ /
ucchvayati bāhyavāyupūraṇādvardhate, ādhmāyati ārdrabherīvacchabdaṃ karotītyarthaḥ /
yeṣāṃ pañcamīpāṭhasteṣāṃ yadyapi dehinaḥ prādhānyaṃ tathāpi dehadehinorabhedāttasmāditi dehaṃ parāmṛśya tadāpādana evotkrāntipratiṣedha iti vyākhyeyam /
tatsāmānyaduktaśrutyāsya pāṭhasyaikārthatvāditi yojanā /
idānīṃ kāṇvapāṭhasyānuguṇyamāha- yeṣāṃ tu ṣaṣṭhīpāṭha iti /
saṃbandhaviśeṣākāṅkṣāyāṃ bhoktā prāṇānāṃ bhogopakaraṇatvaviśeṣo 'traiva prāṇamayo manomayaḥ iti pūrvaśrutyukto grāhyaḥ /
na śākhāntarasthamapādānatvaṃ grāhyaṃ jīvādutkrānteraprāptāyāḥ pratiṣedhāyogāt /
ato vidvatsaṃbandhiprāṇānāmutkrāntyapādānāpekṣāyāṃ cakṣuṣṭo vā mūrdhnovetyuktadehapradeśā eva grāhyaḥ /
tathācāyamarthaḥ-tasya viduṣo bhogopakaraṇātmakāḥ prāṇāḥ dehapradeśebhyo notkrāmantīti /
evaṃ ca prāptotkrāntiniṣedhārthatvaṃ vākyasyeti sarvaṃ caturasram /
apiceti spaṣṭārtham /
samyagātmabhāvena bhūtāni paśyataḥ apadasya prāpyapadarahitasya padaiṣiṇo devā api mārge muhyanti mārgaṃ na jānanti tadabhāvāditi smṛtiyojanā /
samṛtyantaravirodhaṃ śaṅkate- nanu gatirapīti /
saguṇavidyābalenaiṣā gatiriti pariharati- saśarīrasyeti /
nanu tarhi 'tayordhvamāyannamṛtatvameti', 'sa evaitānbrahma gamayati'ityādiśrutīnāṃ kā gatiḥ, tatrāha- gatīti
END BsCom_4,2.6.13-14
START BsCom_4,2.7.15
7 vāgādilaya adhikaraṇam / sū. 15
tāni pare tathā hy āha | BBs_4,2.15 |
tāni punaḥ prāṇaśabdoditāni indriyāṇi bhūtāni ca parabrahmavidaḥ tasmin eva parasmin ātmani pralīyante /
kasmāt /
tathā hi āha śrutiḥ - 'evamevāsya paridraṣṭurimāḥ ṣoḍaśa kalāḥ puruṣāyaṇāḥ puruṣaṃ prāpyāstaṃ gacchanti (praśna. 6.5) iti.
nanu 'gatāḥ kalāḥ pañcadaśa pratiṣṭhāḥ' (mu. 3.2.7) iti vidvat viṣaya eva aparā śrutiḥ parasmāt ātmanaḥ anyatra api kalānāṃ pralayam āha sma /
na /
sā khalu vyavahārāpekṣā, pārthivādyāḥ kalāḥ pṛthivyādiḥ eva svaprakṛtīḥ apīyanti iti /
itarā tu vidvat pratipatti apekṣā, kṛtsnaṃ kalājātaṃ parabrahmavido brahma eva saṃpadyata iti /
tasmāt adoṣaḥ
tāni pare tathāhyāha /
pūrvatra gatiniṣedhena vidvatkalānāṃ ghrāṇādīnāmatraiva laya uktaḥ /
tamupajīvya sa kiṃ tattatkalāprakṛtiṣu pṛthivyādiṣu syāduta paramātmanīti śrutidvayadarśanātsaṃśayaḥ kāryaḥ /
tatra sākṣātprakṛtau vikāralaya iti nyāyānugṛhītayā 'gatāḥ kalāḥ'iti śrutyā pūrvapakṣamagre vadannādau siddhāntamāha- tānīti /
yathā nadyaḥ samudraṃ prāpya līyante evamevāsya paritaḥ sarvatra brahmadraṣṭurimāḥ prāṇaśraddhādyāḥ puruṣāyaṇāḥ puruṣe kalpitāḥ puruṣameva jñeyaṃ prāpya layaṃ gacchantītyarthaḥ /
manaḥprāṇayorekīkaraṇena kalānāṃ pañcadaśatvam /
pratiṣṭhā iti dvitīyābahuvacanam /
svasya prakṛtīḥ pṛthivyādyā ityarthaḥ /
vastugatyā vidvaddṛṣṭyā paramātmani kalālaye 'pi lokadṛṣṭyā pratiṣṭhāsu layoktiraviruddhā /
tathāca kalāḥ svaprakṛtiṣu vilāpya tābhiḥ saha puruṣe līyante iti śrutidvayatātparyam
END BsCom_4,2.7.15
START BsCom_4,2.8.16
8 avibhāga adhikaraṇam / sū. 16
avibhāgo vacanāt | BBs_4,2.16 |
sa puna- viduṣaḥ kalāpralayaḥ kim itareṣām iva sāvaśeṣo bhavati āhosvit niravaśeṣa iti /
tatra pralayasāmānyāt śakti avaśeṣatāprasaktau bravīti - avibhāgāpattiḥ eva iti /
kutaḥ - vacanāt /
tathā hi kalāpralayam uktvā vakti - 'bhidyate tāsāṃ nāmarūpe puruṣa ityevaṃ procyate sa eṣo 'kalo 'mṛto bhavati' (pra. 6.5) iti /
avidyā nimittānāṃ ca kalānāṃ na vidyānimitte pralaye sāvaśeṣatva upapattiḥ /
tasmāt avibhāga eva iti
avibhāgo vacanāt /
uktalayamupajīvya layasya dvedhādarśanātsaṃśayamāha- sa punariti /
muktyasiddhistatsiddhiścetyubhayatra phalam /
avaśeṣo mūlakāraṇe śaktyātmanā sthitiḥ /
punarjanmayogyateti yāvat /
vimataḥ kalālayaḥ sāvaśeṣaḥ, kalālayatvātsuṣuptivaditi pūrvapakṣaḥ /
vimato niravaśeṣaḥ, vidyākṛtatvādrajjvā vidyayā sarpalayavaditi yuktyupetaśrutyā siddhāntayati- bravītīti /
nāmarūpe śaktyātmake api bhidyete ityarthaḥ
END BsCom_4,2.8.16
START BsCom_4,2.9.17
9 tadokaḥ adhikaraṇam / sū. 17
tadokograjvalanaṃ tatprakāśitadvāro vidyāsāmarthyāt taccheṣagatyanusmṛtiyogāc ca hārdānugṛhītāḥ śatādhikayā | BBs_4,2.17 |
samāptā prāsaṅgikī paravidyāgatā cintā /
saṃpratitu aparavidyāviṣayām eva cintām anuvartayati /
samānā ca asṛti upakramāt vidvat aviduṣoḥ utkrāntiḥiti uktaṃ tam idānīṃ sati upakramaṃ darśayati /
tasya upasaṃhṛtavāgādi kalāpasya uccikramiṣato vijñānātmana oka āyatanaṃ hṛdayam 'sa etāstejomātrāḥ samabhyādadāno hṛdayamevānvavakrāmati' iti śruteḥ /
tat agraprajvalanapūrvikā cakṣurādisthāna apādānā ca utkrāntiḥ śrūyate - 'tasya haitasya hṛdayasyāgraṃ pradyotate tena pradyotenaiṣa ātmā niṣkrāmati cakṣuṣo vā mūrdhno vānyebhyo vā śarīradeśebhyaḥ' (bṛ. 4.4.2) iti /
sā kim aniyamena eva vidvat aviduṣoḥ bhavati atha asti kaścit viduṣo viśeṣaniyama iti vicikitsāyāṃ śruti aviśeṣāt aniyamaprāptau ācaṣṭe - samā api hi vidvat aviduṣoḥ hṛdayāgrapradyotane tat prakāśitadvāratve ca mūrdhasthānāt eva vidvān niṣkrāmati sthānāntarebhyaḥ tu itare /
kutaḥ - vidyāsāmarthyāt /
yadi vidvān apītaravat yataḥ kutaścit dehadeśāt utkrāmeta na eva utkṛṣṭaṃ lokaṃ labheta /
tatra ānarthikā eva vidyā syāt /
tat śeṣagati anusmṛtiyogāt ca vidyāśeṣabhūtā ca mūrdhani anāḍīsaṃbaddhā gatiḥ anuśīlayitavyā vidyāviśeṣeṣu vihitā tām abhyasyan tasya eva pratiṣṭhita iti yuktam /
tasmāt hṛdayālayena brahmaṇā su upāsitena anugṛhītaḥ tadbhāvaṃ samāpanno vidvān mūrdhanyayā eva śatādhikayā śatāt atiriktayā ekaśatatamyā nāḍyā niṣkrāmati itarābhiḥ itare /
tathā hi hārdavidyāṃ prakṛtya samāmananti - 'śataṃ caikā ca hṛdayasya nāḍyastāsāṃ mūrdhānamabhiniḥsṛtaikā /
tayordhvamāyannamṛtatvameti viṣvaṅṅnyā utkrameṇa bhavanti' (chā. 8.6.6) iti
tadokograjvalanam /
sṛtermārgasyopakramo nāḍīpraveśaniyamastaṃ vaktuṃ sūtrabhāgavyākhyādvārādhikaraṇaviṣayamāha- tasyeti /
sa mumūrṣustejomātrā indriyāṇi /
tasya hṛdayasyāgraṃ nāḍīmukhaṃ tasya jvalanaṃ bhāviphalasphuraṇaṃ pradyotākhyam /
cakṣuṣo vetyaniyamaśrutestayorghvamāyanniti viśeṣaśruteśca saṃśayaḥ-kimupāsako 'pyanupāsakavadyena kenaciddvāreṇa nirgacchati uta mūrdhanyanāḍyaiveti /
atra pūrvapakṣe vidyākṛtātiśayāsiddhiḥ, siddhānte tatsiddhiriti vivekaḥ /
vacanādavibhāgavadaniyama iti prāpte siddhāntayati- ācaṣṭa iti /
yena kenacinmārgeṇa nirgatasyāpi brahmalokaprāptau vidyaśeṣatvena mārgānusmṛtividheḥ kevalādṛṣṭārthatvaṃ syādato 'nvahaṃ smṛtenaiva mārgeṇa gamanaṃ yuktamiti bhāvaḥ /
hārdaṃ brahma /
viṣvaṅ nānāvidhā anyā nāḍyo 'nyeṣāmityarthaḥ /
suṣumnākhyā nāḍī hṛdayāt nirgatā dakṣiṇākṣitālukaṇṭhāntastananāsikāmadhyābhittidvārā brahmarandhraṃ prāptā sūryaraśmibhirekīkṛtā brahmalokamārga upāsakasyeti sthitam
END BsCom_4,2.9.17
START BsCom_4,2.10.18
raśmi adhikaraṇam / sū. 18
raśmyanusārī | BBs_4,2.18 |
asti hārdavidyā - 'atha yadidamasminbrahmapure daharaṃ puṇḍarīkaṃ veśma' (chā. 8.1.1) iti upakramya vihitā /
tat prakriyāyām 'atha yā etā hṛdayasya nāḍyaḥ' (chā. 8.6.1) iti upakramya saprapañcaṃ nāḍīraśmisaṃbandham uktvā uktam 'atha yatraitadasmāccharīrādutkrāmatyathaitaireva raśmibhirūrdhvamākramate' (chā. 8.6.5) iti /
punaḥ ca uktam 'tayordhvamāyannamṛtatvameti' (chā. 8.6.6) iti /
tasmāt śatādhikayā nāḍyā niṣkrāman raśmi anusārī niṣkrāmati iti gamyate /
tat kiṃm aviśeṣeṇa eva ahani rātrau vā mriyamāṇasya raśmi anusāritvam āhosvit ahani eva iti saṃśaye sati aviśeṣaśravaṇāt aviśeṣeṇa eva tāvat raśmi anusāri iti pratijñāyate
raśmyanusārī /
prakaraṇaśodhanapūrvakamupāsakasya raśmyanusāritvaṃ viṣayamāha- astītyādinā /
atha prārabdhānte etadutkramaṇaṃ yadā syādatha tadā etaireva nāḍīsaṃbaddhai raśmibhirutkrāmatītyarthaḥ /
atra saṃbandhasya kālaviśeṣāśravaṇādrātrau raśmyabhāvācca saṃśayamāha- tatkimiti /
pūrvoktanāḍīsaṃbaddharaśmīnāmatropajīvyatvātsaṃgatiḥ /
pūrvapakṣe rātrau mṛtasya raśmiprāptyarthaṃ sūryodayapratīkṣāsti, siddhānte nāstīti matvā siddhāntaṃ pratijānīte- aviśeṣeṇeti
END BsCom_4,2.10.18
START BsCom_4,2.10.19
niśi neti cen na sambandhasya yāvaddehabhāvitvād darśayati ca | BBs_4,2.19 |
asti ahani nāḍīraśmisaṃbandha iti ahani mṛtasya syāt raśmi anusāritvaṃ rātrau tu pretasya na syāt /
nāḍīraśmisaṃbandhavicchedāt iti cet /
na /
nāḍīraśmisaṃbandhasya yāvat dehabhāvitvāt /
yāvat dehabhāvī hi śirākiraṇasaṃparkaḥ /
darśayati ca etamarthaṃ śrutiḥ - 'amuṣmādādityātpratāyante tā āsu nāḍīṣu sṛptā ābhyo nāḍībhyaḥ pratāyante te 'muṣminnāditye sṛptāḥ' (chā. 8.6.2) iti nidāghasamaye ca niśāsu api kiraṇa anuvṛttiḥ upalabhyate pratāpādikāryadarśanāt /
stoka anuvṛtteḥ tu durlakṣyatvam ṛtvantararajanīṣu śaiśireṣu iva durdineṣu /
'aharevaitadrātrau dadhāti' iti ca etadeva darśayati /
yadi ca rātrau preto vinā eva raśmi anusāreṇa ūrdhvam ākrameta raśmi anusāra ānarthakyaṃ bhavet /
na hi etat viśiṣya adhīyate yo divā praiti sa raśmīn apekṣya ūrdvam ākramate yaḥ tu rātrau saḥ anapekṣya eva iti /
atha tu vidvān api rātriprāyaṇa aparādhamātreṇa na ūrdhvam ākrameta pākṣikaphalā vidyā iti apravṛttiḥ eva tasyāṃ syāt /
mṛtyukālāniyamāt /
atha api rātrau uparataḥ aharāgamam udīkṣeta /
aharāgame api asya kadācit araśmisaṃbandhārhaṃ śarīraṃ syāt pāvakādisaṃparkāt /
'sa yāvatkṣipyenmanastāvadādityaṃ gacchati' (chā. 8.6.5) iti ca śrutiḥ anudīkṣāṃ darśayati /
tasmāt tat aviśeṣeṇa eva idaṃ rātridivaṃ raśmi anusāritvam
pūrvapakṣabījamupanyasya dūṣayati- niśītyādinā /
śirā nāḍyaḥ pratāyante vistṛtā bhavanti sṛptāḥ saṃbaddhāḥ /
śrutasaṃbandhasya rātrau sattve yuktimāha- nidāgheti /
tarhi hemantādirātriṣvauṣṇyopalabdhiḥ syādityata āha- stoketi /
savitā rātrāvapyahardadhātīti dhāraṇābhidhānaṃ stokaraśmyanuvṛttyabhiprāyamevetyarthaḥ /
kiñca yadi rātrau mṛtasya raśmiyogaṃ vinaivordhvagatiḥ syāttadā raśmiśruterdivāmṛtaviṣayatayā saṃkocaḥ syādūrdhvagatyabhāve ca vidyāyāmapravṛttiḥ syāt /
naca pratīkṣayordhvagatiriti vācyaṃ, raśmyudayātprāgdehadāhe ādityapratīkṣāvaiyardhyāpātādapratīkṣāśrutivirodhācca /
tasmādyadākadācinmṛtasya raśmiprāptyā jhaṭiti brahmalokaprāptiriti
END BsCom_4,2.10.19
START BsCom_4,2.10.20
11 dakṣiṇāyana adhikaraṇam / sū. 20-21
ataś cāyane 'pi dakṣiṇe | BBs_4,2.20 |
ata eva ca udīkṣā anupapatteḥ apākṣikaphalatvāt ca vidyāyā aniyatakālatvāt ca mṛtyoḥ dakṣiṇa ayane api mriyamāṇo vidvān prāpnoti eva vidyāphalam /
uttarāyaṇa maraṇa prāśasti aprasiddherbhīṣmasya ca pratīkṣādarśanāt 'āpūryamāṇapakṣādyānṣaḍudaṅṅeti māsāṃstān' (chā. 4.15.5) iti ca śruteḥ apekṣitavyam uttarāyaṇam iti imām āśaṅkām anena sūtreṇa apanudati /
prāśastyaprasiddhiḥ avidvat viṣayā /
bhīṣmasya pratipālanam ācārapratipālanārthaṃ pitṛprasādalabdhasvacchandamṛtyutākhyāpanārthaṃ ca /
śruteḥ tu arthaṃ vakṣyati 'ātivāhikāstalliṅgāt' (bra. sū. 4.3.4) iti
evaṃ dakṣiṇāyane mṛto vidvānvidyāphalamāpnoti na veti vidyāyā nityavatphalaśruteruttarāyaṇaprāśastyaśāstrācca saṃdehe pūrvoktahetūnatidiśati- ataścāyane 'pi dakṣiṇe /
pūrvapakṣamāśaṅkyāpanudati- uttarāyaṇetyādinā /
ajñānāmuttarāyaṇe daivānmaraṇaṃ cetpraśastamityabhijñābhivacanarūpācāraparipālanārthaṃ bhīṣmasya pratīkṣā /
ṣaṇmāsāniti śrutistūttarāyaṇadevatāpareti vakṣyate /
tathāca devatāyāḥ sadā sattvādvidyayā dakṣiṇāyanakāle 'pi tatprāptiraviruddheti bhāvaḥ
END BsCom_4,2.10.20
START BsCom_4,2.11.21
nanu ca - 'yatra kāle tvanāvṛttimāvṛttiṃ caiva yoginaḥ /
prayātā yānti taṃ phalaṃ vakṣyāmi bharatarṣabha' (gī. 8.23) iti kālaprādhānyena upakramya aharādikālaviśeṣaḥ smṛtau apunarāvṛttaye niyamitaḥ kathaṃ rātrau dakṣiṇāyane vā prayāto anāvṛttiṃ yāyāditi /
atra ucyate -
yoginaḥ prati ca smaryete smārte caite | BBs_4,2.21 |
yoginaḥ prati ca ayam aharādikālaviniyogaḥ anāvṛttaye smaryate /
smārte ca ete yogasāṃkhye na śraute /
ato viṣayabhedāt pramāṇāviśeṣāt ca na asya smārtasya kālaviniyogasya śrauteṣu vijñāneṣu avatāraḥ /
nanu - 'agnirjyotirahaḥ śuklaḥ ṣaṇmāsā uttarāyaṇam' /
'dhūmo rātristathā kṛṣṇaḥ ṣaṇmāsā dakṣiṇāyanam' (gī. 8. 24,25) iti ca śrautau etau devayānapitṛyāṇau pratyabhijñāyete smṛtau api iti /
ucyate - 'taṃ kālaṃ vakṣyāmi' (gī. 8.23) iti smṛtau kālapratijñānāt virodham āśaṅkya parihāra uktaḥ /
yadā punaḥ smṛtau api agnyādyā devatā eva ativāhikyo gṛhyante tadā na kaścit virodha iti
smṛtibalātkālaprādhānyaṃ śaṅkate- nanu ceti /
śrautadaharādyupāsakasyāsmābhiḥ kālānapekṣoktā, smārtayogināṃ tu kālāpekṣā smṛtāvucyata ityavirodhamāha- yogina iti /
yogī daharādyupāsaka eva smṛtyuktaḥ kiṃ na syādityata āha- smārte ceti /
bhagavadārādhanabuddhyānuṣṭhitaṃ karma yogaḥ 'anāśritaḥ karmaphalaṃ kāryaṃ karma karoti yaḥ /
sa saṃnyāsī ca yogī ca'iti smṛteḥ /
dhāraṇāpūrvako 'kartṛtvānubhavaḥ sāṃkhyaṃ, 'indriyāṇīndriyārtheṣu vartanta iti dhārayan'iti smṛteḥ /
nanu śrutismṛtyorbhinnārthatvamayuktaṃ pratyabhijñāvirodhāditi śaṅkate- nanvagniriti /
kālāgrahiṇaṃ prati bhinnārthatvamuktam /
yadi tu śrautārthapratyabhijñayā kālaśabdo devatāparastarhyaikārthyameveti samādhyarthaḥ /
tasmādvidyāsāmarthyātsarvadaiva diṣṭhaṅgatasya upāsakasya phalaprāptiriti siddham
Original text: Brahmasūtra2 with Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya and Govindānanda's Ratnaprabhāvyākhyā (subcommentary) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0